Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk Мазырскі раён 0 2224 5134881 5010082 2026-05-02T09:05:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134881 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Мазырскі раён | Арыгінальная назва = | Герб = Coat of Arms of Mazyr, Belarus.svg | Сцяг = Flag of Mazyr.svg | Краіна = Беларусь | Статут = | Гімн = | Уваходзіць у = [[Гомельская вобласць]] | Уключае = | Сталіца = [[Мазыр]] | Буйныгорад = | Буйныягарады = | Раздзел = | Назва раздзела = | Глава2 = | Назва главы2 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 56,86 %, [[руская мова|руская]] 39,76 %<br /><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 17,9 %, руская 77,18 % | Насельніцтва = | Год перапісу = | Месца па насельніцтве = 1 | Шчыльнасць = 80,05 | Месца па шчыльнасці = 1 | Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 90,11 %, <br /> [[рускія]] — 6,2 %, <br /> [[украінцы]] — 1,94 %, <br /> іншыя — 1,75 % | Канфесійны склад = | Плошча = 1&nbsp;603,47<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> | Месца па плошчы = 12 | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = Belarus, Homieĺskaja voblasć, Mazyrski rajon.png | Часавыпояс = [[EEST]]+2[[EEDT]] | Абрэвіятура = | ISO = | FIPS = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Заўвагі = | Тэлефонны код = +375 236 | Інтэрнэт-дамен = [[.by]] і [[.бел]] }} '''Мазы́рскі раён''' — [[Раён|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — горад [[Мазыр]]. == Геаграфія == Плошча раёна складае 1600 км² (13-е месца). Раён мяжуе з [[Ельскі раён|Ельскім]], [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім]], [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскім]], [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім]], [[Хойніцкі раён|Хойніцкім]] і [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім]] раёнамі Гомельскай вобласці. Асноўныя рэкі — [[Прыпяць]] і яе прытокі [[Трэмля (рака)|Трэмля]], [[Іпа]], [[Ненач]], [[Тур (рака)|Тур]], [[Мытва]], [[Салакуча]], [[Скалодзіна]] і [[Крапівенка (прыток Дняпра)|Крапіўна]], а таксама [[Чэрцень (рака)|Чэрцень]] — прыток [[Славечна (рака)|Славечны]]. == Гісторыя == Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — горад Мазыр. 20 жніўня 1924 года падзелены на 11 сельсаветаў: [[Асавецкі сельсавет (Мазырскі раён)|Асавецкі]], [[Бібікаўскі сельсавет|Бібікаўскі]], [[Бокаўскі сельсавет|Бокаўскі (Вялікабокаўскі)]], [[Казіміраўскі сельсавет (Мазырскі раён)|Казіміраўскі]], [[Кустаўніцкі сельсавет|Кустаўніцкі]], [[Махнавіцкі сельсавет|Махнавіцкі]], [[Міхалкаўскі сельсавет|Міхалкаўскі]], [[Мялешкавіцкі сельсавет (Мазырскі раён)|Мялешкавіцкі]], [[Прудкоўскі сельсавет (Мазырскі раён)|Прудкоўскі]], [[Скрыгалаўскі сельсавет|Скрыгалаўскі]], [[Слабадскі сельсавет (Мазырскі раён)|Слабадскі]]. 2 студзеня 1925 года ўтвораны [[Бабраняцкі сельсавет|Бабраняцкі]] і [[Баброўскі сельсавет (Мазырскі раён)|Баброўскі]] сельсаветы, 24 верасня 1926 года — [[Тварычаўскі нацыянальны польскі сельсавет]]. 24 верасня 1926 года Кустаўніцкі сельсавет рэарганізаваны ў нацыянальны польскі сельсавет. 5 кастрычніка 1926 года цэнтр Мазырскі раён перайменаваны ў [[Слабадскі раён]], цэнтр раёна перанесены ў вёску [[Слабада (Мазырскі раён)|Слабада]]. [[Файл:Мазырскі раён (1940).jpg|міні|злева|Мазырскі раён у 1940 годзе]] 27 верасня 1930 года Мазырскі раён утвораны зноў шляхам перайменавання [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага раёна]] ў Мазырскі, цэнтр раёна перанесены з горада [[Калінкавічы]] ў горад Мазыр. Раён уключаў 17 сельсаветаў: [[Антонаўскі сельсавет (Мазырскі раён)|Антонаўскі]], Бабраняцкі, Баброўскі, [[Гулевіцкі сельсавет|Гулевіцкі]], [[Даманавіцкі сельсавет (Мазырскі раён)|Даманавіцкі]], [[Дудзіцкі сельсавет (Мазырскі раён)|Дудзіцкі]], [[Зеляноцкі сельсавет|Зеляноцкі]], [[Какуевіцкі сельсавет|Какуевіцкі]], [[Калінкавіцкі сельсавет|Калінкавіцкі]], [[Капліцкі сельсавет|Капліцкі]], [[Клінскі сельсавет (Мазырскі раён)|Клінскі]], [[Ліпаўскі сельсавет|Ліпаўскі]], [[Малааўцюкоўскі сельсавет|Малааўцюкоўскі]], Прудкоўскі, Слабадскі, [[Сухавіцкі сельсавет|Сухавіцкі]], [[Якімавіцкі сельсавет|Якімавіцкі]]. 27 верасня 1930 года да раёна далучаны Казіміраўскі сельсавет [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага раёна]], у 1930 годзе — Тварычаўскі нацыянальны польскі сельсавет [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]]. 5 лютага 1931 года Какуевіцкі сельсавет перададзены ў склад [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]]. 8 ліпеня 1931 года да раёна далучаны [[Асташкавіцкі сельсавет (Мазырскі раён)|Асташкавіцкі]], [[Крукавіцкі сельсавет|Крукавіцкі]], [[Мартынавіцкі сельсавет|Мартынавіцкі]], [[Навасёлкаўскі сельсавет (Мазырскі раён)|Навасёлкаўскі]], [[Савіцкі сельсавет (Мазырскі раён)|Савіцкі]], [[Халмянскі сельсавет|Халмянскі]], [[Хаміцкі сельсавет (Мазырскі раён)|Хаміцкі]] сельсаветы скасаванага [[Азарыцкі раён|Азарыцкага раёна]]; [[Бярозаўскі сельсавет (Мазырскі раён)|Бярозаўскі]], [[Вялікааўцюкоўскі сельсавет|Вялікааўцюкоўскі (Аўцюцавіцкі)]], [[Крышыцкі сельсавет|Крышыцкі]], [[Юравіцкі сельсавет (Мазырскі раён)|Юравіцкі]] сельсаветы скасаванага [[Юравіцкі раён|Юравіцкага раёна]]; [[Беседкаўскі сельсавет|Беседкаўскі]] і [[Церабаўскі сельсавет|Церабаўскага]] сельсаветы скасаванага [[Капаткевіцкі раён|Капаткевіцкага раёна]]. 25 ліпеня 1931 года да раёна далучаны [[Азарыцкі нацыянальны яўрэўскі сельсавет]] скасаванага Азарыцкага раёна, які ў 1935 годзе рэарганізаваны ў беларускі сельсавет. 12 лютага 1935 года новаўтворанаму [[Даманавіцкі раён|Даманавіцкаму раёну]] перададзены Азарыцкі, Асташкавіцкі, Даманавіцкі, Зеляноцкі, Капліцкі, Крукавіцкі, Ліпаўскі, Мартынавіцкі, Навасёлкаўскі, Савіцкі, Сухавіцкі, Халмянскі, Хаміцкі сельсаветы, адноўленаму Капаткевіцкаму раёну — Беседкаўскі і Церабаўскі сельсаветы. 5 красавіка 1935 года да раёна далучаны [[Нахаўскі сельсавет]] Рэчыцкага раёна, Бібікаўскі сельсавет Нараўлянскага раёна, [[Каменкаўскі сельсавет (Мазырскі раён)|Каменкаўскі (Каменскі) сельсавет]] [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. З 21 чэрвеня 1935 года раён у складзе Мазырскай акругі. 23 жніўня 1937 года скасаваны Тварычаўскі нацыянальны польскі сельсавет. З 20 лютага 1938 года раён у складзе [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], тады ж адноўленаму [[Васілевіцкі раён|Васілевіцкаму раёну]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] перададзены Нахаўскі сельсавет. 3 ліпеня 1939 года адноўленаму Калінкавіцкаму раёну перададзены Антонаўскі, Бярозаўскі, Вялікааўцюкоўскі (Аўцюцавіцкі), Гулевіцкі, Дудзіцкі, Калінкавіцкі, Клінскі, Крышыцкі, Малааўцюкоўскі, Юравіцкі, Якімавіцкі сельсаветы, да Мазырскага раёна далучаны Міхалкаўскі сельсавет Нараўлянскага раёна, Мялешкавіцкі сельсавет Ельскага раёна і Скрыгалаўскі сельсавет Петрыкаўскага раёна. З 8 студзеня 1954 года раён у складзе Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Бабраняцкі Казіміраўскі сельсаветы. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны гарадскі пасёлак [[Лельчыцы]], [[Астражанскі сельсавет|Астражанскі]], [[Буйнавіцкі сельсавет|Буйнавіцкі]], [[Букчанскі сельсавет|Букчанскі]], [[Глушкевіцкі сельсавет|Глушкевіцкі]], [[Грабянёўскі сельсавет|Грабянёўскі]], [[Дзяржынскі сельсавет (Мазырскі раён)|Дзяржынскі]], [[Дуброўскі сельсавет (Мазырскі раён)|Дуброўскі]], [[Замошскі сельсавет (Мазырскі раён)|Замошскі]], [[Маркоўскі сельсавет|Маркоўскі]], [[Мілашавіцкі сельсавет|Мілашавіцкі]], [[Сіманіцкі сельсавет|Сіманіцкі]], [[Стадоліцкі сельсавет|Стадоліцкі]], [[Тонежскі сельсавет|Тонежскі]] сельсаветы скасаванага [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]], Махнавіцкі сельсавет Ельскага раёна, Асавецкі сельсавет Петрыкаўскага раёна, 19 верасня 1963 года — [[Барбароўскі сельсавет]] Ельскага раёна. 6 лютага 1964 года скасаваны Мялешкавіцкі сельсавет. 6 студзеня 1965 года гарадскі пасёлак Лельчыцы, Астражанскі, Буйнавіцкі, Букчанскі, Глушкевіцкі, Грабянёўскі, Дзяржынскі, Дуброўскі, Замошскі, Маркоўскі, Мілашавіцкі, Сіманіцкі, Стадоліцкі, Тонежскі сельсаветы перададзены адноўленаму Лельчыцкаму раёну. 11 чэрвеня 1980 года Бібікаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Крынічны сельсавет|Крынічны]]. 25 лютага 1987 года Баброўскі сельсавет перайменаваны ў [[Козенскі сельсавет|Козенскі]]. 28 снежня 2005 года Каменкаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Каменскі сельсавет (Мазырскі раён)|Каменскі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-14/2006-14(002-020).pdf&oldDocPage=7 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 28 декабря 2005 г. № 210 О переименовании сельсоветов Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210831131635/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-14%2F2006-14%28002-020%29.pdf&oldDocPage=7|date=31 жніўня 2021}}</ref>. 30 жніўня 2007 года Мазырскі раён і горад [[Мазыр]] аб'яднаны ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — Мазырскі раён з адміністрацыйным цэнтрам горад [[Мазыр]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p30700396&q_id=10531831|title=Указ Президента Республики Беларусь от 30 августа 2007 года № 396 "Об объединении Мозырского района и города Мозыря в одну административно-территориальную единицу"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408004501/https://etalonline.by/document/?regnum=p30700396&q_id=10531831|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. 1 ліпеня 2021 года ў склад раёна з [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага раёна]] перададзены 5 населеных пунктаў (вёскі [[Вялаўск]], [[Майсеевічы (Петрыкаўскі раён)|Майсеевічы]], [[Чарноцкае (вёска)|Чарноцкае]], [[Шастовічы (вёска)|Шастовічы]] і пасёлак [[Шастовічы (пасёлак)|Шастовічы]])<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p32100136&q_id=5403057|title=Указ Президента Республики Беларусь от 5 апреля 2021 года № 136 "Об административно-территориальном устройстве Витебской, Гомельской и Могилёвской областей"|archive-url=https://web.archive.org/web/20220714204704/https://etalonline.by/document/?regnum=p32100136&q_id=5403057|archive-date=14 ліпеня 2022|access-date=|url-status=dead|deadlink=}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://gomeloblzem.by/news/izmenenie-granits/ |title=Изменение границ Витебской, Гомельской и Могилевской областей |access-date=26 лютага 2023 |archive-date=25 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125031009/https://gomeloblzem.by/news/izmenenie-granits/ |url-status=dead }}</ref>. == Гаспадарка == У 1904—1914 каля сяла [[Балажэвічы]] працаваў [[Балажэвіцкі дрэваапрацоўчы купецкі завод]]. == Транспарт == Праз раён праходзяць чыгунка [[Калінкавічы]] — [[Оўруч]], а таксама аўтамабільныя дарогі Мазыр — Оўруч, Мазыр — [[Нароўля]], Мазыр — [[Лельчыцы]], Мазыр — [[Петрыкаў]]. Па Прыпяці ажыццяўляецца суднаходства. == Вядомыя асобы == * [[Аляксей Гусак]] (нар. 1927) — беларускі матэматык * [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]] (нар. 1964) — беларускі пісьменнік * [[Фёдар Цярэнцьевіч Бібік]] * [[Міхаіл Уладзіміравіч Барысаў]] * [[Пётр Фаміч Ракіцкі]] * [[Мікалай Макаравіч Пятрэнка|Мікалай Пятрэнка]] ([[1919]], [[Барбароў|мяст. Барбароў]] — [[1997]]) — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, кампазітар, педагог. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Мазырскі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Гомельскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |state = {{{state|collapsed}}} |загаловак = Мазырскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |спіс1 = {{Мазырская акруга|child|загаловак=Мазырскі раён у [[Мазырская акруга|Мазырскай акрузе]] (1924—1926)}} |спіс2 = {{Мазырская акруга|child|загаловак=Мазырскі раён у [[Мазырская акруга|Мазырскай акрузе]] (1935—1938)}} |спіс3 = {{Палеская вобласць|child|загаловак=Мазырскі раён у [[Палеская вобласць]] (1938—1954)}} |спіс4 = {{Гомельская вобласць БССР|child|загаловак=Мазырскі раён у [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] (з 1954)}} }} [[Катэгорыя:Мазырскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1930 годзе]] 7eztp6s6uc1jdhliui4ktbiaj0lk9zc Мадрыд 0 3239 5134857 5129019 2026-05-02T07:56:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134857 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=Горад |беларуская назва=Мадрыд |арыгінальная назва={{lang-es|Madrid}} |краіна=Іспанія |выгляд рэгіёна= |рэгіён=Мадрыд |рэгіён у табліцы=Мадрыд, аўтаномная супольнасць{{!}}Мадрыд |від раёна=Правінцыі Іспаніі{{!}}Правінцыя |раён=Мадрыд |раён у табліцы=Мадрыд, правінцыя{{!}}Мадрыд |выгляд абшчыны= |абшчына=Вялікі Мадрыд{{!}}Арэа-Метрапалітана |абшчына ў табліцы=Вялікі Мадрыд{{!}}Арэа-Метрапалітана |падначаленне= |герб=Escudo de Madrid.svg |сцяг=Bandera de la ciudad de Madrid.svg |шырыня герба=80 |шырыня сцяга=160 |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff | photo1a = Palaciorealycatedraldelaalmudena_retouched.jpg{{!}} | photo2a = Palacio_de_Comunicaciones_-_46.jpg{{!}} | photo2b = Gran_Vía_(Madrid)_1.jpg{{!}} | photo3a = Puerta de Alcalá con su entorno by fenlio.jpg{{!}} | photo3b = Plaza_Mayor_De_Madrid_(215862629)_edited.jpeg{{!}} | photo4a = Madrid_-_Sky_Bar_360º_(Hotel_Riu_Plaza_España),_vistas_19.jpg{{!}} | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 270 | text = }} |lat_dir=N |lat_deg=40 |lat_min=24 |lat_sec= |lon_dir=W |lon_deg=3 |lon_min=41 |lon_sec= |памер карты краіны=300 |памер карты рэгіёна=300 |памер карты раёна= |карта краіны= |карта рэгіёна= |карта раёна= |унутранае дзяленне= |дата заснавання= |першае згадванне=X стагоддзе |ранейшыя імёны= |плошча=607 |від вышыні=вышыня НУМ |вышыня цэнтра НП=667 |афіцыйная мова= |афіцыйная мова-ref= |насельніцтва=3 128 600 [http://www.ine.es/nomen2/index.do?L=1] |год перапісу=2006 |шчыльнасць= |агламерацыя= |нацыянальны склад= |канфесійны склад= |этнохороним= |часавы пояс=+1 |DST=ёсць |тэлефонны код=+34 91 |паштовы азначнік= |паштовыя індэксы=28001-28080 |аўтамабільны код= |выгляд ідэнтыфікатара= |лічбавы ідэнтыфікатар= |катэгорыя ў Commons= |сайт=http://www.munimadrid.es/ |мова сайта= |мова сайта 2= |мова сайта 3= |мова сайта 4= |мова сайта 5= |add1n=Заступнік |add1=Святы Ісідар |add2n= |add2= |add3n= |add3= |востраў= }} '''Мадры́д''' ({{lang-es|Madrid}}) — сталіца і найбуйнейшы горад [[Іспанія|Іспаніі]]. Насельніцтва горада складае каля 3,3 млн чалавек<ref>[http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaDesdeHome&language=1&nombrePoblacion=madrid&x=0&y=0 INE.es] ''Instituto Nacional de Estadística''</ref>, у [[агламерацыя|агламерацыі]] — каля 6 271 000 чалавек<ref>[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00080&plugin=1 Eurostat].</ref>. Гэта трэці па велічыні горад [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]], пасля [[Лондан]]а і [[Берлін]]а, а яго сталічная агламерацыя з’яўляецца трэцяй па велічыні ў ЕС пасля Лондана і [[Парыж]]а.<ref>[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf «World Urban Areas: Population & Density»] (PDF). Demographia.</ref><ref>Thomas Brinkoff. [http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html «Principal Agglomerations of the World»].</ref>. Горад ахоплівае ў агульнай складанасці 604,3 км²<ref>[http://www.madrid.es/UnidadesDescentralizadas/UDCObservEconomico/MadridEconomia/Ficheros/MadridEconomia2010Ingles.pdf Member of the Governing Council] (PDF). Delegate for Economy, Employment and Citizen Involvement. Page 6</ref>. Мадрыдская гарадская агламерацыя валодае трэцім найбуйным [[ВУП]] ў Еўрапейскім Саюзе<ref>[https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 "Global city GDP rankings 2008–2025"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110504031739/https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 |date=4 мая 2011 }}. Pricewaterhouse Coopers.</ref>. Горад моцна ўплывае на [[палітыка|палітыку]], [[адукацыя|адукацыю]], [[сфера забаў|сферу забаў]], пытанні захавання навакольнага асяроддзя, [[СМІ]], [[мода|моду]], [[навука|навукі]] і [[мастацтва]], што робіць вялікі ўнёсак у яго статус як аднаго з асноўных глабальных гарадоў свету<ref>Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network, Loughborough University. [http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html "The World According to GaWC 2008"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |date=11 жніўня 2016 }}.</ref><ref>[http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf "Global Power City Index 2009"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140629143736/http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf |date=29 чэрвеня 2014 }} (PDF).</ref>. З-за сваёй эканамічнай моцы, высокага ўзроўню жыцця і памеру рынку, Мадрыд лічыцца буйным фінансавым цэнтрам [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]] і [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]], ён месціць галаўныя офісы большасці асноўных іспанскіх кампаній. Мадрыд з'яўляецца самым наведавальным сярод турыстаў горадам Іспаніі і чацвёртым на кантыненце<ref>[http://www.madridiario.es/2007/Enero/feria/feriamadrid/8577/turistas-madrid.html "Madrid is the most touristic city of Spain"]. Madridiario.es.</ref>, а таксама займае 10-ы радок у спісе гарадоў з прыдатнымі ўмовамі для жыцця ў свеце паводле дадзеных часопісу «[[Манокль, часопіс|Манокль]]», які быў апублікаваны ў [[2010]] годзе<ref>[http://www.monocle.com/Magazine/volume-3/Issue-25/ "Monocle's World's Most Liveable Cities Index 2009"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100708041931/http://www.monocle.com/Magazine/volume-3/issue-25/ |date=8 ліпеня 2010 }}. Monocle.com.</ref><ref>[http://www.monocle.com/sections/affairs/Magazine-Articles/Top-20-liveable-cities---10-Madrid/ "Top 20 liveable cities — 10 Madrid"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070715111257/http://www.monocle.com/sections/affairs/Magazine-Articles/Top-20-liveable-cities---10-Madrid/ |date=15 ліпеня 2007 }}. Monocle.com.</ref>. Мадрыд таксама знаходзіцца ў спісе 12 зялёных гарадоў Еўропы паводле дадзеных на [[2010]] год<ref>[http://www.citymayors.com/environment/greenest-cities-europe.html Greenest cities in Europe]. City Mayors (2010-03-03).</ref>. Горад у цяперашні час змагаецца за права правядзення [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года]]<ref>[http://www.olympic.org/media?articleid=138217 "Media"]. Olympic.org.</ref>. Горад размешчаны на рацэ [[Мансанарэс]] у цэнтры краіны. З'яўляючыся сталіцай Іспаніі, горад месціць рэзідэнцыю ўрада, а таксама [[Мадрыдскі каралеўскі палац|рэзідэнцыю іспанскага манарха]], Мадрыд таксама з'яўляецца палітычным цэнтрам Іспаніі<ref>[http://www.indiana.edu/~overseas/flyers/mad_ies.html "Madrid"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100312021025/http://www.indiana.edu/~overseas/flyers/mad_ies.html |date=12 сакавіка 2010 }}. Indiana.edu.</ref>. Нягледзячы на тое, што Мадрыд валодае сучаснай інфраструктурай, горад захаваў гістарычны знешні выгляд. Яго славутасці ўключаюць Каралеўскі палац у Мадрыдзе, [[Тэатр Рэал]] (Каралеўскі тэатр) з адрэстаўраваным у [[1850]] годзе Оперным тэатрам; парк [[Буэна Рэтыра]], заснаваны ў [[1631]] годзе, будынак Нацыянальнай бібліятэкі [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]], якая змяшчае некаторыя з гістарычных архіваў Іспаніі, археалагічны музей, а таксама [[Залаты трохвугольнік мастацтваў]], размешчаны ўздоўж [[Пасеа-дэль-Прада]] і які складаецца з трох мастацкіх музеяў: [[Прада (музей)|музей Прада]], [[Нацыянальны цэнтр мастацтва каралевы Сафіі]] і [[музей Тысена-Барнемісы]]<ref>[http://www.easyexpat.com/madrid_en/overview_geography.htm "Madrid: Overview"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120722145816/http://www.easyexpat.com/en/madrid/overview/geography.htm |date=22 ліпеня 2012 }}. Easy expat.</ref>. == Гісторыя == Нягледзячы на тое, што тэрыторыя сучаснага Мадрыда была заселена з дагістарычных часоў<ref>[http://elmadridmedieval.jmcastellanos.com/ «Pre-historic times in Madrid»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181010022258/http://elmadridmedieval.jmcastellanos.com/ |date=10 кастрычніка 2018 }}. JMcatellanos.com</ref>, у рымскую эпоху гэтая тэрыторыя належала дыяцэзіі Камплутум. Да нашых часоў захаваліся археалагічныя астанкі маленькай вёскі, якая існавала ў час эпохі [[вестготы|вестготаў]], чыё імя, магчыма, было прынята пазней [[арабы|арабамі]]<ref>[http://www.madridamano.com/historia/?op=hist3 "La dominación árabe(Arab rule). The city of Mayrit, a fortress in its origin, was founded by the end of the IX centruy"]. madridamano.com</ref>. Заснаванне сучаснага горада прыходзіцца з [[IX стагоддзе]], калі [[Мухамад I Кордаўскі|Мухамад I]] заказаў будаўніцтва невялікага палаца ў тым жа месцы, дзе сёння размяшчаецца каралеўскі палац. Вакол гэтага палаца была пабудавана невялікая цытадэль, [[аль-Мудайн]]а. Цытадэль была заваявана ў [[1085]] годзе хрысціянскім каралём [[Леон і Кастылія|Леона і Кастыліі]] [[Альфонса VI Харобры|Альфонса VI]] падчас яго прасоўвання да [[Таледа]]. Ён перабудаваў мячэць горада ў царкву [[Царква Дзевы Альмудэны|Дзевы Альмудэны]]. У [[1329]] годзе [[генеральныя картэсы]] менавіта ў Мадрыдзе сабраліся на сваё першае пасяджэнне, каб даць параду каралю [[Альфонса XI Справядлівы|Альфонса XI]]. [[Сефарды|Сефардскія яўрэі]] і [[маўры]] працягвалі жыць у горадзе ў часы хрысціянскага панавання, пакуль не былі выгнаны ў канцы [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]. Пасля буйнога пажару, [[Энрыке III Кастыльскі]] перабудаваў горад і ўсталяваў добра ўмацаваныя звонку сцены ў [[Эль-Парда]]. === Позняе Сярэднявечча === [[Файл:Felipe III - Casa de la Panadería - Plaza Mayor de Madrid - 01.jpg|thumb|200px|злева|[[Пласа-Маёр (Мадрыд)|Пласа-Маёр]]]] [[Каралеўства Кастылія|Каралеўства Кастыліі]], са сталіцай у [[Таледа]], і [[Каралеўства Арагон]], са сталіцай у [[Сарагоса|Сарагосе]], былі злучаны ў сучасную Іспанію [[каталіцкія манархі|каталіцкімі манархамі]], каралевай [[Ізабела I|Ізабелай Кастыльскай]] і каралём [[Фердынанд II Арагонскі|Фердынандам II Арагонскім]]. Нягледзячы на тое, што іх ўнук [[Карл V Габсбург|Карл I Іспанскі]] жыў у [[Севілья|Севільі]], сын Карла, [[Філіп II Габсбург|Філіп II]] пераехаў у Мадрыд у [[1561]] годзе. Нягледзячы на тое, што афіцыйна горад не з'яўляўся сталіцай, але [[дэ-факта]] гэта мела месца быць. Севілья працягвала кантраляваць гандаль з калоніямі Іспаніі, але Мадрыд кантраліраваў Севілью<ref>[http://www.ucm.es/info/hcontemp/leoc/madrid%20I.htm#INDICE "Madrid, de territorio fronterizo a región metropolitana. Madrid, from being the "frontier" to become a Metropole."] History of Madrid. Luis Enrique Otero Carvajal</ref>. Акрамя кароткага перыяда [[1601]]—[[1606]] гадоў, калі [[Філіп III Іспанскі|Філіп III]] перанёс свой двор у [[Вальядалід]], Мадрыд стаў галоўным горадам Іспаніі. Падчас іспанскага залатога стагоддзя ў [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVII стагоддзе|XVII стагоддзях]] у Мадрыдзе быў пабудаваны [[Эскарыял]], вялікі каралеўскі манастыр, дзякуючы намаганням караля Філіпа II, які прыцягнуў на працу ў краіну некаторых з найвялікшых архітэктараў і мастакоў Еўропы. [[Дыега Веласкес]], адзін з самых уплывовых мастакоў еўрапейскай гісторыі і вельмі паважаны мастак у свой час, доўгі час жыў і працаваў у Мадрыдзе пры каралеўскім двары. [[Эль Грэка]], іншы паважаны мастак таго перыяду, які надаў іспанскаму мастацтву стыль італьянскага [[рэнесанс]]у і зрабіў важкі ўнёсак у іспанскі стыль жывапісу, таксама працаваў у Мадрыдзе. Мадрыд быў адным з культурных цэнтраў падчас іспанскага залатога стагоддзя. Іспанскі двор прыцягваў шматлікіх папулярных іспанскіх мастакоў і пісьменнікаў да горада, у тым ліку [[Мігель Сервантэс|Мігеля дэ Сервантэса]]. Акрамя таго, у горадзе нарадзіліся шматлікія вялікія пісьменнікі гэтага перыяда: [[Лопэ дэ Вега]], [[Франсіска дэ Кеведа]], [[Кальдэрона дэ ла Баркі]] і [[Тырса дэ Маліна]], і апошні з выбітных мастакоў залатога стагоддзя, [[Клаўдзіа Каэлья]]. Вядомы архітэктар рэнесанса [[Хуан дэ Эрэра]], які распрацаваў праект [[Пласа-Маёр (Мадрыд)|Пласа-Маёр]], які быў пабудаваны ў горадзе ў перыяд панавання [[Габсбургі|Габсбургаў]] у якасці цэнтральнай плошчы. Ён размешчаны недалёка ад іншай вядомай плошчы, [[Пуэрта дэль Соль]]. Новыя палацы, як [[Рэал-дэ-Мадрыд]], былі пабудаваны падчас панавання [[Філіп V (кароль Іспаніі)|Філіпа V]]. Але сапраўдным сучасным горадам Мадрыд стаў у часы панавання [[Карл III (кароль Іспаніі)|Карла III]], які быў адным з самых папулярных каралёў у гісторыі краіны, прыказка: «лепшы мэр — кароль» стала папулярнай у тыя часы. Калі [[Карл IV (кароль Іспаніі)|Карл IV]] стаў каралём у горадзе пачалося паўстанне. Пасля [[паўстанне Аранхуэс|паўстання Аранхуэс]], якое ўзначаліў яго ўласны сын [[Фердынанд VII]], Карл IV выракся ад стальца, але панаванне Фердынанда VII было вельмі кароткім, бо ўжо ў маі [[1808]] года напалеонаўскія войскі ўвайшлі ў горад. === Новы час === [[Файл:Plaza de Cibeles (Madrid) 05.jpg|thumb|200px|справа|Пляц Сібелес]] [[Файл:Madrid Cuatro Torres Business Area-2.jpg|thumb|200px|справа|Небаскробы Мадрыда]] [[2 мая]] [[1808]] года насельніцтва Мадрыда паўстала супраць акупацыі горада [[Францыя|французскімі]] войскамі, што прывяло да рэпрэсій з боку французскіх імперскіх сіл і пачатку [[Іспана-французская вайна|іспанскай вайны за незалежнасць]]. Пасля сканчэння вайны за незалежнасць у [[1814]] годзе Фердынанд VII вярнуўся на трон, але пасля ліберальнай ваеннай рэвалюцыі, генерал [[Рафаэль дэль Рыега]] прысіліў караля вярнуць канстытуцыю [[1812]] года. Гэта быў пачатак перыяду, калі ліберальныя і кансерватыўныя ўрады чаргаваліся, і які скончыўся разам з каранацыяй [[Ізабела II|Ізабелы II]] у [[1830]] годзе. Аднак яна не здолела падавіць палітычную напружанасць, якая прывяла да яшчэ аднаго паўстання і стварэння [[Першая Іспанская рэспубліка|Першай Іспанскай рэспублікі]]. Аднак праз нейкі час манархія была рэстаўрыравана і зноў скасаваная, пры стварэнні [[Другая Іспанская рэспубліка|Другой Іспанскай рэспублікі]], якая папярэднічала [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|іспанскай грамадзянскай вайне]]. 17 кастрычніка 1919 года быў адкрыты [[Мадрыдскі метрапалітэн|метрапалітэн]]. Мадрыд стаў адным з найбольш пацярпелых гарадоў краіны падчас грамадзянскай вайны ў [[1936]]—[[1939]] гадах. Горад быў апорай рэспубліканцаў з ліпеня [[1936]] года. Яго заходнія прыгарады сталі арэнай татальнай бітвы ў лістападзе [[1936]] года, і ў гэты час Мадрыд стаў першым еўрапейскім горадам, які бамбардзіралі з самалётаў ([[Японія]] была першай, хто бамбардзіраваў грамадзянскае насельніцтва ў сусветнай гісторыі ў [[Шанхай|Шанхаі]] ў [[1932]] годзе), спецыяльна накіраваныя супраць грамадзянскіх асоб. Падчас эканамічнага буму ў Іспаніі з [[1959]] па [[1973]] гады, горад перажыў беспрэцэдэнтны рост колькасці насельніцтва і багацця, стаўшы найбуйнейшым паводле колькасці [[ВУП]] горадам у краіне, і займаючы трэцяе месца ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]. Паступова рос і сам горад, прымаючы ў свой склад суседнія раёны, і дасягнуўшы такім чынам пашырэння да 607 км². Поўдзень Мадрыда стаў вельмі прамыслова развіты, і там назіраліся масавыя міграцыі з сельскіх раёнаў Іспаніі ў горад. У паўночна-заходняй частцы горада пачалі сяліцца людзі сярэдняга класу, які з'явіўся ў выніку эканамічнага буму [[1960-я|1960-х]] гадоў, у той час як у паўднёва-ўсходняй частцы пражывала пераважна працоўны клас. Пасля смерці [[Франсіска Франка|Франка]] новыя дэмакратычныя партыі, у тым ліку левыя і рэспубліканскія партыі, прынялі караля [[Хуан Карлас I|Хуана Карласа I]] у якасці пераемніка Франка, у мэтах забеспячэння стабільнасці ў краіне. Гэта прывяло да змены дзяржаўнага ладу на [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйную манархію]], са сталіцай у Мадрыдзе. Дзякуючы павышэнню дабрабыту насельніцтва ў [[1980-я|1980-х]] і [[1990-я|1990-х]] гадах горад умацаваў свае пазіцыі ў якасці важнага эканамічнага, культурнага, прамысловага, адукацыйнага і тэхналагічнага цэнтра на еўрапейскім кантыненце. == Геаграфія == Мадрыд размешчаны ў цэнтры [[Іспанія|Іспаніі]] на вышыні 667 м над узроўнем мора. Праз горад цячэ невялікая рака [[Мансанарэс]]. Раней Мадрыд належаў гістарычнай вобласці [[Кастылія]]. У паўночна-заходняй частцы горада ўзвышаецца горны масіў [[Сьера-дэ-Гвадарама]] з яго найвышэйшым пунктам [[Пеньялара]] (2430 м). === Клімат === Дзякуючы вышыні ў 667 метраў над узроўнем мора і кантынентальнаму клімату [[лета]] ў Мадрыдзе спякотнае з малой колькасцю ападкаў, а [[зіма|зімы]] нашмат халадней, чым у гарадах на міжземнаморскім узбярэжжы. У некаторыя гады выпадае шмат [[снег]]у, а невялікія навалы снегу здараюцца практычна кожную зіму. Сярэдняя [[студзень]]ская тэмпература складае 2—4&nbsp;°C, [[ліпень]]ская 24—25&nbsp;°C. Сярэдняя гадавая колькасць ападкаў складае каля 400 мм. == Насельніцтва, мова, веравызнанне == Сталіца займае першае месца ў краіне па колькасці насельніцтва, якое павялічваецца галоўным чынам за кошт імігрантаў. У горадзе цяпер пражывае прыблізна 3 млн чалавек. Дзяржаўнай мовай з'яўляецца іспанская, акрамя яе насельніцтвам горада выкарыстоўваецца каталонская, галісійская, басконская, а таксама мовы мігрантаў — арабская і іншыя. Большая частка насельніцтва каталікі. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Districts of Madrid.svg|thumb|250px|Карта мадрыдскіх акруг]] Горад кіруецца [[Гарадскі савет, Мадрыд|Гарадскім саветам]], прадстаўнікі якога абіраюцца раз на чатыры гады шляхам усеагульнага галасавання ўсіх грамадзян, якім на той момант споўнілася 18 гадоў. [[Мэр]]а сталіцы краіны, таксама абіраюць праз агульныя муніцыпальныя выбары. Мадрыд адміністрацыйна падзелены на 21 акругу, якія, у сваю чаргу, падзеленыя на раёны. Кожны раён знаходзіцца ў падпарадкаванні раённага муніцыпальнай рады, членам якіх дэлегуюць свае прадстаўнічыя функцыі жыхары канкрэтнага раёна. Горад падзяляецца на наступныя акругі: # Цэнтра ({{lang-es|Centro}}) # Архансуэла ({{lang-es|Arganzuela}}) # Рэтыра ({{lang-es|Retiro}}) # Саламанка ({{lang-es|Salamanca}}) # Чамартын ({{lang-es|Chamartín}}) # Тэтуан ({{lang-es|Tetuán}}) # Чамберы ({{lang-es|Chamberí}}) # Фуэнкараль-эль-Парда ({{lang-es|Fuencarral-El Pardo}}) # Манклоа-Аравака ({{lang-es|Moncloa-Aravaca}}) # Латына ({{lang-es|Latina}}) # Карабанчэль ({{lang-es|Carabanchel}}) # Усера ({{lang-es|Usera}}) # Пуэнтэ-дэ-Валекас ({{lang-es|Puente de Vallecas}}) # Мараталяс ({{lang-es|Moratalaz}}) # Сьюдад-Лінеаль ({{lang-es|Ciudad Lineal}}) # Арталеса ({{lang-es|Hortaleza}}) # Вільлявердэ ({{lang-es|Villaverde|скарочана}}) # Вілья-дэ-Валлекас ({{lang-es|Villa de Vallecas}}) # Вакальвара ({{lang-es|Vicálvaro}}) # Сан-Блас ({{lang-es|San Blas}}) # [[Барахас, Мадрыд|Барахас]] ({{lang-es|Barajas}}) == Эканоміка == Нягледзячы на тэндэнцыю да пераносу індустрыяльных цэнтраў у прамысловыя паркі, размешчаныя па-за гарадской мяжой, Мадрыд з'яўляецца другім паводле істотнасці пасля [[Барселона|Барселоны]] прамысловым цэнтрам Іспаніі. У апошні перыяд узрасла значнасць аэрапорта [[Барахас, аэрапорт|Барахас]] і яго ўклад у адміністрацыйную і фінансавую дзейнасць. Істотна ўзрасло ў апошнія гады будаўніцтва дарог і пашырэнне чыгуначнага транспарту. Аднак Мадрыд, як і ўся Іспанія, адстае ад астатняй Еўропы ў развіцці новых тэхналогій. У прыгарадах — некалькі аўтамабільных заводаў. Акрамя таго, [[інфляцыя]] ў Іспаніі вышэй за сярэднееўрапейскі ўзровень. Пачынаючы з 1998 года кошты на жыллё ўзраслі на 150 працэнтаў, чаму садзейнчіала ўвядзенне [[еўра]]. Адбылася страта канкурэнтназдольнасці з асноўнымі гандлёвымі партнёрамі. Дэфіцыт гарадскога бюджэта ў 67 мільярдаў еўра з'яўляецца другім паводле памеру ў свеце. Мадрыд развівае турыстычную дзейнасць, з'яўляючыся найбольш наведвальным замежнымі турыстамі горадам краіны. Абвяшчэнне Мадрыда ў 1992 годзе «Горадам еўрапейскай культуры» было істотным крокам у развіцці гэтага працэсу. == Культура, адукацыя, навука == [[Выява:Museo del Prado 2016 (25185969599).jpg|thumb|left|[[Музей Прада]]]] У Мадрыдзе знаходзяцца Каралеўская іспанская акадэмія (з 1713), [[Мадрыдскі ўніверсітэт]], [[Мадрыдскі ўніверсітэт імя Карла III]], [[Мадрыдскі аўтаномны ўніверсітэт]], [[Нацыянальны ўніверсітэт дыстанцыйнай адукацыі]], [[Камільяскі Папскі ўніверсітэт]], [[Мадрыдскі еўрапейскі ўніверсітэт]], [[Універсітэт Вілануэва]], [[Мадрыдскі дыстанцыйны ўніверсітэт]], [[Мадрыдскі політэхнічны ўніверсітэт]], [[Універсітэт «CUNEF»]], [[Універсітэт Святога Паўла]], каралеўская акадэмія прыгожых мастацтваў Сан-Фернанда, кансерваторыя (з 1830). У 1952-60 пры Цэнтры абмену еўрапейскай культуры дзейнічаў [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]]. Тэатры: «Рэаль», «Сарсузла», «Лара», «Эспаньёль». 32 музеі, у т.л. [[музей Прада]], [[Нацыянальны археалагічны музей (Мадрыд)|Нацыянальны археалагічны]], іспанскага народа, сучаснага мастацтва і інш. == Вядомыя асобы == * [[Ана Белен]] * [[Жаан Прым]] * [[Франсіска дэ Кеведа]] * [[Луіс Альфонса (герцаг Анжуйскі)|Луіс Альфонса, герцаг Анжуйскі]] * [[Педра Кальдэрон дэ ла Барка]] * [[Вікторыя Абрыль]] * [[Рауль Алонса]] (нар. 1979) — [[Іспанія|іспанскікі]] гандбаліст, трэнер. == Святы == * [[15 мая]] — дзень святога Ісідара. * [[13 чэрвеня]] — дзень Св. Антонія Фларыдскага. * [[16 ліпеня]] — дзень святой Панны Карменской. * [[7 жніўня]] — дзень святога Каятана. * [[10 жніўня]] — дзень [[Святы Лаўрэнцій|святога Лаўрэнція]]. * [[15 жніўня]] — [[Дзень святой Панны дэ Палома, Іспанія|дзень святой Панны Паломскай]]. * [[12 кастрычніка]] — дзень святой Панны Піларскай. * [[9 лістапада]] — дзень святой Панны Альмудэнскай. == Спорт == «Рэал Мадрыд» быў прызнаны ФІФА лепшым футбольным клубам XX стагоддзя. У 1920 годзе клубу было прысвоена званне каралеўскага і ён атрымаў сваю назву. Стадыён каманды — «Сант'яга Бернабеу», размешчаны ў паўночнай частцы горада. Умяшчальнасць стадыёна — больш за 80 тыс. гледачоў. Адкрыццё стадыёна адбылося 14 снежня 1947 года. Стадыён названы ў гонар Сант'яга Бернабеу Естэ — прэзідэнта клуба ў 1943-1978 гадах. Адным з наймацнейшых футбольных клубаў у гісторыі Іспаніі з'яўляецца «Атлетыка Мадрыд». Клуб грунтуецца на стадыёне «Вісентэ Кальдэрон», які змяшчае каля 55 тыс. гледачоў. У 1982 годзе Мадрыд, нароўні з іншымі гарадамі Іспаніі, прымаў чэмпіянат свету па футболу. Фінал адбыўся на стадыёне «Сант'яга Бернабеу», групавыя гульні — на стадыёне «Вісентэ Кальдэрон». У 2009 годзе Мадрыд заняў другое месца паводле вынікаў галасавання за права прыняць летнія Алімпійскія гульні 2016 года, саступіўшы Рыа-дэ-Жанэйра<ref>[http://lenta.ru/news/2009/10/02/olympic/ Олимпийские игры 2016 года пройдут в Рио-де-Жанейро]</ref>. == Гарады-пабрацімы == {| cellpadding="11" |- valign="top" | * {{Сцяг ААЭ}} [[Абу-Дабі]], [[ААЭ]] * {{Сцяг Парагвая}} [[Асунсьён]], [[Парагвай]] * {{Сцяг Калумбіі}} [[Багата]], [[Калумбія]] * {{Сцяг Францыі}} [[Бардо]], [[Францыя]] * {{Сцяг Бельгіі}} [[Брусель]], [[Бельгія]] * {{Сцяг Венгрыі}} [[Будапешт]], [[Венгрыя]] * {{Сцяг Аргенціны}} [[Буэнас-Айрэс]], [[Аргенціна]] * {{Сцяг Германіі}} [[Берлін]], [[Германія]] * {{Сцяг Польшчы}} [[Варшава]], [[Польшча]] * {{Сцяг Кубы}} [[Гавана]], [[Куба]] * {{Сцяг Гватэмалы}} [[Гватэмала (горад)|Гватэмала]], [[Гватэмала]] * {{Сцяг Венесуэлы}} [[Каракас]], [[Венесуэла]] * {{Сцяг Эквадора}} [[Кіта]], [[Эквадор]] * {{Сцяг Перу}} [[Ліма]], [[Перу]] || || * {{Сцяг Партугаліі}} [[Лісабон]], [[Партугалія]] * {{Сцяг Балівіі}} [[Ла Пас]], [[Балівія]] * {{Сцяг Нікарагуа}} [[Манагуа]], [[Нікарагуа]] * {{Сцяг Філіпін}} [[Маніла]], [[Філіпіны]] * {{Сцяг Расіі}} [[Масква]], [[Расія]] * {{Сцяг Уругвая}} [[Мантэвідэа]], [[Уругвай]] * {{Сцяг Мексікі}} [[Мехіка]], [[Мексіка]] * {{Сцяг Маўрытаніі}} [[Нуакшот]], [[Маўрытанія]] * {{Сцяг ЗША}} [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] * {{Сцяг Панамы}} [[Панама (горад)|Панама]], [[Панама]] * {{Сцяг Францыі}} [[Парыж]], [[Францыя]] * {{Сцяг Чэхіі}} [[Прага]], [[Чэхія]] * {{Сцяг Кітая}} [[Пекін]], [[Кітай]] || || * {{Сцяг Марока}} [[Рабат]], [[Марока]] * {{Сцяг Бразіліі}} [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Бразілія]] * {{Сцяг Італіі}} [[Рым]], [[Італія]] * {{Сцяг Сальвадора}} [[Сан-Сальвадор (горад)|Сан-Сальвадор]], [[Сальвадор]] * {{Сцяг Коста-Рыкі}} [[Сан-Хасэ]], [[Коста-Рыка]] * {{Сцяг Пуэрта-Рыка}} [[Сан-Хуан (Пуэрта-Рыка)|Сан-Хуан]], [[Пуэрта-Рыка]] * {{Сцяг Чылі}} [[Сант’яга-дэ-Чылі|Сант'яга]], [[Чылі]] * {{Сцяг Дамініканскай Рэспублікі}} [[Санта-Дамінга]], [[Дамініканская Рэспубліка]] * {{Сцяг Босніі і Герцагавіны}} [[Сараева]], [[Боснія і Герцагавіна]] * {{Сцяг Балгарыі}} [[Сафія]], [[Балгарыя]] * {{Сцяг Лівіі}} [[Трыпалі]], [[Лівія]] * {{Сцяг Албаніі}} [[Тырана]], [[Албанія]] * {{Сцяг Гандураса}} [[Тэгусігальпа]], [[Гандурас]] |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} == Спасылкі == {{Commons|Madrid}} * [http://www.munimadrid.es Муніцыпалітэт] * [http://www.esmadrid.com Турызм і вольны час у Мадрыдзе] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Сталіцы правінцый Іспаніі}} [[Катэгорыя:Гарады аўтаномнай супольнасці Мадрыд]] [[Катэгорыя:Муніцыпалітэты аўтаномнай супольнасці Мадрыд]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Мадрыд| ]] s771fuc7imeck5waxzb46noypk8sz2m Мечаі 0 10325 5134564 4879131 2026-05-01T12:33:59Z Peisatai 111348 5134564 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Мячаі |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 29|lat_sec = 51 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 39|lon_sec = 21 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Вілейскі |сельсавет2 = Нарачанскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 5 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 242999636 }} '''Мечаі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Miečai}}, {{lang-ru|Мечаи}}) — [[вёска]] ў [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Нарачанскі сельсавет (Вілейскі раён)|Нарачанскага сельсавета]]. Да 16 снежня 1982 года вёска ўваходзіла ў склад [[Рускасельскі сельсавет|Рускасельскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 снежня 1982 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 3 (1737).</ref>. == Назва == У 1721 г. прозвішча Мэчай фіксавалася ля Зэльвы ([[Цяглевічы]])<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99D3-9ZY4?i=405&cat=2323279</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Нарачанскі сельсавет (Вілейскі раён)}} [[Катэгорыя:Нарачанскі сельсавет (Вілейскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна]] rner89pzsjelin60snnpwljp5xl0gh5 5134565 5134564 2026-05-01T12:34:43Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5134565 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Мячаі |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 29|lat_sec = 51 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 39|lon_sec = 21 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Вілейскі |сельсавет2 = Нарачанскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 5 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 242999636 }} '''Мечаі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Miečai}}, {{lang-ru|Мечаи}}) — [[вёска]] ў [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Нарачанскі сельсавет (Вілейскі раён)|Нарачанскага сельсавета]]. Да 16 снежня 1982 года вёска ўваходзіла ў склад [[Рускасельскі сельсавет|Рускасельскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 снежня 1982 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 3 (1737).</ref>. == Назва == У гэтым рэгіёне (Нястанішкі) фіксавалася прозвішча Мечай<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C95N-KZ1K?i=559&cat=2356500</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Нарачанскі сельсавет (Вілейскі раён)}} [[Катэгорыя:Нарачанскі сельсавет (Вілейскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна]] btsenei5c1uz5xyw55p991dx5yd7s0j Усяслаў Брачыславіч 0 14506 5134885 5134327 2026-05-02T09:36:14Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5134885 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Усяслаў Брачыславіч | арыгінальнае імя = Всеславъ сынъ Брѧчиславль | партрэт = Usiasłaŭ Połacki (Čaradziej). Усяслаў Полацкі (Чарадзей).jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Усяслаў Брачыславіч на мініяцюры [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]], XV ст. | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Князі полацкія|князь полацкі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[1044]] | перыядканец = [[1068]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Брачыслаў Ізяславіч]] | пераемнік = [[Мсціслаў Ізяславіч]] | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | тытул_2 = | парадак_2 = | перыядпачатак_2 = [[1071]] | перыядканец_2 = [[14 красавіка]] [[1101]] | папярэднік_2 = [[Святаполк Ізяславіч]] | пераемнік_2 = [[Барыс Усяславіч]] | тытул_3 = [[Вялікія князі кіеўскія|вялікі князь кіеўскі]] | парадак_3 = | перыядпачатак_3 = [[1068]] | перыядканец_3 = [[1069]] | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = [[Барыс Усяславіч|Барыс]], [[Глеб Усяславіч|Глеб]], [[Раман Усяславіч|Раман]], [[Давыд Усяславіч|Давыд]], [[Расціслаў Усяславіч|Расціслаў]], [[Святаслаў Усяславіч|Святаслаў]] | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | вядомы як = | дзейнасць = | манаграма = | рэлігія = праваслаўе | Commons = Vseslav of Polotsk | Rodovid = 597 }} '''Усясла́ў Брачысла́віч''' або '''Усясла́ў Брачысла́вавіч''' ([[Старажытнаруская мова|ст.-рус.]] ''Всеславъ сынъ Брѧчиславль''), у папулярнай літаратуры '''Усяслаў Чарадзей''' і '''Усяслаў Полацкі''' (каля {{ДН|||1029}} — {{ДС|21|4|1101|14}}) — князь полацкі (1044—1068, 1071—1101), князь кіеўскі (1068—1069). Адстойваў і пашыраў свае ўладанні — [[Полацкае княства]].<!--Полацкае княства было часткай родавых уладанняў Рурыкавічаў, якою былі абмежаваны Ізяславічы праз лесвічнае права. Т.б. суверэнітэт, дзяржава і г.д. гэта паняцці цяперашняга дня і ніяк не тычацца часоў Усяслава.--> Пабудаваў у [[Полацк]]у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]] — найранейшы помнік манументальнай архітэктуры сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]. Агульны час княжання Усяслава ў Полацку — 54 гады — найпрацяглейшы перыяд кіравання дзяржавай у гісторыі Беларусі. == Біяграфія == === Паходжанне і імя === [[Файл:Belarus-Junction of Dzvina and Palata Rivers.jpg|thumb|Рэкі [[Палата]] (на пярэднім плане) і [[Дзвіна]] каля полацкага Верхняга горада (дзяцінец часоў Усяслава, на левым беразе Палаты) і Запалоцця (пасад часоў Усяслава, на правым беразе Палаты).]] [[Файл:Usiasłaŭ (Połacak). Усяслаў (Полацак).jpg|thumb|Пачатак княжання Усяслава. Фрагмент мініяцюры Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]] Сын полацкага князя [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава Ізяславіча]], унук полацкага князя [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслава Уладзіміравіча]] і праўнук кіеўскага князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]] і полацкай княжны [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеды Рагвалодаўны]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}. Праз Рагнеду — прапраўнук першага вядомага з крыніц полацкага князя [[Рагвалод]]а. Такім чынам, належаў да сёмага пакалення Рурыкавічаў і трэцяга пакалення іх галіны — Ізяславічаў Полацкіх, якія валодалі Полацкай зямлёй як спадчынай Рагвалода, таму дынастыю часта называюць Рагвалодавічамі<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|3|Ізяславічы|[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]|476—477|В. Насевіч, А. Іоў}}</ref>. Імя атрымаў паводле схемы, ужытай прадзедам Уладзімірам для называння сваіх сыноў, напэўна, князь Брачыслаў гэтым падкрэсліваў належнасць свайго сына да ўладарнай на Русі дынастыі. Магчыма, названы па памерлым у маленстве дзядзьку — [[Усяслаў Ізяславіч|Усяславу Ізяславічу]]. Імя двухасноўнае — ''уся-'' (ст.-рус. ''вьсь'' — увесь) і ''слаў-'' (параўн.: слава)<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/personal_names/580/%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2 Всеслав // Словарь русских личных имен / Сост. Н. А. Петровский. — М.: «Русский язык», 1980. — 384 с.] {{ref-ru}}</ref> — з агульным прыкладным сэнсам «усім слаўны», пазней стала дынастычным у Ізяславічаў Полацкіх, а пазней увайшло ва ўсходнеславянскі [[Анамастыка|анамастыкон]]. Хроснае імя невядома. Мянушку «Чарадзей» і падобныя не згадваюць крыніцы, яна наватвор часоў беларускага адраджэння канца XIX — пачатку XX стст. === Ранні перыяд === Час нараджэння Усяслава не вядомы, з акалічнасцяў жыцця і быліны пра {{нп5|Волх Усяславіч|Валхва Усяславіча|ru|Вольга Святославич}} прынята лічыць годам нараджэння 1029. Паводле [[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]], маці нарадзіла яго ''«от волъхвования»'' і ''«бысть ему язвено на главе его»''. Валхвы сказалі ''«се язвено навяжи на нь, да носить е до живота своего»'', — і Усяслаў яго ''«носить… и до сего дне на собе; сего ради немилостив есть на кровьпролитье»'' — запісаў, відавочна, летапісец-сучаснік Усяслава. Слова «язвено» тлумачаць па рознаму, адны як радзімую пляму, на якой князь насіў павязку, іншыя — як з частку плоднай абалонкі на галаве, якую ён насіў як амулет. Напэўна, быў адзіным сынам, прынамсі, пра іншых дзяцей князя Брачыслава няма звестак. Заняў полацкі сталец у 15—16-гадовым узросце пасля смерці бацькі ў 1044 годзе. Першыя 16 гадоў княжання Усяслава не асветлены крыніцамі, але зыходзячы са «Слова пра паход Ігараў», ён быў актыўны і вядомы ўсёй Русі. Вядомы спявак [[Баян (спявак)|Баян]] складаў пра яго песні. Напэўна, у гэты перыяд у Полацку пабудаваны [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]], на думку некаторых даследчыкаў, як сімвалам роўнасці Полацка з Кіевам і Ноўгарадам, дзе былі такія самыя саборы. Першы раз упамінаецца крыніцамі пад 1060 годам, калі з князямі Яраславічамі — сынамі вялікага князя кіеўскага [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслава Уладзіміравіча]] — здзейсніў паспяховы паход супраць [[Торкі (племя)|торкаў]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}. Тым часам, напэўна, трымаўся бацькавай палітыкі — саюзу з Кіевам. === Вайна з Яраславічамі === [[Файл:Усяслаў на стальцы, Радзівілаўскі летапіс.jpg|thumb|Усяслаў на стальцы (злева). Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]] Аднак, у 1065 годзе Усяслаў аблажыў [[Пскоў]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}, разбіў на {{нп5|Чароха (рака)|Чарасе|ru|Черёха (река)}} ноўгарадскага князя [[Мсціслаў Ізяславіч|Мсціслава Ізяславіча]], які ішоў на дапамогу гораду, а пасля, ужо ў 1066 (сакавіцкім) годзе, захапіў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]] «з жонкамі і дзецьмі», то-бок узяў палон і парабаваў{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}. Летапісец асобна адзначыў, што з наўгародскага [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Сафійскага сабора]] знялі [[Звон|званы]] і [[Панікадзіла|панікадзілы]], на думку некаторых даследчыкаў, гэтыя рэчы аздобілі Сафійскі сабор у Полацку{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}<ref>''[http://www.krotov.info/acts/12/pvl/novg01.htm Въ лѣто 6574 (1066)]'' // ''Новгородская первая летопись старшего извода''.</ref>. Пскоў і Ноўгарад былі пад вярхоўнай уладай вялікага князя кіеўскага. Матывы Усяслава дыскусійныя, адны даследчыкі лічаць паход звычайным рабаўніцтвам, іншыя — адказам на тэрытарыяльныя спрэчкі. Паводле [[Генадзь Мікалаевіч Семянчук|Генадзя Семянчука]], магчыма, дзеянні Усяслава справакаваў паход вялікага князя кіеўскага [[Ізяслаў Яраславіч|Ізяслава Яраславіча]] на [[Сакала (мааконд)|сакальцаў]] (стар.-руск. ''сосолы'') — эстаў у Ніжнім Падзвінні, і абкладанне іх данінай, а таксама іншыя падобныя дзеяннямі Яраславічаў, якія не вядомы цяпер з крыніц<ref>''[[Генадзь Мікалаевіч Семянчук|Семянчук Г.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_siemianczuk.htm Усяслаў Брачыславіч, князь полацкі (штрыхі да гістарычнага партрэта)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070702132032/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_siemianczuk.htm |date=2 ліпеня 2007 }} // Białoruskie zeszyty historyczne. 2002. № 28. (Гл. гэты ж артыкул у [http://arche.bymedia.net/2004-3/siemiancuk304.htm ARCHE (2’2004)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071102083013/http://arche.bymedia.net/2004-3/siemiancuk304.htm |date=2 лістапада 2007 }}, дапоўнены і перапрацаваны.)</ref>. [[Файл:Battle on Nemiga 02.jpg|thumb|[[Бітва на Нямізе]] ў 1067 годзе. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]] У адказ, амаль праз год, тры браты Яраславічы пайшлі супраць Усяслава, але не да Полацка, а на [[Мінск|Менск]] — чаму яны абралі такі кірунак ёсць некалькі думак даследчыкаў. Усяслаў выйшаў супраць Яраславічаў да Менска, паводле іншай гіпотэзы, ён ішоў з захаду ці поўдня да Полацка, а Яраславічы сталі на яго шляху, у кожным разе — войскі сышліся на рацэ [[Няміга (рака)|Нямізе]]. Паводле [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіля Тацішчава]], тыдзень яны стаялі ў глыбокім снезе адно супраць другога, урэшце, Усяслаў атакаваў. Адбылася [[бітва на Нямізе]] (1067) — адна з буйнейшых і крывавейшых міжусобных бітваў Рурыкавічаў, шмат вояў загінула з абодвух бакоў{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}. Усяслаў або разбіты і адступіў у Полацк, або здолеў прарвацца да Полацка скрозь войскі Яраславічаў, у кожным разе яны не гналіся за ім. Паводле Тацішчава, Яраславічы пачалі рабаваць паўднёвую частку Полацкай зямлі. [[Файл:Vseslav of Polotsk.jpg|thumb|Усяслаў з сынамі плыве на перамовы з Яраславічамі, 1067 г. Справа — кіеўскі поруб, куды Яраславічы іх пасадзілі. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]] Праз чатыры месяцы па бітве Яраславічы запрасілі Усяслава на перамовы, цалавалі крыж, што не зробяць благога. Усяслаў з двума сынамі каля вусця [[Аршыца|Аршыцы]] пераплыў у чоўне [[Дняпро]] для перамоў, але Яраславічы парушылі цалаванне крыжа, схапілі Усяслава з сынамі і кінулі ў земляную турму-«поруб» у Кіеве{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}. === Княжанне ў Кіеве === [[Файл:Usiasłaŭ Čaradziej, Kyiv. Усяслаў Чарадзей, Київ.jpg|thumb|Кіяне вызваляюць Усяслава з поруба ў 1068 годзе. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]] Усяслаў больш за 14 месяцаў быў у зняволенні — да часу, калі ў 1068 годзе на Кіеўскую зямлю напалі полаўцы, якія ў {{нп5|бітве на рацэ Альце (1068)|бітве на Альце|ru|Битва на реке Альте (1068)}} разбілі войскі Яраславічаў. Кіяўляне патрабавалі ад Яраславічаў коней і зброі, каб самім ісці супраць полаўцаў. Яны абвінавачвалі ў паразе княжацкіх ваяводаў і патрабавалі вызвалення Усяслава, на іх думку, дасведчанага военачальніка, каб ён узначаліў паход супраць полаўцаў. Яраславічы адмовілі кіяўлянам ва ўсім і нават паслалі забіць Усяслава, але [[Кіеўскае паўстанне (1068—1069)|кіяўляне паўсталі]], вызвалілі Усяслава з поруба і абвясцілі вялікім князем кіеўскім{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}, а Яраславічы збеглі. [[Файл:Usiasłaŭ Połacki, Kyiv. Усяслаў Полацкі, Київ.jpg|thumb|Усяслаў на велікакняжацкім кіеўскім стальцы (з правага боку) у 1068—1069 гадах. Мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.]] На велікакняжацкім стальцы Усяслаў быў сем месяцаў{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}, за гэты час разбіў полаўцаў. Неўзабаве [[Ізяслаў Яраславіч]] вярнуўся з дапамогай ад свайго пляменніка, польскага князя [[Баляслаў II Смелы|Баляслава Смелага]]. Атрымаўшы весткі, што Ізяслаў вяртаецца з палякамі, Усяслаў з кіяўлянамі пайшоў ім насустрач{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}, але з дыскусійных прычын уначы збег ад [[Белгарад Кіеўскі|Белгарада]] ў Полацк. Ізяслаў вярнуўся ў Кіеў, заняў велікакняжацкі сталец і прагнаў Усяслава з [[Полацк]]а, пасадзіў туды свайго сына Мсціслава Ізяславіча, а потым другога — [[Святаполк Ізяславіч|Святаполка Ізяславіча]]. === Пазнейшыя падзеі === У кастрычніку 1069 года Усяслаў на чале [[водзь|водскага]] войска прыйшоў пад Ноўгарадам, але наўгародцы разбілі важан ў баі 23 кастрычніка 1069 года, Усяслаў трапіў у палон, але неўзабаве яго адпусцілі. У 1071 годзе Усяслаў выгнаў з Полацка [[Святаполк Ізяславіч|Святаполка Ізяславіча]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}} і пайшоў да Менска супраць [[Яраполк Ізяславіч|Яраполка Ізяславіча]], яшчэ аднаго Ізяславава сына, але пацярпеў паразу каля [[Галацічаск]]а (цяпер не лакалізаваны). Пасля гэтага, паводле летапісу, Усяслаў з Ізяславам «сваціліся», то бок дамаўляліся пра шлюб сваіх дзяцей або сваякоў як замацавання нейкіх дамоўленасцей. Падазраючы Ізяслава ў саюзе з Усяславам, у 1073 годзе браты вялікага князя — чарнігаўскі князь [[Святаслаў Яраславіч]] і пераяслаўскі князь [[Усевалад Яраславіч]], — выгналі яго з Кіева, у 1073—1076 гадах там княжыў Святаслаў. Пасля смерці Святаслава Яраславіча (1076) пачалася наступная фаза барацьбы Усяслава з Яраславічамі, вядомая толькі з «{{нп5|Павучанне Уладзіміра Манамаха|Павучання Уладзіміра Манамаха|ru|Поучение Владимира Мономаха}}». Вясной 1077 года, імаверна, Усяслаў здзейсніў паход на Ноўгарадскую зямлю, супраць князя наўгародскага {{нп5|Глеб Святаславіч (князь наўгародскі)|Глеба Святаславіча|ru|Глеб Святославич (князь новгородский)}}, бо таму на дапамогу са Смаленка тады хадзіў [[Уладзімір Манамах]]. У адказ, летам 1077 і зімой 1078 (сакавіцкіх) гадоў Яраславічы здзейснілі два паходы на Полацк. Першы здзейсніла чарнігаўскае войска на чале з вялікім князем Усеваладам Яраславічам і яго сынам — смаленскі князем Уладзімірам Манамахам, болей пра гэты паход нічога не вядома. Другі — кіеўскае войска на чале з наўгародскім князем Святаполкам Ізяславічам і ўжо чарнігаўскім князем Уладзімірам Манамахам, а таксама полаўцы, якія ўпершыню ў гісторыі Русі ўзялі ўдзел у міжусобнай вайне, тады Яраславічы спалілі ваколіцы Полацка (''ожьгъше Полтескъ''), потым Святаполк вярнуўся ў Ноўгарад, а Уладзімір Манамах з полаўцамі паваяваў полацкія ўладанні ў кірунку [[Одрск]]а (''с половци на Одрьскъ, воюя'') і вярнуўся ў Чарнігаў. На мяжы 1070—1080-х гадоў Усяслаў здзейсніў паход пад Смаленск{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}, Уладзімір Манамах з Чарнігава імкліва прыйшоў на дапамогу Смаленку, але Усяслава там не заспеў, пераследваў яго і спусташаў на шляху полацкія ўладанні, потым паваяваў землі ў кірунку [[Лагойск]]а, [[Лукомль|Лукомля]], [[Друцк]]а і адтуль вярнуўся ў Чарнігаў. Некалькімі гадамі пазней, Уладзімір Манамах з Чарнігава, разам з полаўцамі, здзейсніў паход на Менск, знянацку захапіў горад, спустошыў яго і ваколіцы (''изъѣхахом городъ, и не оставихом у него ни челядина, ни скотины''). Потым, да канца жыцця Усяслава, з крыніц не вядома пра сутыкненні з Яраславічамі. Усяслаў падзяліў родавыя ўладанні паміж сваімі сынамі, пасля яго смерці [[Полацкае княства]] раздрабілася на ўдзелы. === Час смерці === Пра смерць Усяслава Іпацьеўскі спіс АМЧ паведамляе пад 6609 годам (які звычайна суадносяць з 1101) «априля в 14 день у 9 день в среду». Фармулёўка ўнікальная спалучэннем трох храналагічных параметраў — каляндарнага (14 красавіка), дня тыдня (серада) і цмянага «9 дня», праз падвоеную дату даследчыкі традыцыйна лічылі запіс скажоным і ў асноўным не давалі «9 дню» тлумачэння. Толькі некаторыя спрабавалі развязаць супярэчнасць.{{Sfn|Журавель|2005|p=60-62}} На думку [[Даніла Восіпавіч Свяцкі|Данілы Свяцкага]] «9 дзень» значыць 9-ы месячны круг паводле 19-гадовага цыкла, што адпавядае 1113 году<ref>''Святский Д. О.'' Астрономические явления в русских летописях с научно-критической точки зрения // Известия Отделения русского языка и словесности Академии наук (ИОРЯС). 1915. Т. 20. Кн. 1. — С. 206.</ref>. [[Сяргей Васілевіч Цыб|Сяргей Цыб]] спрабаваў звязаць дату з сонечным зацьменнем 1114 года з пазнейшага Густынскага летапісу<ref>''Цыб С. В.'' Древнерусское времяисчисление в «Повести временных лет». Барнаул, 1995. — С. 12-33.</ref>. [[Апалон Рыгоравіч Кузьмін|Апалон Кузьмін]] лічыў найбольш імаверным 1109 год, бо у ім 14 красавіка выпадала на сераду<ref>''Кузьмин А. Г.'' Начальные этапы древнерусского летописания. М., 1977. — С. 248.</ref>.{{Sfn|Журавель|2005|p=60-62}} Пазней [[Аляксандр Вячаслававіч Журавель|Аляксандр Журавель]] прыйшоў да высновы, што запіс летапісу не скажоны, а захаваў даволі рэдкі выпадак сапраўднай месячнай датыроўкі. Па думку Жураўля, усім тром параметрам (14 красавіка, серада, 9-ы месячны дзень) ідэальна адпавядае толькі 1098 год. Даследчык адзначыў, што такое датаванне дае выкарыстанне месячных табліц — лунніка {{Не перакладзена 5|Тлумачальная палея|Тлумачальнай палеі|ru|Толковая палея}}, якімі карысталіся тагачасныя кніжнікі для разліку царкоўных свят. У 1098 годзе (13-ы месячны круг) 14 красавіка ў табліцах менавіта 9-ы дзень. На думку Жураўля, летапісец кіраваўся менавіта «кніжным» (таблічным) адлікам, бо з рэальнага назірання маладзіка (праўдзівых лунарыяў) 14 красавіка 1098 года ў Полацку магло быць 10-м месячным днём.{{Sfn|Журавель|2005|p=60-62}} Пры датаванні прапанаваным Кузьміным — 14 красавіка 1109 года, «кніжны» 9-ы месячны дзень выпадае на 13 красавіка, а паводле праўдзівых лунарыяў на 11 красавіка. Прапанова ж Свяцкага не тлумачыць чаму 9-ы месячны круг летапісец назваў «днём», а не ўласна «кругам». Гіпотэза Цыба ахарактарызавана Жураўлём як «экстравагантная і некарэктная падмена», якая не мае крыніцазнаўчага грунту.{{Sfn|Журавель|2005|p=60-62}} == Сям’я == Імя жонкі Усяслава Брачыславіча невядома. Усяслаў меў 6 сыноў:  * [[Барыс Усяславіч|Барыса]] (кан. 1040-х — 1128) — князя полацкага; * [[Глеб Усяславіч|Глеба]] (кан. 1040-х — 1119) — князя менскага; * [[Раман Усяславіч|Рамана]] (1050-я — 1114/1116) — удзел не вядомы; * [[Давыд Усяславіч|Давыда]] (сяр. 1050-х — пасля 1130) — удзел пэўна не вядомы, лічаць князем ізяслаўльскім або лагожскім, або ізяслаўльска-лагожскім, потым спрабаваў заняць полацкі сталец; * [[Расціслаў Усяславіч|Расціслава]] (пач. 1060-х — пасля 1130) — удзел не вядомы, пазней яго называлі [[Віленскае княства|віленскі князем]]; * [[Святаслаў Усяславіч|Святаслава]] (Георгій; 1050-я — пасля 1130) — удзел не вядомы, яго нашчадкі былі [[Князі віцебскія|князямі віцебскімі]]. Старшынство і колькасць сыноў Усяслава дыскусійныя. Так, часам называюць не шэсць, а сем сыноў і нават дачку Усяслава. Звычайна, згадка сямі сыноў звязана з думкай некаторых даследчыкаў пра асобнае існаванне Рагвалода Усяславіча, таксама ў сучаснай гістарыяграфіі даюцца думкі пра тоеснасць Рагвалода з Барысам<ref>''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь: ІХ — ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. Мн., [[1998]]. — 260 с.</ref> і пра наогул уяўнасць Рагвалода Усяславіча. Існаванне дачкі Усяслава было вынікам павярхоўнага вывучэння крыніц. Вызначэнні княжанняў Усяславічаў пасля смерці бацькі таксама спрэчныя. Пэўна вядома, што Барыс княжыў у Полацку, а Глеб у Мінску. Рэтраспектыўна месцам княжання Давыда вызначаюць Ізяслаўль, а Святаслава — Віцебск. Расціслаў пазнейшымі крыніцамі звязаны з Вільняй. Рамана летапіс называў князем полацкім, але гэта агульнае вызначэнне і яго ўдзел не вядомы, ён быў выгнаны з Полацкай зямлі кімсьці з братоў і жыў у Разані або Мураме. == Пытанне пра княжацкі знак == Асабісты знак Усяслава Брачыславіча не вядомы. На думку [[Сяргей Васілевіч Бялецкі|Сяргея Бялецкага]], асабістым знакам яго бацькі — Брачыслава Ізяславіча — была выява трызуба з крыжападобнай вяршыняй цэнтральнага зубца і трохвугольнай ножкай, якая абапіраецца на крыж. Знак падобны да таго, што [[Пячатка Ізяслава Уладзіміравіча|прыпісваюць Ізяславу Уладзіміравічу]] і дапоўнены крыжам у аснаванні. Паводле ж Бялецкага, крыжападобная вяршыня цэнтральнага зубца была прыкметай [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў Полацкіх]]. Пры археалагічных раскопках у [[Мінск]]у знойдзены фрагмент рогавага кісцяня з выявай трызуба з крыжападобнай вяршыняй цэнтральнага зубца і, напэўна, з крыжам у аснаванні, але без трохвугольнай ножкі, Бялецкі прыпісвае гэты знак Усяславу Брачыславічу<ref>''Белецкий, С. В.'' [http://nestoriana.files.wordpress.com/2012/09/pvl_beleckiy.pdf Древнейшая геральдика Руси] // «Повесть временных лет». — [[Санкт-Пецярбург|СПб.]], Вита Нова, 2012. — С. 434, 441—443, 449, 450, 452. {{ref-ru}}</ref>. Пры археалагічных раскопках знойдзены выявы княжацкага знака канца ХI — пачатку ХIІ ст. — трызуб з крыжападобнай вяршыняй цэнтральнага зубца і з выгнутымі вонкі бакавымі зубцамі, без ножкі ў аснаванні . На думку Бялецкага, трызубы без ножак маглі быць знакамі княгінь — жонак Рурыкавічаў. Крыжападобная вяршыня цэнтральнага зубца, на думку Бялецкага, была прыкметай Ізяславічаў Полацкіх, таму гэты знак ён прыпісвае жонцы Усяслава Брачыславіча. Выявы знойдзены ў [[Драгічын (Польшча)|Драгічыне]] — [[Семятыцкі павет]], [[Падляскае ваяводства]], [[Польшча]] (на 2-х пломбах), Ноўгарадзе (на пломбе), і на востраве Ледніцкім — возера Ледніца, [[Малапольскае ваяводства]], Польшча (на фрагменце рогавага кісценя)<ref>''Белецкий, С. В.'' Древнейшая геральдика Руси // «Повесть временных лет». — СПб., Вита Нова, 2012. — С. 455. {{ref-ru}}</ref>. == У літаратуры і мастацтве == === У сярэдневяковых творах === У творы старажытнарускай літаратуры «[[Слова пра паход Ігараў]]» (кан. [[XII ст.]]) апісваецца захоп Усяславам Ноўгарада і бітва на Нямізе{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}. Усяслаў прадстаўлены ведзьмаком і [[пярэварацень|пярэваратнем]], які актыўна «шукаў» кіеўскага вялікакняскага прастолу — тады як, па летапісу, ён хутчэй апынуўся на ім не па сваёй волі. Акрамя таго, звестка пра наведванне Усяславам [[Тмутаракань|Тмутаракані]] не пацвярджаецца летапісамі. Не ўсе месцы ў гэтым творы тлумачацца адназначна. Аўтар «Слова» падае таксама «прыпеўку» пра Усяслава, складзеную яго сучаснікам [[Баян, спявак|Баянам]], прыдворным спеваком Яраславічаў, дзе той пагражае Усяславу Божым судом: <blockquote> На седьмомъ вѣцѣ {{нп5|Траян (міфалогія)|Трояни|ru|Троян (мифология)}} връже Всеславъ жребій о дѣвицю себѣ любу. Тъй клюками подпръся окони, и скочи къ граду Кыеву, и дотчеся стружіемъ злата стола кіевскаго. Скочи отъ нихъ лютымъ звѣремъ въ плъночи изъ [[Белгарад Кіеўскі|Бѣлаграда]], обѣсися синѣ мьглѣ, утръ же воззни стрикусы, отвори врата [[Вялікі Ноўгарад|Новуграду]], разшибе славу Ярославу, скочи влъкомъ до [[Няміга (рака)|Немиги]] съ Дудутокъ. На Немизѣ снопы стелютъ головами, молотятъ чепи харалужными, на тоцѣ животъ кладутъ, вѣютъ душу отъ тѣла. Немизѣ кровави брезѣ не бологомъ бяхуть посѣяни, посѣяни костьми рускихъ сыновъ. Всеславъ князь людемъ судяше, княземъ грады рядяше, а самъ въ ночь влъкомъ рыскаше: изъ Кыева дорискаше до куръ [[Тмутаракань|Тмутороканя]], великому [[Хорс|Хръсови]] влъкомъ путь прерыскаше. Тому въ [[Полацк|Полотскѣ]] позвониша заутренюю рано у святыя Софеи въ колоколы, а онъ въ [[Кіеў|Кыевѣ]] звонъ слыша. Аще и вѣща душа въ друзѣ тѣлѣ, нъ часто бѣды страдаше. Тому вѣщей [[Баян, спявак|Боянъ]] и пръвое припѣвку, смысленый, рече: «Ни хытру, ни горазду, ни птицю горазду суда Божіа не минути!» </blockquote> У былінах кіеўскага цыкла Усяслаў выступае як [[асілак]] і {{нп5|чарадзей||ru|Колдун}}, здольны [[Пярэварацень|абарачацца зверам]]. Асоба Усяслава і падзеі кіеўскага паўстання 1068 года адбіліся ў [[быліна|быліне]] «[[Волх Усяславіч]]»{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=129}}; тут папулярны ў народзе герой таксама вызвалены паўсталымі гараджанамі з вязніцы; яго апанент — не Ізяслаў, а агульнаэпічны «князь Уладзімір»; паўтараецца вядомы па «Слову пра паход Ігараў» матыў пярэваратніцтва галоўнага героя. Згадваецца таксама барацьба з палавецкім ханам {{нп5|Шарукан|Шаруканам|ru|Шарукан}} (Шарк-волат, Кудраванка-цар), які скарыстаўся кіеўскім паўстаннем для набегу на Русь. На думку [[Барыс Аляксандравіч Рыбакоў|Барыса Рыбакова]], Усяслаў мог быць [[паганства|паганцам]] і трымацца дахрысціянскіх вераванняў або быў {{нп5|дваяверства|дваяверцам|ru|Двоеверие}}. === У творах XIX ст. і найноўшага часу === Усяслаў Брачыславіч — галоўны антыгерой паэмы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Машэка]]» і адпаведна фільма «[[Магіла льва (фільм)|Магіла льва]]». Галоўны герой цыкла апавяданняў [[Нік Перумаў|Ніка Перумава]] «Я, Усяслаў», гістарычнага рамана [[Леанід Марцінавіч Дайнека|Леаніда Дайнекі]] «[[След ваўкалака]]» («[[Трапой Чарадзея]]»), персанаж гістарычнай аповесці {{нп5|Лізавета Аляксееўна Дварэцкая|Лізаветы Дварэцкай|ru|Дворецкая, Елизавета Алексеевна}} «[[Скарбы Харальда]]», а таксама серыі раманаў [[Сяргей Аляксеевіч Булыга|Сяргея Булыгі]]. Усяслаў Волкаў (Венцлаў або Вячаслаў Волхв), князь полацкі — адзін з галоўных герояў цыкла раманаў {{нп5|Андрэй Валянцінаў|Андрэя Валянцінава|ru|Валентинов, Андрей}} «Вока Сілы», дзе шырока развіваецца тэма нечалавечай сутнасці князя. Усяславу прысвечаны гістарычны нарыс «Усяслаў Чарадзей» [[Сяргей Васілевіч Тарасаў|Сяргея Тарасава]] (2012). Песню пра Усяслава спявае {{нп5|Пелагея (спявачка)|Пелагея|ru|Пелагея (певица)}} («Оборотень-князь», альбом «{{нп5|Тропы (альбом)|Тропы|ru|Тропы (альбом)}}») == У выяўленчым мастацтве == Усяславу Брачыславічу прысвечана значная колькасць мініяцюр Радзівілаўскага летапісу (ХV ст.), прататыпы гэтых мініяцюр магчыма створаны ў ХI ст. * {{нп5|Андрэй Пятровіч Рабушкін|Андрэй Рабушкін|ru|Рябушкин, Андрей Петрович}}, ілюстрацыя «[[Волх Усяславіч|Вольга (Волх) Усяславіч]]» да кнігі «Рускія былінныя багатыры» (1895). * [[Іван Якаўлевіч Білібін|Іван Білібін]], ілюстрацыя «Вольга са сваёй дружынай» да быліны пра Вольгу Святаславіча, або Волха Усяславіча, у вобразе якога, на думку даследчыкаў, выяўлена асоба Усяслава Брачыславіча (1903). * Карціны [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэпа Драздовіча]]: ** «Усяслаў Полацкі ў порубе пад палатамі кіеўскага князя» (1923, [[Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]); ** «Усяслаў Чарадзей пад Гародняй» (1944, [[Музей старажытнабеларускай культуры]] [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору (ІМЭФ) НАН Беларусі]]); ** «Пярсцёнак Усяслава Чарадзея» (1940—1946, Музей старажытнабеларускай культуры ІМЭФ [[НАН Беларусі]]). * Карціна [[Пётра Сергіевіч|Пётры Сергіевіча]] «Усяслаў Полацкі з воямі адпраўляецца на вайну» (1932). <center><gallery> Волга Всеславьевич.jpg|А. П. Рабушкін. Вольга Усяславіч. Volga bilibin02.jpg|І. Я. Білібін. Вольга са сваёй дружынай. Drazdovicz Usiaslau.jpg|Я. Н. Драздовіч. Усяслаў Полацкі ў порубе пад палатамі кіеўскага князя. Я. Драздовіч Князь Усяслаў Чарадзей пад Гародняй.jpg|Я. Н. Драздовіч. Усяслаў Чарадзей пад Гародняй. Я. Драздовіч Пярсцёнак князя Усяслава Чарадзея.jpg|Я. Н. Драздовіч. Пярсцёнак Усяслава Чарадзея. </gallery></center> == Памяць == * «Усяслаў» ({{lang-ru|«Всеслав»}}) — ветразевы лінейны карабель [[Балтыйскі флот Расійскай імперыі|Балтыйскага флоту]] Расійскай імперыі ў 1782—1798 гадах. * Памятныя манеты [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] «Усяслаў Полацкі» (першыя ў серыі «Умацаванне і абарона дзяржавы»). Наміналы — 1 рубель ([[Медзь|медна]]-[[Нікель|нікелевая]]) і 20 рублёў ([[Серабро|срэбная]]). Дызайн [[Святлана Заскевіч|Святланы Заскевіч]] (Беларусь), чаканка ЗАТ «Літоўскі манетны двор» (Літва). Выпушчаны ў зварот 28 снежня 2005 года<ref>[http://www.nbrb.by/bel/Coinsbanknotes/CommCoin.asp?id=94 Памятныя манеты «Усяслаў Полацкі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140811030615/http://nbrb.by/bel/Coinsbanknotes/CommCoin.asp?id=94 |date=11 жніўня 2014 }} // Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь</ref>. * [[Помнік Усяславу Чарадзею|Помнік у Полацку]] на скрыжаванні вуліц Еўфрасінні Полацкай і Кастрычніцкай. Скульптары [[Аляксандр Віктаравіч Прохараў|Аляксандр Прохараў]], [[Сяргей Ігнацьеў]], [[Леанід Аляксандравіч Мінкевіч|Леанід Мінкевіч]], архітэктар [[Дзмітрый Сокалаў]]. Ліццё прадпрыемства «Ліцейны двор» (Пухавіцкі р-н), [[бронза]]. Адкрыты 1 верасня 2007 года. <gallery> Usiaslau sr 2005.gif|Манета «Усяслаў Полацкі», рэверс. Полацк. Помнік Усяславу Брачыслававічу.JPG|Помнік Усяславу Брачыславічу ў Полацку. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х — XIII вв. — М., 1975. * {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|том=5|артыкул=Всеслав Брячиславич|старонкі=129|ref=БС. Т. 5}} * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/resource/work/30047921|ref=Журавель|аўтар=Журавель А. В.|загаловак=Месяцы «книжные» и «небесные»: их соотношение на страницах летописей|арыгінал=|год=2005|адказны=Г. М. Идлис|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Москва|выданне=Историко-астрономические исследования|выдавецтва=Наука|тып=|том=|выпуск=XXX|нумар=|старонкі=56–75|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * ''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь: ІХ — ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. Мн., 1998. — 260 с. * ''Заяц Ю. А.'' Полоцкий князь Всеслав и Ярославичи в 1065—1066 г.: от Пскова до Белгорода // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 4. — Мінск, 1994. — С. 91—93. * ''Кежа Ю. Н.'' [https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=CNg2I8Od4EeR1V8gjH5mUTaKP3J7InVybCI6Imh0dHBzOi8vZWxpYi5wc3UuYnkvYml0c3RyZWFtLzEyMzQ1Njc4OS84MzIvMS8yMDEzJTIwJUQwJTlBJUQwJUI1JUQwJUI2JUQwJUIwJTIwJUQwJUFFLiVEMCU5RC4lMjAlRDAlOUElRDAlQkUlRDAlQjMlRDAlQjQlRDAlQjAlMjAlRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQkIlRDElODUlRDAlQkUlRDAlQjIlMjAlRDElODIlRDAlQjUlRDElODclRDElOTElRDElODIlMjAlRDAlQjIlRDElODElRDAlQkYlRDElOEYlRDElODIlRDElOEMuJTIwJUQwJTlGJUQwJUJFJUQxJTg1JUQwJUJFJUQwJUI0JTIwJUQwJUJBJUQwJUJEJUQxJThGJUQwJUI3JUQxJThGJTIwJUQwJTkyJUQxJTgxJUQwJUI1JUQxJTgxJUQwJUJCJUQwJUIwJUQwJUIyJUQwJUIwJTIwJUQwJUJEJUQwJUIwJTIwJUQwJTlEJUQwJUJFJUQwJUIyJUQwJUIzJUQwJUJFJUQxJTgwJUQwJUJFJUQwJUI0JTIwMTA2NiUyMCVEMCVCMy4ucGRmIiwidGl0bGUiOiIyMDEzINCa0LXQttCwINCuLtCdLiDQmtC%2B0LPQtNCwINCS0L7Qu9GF0L7QsiDRgtC10YfRkdGCINCy0YHQv9GP0YLRjC4g0J%2FQvtGF0L7QtCDQutC90Y%2FQt9GPINCS0YHQtdGB0LvQsNCy0LAg0L3QsCDQndC%2B0LLQs9C%2B0YDQvtC0IDEwNjYg0LMuLnBkZiIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3MDg3MTI1MzQ5OTcsInl1IjoiMzkzOTY1NTkzMTY2MTQzNDY5MiIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzA4NzEyNTIzJnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9MjAxMyUyMCVEMCU5QSVEMCVCNSVEMCVCNiVEMCVCMCUyMCVEMCVBRS4lRDAlOUQuJTIwJUQwJTlBJUQwJUJFJUQwJUIzJUQwJUI0JUQwJUIwJTIwJUQwJTkyJUQwJUJFJUQwJUJCJUQxJTg1JUQwJUJFJUQwJUIyJTIwJUQxJTgyJUQwJUI1JUQxJTg3JUQxJTkxJUQxJTgyJTIwJUQwJUIyJUQxJTgxJUQwJUJGJUQxJThGJUQxJTgyJUQxJThDLiUyMCVEMCU5RiVEMCVCRSVEMSU4NSVEMCVCRSVEMCVCNCUyMCVEMCVCQSVEMCVCRCVEMSU4RiVEMCVCNyVEMSU4RiUyMCVEMCU5MiVEMSU4MSVEMCVCNSVEMSU4MSVEMCVCQiVEMCVCMCVEMCVCMiVEMCVCMCUyMCVEMCVCRCVEMCVCMCUyMCVEMCU5RCVEMCVCRSVEMCVCMiVEMCVCMyVEMCVCRSVEMSU4MCVEMCVCRSVEMCVCNCUyMDEwNjYlMjAlRDAlQjMuLnBkZiZ0ZXh0PSVEMCVCMiVEMCVCNyVEMSU4RiVEMSU4MiVEMCVCOCVEMCVCNSslRDAlQkQlRDAlQkUlRDAlQjIlRDAlQjMlRDAlQkUlRDElODAlRDAlQkUlRDAlQjQlRDAlQjArMTA2NyslRDAlQjMlRDAlQkUlRDAlQjQmdXJsPWh0dHBzJTNBLy9lbGliLnBzdS5ieS9iaXRzdHJlYW0vMTIzNDU2Nzg5LzgzMi8xLzIwMTMlMjUyMCUyNUQwJTI1OUElMjVEMCUyNUI1JTI1RDAlMjVCNiUyNUQwJTI1QjAlMjUyMCUyNUQwJTI1QUUuJTI1RDAlMjU5RC4lMjUyMCUyNUQwJTI1OUElMjVEMCUyNUJFJTI1RDAlMjVCMyUyNUQwJTI1QjQlMjVEMCUyNUIwJTI1MjAlMjVEMCUyNTkyJTI1RDAlMjVCRSUyNUQwJTI1QkIlMjVEMSUyNTg1JTI1RDAlMjVCRSUyNUQwJTI1QjIlMjUyMCUyNUQxJTI1ODIlMjVEMCUyNUI1JTI1RDElMjU4NyUyNUQxJTI1OTElMjVEMSUyNTgyJTI1MjAlMjVEMCUyNUIyJTI1RDElMjU4MSUyNUQwJTI1QkYlMjVEMSUyNThGJTI1RDElMjU4MiUyNUQxJTI1OEMuJTI1MjAlMjVEMCUyNTlGJTI1RDAlMjVCRSUyNUQxJTI1ODUlMjVEMCUyNUJFJTI1RDAlMjVCNCUyNTIwJTI1RDAlMjVCQSUyNUQwJTI1QkQlMjVEMSUyNThGJTI1RDAlMjVCNyUyNUQxJTI1OEYlMjUyMCUyNUQwJTI1OTIlMjVEMSUyNTgxJTI1RDAlMjVCNSUyNUQxJTI1ODElMjVEMCUyNUJCJTI1RDAlMjVCMCUyNUQwJTI1QjIlMjVEMCUyNUIwJTI1MjAlMjVEMCUyNUJEJTI1RDAlMjVCMCUyNTIwJTI1RDAlMjU5RCUyNUQwJTI1QkUlMjVEMCUyNUIyJTI1RDAlMjVCMyUyNUQwJTI1QkUlMjVEMSUyNTgwJTI1RDAlMjVCRSUyNUQwJTI1QjQlMjUyMDEwNjYlMjUyMCUyNUQwJTI1QjMuLnBkZiZscj0xNTcmbWltZT1wZGYmbDEwbj1ydSZzaWduPTcwMDk3M2ZmZTgyMGNiMTc4MzdlMGRjYzk2ZDU3YzU3JmtleW5vPTAifQ%3D%3D&lang=ru Когда Волхов течёт вспять. Поход князя Всеслава на Новгород 1066 г.] / Ю. Н. Кежа // Родина. — 2013 — № 5. — С. 76—78. * Князь полоцкий Всеслав по прозванию Чародей. — Мн.: Адукацыя і выхаванне, 2017. — 128 с.; илл. — ISBN 978-985-471-996-2 * ''[[Дзмітрый Сяргеевіч Леанардаў|Леонардов Д. С.]]'' Полоцкий князь Всеслав и его время. — Полоцко-Витеб. старина, издав. Витеб. Учен. архивной комис., 1912, вып. 2, с. 121—216; 1916, вып. 3, с. 85—180. * ''Ліньнікава М.'' Новае пра Ўсяслава Чарадзея // Спадчына. 1994. № 3. С. 69. * ''Самонова М. Н.'' Династическая политика Всеслава Брячиславича и именослов его сыновей // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы: науч. сб. — Вып. 15. — Минск: РИВШ, 2022. — ISSN 2079—1488 — С. 31-43. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Семянчук|Семянчук Г.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_siemianczuk.htm Усяслаў Брачыславіч, князь полацкі (штрыхі да гістарычнага партрэта)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070702132032/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_siemianczuk.htm |date=2 ліпеня 2007 }} // Białoruskie zeszyty historyczne. 2002. № 28. (гл. гэты артыкул у [http://arche.bymedia.net/2004-3/siemiancuk304.htm ARCHE (2’2004)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071102083013/http://arche.bymedia.net/2004-3/siemiancuk304.htm |date=2 лістапада 2007 }}, дапоўнены і перапрацаваны) * https://www.academia.edu/resource/work/144793351 * ''Скварчэўскі Д. В.'' [https://www.academia.edu/resource/work/22246990 Нябесныя знакі падчас кіравання полацкага князя Усяслава Брачыславіча] // Віцебскія старажытнасці: матэрыялы навук. канф., прысвеч. 90-годдзю з дня нараджэння Л. В. Аляксеева, 28-29 кастр. 2010 г., Віцебск / Упр. культуры Віцеб. аблвыканкама, Віцеб. абл. краязн. музей; рэдкал.: Г. У. Савіцкі [і інш.]. — Мінск: Медисонт, 2012. — С. 323—328. * ''Шаланда А.'' Cымболіка й геральдыка Полацкае дзяржавы ў Х—ХV стст. // Спадчына № 6, 2003. * ''Banaszkiewicz J.'' Polskie dzieje bajeczne mistrza Wincentego Kadłubka. — Wrocław 2002. ISBN 83-229-2302-3. * ''Bartoszewicz J.'' [http://www.archive.org/details/dziea06bartgoog Historja pierwotna Polski] T. 3. — Warszawa, 1879. * ''Karpiński F.'' [http://books.google.pl/books?id=myQEAAAAYAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Judyta, królowa polska. Trajedya] — Lipsk, 1836. * ''Szujski J.'' [http://books.google.pl/books?id=qAk7AQAAIAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Dzieje Polski podług ostatnich badań] T. 1. Piastowie. — Lwów 1862. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Усяслаў Брачыславіч|[[Георгій Васілевіч Штыхаў|Штыхаў, Г.]]|15—16|Г. Штыхаў}} {{Полацкія князі}} {{Кіеўская Русь}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Нашчадкі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Вялікія князі кіеўскія]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Русі]] [[Катэгорыя:Ізяславічы Полацкія]] [[Катэгорыя:Персанажы Слова пра паход Ігараў]] [[Катэгорыя:Усяслаў Брачыславіч| ]] tdjzbwqkfffnrhxn1frovoab1x8ecv5 Беларусізацыя 0 14804 5134891 5131503 2026-05-02T10:05:50Z Jaŭhien 59102 арфаграфія 5134891 wikitext text/x-wiki '''Беларусіза́цыя''' — палітыка, накіраваная на прасоўванне [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і культуры, вылучэнне [[беларусы|беларусаў]] на дзяржаўныя пасады, перавод дзяржаўных устаноў на беларускую мову, што праводзілася ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] у 1920-я гады. == Перадумовы == === Беларусы і беларуская мова ў Расійскай імперыі (да 1905) === [[Файл:Belarusians 1903.jpg|thumb|Этнаграфічная карта беларускага племені, складзеная [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхімам Карскім]] у 1903 годзе.]] Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] у канцы XVIII стагоддзя беларускія землі былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у складзе якой яны знаходзіліся да самай ліквідацыі імперыі ў 1917 годзе. У 1897 годзе беларуская мова была роднай для 5,8 мільёнаў жыхароў імперыі. Беларусы складалі больш за 50 % насельніцтва [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Віленская губерня|Віленскай]] і [[Віцебская губерня|Віцебскай]] губерняў, засялялі большую частку [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і асобныя ўезды [[Ковенская губерня|Ковенскай]], [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай]] і [[Смаленская губерня|Смаленскай]] губерняў<ref>{{Крыніцы/БіЭ|Россия/Дополнение/Население}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php?cy=0|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.|website=Демоскоп|lang=ru}}</ref>. Беларусы пражывалі пераважна ў [[Сельская мясцовасць|сельскай мясцовасці]], а іх доля ў гарадах складала ў сярэднім 14,5 % і вагалася ад 7,6 % у Віцебскай да 30 % у Магілёўскай губерні<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=333}}</ref>. Адной з прычын такога становішча было існаванне [[Мяжа аселасці|мяжы яўрэйскай аселасці]], што дазваляла [[яўрэі|яўрэям]] сяліцца толькі ў заходніх губернях імперыі. З 1882 года яўрэям забаранялася сяліцца па-за межамі гарадоў і мястэчак, а ў 90-я гады значная колькасць яўрэяў з [[Масква|Масквы]] і іншых расійскіх гарадоў была выслана ў беларускія гарады, ствараючы там штучную перанаселенасць. Гэтая перанаселенасць стрымлівала міграцыю мясцовых жыхароў з вёсак у горад. Тыя беларусы, што ўсё ж перасяляліся з вёсак, часцей абіралі гарады па-за межамі беларускіх губерній. У 1897 годзе ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] жыло 66,5 тысяч беларусаў, у Маскве — 15,9 тысяч, у [[Адэса|Адэсе]] — 16,9 тысяч, у той час як у [[Мінск]]у іх было 8,2 тысячы, у [[Віцебск]]у — 8 тысяч, у [[Гродна|Гродне]] — 5,4 тысячы, у [[Гомель|Гомелі]] — 6,5 тысяч, у [[Магілёў|Магілёве]] — 12,9 тысяч. Выкліканая царскай палітыкай слабасць міграцыйных патокаў з беларускіх вёсак у беларускія гарады стрымлівала сацыяльна-эканамічнае, грамадска-палітычнае і культурнае развіццё Беларусі<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=335-336}}</ref>. У сувязі з дзяржаўнай палітыкай [[русіфікацыя|русіфікацыі]], беларуская мова не мела вялікай вагі ў адукацыі, грамадскім і палітычным жыцці губерняў, заселеных беларусамі. Падаўленае [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863 года]] прывяло да радыкалізацыі русіфікацыйных захадаў. Былі ўведзены «[https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/428434-1863-marta-23-vremennye-pravila-dlya-narodnyh-shkol-v-guberniyah-vilenskoy-kovenskoy-grodnenskoy-minskoy-mogilevskoy-i-vitebskoy Часовыя правілы для народных школ]», якія прадугледжвалі выкладанне ўсіх дысцыплін у [[народныя вучылішчы|народных вучылішчах]] [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] на [[Руская мова|рускай мове]], акрамя {{нп5|Закон Божы (дысцыпліна)|Закона Божага|ru|Закон Божий (дисциплина)}} для дзяцей [[рыма-каталіцтва|рымска-каталіцкага веравызнання]]. Гэтыя правілы пазней дапаўняліся {{нп5|Цыркуляр|цыркулярамі|ru|Циркуляр}} 70-90-х гадоў, што яшчэ больш узмацнялі кантроль дзяржавы над адукацыяй<ref>{{harvnb|Гісторыя Беларусі Т. 4|2005|с=277}}</ref>. У афіцыйнай прапагандзе беларусы разглядаліся не як асобны народ, а толькі як адгалінаванне «рускага племені»<ref>{{harvnb|Гісторыя Беларусі Т. 4|2005|с=279}}</ref>. [[Кнігадрукаванне]] на беларускай мове, спыненае ў 1863 годзе ў адказ на паўстанне Каліноўскага, вяртаецца толькі ў 1889 годзе, калі творы [[Янка Лучына|Лучыны]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Дуніна-Марцінкевіча]], а таксама паэма «[[Тарас на Парнасе]]» былі надрукаваныя на старонках «[[Мінскі лісток|Минского листка]]» і «[[Календарь Северо-Западного края|Календаря Северо-Западного края]]»<ref>{{harvnb|Гісторыя Беларусі Т. 4|2005|с=287}}</ref>. Тым не менш, дазвол на публікацыю атрымлівалі нешматлікія творы, таму вядомыя выпадкі друку беларускай мастацкай літаратуры падпольна ў абыход цэнзуры яшчэ да [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=349}}</ref>. Агітацыйныя брашуры, накіраваныя на прасоўванне [[сацыялізм|сацыялістычных]] ідэй сярод беларусаў, друкаваліся на беларускай мове за мяжой, у такіх гарадах як [[Жэнева]], [[Тыльзіт]] і [[Лондан]]<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=347}}</ref>. Акрамя прыгнечанага стану беларускай мовы, русіфікацыя праяўлялася і ў [[саслоўе|саслоўным]] і прафесійным падзеле беларускіх губерняў. Мясцовыя настаўнікі і чыноўнікі не карысталіся даверам улады, таму ім на замену прысылаліся кадры з этнічна рускіх зямель<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=334}}</ref>. У 1897 годзе сярод [[Сялянства|сялян]] беларускіх губерняў «[[Рускія|велікаросы]]» (расіяне) складалі толькі 5 %, у той час як сярод [[духавенства]] — 61,5 %. Сярод патомных [[Дваранства|дваран]], якія атрымалі сваё дваранства ў спадчыну, палова называлі роднай мовай беларускую, 16 % — рускую. Асабістыя ж дваране, што атрымлівалі дваранства за ўласныя заслугі, на 51,8 % складаліся з расіян<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=333}}</ref>. Нягледзячы на палітыку Расійскай імперыі, у канцы XIX і першыя гады XX стагоддзя фарміравалася беларуская інтэлігенцыя, якая прасоўвала ідэі самастойнасці беларускага этнасу і пачала ствараць новую літаратурную традыцыю для беларускай мовы<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=357}}</ref>. Узімку з 1902 на 1903 год з нацыянальна-культурных гурткоў беларускай моладзі Менска, [[Вільня|Вільні]] і Пецярбурга паўстала [[Беларуская рэвалюцыйная грамада]] (пазней будзе перайменавана ў Беларускую сацыялістычную грамаду), сярод яе стваральнікаў і кіраўнікоў — [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы, [[Алаіза Пашкевіч]], [[Казімір Кастравіцкі]], [[Алесь Бурбіс]], [[Вацлаў Іваноўскі]] і [[Францішак Умястоўскі]], амаль усе паходзілі з дробнапамеснай беларускай шляхты. У сваёй праграме БРГ абвяшчала сябе сацыяльна-палітычнай арганізацыяй беларускага працоўнага народа, а ў якасці формы для забеспячэння нацыянальнай свабоды называла незалежную [[дэмакратыя|дэмакратычную]] [[рэспубліка|рэспубліку]]<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=355-356}}</ref>. === Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў === [[Рэвалюцыя 1905 года]] спрыяла ўздыму нацыянальных рухаў сярод народаў Расійскай імперыі, у тым ліку сярод беларусаў. Палітычнае змаганне беларусаў за {{нп5|Самакіраванне|самакіраванне|en|Self-governance}} ўзначальвала [[Беларуская сацыялістычная грамада]] (БСГ). У 1905 годзе БСГ выступала за стварэнне [[федэрацыя|федэратыўнай]] дэмакратычнай рэспублікі ў Расіі з Канстытуцыйным сходам і асобнымі соймамі для кожнага народа<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=416}}</ref>. БСГ мела ўласную падпольную друкарню ў Менску, выдала ў беларускім перакладзе {{нп5|Фінансавы маніфест|Фінансавы маніфест|ru|Финансовый манифест (1905)}}<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=417}}</ref>. [[Файл:Наша Доля1.pdf|thumb|Першы выпуск «Нашай долі».]] 1 верасня 1906 года БСГ пачынае выдаваць у [[Вільня|Вільні]] штотыднёвую легальную газету «[[Наша доля]]» [[кірыліца]]й і [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]. Першы яе нумар выйшаў 10-тысячным накладам. Неафіцыйнымі рэдактарамі газеты былі браты Луцкевічы, Алаіза Пашкевіч, Францішак Умястоўскі. [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандр Уласаў]] прыцягнуў да напісання газеты [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=418}}</ref>. Публікацыі газеты мелі рэвалюцыйна-дэмакратычны характар, таму на першы, трэці і чацвёрты нумары быў накладзены арышт. У сувязі з ціскам улад выхад газеты быў прыпынены рэдакцыяй, але ў лістападзе і снежні 1906 года новым рэдактарам удалося выдаць яшчэ два нумары. Сёмы нумар быў знішчаны паліцыяй яшчэ ў наборы, а ў студзені 1907 года рашэннем [[Віленская судовая палата|Віленскай судовай палаты]] выданне газеты было забаронена<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=419}}</ref>. 10 лістапада 1906 года выходзіць першы нумар легальнай газеты «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]». Яе выданне было арганізавана кіраўнікамі БСГ пасля іх адыходу ад выдання «Нашай долі». У адрозненне ад папярэдняй газеты, «Наша ніва» не заклікала да [[рэвалюцыя|рэвалюцыі]], а звярталася з патрабаваннямі аб вырашэнні сацыяльна-эканамічных пытанняў да [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думы]]. Сярод патрабаванняў — самакіраванне Беларусі з соймам, выбраным {{нп5|Усеагульнае выбарчае права|усеагульным|en|Universal suffrage}}, роўным, [[Тайнае галасаванне|тайным]] і [[Прамыя выбары|простым]] галасаваннем, увядзенне ўсеагульнай абавязковай бясплатнай адукацыі з забеспячэннем права і магчымасці вучыцца на роднай мове<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=419}}</ref>. Газета выкрывала як «ісцінна рускіх», так і «ісцінна польскіх» дзяржаўных шавіністаў, падтрымлівала выбранне «мужыкоў-сацыялістаў» у Думу<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=420}}</ref>. Вядомыя факты распаўсюджання нелегальных выданняў БСГ у Мінску, Вільні, [[Дзісна|Дзісне]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], паветах Мінскай, Віленскай, Гродзенскай губерняў, {{нп5|Парэцкі павет|Парэцкім павеце|ru|Поречский уезд}} Смаленскай губерні. Сувязі Грамады ў Віцебскай і Магілёўскай губернях былі слабымі. Сведчанняў распаўсюджання лістовак БСГ у Магілёўскай губерні няма<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=420-421}}</ref>. Дзейнасць БСГ была накіравана на сялянства, у той час як яе ўплыў на рабочы рух, акрамя Менска і Вільні, быў нязначным праз нізкую колькасць і нацыянальную самасвядомасць беларускіх рабочых. Паводле звестак дэпартамента паліцыі, у перыяд 1905—1907 гадоў БСГ мела 2 тысячы ўдзельнікаў<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=421}}</ref>. У выніку разгрому рэвалюцыі, БСГ спыніла нелегальную дзейнасць, а яе кіраўнікі засяродзіліся на выпуску легальнай «Нашай нівы»<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=423}}</ref>. У маі 1906 года ў Пецярбургу была заснавана кнігавыдавецкая суполка «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]». Да канца года лацінкай і кірыліцай былі выдадзены «[[Беларускі лемантар, або першая навука чытання|Беларускі лемантар, або Першая навука чытання]]» [[Карусь Каганец|Каганца]] і «[[Першае чытанне для дзетак беларусаў]]» [[Алаіза Пашкевіч|Цёткі]]. У 1907 годзе — «[[Дудка беларуская]]» [[Францішак Багушэвіч|Багушэвіча]] і беларускі пераклад «[[Пан Тадэвуш|Пана Тадэвуша]]» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Так быў пакладзены пачатак сістэматычнаму выданню беларускамоўных кніг і паштовак<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=422}}</ref>. === Нашаніўскі перыяд === Пасля рэвалюцыі 1905 года, афіцыйная палітыка Расійскай імперыі працягвала стрымліваць развіццё беларускага нацыянальнага руху і самасвядомасці. Закон 1906 года прадугледжваў навучанне на роднай мове студэнтам усіх народных школ імперыі, але беларусы з [[украінцы|украінцамі]] ўважаліся часткай {{нп5|Трыадзіны рускі народ|«рускага» народу|ru|Триединый русский народ}} і мусілі навучацца на расійскай мове. Выпісванне і чытанне «Нашай нівы» было забаронена ўсім настаўнікам Віленскай навучальнай акругі, а таксама ўсім святарам, паштовым, ваенным, паліцэйскім і валасным чынам, вучням сельскагаспадарчых школ<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=427}}</ref>. Расійскія і польскія шавіністычныя выданні разгарнулі антыбеларускую [[прапаганда|прапаганду]], якая адмаўляла самастойнасць беларускага этнасу, абвяшчала непатрэбным і немагчымым развіццё беларускай мовы і культуры, крытыкавала «Нашу ніву». Прыхільнікі антыбеларускай палітыкі карысталася канфесійным падзелам беларусаў, на аснове якога [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўныя беларусы]] прылічваліся да «рускіх», а [[Каталіцтва ў Беларусі|беларусы-каталікі]] — да «палякаў». Рабіліся спробы стварэння [[Беларускае таварыства|псеўдабеларускіх арганізацый]] і [[Белорусская жизнь|выдання рускамоўных газет ад імя беларускага народа]] для прасоўвання манархічных і [[Заходнерусізм|заходнерусісцкіх]] ідэй<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=423-428}}</ref>. Нягледзячы на супраціўленне антыбеларускіх арганізацый і дзяржавы, беларускі рух зрабіў шэраг дасягненняў у міжрэвалюцыйны перыяд. Палітычная і рэвалюцыйная дзейнасць была моцна абмежавана ў выніку [[Трэццячэрвеньскі пераварот|трэццячэрвеньскага перавароту]] і разгрому рэвалюцыі 1905 года, таму дзеячы нацыянальнага руху рабілі ўпор на развіццё культуры і асветы. Адной з галоўных мэт абвяшчалася адраджэнне беларускай мовы, пашырэнне сферы яе ўплыву ў грамадстве. На старонках «Нашай нівы» праводзілася тэарэтычнае абгрунтаванне права беларусаў на захаванне і развіццё ўласнай мовы і культуры, даказвалася шкода яе [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] іншымі культурамі<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=428-431}}</ref>. [[Файл:Беларускі каляндар «Нашай Нівы» на 1913 год.pdf|thumb|Беларускі каляндар «Нашай Нівы» на 1913 год.]] За першыя тры гады існавання «Наша ніва» надрукавала 906 уласных карэспандэнцый з 489 вёсак, мястэчак і гарадоў, 246 вершаў 61 паэта і 91 апавяданне 36 празаікаў. За 1910 год «Наша ніва» апублікавала 666 карэспандэнцый з 321 населенага пункта Беларусі і з 14 пунктаў па-за яе межамі. У газету пісалі мясцовыя жыхары з усіх беларускіх губерняў, перад усім з Віленскай і Мінскай. З 1910 года рэдактарамі газеты выдаваўся «[[Беларускі каляндар]]» з тыражамі да 20 тысяч экзэмпляраў. У наступныя гады з’явіліся часопісы «[[Саха (часопіс)|Саха]]» і «[[Лучынка (часопіс)|Лучынка]]», альманах «[[Маладая Беларусь (альманах)|Маладая Беларусь]]». Незалежна ад «Нашай нівы» было арганізавана выданне каталіцкай беларускай газеты «[[Biełarus]]»<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=431-432}}</ref>. [[Файл:Трупа Буйніцкага.jpg|thumb|left|[[Першая беларуская трупа|Трупа Ігната Буйніцкага]] ў Санкт-Пецярбургу, 1912 год.]] Намаганнямі выдавецтва «Загляне сонца і ў наша аконца», «Нашай нівы» і іншых выдавецтваў за 1908—1914 гады пабачылі свет 77 беларускіх кніг агульным накладам больш за 226 тысяч асобнікаў. Выдавалася як мастацкая, так і навукова-папулярная літаратура, арыентаваная збольшага на сялянства. У 1910 годзе выйшла «[[Кароткая гісторыя Беларусі]]» [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]. Адначасова прафесійны характар набылі некаторыя віды нацыянальнага мастацтва: [[тэатр|драматычны тэатр]], [[музыка]], [[хор]] і [[танец]]. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграў «[[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні|Беларускі музычна-драматычны гурток]]» у Вільні. Беларускі тэатр складваўся пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Бурбіса]] і [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Буйніцкага]]. [[Іван Луцкевіч]] збіраў у Вільні калекцыю, якая пазней пакладзе пачатак [[Беларускі музей у Вільні|Беларускаму музею]]. У многіх гарадах, мястэчках і вёсках узніклі беларускія бібліятэкі, хары і танцавальныя калектывы. Асобныя святары пачалі ўжываць беларускую мову ў канфесійнай дзейнасці. З’явіліся першыя прыватныя беларускамоўныя школы<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=432-435}}</ref>. === Першая сусветная вайна і рэвалюцыя 1917 года === ==== Пачатак вайны, нямецкая акупацыя ==== У 1915 годзе па тэрыторыі Беларусі працягнуўся [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|Усходні фронт]] [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Пад акупацыяй нямецкага войска апынуліся амаль уся Віленская, Гродзенская і заходняя частка Мінскай губерні. Ваенныя дзеянні на некаторы час паралізавалі дзейнасць многіх беларускіх арганізацый, у прыватнасці ў жніўні 1915 года спыніўся выхад «Нашай нівы». Некаторыя яе былыя кіраўнікі засталіся ў акупаванай немцамі Вільні і ўзначалілі [[Беларускае таварыства дапамогі ахвярам вайны]]<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=435-436}}</ref>. З мэтай абароны інтарэсаў беларусаў на акупаваных тэрыторыях у Вільні быў створаны [[Беларускі народны камітэт]]. Пад кіраўніцтвам камітэта ў 1916—1917 гадах узнікла вялікая сетка беларускіх школ, выдаваліся падручнікі і навучальныя дапаможнікі. 15 лютага 1916 года пад рэдакцыяй [[Вацлаў Ластоўскі|Ластоўскага]] пачынае выходзіць газета «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]» у кірылічным і лацінскім варыянтах. У красавіку і чэрвені 1916 года прадстаўнікі камітэта выступалі на {{нп5|Саюз народаў|канферэнцыях народаў Расіі|uk|Союз народів}} ў [[Стакгольм]]е і [[Лазана|Лазане]], дзе прасілі ў еўрапейскіх дзяржаў падтрымкі ў вызваленні беларускага народа з-пад расійскай няволі, забеспячэнні яму ўсіх палітычных і культурных правоў<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=437}}</ref>. ==== Беларускі рух пасля Лютаўскай рэвалюцыі ==== Па іншы бок фронту, на падкантрольнай Расіі частцы Беларусі, пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года]] і ўсталявання [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] аднавіла сваю дзейнасць [[Беларуская сацыялістычная грамада]]. 29-27 сакавіка 1917 ў Менску быў праведзены [[З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)|з’езд прадстаўнікоў беларускіх нацыянальных арганізацый]], узначалены [[Казімір Кастравіцкі|Казімірам Кастравіцкім]]. Быў створаны выканаўчы орган з’езда — [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|Беларускі нацыянальны камітэт]] (БНК, не блытаць з Беларускім народным камітэтам). Сярод даручэнняў з’езда — скліканне настаўніцкага з’езда, адкрыццё беларускамоўных школ, заснаванне асветніцкага таварыства «Прасвета». Таксама з’езд выказваўся за ўвядзенне беларускай мовы ў настаўніцкіх і духоўных семынарыях, адкрыццё ў адным з гарадоў вышэйшай школы<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=437-439}}</ref>. Дзейнасці БНК супрацьстаяў «[[Саюз беларускай дэмакратыі]]», арганізаваны дзяржаўнымі чыноўнікамі. Саюз выказваўся за зліццё Беларусі з Расіяй і выкарыстанне рускай мовы ў адукацыі. Рашэнні З’езда беларускіх нацыянальных арганізацый яны называлі [[нацыяналізм|нацыяналістычнымі]] і шкоднымі для беларускага народа. Падобныя погляды ў дачыненні БНК і яго ідэй падзялялі расійскія дэмакраты розных кірункаў. БНК асуджалі Мінскі камітэт {{нп5|Усерасійскі сялянскі саюз|Усерасійскага сялянскага саюза|ru|Всероссийский крестьянский союз}} і Выканаўчы камітэт Савета сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерняў пад кіраўніцтвам [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|Фрунзэ]], што прагаласаваў супраць стварэння беларускамоўнай школы. Яны абвінавачвалі БНК у абароне інтарэсаў памешчыкаў, намерах адарваць рабочых і сялян ад працоўных мас усёй Расіі з дапамогай нацыяналістычных ідэй. Пазней гэтыя аргументы выкарыстоўвалі [[Аляксандр Фёдаравіч Мяснікоў|Мяснікоў]], [[Вільгельм Георгіевіч Кнорын|Кнорын]] і іншыя мясцовыя лідары [[бальшавікі|бальшавікоў]]<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=439-440}}</ref>. У маі 1917 года на канферэнцыі БНК разгарнуўся канфлікт паміж прадстаўнікамі БСГ і ліберальна-дэмакратычнымі дзеячамі беларускага руху. Прыхільнікі радыкальных сацыялістычных ідэй патрабавалі ўключыць аграрныя і сацыяльныя пытанні ў праграму БНК і пашырыць склад камітэта прыхільнікамі больш левых поглядаў. Гэтыя прапановы блакіравалі буйныя землеўласнікі: [[Марыя Магдалена Радзівіл]], [[Эдвард Вайніловіч]] і князь [[Геранім Друцкі-Любецкі]]. У выніку, прынятая дэкларацыя БНК пацвярджала імкненне да стварэння аўтаномнай беларускай рэспублікі ў складзе Расійскай Федэрацыі, а аграрнае пытанне было праігнаравана<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=145}}</ref>. З 8 па 10 ліпеня 1917 года ў Мінску прайшоў [[З’езд беларускіх арганізацый і партый (1917)|другі з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый]]. Першынство на ім атрымала БСГ, якая крытыкавала дзейнасць БНК, імкнучыся перахапіць ініцыятыву кіравання беларускім рухам і пазбавіцца ад кіраўніка камітэта, буйнога землеўладальніка [[Раман Скірмунт|Рамана Скірмунта]]. Рашэннем з’езда Беларускі народны камітэт быў ліквідаваны, а замест яго створана [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый]]. У склад выканаўчага камітэта Цэнтральнай рады ўвайшлі прадстаўнікі БСГ [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]], [[Язэп Дыла]], [[Палута Аляксандраўна Бадунова|Палута Бадунова]], [[Зміцер Жылуновіч]] і іншыя<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=146}}</ref>. У канцы лета і пачатку восені 1917 года на фоне палітычнага крызісу і [[Карнілаўскае выступленне|Карнілаўскага выступлення]], у Расіі ўзрастае ўплыў бальшавікоў, які закрануў і беларускі нацыянальны рух. У верасні ад БСГ у Петраградзе адкалолася бальшавіцкая [[Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя]] (БСДРП), у выканаўчы камітэт якой увайшоў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]]<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=148}}</ref>. У кастрычніку была зацверджана абноўленая праграма БСГ, у якой сярод іншых канстатавалася імкненне да поўнай палітычнай аўтаноміі Беларусі (у складзе Расійскай Федэрацыі) і да ўтварэння шляхам усеагульных выбараў уласнага заканадаўчага органа — Беларускай краёвай рады. Таксама партыя патрабавала юрыдычнага прызнання беларускай мовы і распаўсюджання яе ў школах, судах, адміністрацыйных і грамадскіх установах Беларусі<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=148}}</ref>. [[Файл:Posiedzenie WRB i CBRW.jpg|thumb|2-я сесія Цэнтральнай беларускай рады ў кастрычніку 1917 года.]] З 15 па 24 кастрычніка 1917 года ў Менску прайшла 2-я сесія Цэнтральнай рады, у выніку якой яны была рэарганізавана ў [[Вялікая беларуская рада|Вялікую беларускую раду]] (ВБР). Большасць у новай радзе захоўвалася за БСГ, аднак былі зроблены крокі да кансалідацыі беларускіх арганізацый розных кірункаў, што выражалася ў прысутнасці ў выканкаме рады [[Антон Лявіцкі|Антона Лявіцкага]], [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Паўла Алексюка]] (прадстаўнікі менш радыкальнай [[Беларуская народная партыя сацыялістаў|БНПС]]) і [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдуарда Будзькі]] з [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|БХД]]. Дэлегаты ад больш левых бабруйскага і петраградскага аддзелаў БСГ выказалі сваю незадаволенасць і пакінулі сесію. Аўтаномнай часткай ВБР стала арганізаваная ў той жа час [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада]] (ЦБВР), якая мелася арганізаваць беларускае войска<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=149-151}}</ref>. ==== Бальшавіцкі пераварот і Усебеларускі з’езд ==== {{Асноўны артыкул|Канфлікт паміж Радай Усебеларускага з’езда і Аблвыканзахам}} {{сс3|25.10.1917}} года бальшавікі [[Кастрычніцкі пераварот|захапілі ўладу]] ў Петраградзе. На працягу наступных тыдняў яны ўзялі пад кантроль і беларускія тэрыторыі па расійскі бок фронту. У канцы лістапада бальшавікамі была ўтворана [[Заходняя вобласць]] пад кантролем [[Аблвыканкамзах|Абласнога выканаўчага камітэта саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту]] (Аблвыкамзах). Збольшага, камітэт складаўся з вайскоўцаў небеларускага паходжання. Паводле гісторыка [[Іларыён Мяфодзьевіч Ігнаценка|Іларыёна Ігнаценкі]], у кіраўніцтве Аблвыкамзаха не было ніводнага беларуса<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=152-153}}</ref>. Вялікая беларуская рада прызнавала вярхоўную ўладу бальшавікоў, але не бачыла Албвыкамзах у якасці легітымнага органа ўлады для Беларусі. Асцярогі ВБР выклікала таксама перспектыва падзелу краіны ў выніку мірнага пагаднення паміж бальшавікамі і немцамі (пазней гэтыя асцярогі спраўдзіліся праз падпісанне [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]]). 27 кастрычніка ВБР і ЦБВР выступілі са зваротам «[https://be.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B0_%D1%9E%D1%81%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0 Да ўсяго народу беларускага]», дзе сярод іншага акрэслілі межы Беларусі і паставілі сваёй мэтай станаўленне дэмакратычнай беларускай рэспублікі ў складзе федэратыўнай Расіі. У гэтым жа звароце для ўсталявання адпаведнай улады быў абвешчаны [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускі з’езд]], які мусіў прайсці {{сс3|05.12.1917}} года ў Менску<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=153-154}}</ref>. Кіраўніцтва Заходняй вобласці паставілася да ВБР, ЦБВР і ідэі арганізацыі Усебеларускага з’езда з варожасцю. {{сс3|02.12.1917}} года Аблвыкамзах забараніў стварэнне беларускіх вайсковых фарміраванняў. Пад уплывам [[Карл Іванавіч Ландэр|Карла Ландэра]], кіраўніка Савета народных камісараў Заходняй вобласці і фронту, бальшавікі пастанавілі распусціць ЦБРВ і судзіць яе кіраўнікоў {{iw|Рэвалюцыйны трыбунал (Савецкая Расія)|Рэвалюцыйным трыбуналам|d|Q3742236}}. За некалькі дзён да пачатку Усебеларускага з’езда Ландэр выступіў з рэфератам аб варожай дзейнасці беларускіх нацыяналістаў<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=155-156}}</ref>. Усебеларускі з’езд, запланаваны ВБР, пачаўся ў Мінску {{сс3|05.12.1917}} года. Даследчыца Дарота Міхалюк выказвае меркаванне, што з’езд прадстаўляў выключна левае крыло беларускага нацыянальнага руху, бо большасць сабраных былі прыхільнікамі радыкальных сацыялістычных партый ([[эсэры]], БСГ, [[Партыя народных сацыялістаў|народныя сацыялісты]]). Многія з прысутных падтрымлівалі бальшавікоў. Дэлегаты [[лібералізм|ліберальных]] поглядаў былі ў меншасці, а [[кансерватызм|кансерватары]] наогул не прысутнічалі. Каля 90 % удзельнікаў былі прадстаўнікамі ніжэйшага і сярэдняга класаў, за выняткам памешчыка эсэраўскіх поглядаў [[Анатоль Восіпавіч Бонч-Асмалоўскі|Бонч-Асмалоўскага]]. Удзельнік з’езда, беларускі грамадскі дзеяч [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіян Шантыр]], які выступаў за арганізацыю беларускіх бальшавіцкіх Саветаў, што складаліся б з мясцовых, звязаных з Беларуссю людзей, прапанаваў бальшавікам Заходняга фронту стварыць супольную палітычную платформу, але гэтая прапанова была ўспрынята імі як абраза і адхілена<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=162-164}}</ref>. Рэзалюцыя, падрыхтаваная Усебеларускім з’ездам, апелюючы да абвешчанага Расійскай рэвалюцыяй [[Права на самавызначэнне|права на самавызначэнне нацый]], прызнавала неабходным стварэнне Усебеларускага Савета сялянскіх, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў у якасці часовага органа краёвай улады. Усебеларускі Савет павінен быў склікаць Беларускі Устаноўчы сход, які ў сваю чаргу меў прыняць канчатковую пастанову пра самавызначэнне і стварэнне пастаяннага органа ўлады праз дэмакратычныя [[выбары]]. Пры гэтым дэкларавалася мэта неадарвання Беларусі ад Расійскай федэратыўнай рэспублікі<ref>{{harvnb|Турук|1921|с=105-106}}</ref><ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=169}}</ref>. {{сс3|18.12.1917}} года а 2-й гадзіне ночы, у часе абмеркавання рэзалюцыі ў [[Будынак гарадскога тэатра (Мінск)|будынку тэатра]], будынак атачылі вайскоўцы. У залу з патрабаваннямі аб закрыцці з’езда ўвайшлі бальшавіцкія камісары, начальнік гарадскога гарнізона [[Мікалай Іванавіч Крывашэін|Мікалай Крывашэін]] і [[Людвіг Пятровіч Рэзаўскі|Людвіг Рэзаўскі]] з СНК Заходняй вобласці і фронту. Дэлегаты паспрабавалі абараніць прэзідыум і аднагалосна прынялі першы пункт рэзалюцыі. Неўзабаве ў залу ўварваліся ўзброеныя вайскоўцы і арыштавалі прэзідыум. За наступныя некалькі гадзін з будынка выгналі апошніх дэлегатаў. Некаторыя ўдзельнікі з’езда ўспрынялі разгон са здзіўленнем, бо меркавалі, што цэнтральная бальшавіцкая ўлада не толькі не супраціўлялася з’езду, але і падтрымала яго<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=169-170}}</ref>. І сапраўды, пасля арышту членаў прэзідыума [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталін]] асабіста загадаў вызваліць іх і перапрасіў за «памылкі і грубасці» Аблвыкамзаха. Цэнтральная ўлада імкнулася залагодзіць беларускія арганізацыі, каб не выклікаць развіцця канфлікту. Тым не менш, вінаватыя ў разгоне засталіся на сваіх пасадах, што спарадзіла ў беларускім руху расчараванне і недавер да бальшавікоў<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=172-173}}</ref>. На думку Дароты Міхалюк, першы Усебеларускі з’езд стаў значным крокам наперад на шляху да нацыянальнай кансалідацыі і развіцця дзяржаўнай свядомасці беларусаў. Ідэю стварэння рэспублікі з беларускіх зямель стала немагчыма ігнараваць, і стаўленне да яе мусілі выказаць як беларускія палітычныя дзеячы, так і суседзі Беларусі. Таксама дэлегаты ўдзельнічалі ў дыскусіях і слухалі падрыхтаваныя да з’езда навуковыя даклады пра беларускую мову, гісторыю і [[этнаграфія|этнаграфію]], што паспрыяла пашырэнню беларускай нацыянальнай ідэі<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=174}}</ref>. У наступныя тыдні пасля разгону першага Усебеларускага з’езда, бальшавікі намагаліся ўсталяваць кантроль над беларускім нацыянальным рухам і абмежаваць дзейнасць ЦБВР і [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда|Рады Усебеларускага з’езда]], якой перадалі паўнамоцтвы многія беларускія арганізацыі, у тым ліку ВБР<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=175}}</ref>. Недавер бальшавікоў да незалежных нацыянальных рухаў павялічыўся пасля абвяшчэння незалежнасці [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] ў студзені 1918 года. Гэта падштурхнула бальшавікоў да стварэння падкантрольнага сабе [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]] пры [[Народны камісарыят па справах нацыянальнасцей РСФСР|Народным камісарыяце па справах нацыянальнасцей]]<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=190}}</ref>. ==== Беларуская Народная Рэспубліка ==== У канцы лютага 1918 года нямецкія войскі аднавілі наступленне на Усходнім фронце, у выніку чаго Менск апынуўся пад нямецкай акупацыяй, па адзін бок фронту з Вільняй. Гэта прывяло да аб’яднання менскіх і віленскіх беларускіх дзеячаў і стварэння, а пасля і абвяшчэння незалежнасці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў сакавіку 1918 года<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=195-204}}</ref>. Органы кіравання рэспублікай складаліся як з беларусаў, так і з прадстаўнікоў нацыянальных меншасцей ([[Палякі на Беларусі|палякаў]], [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэяў]], [[Рускія ў Беларусі|расейцаў]]), пры гэтым асноўныя пасады займалі беларусы. Неўзабаве беларуская мова была абвешчана дзяржаўнай мовай. Прадстаўнікі нацыянальных меншасцей маглі карыстацца сваімі мовамі пры зваротах да ўлад, але чыноўнікі мусілі пісаць лісты выключна па-беларуску. 3 красавіка 1918 года ў Менску адкрыліся курсы [[беларусазнаўства]]<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=204-206}}</ref>. {{здвоеная выява|права|Беларуская граматыка для школ, вокладка (1918).jpg|120|Biełaruskaja hramatyka dla škoł, vokładka (1918).jpg|120|«Беларуская граматыка для школ» Тарашкевіча (1918) кірыліцай і лацінкай}} Намаганнямі [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]] ў Менску ў 1918 годзе былі адчынены некалькі беларускіх школ (паводле Алены Глагоўскай іх было 20, паводле больш новага даследавання [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Уладзіміра Ляхоўскага]] — 9). Сакратарыятам асветы БНР было створана бюро для друкавання беларускіх падручнікаў. Былі надрукаваныя падручнікі на беларускай мове па [[арыфметыка|арыфметыцы]] і [[геаграфія|геаграфіі]] і брашуры наконт палітычнай сітуацыі ў падкантрольных бальшавікам рэгіёнах на ўсходзе Беларусі. Тады ж выйшла «[[Беларуская граматыка для школ]]» [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. На базе [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Першага беларускага таварыства драмы і камедыі]] [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|Фларыяна Ждановіча]] быў створаны [[Дзяржаўны тэатр Беларускай Народнай Рэспублікі|Дзяржаўны тэатр БНР]]<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=247-248}}</ref>. Увесну 1918 года была створана камісія для арганізацыі першага беларускага ўніверсітэта ў Менску. У яе склад увайшлі [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], [[Уладзімір Іванавіч Самойла|Уладзімір Самойла]]. Планавалася, што ўніверсітэт будзе складацца з шасці факультэтаў: гістарычна-філасофскага, фізіка-матэматычнага, юрыдычнага, камерцыйна-эканамічнага, медыцынскага і тэалагічнага. Камісіяй быў выпрацаваны статут універсітэта і праведзены перамовы з прафесарамі, але праект так і не быў рэалізаваны<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=247}}</ref>. Бальшавіцкая прапаганда выкарыстоўвала антынямецкія настроі для выстаўлення беларускіх незалежніцкіх дзеячаў як здраднікаў. Гэта ўскладняла дзейнасць структур БНР на беларускіх тэрыторыях, акупаваных немцамі ў 1918 годзе, дзе антынямецкія настроі былі найбольш распаўсюджаны<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=249}}</ref>. У верасні 1918 года ў [[Кіеў|Кіеве]], на той момант сталіцы [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]], Антон Луцкевіч, прадстаўнік БНР, сустракаўся з прадстаўніком бальшавікоў {{нп5|Хрысціян Ракоўскі|Хрысціянам Ракоўскім|ru|Раковский, Христиан Георгиевич}} для абмеркавання адносін паміж БНР і Савецкай Расіяй. Ракоўскі запатрабаваў уваходжання Беларусі ў склад Расіі, пры гэтым абяцаў прызнанне грамадзянскіх свабод беларусаў у асветніцкіх, фінансавых і транспартных справах. Ракоўскі прапанаваў прызнанне БНР пры ўмове яе адначасовага ўваходжання ў федэрацыю з Расіяй і ўвядзення савецкай канстытуцыі. Луцкевіч адмовіўся ад гэтай прапановы<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=282}}</ref>. Першая сусветная вайна скончылася 11 лістапада 1918 года падпісаннем [[Першае камп’енскае перамір’е|Камп’енскага пагаднення]]. У тым жа месяцы бальшавіцкае войска пачало рух на захад. У пачатку снежня 1918 года Менск быў заняты бальшавікамі без бою. Баючыся расправы, урад БНР пакінуў горад і з тагачасным старшынёй Антонам Луцкевічам перамясціўся спачатку ў Вільню, а потым у незанятую бальшавікамі [[Горадня|Горадню]]. Некаторыя дзеячы беларускага руху, напрыклад [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|Усевалад Ігнатоўскі]], засталіся ў Менску, маючы намер захаваць беларускі характар краіны пры ўладзе бальшавікоў<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=312-315, 372}}</ref>. Работа дзеячаў БНР працягвалася ў наступныя гады ў замежжы. Увесну 1919 года была створана і 4 мая зарэгістравана нямецкімі ўладамі [[Надзвычайная місія БНР у Нямеччыне|Дыпламатычная місія БНР у Берліне]]. Місія атрымала згоду Міністэрства замежных спраў Германіі на выдачу пашпартоў БНР, публікавала артыкулы на беларускую тэматыку ў нямецкай прэсе. 17 красавіка адбылася сустрэча Антона Луцкевіча з прэзідэнтам [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] [[Томаш Масарык|Томашам Масарыкам]], які выказаў словы падтрымкі ўраду БНР. Атрымаўшы крэдыт ад Украіны, урад БНР скарыстаўся ім для адпраўкі ўласнай дэлегацыі на [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскую мірную канферэнцыю]], дзе абмяркоўвалася ў тым ліку пытанне будучыні Беларусі. На канферэнцыі былі ўсталяваны кантакты з дэлегацыяй Польшчы і дэлегацыяй антыбальшавіцкага расійскага ўрада [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Калчака]], перамовы з літоўскай дэлегацыяй праваліліся праз нежаданне літоўскага ўрада прызнаваць БНР<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=377-391}}</ref>. === Усталяванне бальшавікамі кантролю над Беларуссю === 10 снежня 1918 года, пасля заняцця бальшавікамі Менска, быў утвораны [[Менскі губернскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт]], узначалены [[Ісак Ісаевіч Рэйнгольд|Ісакам Рэйнгольдам]]. «Воляй рабочых і сялян Беларусі» камітэт абвясціў сябе найвышэйшым органам улады ў Менскай губерні. ВРК адразу абвясціў вайну кіраўніцтву БНР і заявіў, што дзеячы БНР падлягаюць арышту і перадачы бальшавікам. У снежні Рэйнгольд выказваў ідэю стварэння БССР і накіроўваў адпаведныя тэлеграмы ў [[РКП(б)]] і асабіста [[Якаў Свярдлоў|Якаву Свярдлову]], аднаму з кіраўнікоў Савецкай Расіі. Кіраўнік Аблвыкамзаха Аляксандр Мяснікоў трактаваў гэтую прапанову як неістотную ініцыятыву групы менскіх работнікаў, бо не хацеў дзяліцца ўладай на тэрыторыі Заходняй вобласці і фронту, але цэнтральныя бальшавіцкія ўлады пастанавілі далучыць прадстаўнікоў ВРК да фарміравання ўрада БССР<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=342-343}}</ref>. [[Файл:Źmicier Žyłunovič (Ciška Hartny). Зьміцер Жылуновіч (Цішка Гартны) (1910-19).jpg|thumb|Зміцер Жылуновіч (псеўданім Цішка Гартны), аўтар маніфеста аб стварэнні БССР.]] Утварэнне БССР і [[Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі|Часовага рабоча-сялянскага ўрада Беларусі]] было абвешчана 1 студзеня 1919 года. [[Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі|Маніфест урада]] падкрэсліваў незалежнасць БССР, паўнапраўнымі гаспадарамі якой адзначаліся беларусы. Падпарадкаванне БССР дзяржаўным органам РСФСР у маніфесце не разглядалася. Пад маніфестам падпісаліся ягоны аўтар [[Зміцер Жылуновіч]], а таксама Аляксандр Мяснікоў, [[Сямён Варфаламеевіч Іваноў|Сямён Іваноў]], Аляксандр Чарвякоў і Ісак Рэйнгольд<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=343-344}}</ref>. Зміцер Жылуновіч выступаў супраць знаходжання ва ўрадзе БССР бальшавіцкіх камісараў Аляксандра Мяснікова, [[Майсей Іосіфавіч Калмановіч|Майсея Калмановіча]] і [[Рычард Вітольдавіч Пікель|Рычарда Пікеля]], бо тыя не былі звязаныя з Беларуссю да Першай сусветнай вайны. Сталін падтрымаў пазіцыю Мяснікова, якога збіраліся зрабіць упаўнаважаным прадстаўніком ЦК РКП(б) і ўрада Савецкай Расіі на тэрыторыі Беларусі. Урад БССР мусіў прымаць пастановы толькі з ухвалення Мяснікова<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=343-344}}</ref>. У пачатку лютага 1919 года ў Менску прайшоў [[I Усебеларускі з’езд Саветаў|першы Усебеларускі з’езд саветаў]], у выніку якога быў рэарганізаваны ўрад рэспублікі. Старшынёй новага ўрада ([[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]]) стаў Аляксандр Мяснікоў, склад урада фарміраваўся з блізкіх яму дзеячаў Аблвыкамзаха. Беларускія нацыянал-камуністы, у тым ліку Жылуновіч, не былі дапушчаныя да ўлады<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=345}}</ref>. На тым жа з’ездзе было прынята рашэнне аб адарванні ад БССР Смаленскай, Віцебскай і Магілёўскай губерняў, якія былі ўключаны ў склад Расіі. У складзе БССР засталіся толькі Менская і Гарадзенская губерні<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=347}}</ref>. 27 лютага 1919 года БССР была аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Літоўскай Савецкай Рэспублікай]] у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўска-Беларускую ССР]] (ЛітБел) пад кіраўніцтвам літоўскага камуніста [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|Вінцаса Міцкявічуса-Капсукаса]]<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=348}}</ref>. Прадстаўнік цэнтральных бальшавікоў [[Адольф Іофэ]] на пасяджэнні [[Цэнтральнае бюро КП(б)Б|Бюро ЦК КП(б)Б]] 22 лютага 1919 года тлумачыў, што прынцып самавызначэння нацый патрэбен быў бальшавікам часова, каб выклікаць сімпатыі нацыянальных актывістаў у 1917 годзе. Літоўская і Беларуская савецкія рэспублікі ствараліся як буферная зона паміж Расіяй і варожымі буржуазнымі ўрадамі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і [[Дырэкторыя УНР|Украіны]]. Пры гэтым бальшавікі бачылі рызыку развіцця ў Беларусі нацыянальнай кансалідацыі, таму адабралі ад новастворанай рэспублікі губерні, што не мяжуюць з буржуазнымі краінамі<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=346}}</ref>. У лютым 1919 года пачалася [[Польска-савецкая вайна|вайна]] паміж Польшчай пад кіраўніцтвам [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] і Савецкай Расіяй. Наступленне польскага войска на занятыя да гэтага бальшавікамі паветы Беларусі суправаджалася шматлікімі антыбальшавіцкімі паўстаннямі беларускіх сялян і вайскоўцаў, што сведчыла пра іх расчараванне бальшавіцкімі абяцаннямі. 16 ліпеня 1919 года быў распушчаны эвакуіраваны з Вільні ў Менск урад ЛітБел. 8 жніўня бальшавікі пакінулі Менск. 10 жніўня ў горадзе быў створаны [[Часовы беларускі нацыянальны камітэт]], вакол якога гуртаваліся беларускія палітычныя і культурныя дзеячы<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=394-395, 399}}</ref>. Стаўленне польскага кіраўніцтва да беларусаў у часе вайны было супярэчлівым. Пілсудскі адмовіўся прызнаваць незалежнасць БНР і не даваў пэўных абяцанняў наконт аўтаноміі Беларусі. Ён распараджаўся ўводзіць беларускую мову ў адукацыйныя ўстановы і адміністрацыю на Меншчыне, але Віленшчына і Гродзеншчына павінны былі быць інтэграваныя ў Польшчу, таму польскія ўлады зачынялі або абмяжоўвалі мясцовыя беларускія школы і гімназіі часоў нямецкай акупацыі<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=425-426}}</ref>. Польскае войска праводзіла на беларускіх землях палітыку тэрору, адбірала маёмасць і расстрэльвала падазраваных у камунізме. На кіроўныя пасады прызначаліся памешчыкі, палякі і каталікі, што часта выклікала незадаволенасць беларускага насельніцтва<ref>{{harvnb|Мірановіч|2003|с=32-33}}</ref>. Польская палітыка выклікала антыпатыю і ў беларускай нацыянальнай інтэлігенцыі. Польская адміністрацыя абмяжоўвала беларускі перыядычны друк, рэквізавала газеты, у Менску забараняла ставіць п’есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]], праводзіла прапаганду [[паланізацыя|паланізацыі]] ў часопісе «[[Страж крэсова]]»<ref>{{harvnb|Мірановіч|2003|с=33}}</ref>. Розныя падыходы і стаўленне да польскай палітыкі прычыніліся да расколу ў Радзе БНР. Прыхільнікі супрацоўніцтва з Польшчай засталіся ў меншасці і абвясцілі сябе [[Найвышэйшая рада БНР|Найвышэйшай радай БНР]], пакінуўшы прэм’ер-міністрам [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]. Большасць членаў старой Рады абралі прэм’ер-міністрам [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], які стаяў на пазіцыях незалежнасці, і ўтварылі [[Народная рада БНР|Народную раду БНР]]. Неўзабаве ўрад Ластоўскага быў арыштаваны і пасля вызвалення мусіў перамясціцца ў [[Коўна]] (пад кантролем Літвы), дзе атрымаў статус эміграцыйнага ўрада<ref>{{harvnb|Мірановіч|2003|с=33-34}}</ref>. Увосень 1919 года ў Смаленску прадстаўнікі [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] і [[Расійская камуністычная партыя (бальшавікоў)|Расійскай камуністычнай партыі (бальшавікоў)]] заключылі дамову аб арганізацыі беларускіх партызанскіх атрадаў на акупаванай Польшчай тэрыторыі Беларусі. У выпадку заняцця краіны бальшавікамі прадугледжвалася стварэнне беларускай савецкай рэспублікі пад кіраўніцтвам мясцовых камуністаў і эсэраў<ref>{{harvnb|Мірановіч|2003|с=32}}</ref>. У ліпені 1920 года бальшавікі вярнулі сабе кантроль над тэрыторыяй Беларусі. 12 ліпеня яны заключылі [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|дагавор з Літвой]], прызнаючы яе права на Гарадзеншчыну і Віленшчыну з мэтай забяспечыць літоўскі нейтралітэт у вайне. 31 ліпеня была паўторна абвешчана БССР у этнаграфічных межах, яе ўрадам рабіўся [[Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Беларускай ССР|Ваенна-рэвалюцыйны камітэт]] пад кіраўніцтвам Аляксандра Чарвякова, Вільгельма Кнорына і [[Язэп Аляксандравіч Адамовіч|Язэпа Адамовіча]]. На практыцы межы БССР абмяжоўваліся часткай Менскай і Гарадзенскай губерняў<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=447}}</ref>. Супраць бальшавікоў змагаліся аддзелы генерала [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Булак-Балаховіча]]. 10 лістапада 1920 года яны здабылі [[Мазыр]], дзе зноў была абвешчана незалежнасць БНР. Таксама за незалежнасць Беларусі змагаліся [[Слуцкае паўстанне|афіцэры Случчыны]], аднак зазналі паражэнне. Па абодва бакі фронту працягвалі дзейнічаць партызанскія атрады «[[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|Зялёны дуб]]»<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=447}}</ref><ref>{{harvnb|Мірановіч|2003|с=37}}</ref>. Увосень 1920 года ў [[Рыга|Рызе]] пачаліся перамовы паміж Польшчай і Савецкай Расіяй, куды не была дапушчана беларуская дэлегацыя. Расія прапанавала Польшчы забраць большую частку Беларусі з Меншчынай у замен на ўступкі ва Украіне, аднак польская дэлегацыя адмовілася праз цяжкасці ў асіміляцыі праваслаўнага насельніцтва. 18 сакавіка 1921 года быў падпісаны [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскі дагавор]], паводле каторага Беларусь падзялялася на дзве часткі — [[Заходняя Беларусь|заходняя]] адыходзіла да Польшчы, а ўсходнія і цэнтральныя рэгіёны з Менскам трапілі пад кантроль Савецкай Расіі і БССР. Таксама забаранялася антыбальшавіцкая дзейнасць на тэрыторыі Польшчы<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=448}}</ref>. Для рэалізацыі гэтай забароны на Гродзеншчыне было спынена выданне газет на беларускай мове і былі зачынены беларускія школы<ref>{{harvnb|Мірановіч|2003|с=37}}</ref>. У першы час існавання БССР мела фармальную незалежнасць, замацаваную Рыжскім дагаворам, але фактычна знаходзілася пад эканамічным і палітычным кантролем Расіі. Да таго ж, большая частка Беларусі на ўсход ад польскай мяжы заставалася непасрэдна ў складзе РСФСР і спробы Кнорына пашырыць межы БССР сутыкнуліся з адмовай расійскіх бальшавікоў. Пасля абвяшчэння [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (СССР) 30 снежня 1922 года, БССР (разам з РСФСР, Украінскай ССР і Закаўказскай СФСР) увайшла ў склад новастворанай дзяржавы, што сваімі межамі ахоплівала вялікую частку былой Расійскай імперыі<ref>{{harvnb|Мірановіч|2003|с=38-39}}</ref>. == [[БССР]] == У 1921 годзе, з адыходам перыяду [[ваенны камунізм|ваеннага камунізму]] і прыняццем [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП), афіцыйна была распачата так званая [[каранізацыя]]. Яе мэтамі былі стварэнне нацыянальных эліт і павышэнне ўплывовасці мясцовых нацыянальных моў на нерасійскіх тэрыторыях савецкіх рэспублік<ref name="brown">{{cite journal | last1 = Brown | first1 = Tony | year = 2013 | title = Key Indicators of Language Impact on Identity Formation in Belarus | url = https://www.jstor.org/stable/43669239 | journal = Russian Language Journal / Русский язык | publisher = American Councils for International Education ACTR / ACCELS | volume = 63 | pages = 247-288 | lang = en }}</ref>. Асобным выпадкам каранізацыі была беларусізацыя, што праводзілася ў Беларусі. Пачынаецца перавод навучання ў школах пераважна на беларускую мову, ідзе арганізацыя школ для [[нацыянальная меншасць|нацыянальных меншасцей]] на іх роднай мове. У гэтай рабоце ўдзельнічалі і некаторыя дзеячы беларускага нацыянальна-вызваленчага руху: [[Усевалад Ігнатоўскі]], [[Зміцер Жылуновіч]], [[Аляксандр Бурбіс]] і іншыя. Пад уплывам іх дзейнасці ажыццяўляецца беларусізацыя шэрага рэспубліканскіх устаноў. Ствараецца сістэма дашкольнага выхавання і школьнай адукацыі, прафесійных вучылішчаў і тэхнікумаў. У 1921 годзе адкрыты [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]. У той жа час заснаваны [[Інстытут беларускай культуры]] (Інбелкульт), адной з галоўных мэт якога было ўдасканаленне [[Сучасная беларуская літаратурная мова|беларускай літаратурнай мовы]]<ref name="brown"/>. Былі адкрытыя шэраг бібліятэк. Пачалі працаваць [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны музей]] і [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Цэнтральны архіў]]. [[Савецкая Беларусь (выдавецтва)|Выдавецтва «Савецкая Беларусь»]] выпускала [[газета|газеты]], [[часопіс]]ы, [[кніга|кнігі]] на беларускай мове і мовах нацыянальных меншасцей. На II сесіі [[ЦВК БССР]] 15 ліпеня 1924 года быў прыняты план мерапрыемстваў па нацыянальнай палітыцы, і ў тым ліку беларусізацыі. Пастановай Прэзідыума ЦВК БССР была створана спецыяльная камісія па ажыццяўленні нацыянальнай палітыкі пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Ісакавіч Хацкевіч|Аляксандра Хацкевіча]]. Цэнтральная і акружныя камісіі меліся назіраць за выкананнем пастаноў урада, датычных нацыянальнага пытання, вывучаць і распрацоўваць практычныя мерапрыемствы па правядзенні нацыянальнай палітыкі. Акрамя беларусізацыі, камісія займалася пытаннямі нацыянальных меншасцей, бо асобнай камісіі па беларусізацыі не існавала<ref>{{harvnb|ЦВК|1927|с=12}}</ref>. ЦВК БССР вызначаў палітыку беларусізацыі наступным чынам<ref>{{harvnb|ЦВК|1927|с=9}}</ref>: # развіццё беларускай культуры (школы, ВНУ на беларускай мове, беларуская літаратура, выданне беларускіх кніг, навукова-даследчая работа па ўсебаковым вывучэнні Беларусі і г.д.); # вылучэнне беларусаў на партыйную, савецкую, прафесійную і грамадскую работу; # перавод партыйнага, дзяржаўнага, прафесійнага, {{нп5|Кааператывы ў СССР|кааператыўнага|ru|Кооперативы в СССР}} апаратаў і часцей [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]<ref>[http://jivebelarus.net/history/new-history/national-idea-in-belarusian-army-at-interwar-period.html Праўрацкі В. «Беларуская вайсковая акруга ў міжваенны перыяд (1921—1939). Спробы беларусізацыі.»]</ref> на беларускую мову. Пераход устаноў і арганізацый на беларускую мову планавалася ажыццявіць на працягу 1-3 гадоў{{крыніца}}. У 1924—1925 гадах праводзілася работа па тлумачэнні сутнасці беларусізацыі. На розных мовах выдавалася спецыяльная літаратура, выступалі агітатары і прапагандысты. Ва ўстановах і арганізацыях вывучалася беларуская мова, ажыццяўляўся перавод на яе [[справаводства]]. У 1927 годзе беларускай мовай валодалі 80 % службоўцаў. На адказную работу вылучалі не толькі беларусаў, але і часткова тых, хто вывучыў беларускую мову і добра ведаў мясцовыя ўмовы. Напрыклад, да 1927 года сярод кіраўнікоў акруг і раёнаў беларусаў было 48 %. Высокім узроўнем прафесіяналізму дзяржаўнага дзеяча вызначаліся палітыкі рэспубліканскага рангу, такія як Старшыня ЦВК БССР [[Аляксандр Чарвякоў]], Старшыня СНК БССР [[Язэп Адамовіч]] і іншыя. Паспяхова праходзіла беларусізацыя навучальных устаноў. Да [[1928]] года 80 % школ было пераведзена на беларускую мову навучання. Вывучаюцца гісторыя, эканоміка і геаграфія БССР. Дзейнічалі курсы [[беларусазнаўства]], якія рыхтавалі настаўнікаў і лектараў. Беларускую мову неслі ў масы беларускія пісьменнікі [[Уладзімір Дубоўка]], [[Міхась Чарот]], [[Кузьма Чорны]] і іншыя. Мастацкія творы 1920-х гадоў сведчаць аб зменах, якія адбываліся ў грамадстве. Паэма [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» дала цэласнае ўяўленне аб спадзяваннях беларускага сялянства, яго духоўным патэнцыяле. У рамане [[Кандрат Крапіва|Кандрата Крапівы]] «Мядзведзічы» і іншых творах паказаны жыццё, праца, мары звычайных працаўнікоў таго часу. Развіваецца [[краязнаўства]]. На сярэдзіну 1920-х гадоў у БССР дзейнічала 240 краязнаўчых арганізацый. Краязнаўцы выступалі з дакладамі, выдавалі рукапісныя зборнікі, збіралі [[фальклор]]ныя творы. У ходзе беларусізацыі развівалася новая галіна ў навуцы — [[беларусазнаўства]]. Беларусізацыя прадугледжвала культурнае развіццё іншых нацыянальнасцей, якія жылі ў рэспубліцы. Былі створаны нацыянальныя саветы ў месцах іх кампактнага пражывання. Выкладанне ў школах вялося на 8 нацыянальных мовах. Нацыянальна-культурнае будаўніцтва ў 1920-я гады ажыццяўлялася ў сутычках розных сіл. Адны спрабавалі прыпыніць беларусізацыю, другія — фарсіраваць. Пытанні барацьбы з [[шавінізм]]ам і [[нацыяналізм]]ам абмяркоўваліся на з’ездах [[КП(б)Б]] і Пленумах ЦК. У 1920-я гады партыйныя органы спрабуюць адыгрываць вядучую ролю ў правядзенні беларусізацыі, пачынаюць цягнуць навуку пад свой кантроль, руйнаваць яе нацыянальныя формы. Гэта асабліва праявілася ў адносінах да Інбелкульта, які страціў сваё першапачатковае прызначэнне. Але нягледзячы на цяжкасці, плённа працавалі на ніве беларускага адраджэння паэт, празаік [[Цішка Гартны]]; пісьменнік [[Максім Гарэцкі]]; гісторыкі [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Усевалад Ігнатоўскі]], [[Уладзімір Пічэта]]; жывапісец і графік [[Міхаіл Філіповіч]]; стваральнік першага беларускага кінафільма «[[Лясная быль]]» [[Юрый Тарыч]]; аўтар п’есы на беларускай мове «[[Машэка (п’еса)|Машэка]]» [[Еўсцігней Міровіч]]; кампазітар, аўтар [[Гімн БССР|Дзяржаўнага гімна БССР]] [[Нестар Сакалоўскі]] і іншыя. Вялікую ролю ў ажыццяўленні беларусізацыі адыгралі беларусы з заходнебеларускіх зямель, якія прыязджалі ў БССР, гнаныя, з аднаго боку, антыбеларускай палітыкай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], а з другога — натхнёныя верай у адраджэнне беларускага нацыянальна-культурнага будаўніцтва ў тагачаснай БССР. Да 1928 года беларусізацыя дасягнула значных поспехаў. Яна палегчыла барацьбу з непісьменнасцю, садзейнічала ажыццяўленню асветніцкай работы, стварыла перадумовы для разгортвання нацыянальна-культурнага будаўніцтва ў БССР. За адносна кароткі час беларусізацыі адбыліся значныя зрухі: дзякуючы беларусіфікацыйным мерам (разам з камерцыйнымі іншымі сацыяльна-эканамічнымі працэсамі) у школе, установах культуры, прэсе і г. д. і наплыву беларускага насельніцтва з вёскі, гарады БССР пачалі набіраць беларускі дух. Беларусізацыя датычылася толькі ідэалагічна карысных сфер. Таму ініцыятыва часткі беларускіх [[Ксёндз|кзяндзоў]] па беларусізацыі касцёла сустрэла пэўнае спачуванне ўлады, але падрымкі не атрымала. У канцы 1920-х — пачатку 1930-х гадоў ксяндзы-рэфарматары ([[Карл Лупіновіч]] і іншыя) былі арыштаваныя. == Смаленшчына == {{Асноўны артыкул|Беларусізацыя ў Смаленскай губерні}} У 1920—1930-я гады гэты працэс ахапіў і некаторую частку беларускіх зямель Смаленшчыны. У гэты час значная частка тутэйшага насельніцтва яшчэ належала да беларускамоўнай меншасці. У першыя гады савецкай улады актыўна выкарыстоўваліся мовы нацыянальных меншасцей для развіцця адукацыі, сродкаў масавай інфармацыі і літаратуры. Гэта дазволіла бальшавікам умацаваць уладу ў краіне ў час пасля [[грамадзянская вайна|грамадзянскай вайны]]<ref>Судьбы национальных меньшинств на Смоленщине 1918—1938 гг. Документы и материалы. Смоленск, 1994. С. 6.</ref>. Беларусізацыя на Смаленшчыне таксама праводзілася «зверху», згодна з указаннямі партыйных органаў, але ў параўнанні з БССР мела шэраг асаблівасцей: 1. ніколі не ахоплівала ўсіх беларусаў у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] і [[Заходняя вобласць|Заходняй абласцях]]; 2. асноўнай формай была арганізацыя беларускіх школ. Для такіх навучальных устаноў існавалі адмыслоыя падручнікі і праграмы. У 1926—1927 гг. у Мінску былі праведзены курсы перападрыхтоўкі для 40 настаўнікаў са Смаленшчыны<ref>Яновіч С. Аб перападрыхтоўцы настаўнікаў беларускіх школ у Смаленшчыне // Педагагічны зборнік № 1. [Масква], 1929. С. 84-86.</ref>; 3. вельмі часта мела фармальны характар; 4. была канчаткова згорнута ў 1934—1938 г. разам з ліквідацыяй беларускіх устаноў асветы<ref>[http://sites.google.com/site/rodnyemesta/derevna-v-20-e-gody Веб-сайт Кочаненкова С. С. Очерки по истории родных мест. Жизнь смоленской деревни. Деревня в 20-е годы., 3 ліпеня, 2011 г. ]</ref>; {| cellpadding="10" align="center" style="border-collapse:collapse; background-color:transparent; border-style:none;" | width="30" valign=top | [[Файл:Aquote1.png|30px|Левыя коскі]] | {{{1|В 1920-е и начале 1930-х годов в Руднянской волости действовали 12 белорусских школ. В городе Рудне работал белорусский педагогический техникум...преподавание на языках национальных меньшинств в школах постепенно свернули. Дело доходило до того, что учителя сдирали обложки с текстами на белорусском языке с тетрадей учащихся. Сами педагоги едва ли проявляли подобную инициативу. 1938 год явился знаковым, когда советская власть перестала канителиться с учащимися других национальностей{{hider|title=<small>''пераклад і адаптацыя тэксту паводле нормаў сучаснай мовы''</small>|title-style=text-align:left;color:#808080|hidden=1|frame-style=border:0px solid #F5F5F5|content-style =text-align:left|content=У 1920-я і ў пачатку 1930-х гадоў у Руднянскай воласці дзейнічалі 12 беларускіх школ. У горадзе Рудні працаваў беларускі педагагічны тэхнікум...выкладанне на мовах нацыянальных меншасцей паступова згарнулі. Справа даходзіла да таго, што настаўнікі здзіралі вокладкі з тэкстамі на беларускай мове з сшыткаў вучняў. Самі педагогі наўрад ці праяўлялі гэткую ініцыятыву. 1938 год стаў знакавым, калі савецкая ўлада перастала важдацца з вучнямі іншых нацыянальнасцей. }} | width="30" valign=bottom | [[Image:Aquote2.png|30px|Правыя коскі]] |}<noinclude> }}}</i> | width="30" valign=bottom | [[Файл:Aquote2.png|30px|Правыя коскі]] |}<noinclude> 5. падтрымлівалася абмежаванай групай інтэлектуалаў і не карысталася значнай падтрымкай насельніцтва<ref>Корсак А. Беларускія школы на Смаленшчыне // Беларускі гістарычны часопіс, 1998, № 3. С. 56.</ref>. {| cellpadding="10" align="center" style="border-collapse:collapse; background-color:transparent; border-style:none;" | width="30" valign=top | [[Файл:Aquote1.png|30px|Левыя коскі]] | {{{1|Отношение националов к русскому языку хорошее. Что касается отношения к родному языку, у отдельных национальностей оно различно. Например латыши очень охотно посылают своих детей в латышские школы. Всячески подчёркивают принадлежность свою к латышской национальности...Белорусское население, в большинстве своём, относится индифферентно. Бывают случаи активного противодействия организации школ на родном языке.{{hider|title=<small>''пераклад і адаптацыя тэксту паводле нормаў сучаснай мовы''</small>|title-style=text-align:left;color:#808080|hidden=1|frame-style=border:0px solid #F5F5F5|content-style =text-align:left|content=Стаўленне нацыяналаў да рускай мовы добрае. Што датычыцца стаўлення да роднай мовы, у асобных нацыянальнасцей яно рознае. Напрыклад, латышы вельмі ахвотна пасылаюць дзяцей у латышскія школы. Усяляк падкрэсліваюць сваю прыналежнасць да латышскай нацыянальнасці...Беларускае насельніцтва, у сваёй большасці, адносіцца індыферэнтна. Бываюць выпадкі актыўнага супрацьдзеяння арганізацыі школ на роднай мове.}}</i> | width="30" valign=bottom | [[Image:Aquote2.png|30px|Правыя коскі]] |}<noinclude> Беларусізацыя ў гэтай частцы беларускага этнічнага абшару мела такі цікавы аспект, як дзейнасць [[Беларускае студэнцкае зямляцтва (Смаленск)|Беларускага студэнцкага зямляцтва]] ў [[Смаленск]]у, [[Беларуская секцыя пры Смаленскім губернскім аддзеле народнай асветы|Беларускай секцыі пры Смаленскім губернскім аддзеле народнай асветы]], Смаленскага таварыства краязнаўства<ref>Беррашэд Ф. Беларускі культурна-асветніцкі рух на Смаленшчыне (1920-30-я гг.) // Романовские чтения-7: сб. статей международной науч. конференции. Могилёв: УО "МГУ им. А. А. Кулешова", 2011. С. 114 - 116; Васілеўскі Ю. Беларускае студэнцкае зямляцтва ў Смаленску // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1. Мн.: БелЭН, 1993, С. 358 - 359.</ref>. == Згортванне == У другой палове 1920-х поспехі ў ажыццяўленні палітыкі беларусізацыі пачалі разглядацца як умацаванне і пашырэнне беларускага нацыяналізму. Так, на ХІ з'ездзе КП(б)Б (лістапад 1927) заяўлялася, што неабходна пашыраць беларусізацыю і той жа час весці рашучую барацьбу з [[нацыянал-дэмакратызм]]ам, які ў мінулым быў прагрэсіўнай з'явай, але ва ўмовах дыктатуры пралетарыяту набыў контррэвалюцыйны характар. У маі 1929 года ЦК ВКП(б) накіраваў у БССР камісію, якая 27 чэрвеня 1929 года зрабіла крытычны даклад на адрас беларускай творчай інтэлігенцыі, таксама ў ім негатыўна ацэньвалася дзейнасць кіраўнікоў рэспублікі. Даклад камісіі быў накіраваны ў ЦК і ЦКК ВКП(б) і асабіста [[І. Сталін]]у. Апагеем барацьбы з нацыянал-дэмакратызмам стала сфабрыкаваная прысланым з Масквы старшынёй ДПУ БССР [[Рыгор Якаўлевіч Рапапорт|Р. Рапапортам]] справа так званага «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]», па якой увясну-ўлетку 1930 года былі арыштаваныя больш за 110 дзеячаў навукі і культуры Беларусі, у 1931 годзе многія з іх былі асуджаныя ў выніку закрытых судовых працэсаў. З гэтага часу пачалася палітыка абмежавання мовы тытульнай нацыі Беларусі, працягам якой стала [[Рэформа беларускай граматыкі 1933|рэформа беларускага правапісу 1933 года]], якая штучна наблізіла беларускую мову да рускай. == Гл. таксама == * [[Беларусіфікацыя]] * [[Мяккая беларусізацыя]] * [[Таборынскі нацыянальны беларускі раён]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = М. Біч, В. Яноўская, С. Рудовіч і інш. |загаловак = Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) |спасылка = http://adverbum.org/b-hb4 |месца = Мінск |выдавецтва = Экаперспектыва |год = 2005 |ref = Гісторыя_Беларусі_Т._4 }} * Гісторыя Беларусі. У 6 Т. Т.5. Беларусь у 1917-1945 гг. Мн.: "Экаперсперспектыва", 2006, С. 216-225. * {{кніга |аўтар = М. Касцюк, У. Ісаенка, Г. Штыхаў і інш. |загаловак = Нарысы гісторыі Беларусі ў 2-х частках. Частка 1 |спасылка = http://www.adverbum.org/b-nar1.htm |месца = Мінск |выдавецтва = Беларусь |год = 1994 |ref = Нарысы_гісторыі_Беларусі_Ч._1 }} * {{кніга |аўтар = Д. Міхалюк |загаловак = Беларуская Народная Рэспубліка 1918 — 1920 гг.: ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці |месца = Смаленск |выдавецтва = Інбелкульт |год = 2015 |ref = Міхалюк }} * Протько Т. Становление советской тоталитарной системы в Беларуси (1917-1941 гг.). Мн.: "Тесей", 2002, С. 310-338 * {{артыкул|аўтар=[[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|Касцюк М.]] |загаловак=Беларусізацыя як форма нацыянальнай палітыкі|спасылка= |мова= |выданне= [[Полымя (часопіс)|Полымя]] |тып= |год=2012 |том= |нумар=5|старонкі=123-132|doi= |issn= }} * {{кніга |аўтар = <!--Staff writer(s); no by-line.--> |загаловак = Практическое разрешение Национального вопроса в Белорусской Социалистической Советской Республике |спасылка = https://knihi.com/none/Prakticieskoje_razriesienije_Nacionalnoho_voprosa_v_Bielorusskoj_Socialisticieskoj_Sovietskoj_Riespublikie_Cast_I_Bielorussizacija.html |месца = Мінск |выдавецтва = Издание Центральной Национальной Комиссии ЦИК БССР |год = 1927 |ref = ЦВК }} * {{кніга |аўтар = [[Фёдар Фёдаравіч Турук|Турук Ф. Ф.]] |загаловак = Белорусское движение : Очерк истории национального и революционного движения белоруссов. |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25019-turuk-f-f-belorusskoe-dvizhenie-ocherk-istorii-natsionalnogo-i-revolyutsionnogo-dvizheniya-belorussov-m-1921 |месца = М. |выдавецтва = {{нп5|Государственное издательство РСФСР|Гос. изд-во|ru|Государственное издательство РСФСР}} |год = 1921 |ref = Турук }} * {{кніга |аўтар = [[Яўген Васілевіч Мірановіч|Мірановіч Я.]] |загаловак = Найноўшая гісторыя Беларусі |месца = Санкт-Пецярбург |выдавецтва = Неўскі прасцяг |год = 2003 |ref = Мірановіч }} {{Культурная асіміляцыя}} {{Беларусізацыя}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Беларусізацыя| ]] {{Гісторыя Беларусі 2}} dtpm4t27cj15x4dimy8up13mvxpb0sz Мазыр 0 16275 5134869 5067667 2026-05-02T08:34:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134869 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Мазыр |арыгінальная назва = Мазыр |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Mazyr, Belarus.svg |сцяг = Flag of Mazyr.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Mazyr Montage (2017).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 03|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 14|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Мазырскі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1155]] |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = 36,74 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 170 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 236<ref name="btc"/> |паштовы індэкс = 247760, 247770—247777, 247779, 247780, 247782—247787 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 3 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Mazyr |сайт =http://mozyrisp.gov.by |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 277491317 }} '''Мазы́р'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Mazyr}}) — горад раённага падпарадкавання (да жніўня [[2007]] г. — абласнога падпарадкавання) у [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Мазырскі раён|Мазырскага раёна]], порт на [[Прыпяць|р. Прыпяць]]. За 133 км на паўднёвы ўсход ад [[Гомель|Гомеля]], 7 км ад чыгуначнай станцыі на лініі [[Калінкавічы]] — [[Оўруч]] ([[Украіна]]). Аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Гомель|Гомелем]], [[Бабруйск]]ам, Оўручам (Украіна). Найбуйнейшы порт у Беларусі. [[Мазыр (аэрапорт)|Аэрапорт]]. == Назва == Назва вядомая ад 1155 года ў формах "Мозър", "Мозыр", "Мозырь"<ref name="KTSB" />. == Геаграфія == === Клімат === <div style="max-width:75%">{{Клімат горада |Горад_род = Мазыр |Крыніца = [https://meteolabs.by/бел/клімат/мазыр/ Мазыр Надвор'е і клімат] |Сту_а_макс = 10.2 |Лют_а_макс = 15.5 |Сак_а_макс = 21.6 |Кра_а_макс = 29.5 |Май_а_макс = 33.2 |Чэр_а_макс = 37.7 |Ліп_а_макс = 36.2 |Жні_а_макс = 36.4 |Вер_а_макс = 34.9 |Кас_а_макс = 26.6 |Ліс_а_макс = 19.1 |Сне_а_макс = 12.3 |Жыл__а_макс = 37.7 |Сту_а_мін = -33.8 |Лют_а_мін = -30.4 |Сак_а_мін = -28.7 |Кра_а_мін = -9.7 |Май_а_мін = -2.8 |Чэр_а_мін = 0.4 |Ліп_а_мін = 0.7 |Жні_а_мін = 1.2 |Вер_а_мін = -3.6 |Кас_а_мін = -9.7 |Ліс_а_мін = -20.6 |Сне_а_мін = -34.0 |Жыл__а_мін = -34.0 |Сту_сяр_макс = -2.3 |Лют_сяр_макс = -0.7 |Сак_сяр_макс = 5.2 |Кра_сяр_макс = 13.7 |Май_сяр_макс = 20.4 |Чэр_сяр_макс = 23.1 |Ліп_сяр_макс = 25.2 |Жні_сяр_макс = 24.4 |Вер_сяр_макс = 18.4 |Кас_сяр_макс = 11.8 |Ліс_сяр_макс = 4.0 |Сне_сяр_макс = -0.4 |Жыл__сяр_макс = 11.9 |Сту_сяр_мін = -7.9 |Лют_сяр_мін = -7.6 |Сак_сяр_мін = -3.4 |Кра_сяр_мін = 3.2 |Май_сяр_мін = 8.6 |Чэр_сяр_мін = 12.0 |Ліп_сяр_мін = 14.0 |Жні_сяр_мін = 12.8 |Вер_сяр_мін = 8.5 |Кас_сяр_мін = 3.0 |Ліс_сяр_мін = -1.4 |Сне_сяр_мін = -5.9 |Жыл__сяр_мін = 3.0 |Сту_сяр = -5.1 |Лют_сяр = -4.2 |Сак_сяр = 0.9 |Кра_сяр = 8.5 |Май_сяр = 14.5 |Чэр_сяр = 17.6 |Ліп_сяр = 19.6 |Жні_сяр = 18.6 |Вер_сяр = 13.5 |Кас_сяр = 7.4 |Ліс_сяр = 1.3 |Сне_сяр = -3.1 |Жыл__сяр = 7.5 |Сту_сяр_апад = 35.3 |Лют_сяр_апад = 35.8 |Сак_сяр_апад = 45.4 |Кра_сяр_апад = 45.8 |Май_сяр_апад = 61.2 |Чэр_сяр_апад = 74.4 |Ліп_сяр_апад = 94.1 |Жні_сяр_апад = 67.2 |Вер_сяр_апад = 62.4 |Кас_сяр_апад = 47.9 |Ліс_сяр_апад = 44.8 |Сне_сяр_апад = 42.1 |Жыл__сяр_апад = 656.4 |}} </div> == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Мазыра}} === Сярэднявечча === Мяркуецца, што паселішча, ад якога бярэ свой пачатак сучасны Мазыр, узнікла ў [[VIII стагоддзе|VIII ст.]] ва [[урочышча|ўрочышчы]] [[Кімбараўка]] (ад старалітоўскага двухасноўнага імя Кібар, ''Kim-bar'as'', носьбіт якога меў апынуцца на Прыпяці ў XV ст.), дзе існавала ўмацаванае гарадзішча<ref name="ehb36"/>. У [[XI стагоддзе|XI]]—[[XII стагоддзе|XII]] стст. умацаваны [[Замак|горад]] перанеслі на Замкавую гару<ref name="ehb"/>. Першы пісьмовы ўпамін пра Мазыр датуецца [[1155]] годам, калі ён перайшоў ад [[Кіеўскае княства|Кіеўскага]] да [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскага]] княства. Працяглы час Мазыр знаходзіўся ў складзе Тураўскага княства, князі і епіскапы якога называліся тураўскімі і мазырскімі. У [[1240]]—[[1241]] горад пацярпеў ад татарскіх набегаў. З сяр. [[14 стагоддзе|XIV ст.]] Мазыр далучыўся да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У [[14 стагоддзе|XIV]]—[[18 стагоддзе|XVIII]] стст. тут існаваў [[Мазырскі замак|драўляны замак]]. У [[1471]] Мазыр увайшоў у склад [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]]. У [[16 стагоддзе|XVI ст.]] горад стаў цэнтрам гродавага староства, з правядзеннем адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы ([[1565]]—[[1566]]) — сталіцай [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|павету]]. У пач. [[16 стагоддзе|XVI ст.]] Мазыр складаўся з трох частак — цэнтральнай з астрогам, неўмацаванага пасаду і Рынку. У [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім|вайну Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім]] у [[1534]]—[[1537]] усходнія захопнікі зруйнавалі Мазыр<ref name="evkl"/>. На [[1552]] у горадзе існавалі цэрквы Спаса, Міколы, Прачыстай Багародзіцы<ref name="evkl"/>. === У Рэчы Паспалітай === Па [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ([[1569]]) і пераходу Кіеўскага ваяводства да [[Карона Польскага каралеўства|Каралеўства Польскага]] з ініцыятывы мясцовай шляхты Мазырскі павет далучыўся да [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. На [[1571]] — 550 будынкаў, дзейнічалі 5 цэркваў, працавалі шпіталь і 44 крамы, на [[1576]] — 293 мяшчанскія двары<ref name="evkl"/>. [[28 студзеня]] [[1577]] [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Стэфан Баторы]] надаў Мазыру [[Магдэбургскае права]] і герб «''у блакітным полі чорны аднагаловы арол з срэбным шыльдам на грудзях, на шыльдзе — чырвоная літара S''»<ref name="HBH"/>. Вытрымка з адпаведнага вялікакняжацкага прывілея: {{Цытата|Надаем тому гораду нашему печать гарадскую, то есть Орел з Сем в нем вырисованым... которую ўрад гарадский на судах и иншых справах и потребах гарадских печатовать и того герба ўжывать мают вечные часы}} {{Падвойная выява|справа|Mazyr. Мазыр (27.03.1680).jpg|140|Coat of Arms of Mazyr (hictorical).png|130|Гістарычны [[герб Мазыра]]: з прывілея [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] (злева) і сучасная рэканструкцыя (справа)}} У [[1609]] Мазыр пацярпеў ад вялізнага пажару. Аднак ужо ў [[1613]] коштам ахвяраванняў завяршылася аднаўленне ўмацаванняў і горад быў «''…абнесена высокім валам з 7 вежамі, або фортамі''». У [[1616]] староста [[Б. Стравінскі]] заснаваў тут касцёл. З пачаткам [[Вайна 1654—1667 гадоў|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] ([[1654]]—[[1667]]) у [[1655]] [[Маскоўская дзяржава|маскоўскія]] войскі на чале з [[Валконскім]] захапілі і спустошылі мясціну<ref name="mozyrisp"/>. У 1-й пал. [[18 стагоддзе|XVIII ст.]] у Мазыры збудавалі базыльянскі манастыр, каля горада — Кімбараўскія цыстэрыянскія кляштары. З [[1752]] пачаў дзейнічаць кляштар марыявітак. У [[1723]]—[[1773]] пры [[Фарны касцёл, Мазыр|Фарным касцёле]] існавала місія езуітаў<ref name="evkl259"/>. У [[1726]] адкрылася езуіцкая школа (у [[1773]] яе пераўтварылі на свецкую вучэльню<ref name="evkl259"/>). У [[1750]] казакі спустошылі кляштар цыстэрыянак ва ўрочышчы Кімбараўка. На [[1724]] у Мазыры існавалі Кіеўская, Оўруцкая, Свідоўская, Нагорная, Гончая і іншыя вуліцы. У горадзе было два замкі — Верхні (Стары), які размяшчаўся на Замкавай гары, і Ніжні. У падножжа Замкавай гары быў Рынак, на паўночным захадзе ад яго знаходзіліся гарадская ратуша, пякарня і стайня. Гандаль вёўся ў 56 крамах, якія атачалі пляц. Тамака ж быў шпіталь. Паводле гарадскага плану ([[1769]]), — Пятніцкая, Слуцкая, Кіеўская, Жытомірская вуліцы і Рынак; у горадзе было 211 двароў, 6 цэркваў і касцёлаў, ратуша, 2 майстэрні для абпалу цэглы. === У Расійскай імперыі === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Мазыр апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў цэнтрам павету [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У [[1796]] царскія ўлады даравалі гораду новы расійскі герб. На [[1825]] тут было 530 драўляных і 3 мураваныя будынкі, дзейнічалі 2 кляштары, працавалі 22 крамы і 27 корчмаў. У [[1834]] у Мазыры адкрылася шляхецкае вучылішча, ператвораная ў [[1859]] у прагімназію, потым — у гімназію. На [[1862]] — 491 будынак, дзейнічалі 4 цэрквы, касцёл і 2 іўдзейскія малітоўныя дамы, працавала 71 крама; штогод з 6 да 27 студзеня і з 6 да 28 жніўня праводзіліся кірмашы. Месцічы актыўна ўдзельнічалі ў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчым паўстанні]] ([[1863]]—[[1864]]). На [[1878]] у Мазыры дзейнічалі 3 царквы (у тым ліку мураваная, гвалтоўна пераробленая царскімі ўладамі з бернардзінскага касцёла), касцёл і сінагога. У [[1879]] тут заснавалі тэлеграфную станцыю, а ў [[1885]] — запалкавую фабрыку «Маланка» («Молния»). Пракладка [[Палескія чыгункі|Палескіх чыгунак]] у [[1880-я]] гг. паспрыяла далейшаму эканамічнаму развіццю Мазыра. Паводле вынікаў перапісу ([[1897]]) у горадзе было 628 двароў, дзейнічалі 4 царквы, 2 капліцы, сінагога, 4 іўдзейскія малітоўныя дамы, працавалі бальніца, прагімназія, 1-класнае прыходскае і прыватнае жаночае 2-класнае вучылішча, паштова-тэлеграфная кантора, бровар, майстэрня апрацоўкі скураў, 3 крупадзёркі, маслабойня, 170 крамаў, 13 заезных двароў, 8 корчмаў, 3 вінныя крамы. На [[1904]] — 1210 жылых дамоў, у тым ліку 102 мураваныя, 50 газавых ліхтароў, водаправод, 2 друкарні, аптэка, 2 бібліятэкі, лясніцтва. У верасні [[1913]] тут адбылася I сельскагаспадарчая і прамысловая выстаўка. Напярэдадні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў Мазыры было 1210 жылых будынкаў, 3 фабрыкі, 16 майстэрняў, 5 навучальных устаноў, земская бальніца, метэастанцыя, друкарня і 2 кнігарні. У лютым [[1918]] горад занялі нямецкія войскі. <center><gallery caption="Даўнія графічныя выявы Мазыра" widths="180" heights="150" perrow="4"> Файл:Mazyr, Zamkavaja. Мазыр, Замкавая (XVIII).jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар бернардзінцаў, з піктаграфічнай карты [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Файл:Mazyr, Bernardynski. Мазыр, Бэрнардынскі (1800).jpg|Касцёл і кляштар бернардзінцаў, абмерны [[рысунак]] пач. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Файл:Mazyr, Michajłaŭskaja-Zamkavaja. Мазыр, Міхайлаўская-Замкавая (1865).jpg|Касцёл і кляштар бернардзінцаў, [[1865]] Файл:Mazyr, Zamkavaja. Мазыр, Замкавая (1865).jpg|Касцёл і кляштар бернардзінцаў, [[1865]] Файл:Mazyr, Zamkavaja. Мазыр, Замкавая (1842).jpg|Касцёл бернардзінцаў, абмеры другой пал. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Файл:Mazyr, Kimbaraŭka, Cysteryjanski. Мазыр, Кімбараўка, Цыстэрыянскі (1865).jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар цыстэрыянак, [[1865]] Файл:Mazyr, Prypiać-Kimbaraŭka, Cysteryjanski. Мазыр, Прыпяць-Кімбараўка, Цыстэрыянскі (N. Orda, 1864-76).jpg|Кімбараўка. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], [[1870]] </gallery></center> === Найноўшы час === [[Файл:Мазыр. Мост цераз Прыпяць (01).jpg|thumb|Мост цераз Прыпяць — самы доўгі аўтамабільны мост у Беларусі]] [[25 сакавіка]] [[1918]] згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Мазыр абвяшчаўся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. [[1 студзеня]] [[1919]] у адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езду КП(б) Беларусі]] ён увайшоў у склад [[БССР|Беларускай ССР]], дзе стаў цэнтрам павета («падраёна») Гомельскага раёна<ref name="at"/>. З [[5 сакавіка]] да [[29 чэрвеня]] [[1920]] горад знаходзіўся пад польскай уладай. У [[1924]] Мазыр стаў цэнтрам раёна БССР (у [[1926]]—[[1927]] гг. горад у [[Слабадскі раён|Слабадскім раёне]]). У [[1924]]—[[1930]] і [[1935]]—[[1938]] горад быў адміністрацыйным цэнтрам [[Мазырская акруга|акругі]]. [[27 верасня]] [[1938]] Мазыр атрымаў афіцыйны статус горада абласнога падпарадкавання. У [[1938]]—[[1954]] ён быў цэнтрам [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[22 жніўня]] [[1941]] да [[14 студзеня]] [[1944]] горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. Акупанты стварылі ў Мазыры лагер смерці, знішчылі 4,7 тыс. жыхароў. Дзейнічала патрыятычнае падполле. У [[1948]] аднавіў працу Мазырскі краязнаўчы музей. У [[1953]] адбыўся ўвод у эксплуатацыю рамонтава-экскаватарнага, у [[1963]] — кабельнага завода. У [[1958]] пачаўся рух на мосце праз раку Прыпяць. 15 мая 1959 года ў склад горада ўключана вёска [[Целепуны]] [[Баброўскі сельсавет (Мазырскі раён)|Баброўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 15 мая 1959 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Мазыр вёскі Целяпуны, Мазырскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 5.</ref>, 29 чэрвеня 1962 года — вёска [[Баравікі (Мазырскі раён)|Баравікі]] Баброўскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 29 чэрвеня 1962 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Мазыра вёскі Баравікі Баброўскага сельскага Савета Мазырскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 21 (980).</ref>. У [[1975]] адбыўся пуск першай чаргі Мазырскага нафтаперапрацоўчага завода. У [[1988]] пачаўся рэгулярны трамвайны рух. 9 сакавіка 1988 года ў склад горада ўключаны вёскі [[Бабры (Мазырскі раён)|Бабры]] і [[Майская (Мазырскі раён)|Майская]] [[Козенскі сельсавет|Козенскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 2084—XI ад 9 сакавіка 1988 г. Аб уключэнні вёсак Бабры, Майская Козенскага сельсавета Мазырскага раёна Гомельскай вобласці ў гарадскую мяжу горада Мазыра // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 8 (1922).</ref>. 30 жніўня 2007 года [[Мазырскі раён]] і горад Мазыр аб'яднаны ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — [[Мазырскі раён]] з адміністрацыйным цэнтрам горад Мазыр<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p30700396&q_id=10531831|title=Указ Президента Республики Беларусь от 30 августа 2007 года № 396 "Об объединении Мозырского района и города Мозыря в одну административно-территориальную единицу"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408004501/https://etalonline.by/document/?regnum=p30700396&q_id=10531831|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>.<gallery widths="180" heights="150" perrow="4" caption="Места на старых здымках"> Файл:Mazyr, Prypiać. Мазыр, Прыпяць (1901-17) (2).jpg|Панарама з боку Прыпяці Файл:Mazyr, Piatnickaja. Мазыр, Пятніцкая (25.03.1918).jpg|Вуліца Пятніцкая, [[1918]] Файл:Mazyr, Piatnickaja. Мазыр, Пятніцкая (1912).jpg|Царква Святой Параскевы Пятніцы Файл:Mazyr, Zamkavaja, Fara. Мазыр, Замкавая, Фара (1901-17).jpg|[[Фарны касцёл, Мазыр|Фарны касцёл]] Файл:Mazyr, Słuckaja. Мазыр, Слуцкая (1908).jpg|Вуліца Слуцкая Файл:Mazyr, Zamkavaja. Мазыр, Замкавая (1901-17) (3).jpg|Вуліца Замкавая Файл:Mazyr, Śvidoŭskaja, Kianievič. Мазыр, Сьвідоўская, Кяневіч (1901-17) (3).jpg|Вуліца Свідоўская. Сядзіба Кеневічаў Файл:Mazyr, Kimbaraŭka, Cysteryjanski. Мазыр, Кімбараўка, Цыстэрыянскі (Szulman, 1916) (3).jpg|Кімбараўка. Касцёл і кляштар цыстэрыянаў </gallery> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:120000 ScaleMajor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1552 from:0 till:1500 bar:1576 from:0 till:2000 bar:1724 from:0 till:1500 bar:1795 from:0 till:2000 bar:1825 from:0 till:3000 bar:1850 from:0 till:6500 bar:1878 from:0 till:7834 bar:1897 from:0 till:8076 bar:1907 from:0 till:9976 bar:1927 from:0 till:14300 bar:1939 from:0 till:17500 bar:1959 from:0 till:25700 bar:1970 from:0 till:48800 bar:1973 from:0 till:58000 bar:1991 from:0 till:103000 bar:1997 from:0 till:108000 bar:2004 from:0 till:111500 bar:2009 from:0 till:108792 bar:2017 from:0 till:111801 bar:2024 from:0 till:105152 TextData= fontsize:10px pos:(70,195) text:Дынаміка змянення колькасці насельніцтва Мазыра </timeline></center> </div> * '''XVI стагоддзе''': 1552 год — 1,5 тыс. чал.<ref name="evkl"/>; 1571 год — каля 2 тыс. чал.<ref name="HVB-1"/>; 1576 год — 2 тыс. чал.<ref name="evkl"/> * '''XVIII стагоддзе''': 1724 год — 1,5 тыс. чал.<ref name="evkl259"/>; 1795 год — каля 2 тыс. чал. * '''XIX стагоддзе''': 1825 год — каля 3 тыс. чал.; 1850 год — каля 6,5 тыс. чал.; 1866 год — 5899 чал.<ref name="HVB-2"/>; 1878 год — 7834 чал. (3902 муж. і 3932 жан.), у тым ліку 5457 праваслаўных, 23 стараверы, 446 каталікоў, 10 евангелістаў і 1898 іўдзеяў<ref name="HSKP"/>; 1897 год — 8067 чал.<ref name="ehb"/>{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XX стагоддзе''': 1907 год — 9976 чал.<ref name="DLB"/>; 1908 год — 10&nbsp;395 чал.<ref name="HVB-3"/>; каля 1910 год — 12&nbsp;251 чал. (6338 муж. і 5883 жан.), з іх паводле веры: праваслаўных 4118, раскольнікаў 68, каталікоў 619, пратэстантаў 22, іўдзеяў 7276, іншых 148; паводле саслоўя: шляхты 248, духоўнага саслоўя 45, ганаровых грамадзян і купцоў 315, мяшчан 9886, ваенных 732, сялян 885, іншых 140<ref name="ЭСБЕ"/>; 1927 год — 14,3 тыс. чал.; 1939 год — 17,5 тыс. чал.; 1959 год — 25,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1970 год — 48,8 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1973 год — 58 тыс. чал.<ref name="VSE"/>; 1991 год — 103 тыс. чал.; 1995 год — 106,3 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1997 год — 108 тыс. чал.<ref name="ehb36"/>; 1998 год — 109,2 тыс. чал.<ref name="BE"/>; 1999 год — 111,8 тыс. чал.<ref name="HVB-4"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 111,5 тыс. чал.; 2006 год — 111,6 тыс. чал.; 2008 год — 112,0 тыс. чал.; {{дата|1|1|2009|1}} — 112,2 тыс. чал.; 2009 год — 108&nbsp;792 чал. (перапіс); 2016 год — 112&nbsp;003 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 111&nbsp;801 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == У 1912-14 гг. у Целепуках, прыгарадзе Мазыра працаваў Мазырскі фанерна-дрэваапрацоўчы завод. Вырабляў дошкі, фанеру і інш. У [[1910]]—[[1913]] гг. меў 2 паравыя рухавікі (150 к.с.), працавала да 200 рабочых; выраблена прадукцыі на 565,4 тыс. руб. Цэнтр нафтаперапрацоўчай прамысловасці ([[Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод]]). Працуюць прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі (Мазырскі машынабудаўнічы завод, «Мазырсельмаш», «[[Беларускабель]]»), дрэваапрацоўчай, лёгкай, харчовай прамысловасці (вытворчасць куханнай солі — ААТ «[[Мазырсоль]]»). Гасцініцы гарадскога савета «Дынама», «Элада», гасцінічны комплекс «Прыпяць». == Транспарт == У Мазыры, акрамя [[Мазырскі аўтобус|аўтобусаў]], працуе [[Мазырскі трамвай|трамвайны транспарт]]. Даўжыня лініі — больш за 20 кіламетраў. Дзейнічае адзін маршрут. У горадзе знаходзяцца чыгуначныя станцыі [[Мазыр-Паўночны|Мазыр-Паўночны]] і [[Мазыр (станцыя)|Мазыр]]. == Культура == [[Файл:Будынак мазырскага драматычнага тэатру.jpg|thumb|250пкс|Драматычны тэатр імя І. Мележа]] [[Выява:Палац культуры МНПЗ.JPG|thumb|left|250пкс|Палац культуры]] Дзейнічаюць кінатэатр «Мір», [[Мазырскі драматычны тэатр імя Івана Мележа]], [[Мазырская філармонія]], парк культуры «Перамога». У [[1990]] годзе адкрыўся Палац культуры МНПЗ. Жыхароў горада абслугоўваюць больш за 50 бібліятэк. У Мазыры ёсць [[Мазырскі аб’яднаны краязнаўчы музей|краязнаўчы музей]], музей прыкладнай творчасці, гарадская выстаўная зала. == Адукацыя == У Мазыры працуюць будаўнічы тэхнікум, вучылішча — геалогіі, будаўнічая, медыцынская і музычная, 15 сярэдніх і 4 музычныя школы, 35 дашкольных устаноў. Установа вышэйшай адукацыі — [[Мазырскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя І. П. Шамякіна]]. == Спорт == Асноўныя спартыўныя аб’екты: басейн, 3 стадыёны, гарналыжны комплекс, школа алімпійскага рэзерву Беларусі. Мясцовая футбольная каманда — ФК «[[Славія Мазыр|Славія-Мазыр]]». == СМІ == У кабельнай сетцы Мазыра вяшчае мясцовы тэлеканал. Таксама горад мае ўласныя друкаваныя выданні — газеты «Жыццё Палесся» і «На свае вочы». == Забудова == [[Файл:Mazyr3.JPG|thumb|250пкс|Плошча Леніна]] Архітэктурна-планіровчную сістэму Мазыра абумовіў складаны [[рэльеф]] (рака Прыпяць, мноства [[яр]]аў). Культурны і гістарычны цэнтр горада — плошча Леніна — геаграфічна знаходзіцца на ўскраіне, на беразе Прыпяці. Уздоўж ракі праходзіць вуліца Савецкая, перпендыкулярна да якой рэчышчам і схіламі яраў у глыб горада падымаюцца іншыя вуліцы. == Славутасці == [[Файл:Мазыр. Спуск да сабора (01).jpg|thumb|250пкс|Гістарычны цэнтр горада.]] Праз горад праходзяць турыстычныя маршруты: «Мазыр старадаўні», «Палескі край, яго традыцыі і побыт», «Мазыр даўні і сучасны», «Святыні Мазыршчыны»<ref name="TEB"/>. Працуе Мазырскі аб’яднаны краязнаўчы музей культуры. * '''[[Замкавая гара (Мазыр)|Замчышча]]''' (XV—XVIII стст.). * Гарадзішча-2 перыяду ранняга сярэднявечча (ІХ–ХІ), ва ўрочышчы Кімбараўка, паміж вуліцай Гогаля і завулкам Фабрычным у паўднёва-ўсходняй частцы Мазыра — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313В000507}}. * Стаянка-1 перыяду неаліту (4–3-е тысячагоддзі да н.э.), каля будынка па вуліцы Нялідава, 21а ў мікрараёне Зарэчны (былы пасёлак Пхоў) Мазыра — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313В000508}}. * Стаянка-2 перыяду неаліту (4–3-е тысячагоддзі да н.э.), на паўднёвым беразе возера Уюнец, з левага боку ад дарогі Мазыр – [[Калінкавічы]], за 3,8 км на поўнач ад цэнтра Мазыра (плошчы Леніна) — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313В000509}}. * Гістарычная забудова (кан. XIX — пач. XX стст., фрагменты). * [[Сабор у імя Архістратыга Міхаіла (Мазыр)|Свята-Міхайлаўская сабор]] і манастырскі жылы корпус (1760—1775, былы касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар бернардзінцаў). * [[Свята-Мікалаеўская царква (Мазыр)|Свята-Мікалаеўская царква]]. * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар цыстэрцыянцаў (Мазыр)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар цыстэрцыянцаў]] (1711). * [[Касцёл Святога Міхаіла і кляштар цыстэрцыянак (Мазыр)|Касцёл Святога Міхаіла і манастыр цыстэрыянак]] (1743—1745). * Бровар (1885). * Сядзіба Кеневічаў (пач. XIX ст., пазней мужчынская гімназія). === Памятныя мясціны === * Могілкі іўдзейскія. * [[Курган Славы (Мазыр)|Курган Славы]] === Страчаная спадчына === * [[Мазырскі замак|Замак]] (XVI ст.). * Касцёл і кляштар марыявітак (XVIII ст.). * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Мазыр|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (Фарны, [[1616]]). * Сінагога. * Царква Праабражэння Гасподняга (XVI ст.). * Царква Святога Мікалая (XVI ст.). * Царква Святой Параскевы Пятніцы (XVIII ст.). * Царква Святой Тройцы (1888). <center><gallery caption="Краявіды Мазыра" widths="180" heights="150" perrow="4"> Мазыр. Асабняк.jpg|Былы асабняк Church of Saint Michael Archangel, Mazyr.jpg|Колішні касцёл бернардзінцаў Мазыр. Касцёл Святога Міхала Арханёла і кляштар цыстэрцыянак (01).jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар цыстэрцыянак Будынак былой мужчынскай гімназіі 02.jpg|Колішняя сядзіба [[Кеневічы|Кеневічаў]] Мазыр. Касцёл і кляштар цыстэрцыянаў (01).jpg|Былыя касцёл і кляштар цыстэрцыянцаў Мазыр. Драўляны замак пад старыну (03).jpg|Замкавая гара Mazyr4.JPG|Прыпяць Мозырь. Пивзавод..JPG|Бровар </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Мазыра|Ганаровыя грамадзяне Мазыра}} * [[Святлана Міхайлаўна Басуматрава]] (1946—2016) — [[паэтэса]]. * [[Аляксандр Абрамавіч Брэгман]] (1895—1919) — [[рэвалюцыянер]]. * [[Мікалай Мікітавіч Пушкар]] (1919—1939) — [[мастак]], скульптар-кераміст, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР]], член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]]. * [[Яўген Уладзіміравіч Дворак]] (нар. 1950) — беларускі архітэктар. * [[Эдуард Міхайлавіч Дзечка]] (нар. 1936) — вучоны ў галіне тэхналогіі машынабудавання і металаапрацоўкі, [[доктар тэхнічных навук]]. * [[Сяргей Іванавіч Дубавец]] (нар. 1959) — беларускі [[журналіст]], [[літаратар]], [[крытык]] і выдавец. * [[Якаў Эмануілавіч Кенігсберг]] (1939—2013) — вучоны-[[імунолаг]], доктар біялагічных навук. * [[Міхаіл Аляксеевіч Марціновіч]] (нар. 1979) — беларускі [[футбаліст]]. * [[Давыд Барысавіч Мельцэр]] (нар. 1925) — беларускі гісторык-славіст. * [[Міхаіл Васілевіч Радзевіч]] (1838—1919) — беларускі і расійскі публіцыст, крытык, педагог, этнограф. * [[Ксенія Міхайлаўна Сітнік]] (нар. 1995) — беларуская [[спявачка]]. * [[Сямён Іванавіч Трызна]] (1890—1968) — вучоны ў галіне селекцыі раслін, доктар сельскагаспадарчых навук. * [[Міхаіл Якаўлевіч Фінберг]] (нар. 1947) — [[дырыжор]]. * [[Аляксандр Нічыпаравіч Шыманоўскі]] (1850—1918) — [[этнограф]]. * [[Ларыса Аляксандраўна Ярмоліна]] (1900—1984) — [[актрыса]], [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР]]. == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Украіны}} [[Корасцень]], [[Украіна]] * {{Сцяг Расіі}} [[Северадзвінск]], [[Расія]] * {{Сцяг Чэхіі}} [[Страканіцы]], [[Чэхія]] == Гл. таксама == * [[Гарады Гомельскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Спіс вуліц Мазыра]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="btc">[http://www.beltelecom.by/news/39887/ В Мозыре и Мозырском районе меняется зональный телефонный код и вводится шестизначная нумерация]{{Ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 239.</ref> <ref name="ehb36">[[Марыя Аўсяная|Аўсяная М.]], [[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]], [[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Мазыр // {{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 36.</ref> <ref name="ehb">[[Марыя Аўсяная|Аўсяная М.]], [[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]], [[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Мазыр // {{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 37.</ref> <ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=258|артыкул=|аўтар=}}</ref> <ref name="HBH">{{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}</ref> <ref name="mozyrisp">[http://mozyrisp.gov.by/rus/district/district_history/ История], [http://mozyrisp.gov.by Мозырский районный исполнительный комитет]</ref> <ref name="evkl259">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=259|артыкул=|аўтар=}}</ref> <ref name="at">{{Крыніцы/150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref> <ref name="HVB-1">{{Крыніцы/ГВБ|2-2к}} С. 81.</ref> <ref name="HVB-2">{{Крыніцы/ГВБ|2-2к}} С. 82.</ref> <ref name="HSKP">[[Аляксандр Ельскі|Jelski A.]] Mozyrz // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6}} S. 754.</ref> <ref name="DLB">{{Крыніцы/Даведнік па Літве і Беларусі|к}}</ref> <ref name="HVB-3">{{Крыніцы/ГВБ|2-2к}} С. 83.</ref> <ref name="ЭСБЕ">{{Крыніцы/ЭСБЕ}}</ref> <ref name="VSE">{{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="BE">{{Крыніцы/БелЭн|9к}} С. 512.</ref> <ref name="HVB-4">{{Крыніцы/ГВБ|2-2к}} С. 80.</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Мазы́р|455}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=258—259|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Mazyr|Мазыр}} {{OSM relation|5598638|Мазыр}} * [http://radzima.org/be/gorad/mazyr.html г. Мазыр] на [[Radzima.org]] * [http://catholic.by/2/belarus/dioceses/pinsk/101249.html Мазыр — парафія Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі] на [[Catholic.by]] * [http://mymozyr.info/gallery/ Фота Мазыра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503165814/http://mymozyr.info/gallery |date=3 мая 2009 }}{{ref-ru}} {{Мазырскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мазыр| ]] exu9dxssw6pnh9ftag94qdfgfobuhqu Вікіпедыя:Да выдалення 4 16411 5134861 5134241 2026-05-02T08:16:11Z Feeleman 163471 /* TEDxUlicaMińska */ Адказ 5134861 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Цемраборцы (настольная гульня)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, значнасці хіба зусім няма, нейкая самастойна выдадзеная гульня ад аматараў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 27 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся, што прадукт даволі спецыфічны, але выдаліўшы гэты артыкул мы страцім інфармацыю аб пэўных фактах, звязаных са станаўленнем беларускага ролевага руху і настолак, якіх і так не так было шмат, і створым у будучыні глебу для чарговых папулісцкіх маніпуляцый а-ля "Мы, кантора ХХХ, першымі выпусцілі бел настольную картачную гульню". [[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]] ([[Размовы з удзельнікам:Shurix-noise|размовы]]) 14:43, 30 красавіка 2026 (+03) :: Я ўжо бачу, што ёсць і АК за розныя часы, і нейкія даклады. Яшчэ пазней пагляджу наколькі рэкламнае ўсё, але пакуль выглядае як нешта значнае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:49, 30 красавіка 2026 (+03) ::Абмяркоўвалі [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2023#Цемраборцы (настольная гульня)|ў 2023 годзе і пакінулі]], з таго часу яшчэ дадаліся крыніцы, ненавінавая цікавасць паказана. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся з аргументацыяй @[[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}} Крыніцы ёсць + ужо абмяркоўвалася. Не бачу сэнсу кідаць не сметнішча гісторыі хоць і малыя, але свае, беларускія, праекты. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:57, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Гэты артыкул раней выстаўляўся на выдаленне і быў пакінуты. Змен абставін вакол прадмета артыкула ці змен правілаў Вікіпедыі не адбылося. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:49, 1 мая 2026 (+03) == [[Марфінізм Пылку (музычны артыст)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, пустышка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:25, 24 красавіка 2026 (+03) ::{{выдаліць}}, прычым хутка [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:31, 26 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:01, 24 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста, няма значнасці асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:55, 27 красавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Вельмі коратка, значнасць не паказана. Дапісваць, здаецца, ніхто не будзе. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:46, 1 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) ::{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == {{Закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) :: Крыніцы ёсць, але адпаведнасць асобы адмысловым крытэрыям значнасці зусім невідавочная, таму, каб пацвердзіць [[Вікіпедыя:Значнасць]], маем падаць біяграфічную інфармацыю «досыць падрабязна», чаго ў артыкуле пакуль няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:06, 26 красавіка 2026 (+03) :::згодзен, трэба дапісаць артыкул хоць мінімальна. У іншых вікі інфармацыі багата, трэба браць і перакладаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:30, 26 красавіка 2026 (+03) :::Згодны. Калі аўтар артыкула не працягне дадаваць інфармацыю туды - {{Зраблю| 28.04.2026}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:37, 26 красавіка 2026 (+03) ::::{{Зроблена}}, хоць і спазніўся на два дні. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 16:48, 30 красавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапрацаваны. Дзякуй вялікі {{u|Feeleman}}! Застаўлена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:52, 1 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == {{закрыта}} Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) :::згодзен, што трэба раздзяліць. Хоць і аб’ём пакуль невялікі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:28, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Крыніцы з’явіліся. ДобрыБрат трошкі яго дапрацаваў. Праблемы ёсць, але яны ўжо не звязаныя з выдаленнем. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:49, 1 мая 2026 (+03) {{/Падвал}} ejk1ep9ymgl1aimevtsiswlu6y1qouo 5134864 5134861 2026-05-02T08:17:30Z Feeleman 163471 /* TEDxUlicaMińska */ 5134864 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Цемраборцы (настольная гульня)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, значнасці хіба зусім няма, нейкая самастойна выдадзеная гульня ад аматараў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 27 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся, што прадукт даволі спецыфічны, але выдаліўшы гэты артыкул мы страцім інфармацыю аб пэўных фактах, звязаных са станаўленнем беларускага ролевага руху і настолак, якіх і так не так было шмат, і створым у будучыні глебу для чарговых папулісцкіх маніпуляцый а-ля "Мы, кантора ХХХ, першымі выпусцілі бел настольную картачную гульню". [[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]] ([[Размовы з удзельнікам:Shurix-noise|размовы]]) 14:43, 30 красавіка 2026 (+03) :: Я ўжо бачу, што ёсць і АК за розныя часы, і нейкія даклады. Яшчэ пазней пагляджу наколькі рэкламнае ўсё, але пакуль выглядае як нешта значнае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:49, 30 красавіка 2026 (+03) ::Абмяркоўвалі [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2023#Цемраборцы (настольная гульня)|ў 2023 годзе і пакінулі]], з таго часу яшчэ дадаліся крыніцы, ненавінавая цікавасць паказана. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся з аргументацыяй @[[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}} Крыніцы ёсць + ужо абмяркоўвалася. Не бачу сэнсу кідаць не сметнішча гісторыі хоць і малыя, але свае, беларускія, праекты. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:57, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Гэты артыкул раней выстаўляўся на выдаленне і быў пакінуты. Змен абставін вакол прадмета артыкула ці змен правілаў Вікіпедыі не адбылося. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:49, 1 мая 2026 (+03) == [[Марфінізм Пылку (музычны артыст)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, пустышка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:25, 24 красавіка 2026 (+03) ::{{выдаліць}}, прычым хутка [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:31, 26 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:01, 24 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста, няма значнасці асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:55, 27 красавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Вельмі коратка, значнасць не паказана. Дапісваць, здаецца, ніхто не будзе. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:46, 1 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == {{Закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) :: Крыніцы ёсць, але адпаведнасць асобы адмысловым крытэрыям значнасці зусім невідавочная, таму, каб пацвердзіць [[Вікіпедыя:Значнасць]], маем падаць біяграфічную інфармацыю «досыць падрабязна», чаго ў артыкуле пакуль няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:06, 26 красавіка 2026 (+03) :::згодзен, трэба дапісаць артыкул хоць мінімальна. У іншых вікі інфармацыі багата, трэба браць і перакладаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:30, 26 красавіка 2026 (+03) :::Згодны. Калі аўтар артыкула не працягне дадаваць інфармацыю туды - {{Зраблю| 28.04.2026}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:37, 26 красавіка 2026 (+03) ::::{{Зроблена}}, хоць і спазніўся на два дні. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 16:48, 30 красавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапрацаваны. Дзякуй вялікі {{u|Feeleman}}! Застаўлена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:52, 1 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == {{закрыта}} Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) :::згодзен, што трэба раздзяліць. Хоць і аб’ём пакуль невялікі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:28, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Крыніцы з’явіліся. ДобрыБрат трошкі яго дапрацаваў. Праблемы ёсць, але яны ўжо не звязаныя з выдаленнем. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:49, 1 мая 2026 (+03) {{/Падвал}} b5q2igmj3m6pci1npis6a3oarq0yf5e Друя 0 16929 5134560 4873241 2026-05-01T12:29:12Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5134560 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Друя |арыгінальная назва = {{lang-be|Друя}} |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Druja.png |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Костёл и монастырь - panoramio.jpg |подпіс = Касцёл і кляштар у Друі |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 47|lat_sec = 22 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 27|lon_sec = 12 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет = Друеўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 1386 |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 1,5 тыс. |год перапісу = 2006 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 2153 |паштовы індэкс = 211960 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Druja |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 130200330 }} '''Друя''' — аграгарадок у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на р. [[Заходняя Дзвіна]] пры ўпадзенні ў яе р. [[Друйка (рака)|Друйкі]]. За 30 км на паўночны ўсход ад [[Браслаў|Браслава]]. == Назва == Існуе шэраг меркаванняў аб паходжанні назвы паселішча. Большасць з іх зыходзяць з таго, што яна ўтварылася ад назвы ракі. Паводле фіна-ўгорскай версіі чаргаванне гукаў «д» і «р» можа азначаць у перакладзе «вада». Паходжанне тапоніма звязваюць таксама з балцкім ''druіaз'' — вялікі, шырокі. У літаратуры пачатку [[XX]] ст. сустракаюцца паралелі паміж назвай Друя і словам ''драць'' (нібыта дзякуючы стромкаму цячэнню ракі і падводным камяням у гэтым месцы абдзіраліся лодкі, плыты). Цікавым з'яўляецца меркаванне, выказанае ў часопісе [[Крывіч (1923)|«Крывіч»]] (1923), што слова ''друя'' ў беларускай мове азначае ''другая''. Так маглі назваць паселішча, перанесенае ў іншае, другое месца. == Гісторыя == Першы пісьмовы ўспамін пра Друю змяшчаецца ў «[[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі|Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсёй Русі]]» [[Мацей Стрыйкоўскі|М. Стрыйкоўскага]] і датуецца [[1386]] г.<ref>Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии / Изд. А. Сапунова и кн. В. Друцкого-Любецкого. — Витебск: Губернская типо-литография, 1896. — [2], 264, 144 с., 33 л. ил., карт.: ил. — С. 115.</ref>. Верагодна, што паселішча існавала ўжо ў перыяд [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. У карысць гэтага меркавання тое, што ў вусці Друйкі знаходзіцца [[Барысавы камяні|камень]] з надпісам [[XII]] ст. Некаторыя даследчыкі звязваюць з Друяй Новы замак [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]], які паводле «[[Хроніка Вартберга|Хронікі Германа Вартберга]]» знаходзіўся ў 11 мілях ад [[Дынабург]]а. У скарзе на дзеянні крыжаносцаў, складзенай у [[1413]] г., згадваецца «de Drucha villa». {{Падвойная выява|злева|Druja,_Barysaŭ_kamień._Друя,_Барысаў_камень_(1896).jpg|170|Barys rock in Druja.jpg|170|[[Барысаў камень (Друя)]] у XIX ст. (злева) і ў наш час (справа)}} === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === У XIV—XV ст. Друя — умацаваны пункт Полацкай зямлі. «''Мещане друйские''» прыцягваліся да будаўніцтва замкавых умацаванняў у Полацку. У [[1490]] Друя знаходзілася ва ўладанні князя Ц. Масальскага, які атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] прывілей на месца, [[Друйскі замак|замак]] і Друйскія воласці. [[22 сакавіка]] [[1506]] г. Аляксандр надае прывілей на Друйскае «''имение…, лежащее в Полоцкой земле''», а таксама вёскі [[Залессе (Друеўскі сельсавет)|Залессе]], Чурылавічы Г. Масальскай. [[Масальскія]] атрымалі права на вольны гандаль па Зах. Дзвіне. У [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522)|вайну Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522)]] у [[1515]] г. маскавіты спалілі Друю. Паводле Полацкай рэвізіі 1552 г. Друя знаходзілася ва ўладанні братоў Юрыя і Івана Масальскіх. Івану належала 56 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]] мяшчан і слуг, 7 корчмаў, 26 дымоў «''к замку людей отчизных''» і 6 дымоў «''людей вольных''». Ю. Масальскі валодаў 48 дымамі мяшчан. Замак знаходзіўся ў агульным карыстанні. Пасля адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 Друя ўвайшла ў склад [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]]. [[17 верасня]] [[1579]] г. у Друі пабываў [[С. Баторый]], які з войскам вяртаўся з-пад [[Пскоў|Пскова]]. У [[1600]] г. канцлер літоўскі [[Л. І. Сапега]] набыў маёнткі Друя, Чурылавічы, [[Дзедзіна (Мёрскі раён)|Дзедзін]], [[Залессе (Друеўскі сельсавет)|Залессе]], а ў [[1611]] г. — частку горада. Асноўная ж частка Друі заставалася за Масальскімі. [[8 жніўня]] [[1618]] г. [[Ян Станіслаў Сапега|Я. С. Сапега]] падпісвае прывілей на заснаванне побач з Друяй новага горада пад назвай '''Сапежын''', разлічваючы ператварыць яго ў значны рамесны, гандлёвы і абарончы пункт. Сапежын атрымаў [[магдэбургскае права]]. Мясцовае кіраванне ажыццяўляў [[магістрат]] на чале з [[войт]]ам, пасаду якога зацвярджалі аднак самі Сапегі. Герб Сапежына змяшчаў адлюстраванне віціны з ветразем на хвалях. Паводле прывілея справаводства ў магістраце павінна было весціся на [[Лацінская мова|лацінскай]] або [[Польская мова|польскай мовах]]. Прывілей Я. С. Сапегі неаднойчы пацвярджаўся вялікімі князямі літоўскімі ў [[XVII]]—[[XVIII]] стст. 3 пераходам пад юрысдыкцыю Сапегаў усёй Друі магдэбургскае права пашырылася на іншыя часткі горада. Паводле інвентара [[1643]] г. у Друі выразна вылучалася некалькі частак. Найбольш старажытныя, у вусці Друйкі, налічвала 103 дымы. У Сапежыне мелася 108 дымоў, тут знаходзіліся рынак, ратуша і большасць з культавых збудаванняў Друі. Побач размяшчалася прадмесце з замкам. Існавала таксама задзвінская частка Друі — Прыдруйск (сучасны пасёлак [[Піедруя]] ў [[Латвія|Латвіі]]). Усяго ў Друі налічвалася 306 дымоў, каля 100 корчмаў, каля 2 тыс. жыхароў. Сярод рамеснікаў былі рыбакі, ганчары, алейнікі, шаўцы, рымары, сядляр, каваль, кравец, цясляр і інш. Паводле магістрацкіх актаў 18 ст. вядомы таксама шапнікі, сніцары, ткачы, катляры, бляхары, мечнік, ліцейшчык і інш. [[Файл:Catholic Church of St. Anthony in Druja (1907).jpg|250px|міні|[[Касцёл святога Антонія і кляштар дамініканцаў (Друя)|Касцёл святога Антонія і кляштар дамініканцаў]], фотаздымак 1907 года]] У XVII—XVIII стст. Друя адносілася да сярэдніх гарадоў Беларусі, з’яўлялася значным рамесным і гандлёвым цэнтрам, дзе існавала цэхавая арганізацыя рамеснікаў. Гандлёвае значэнне Друі было абумоўлена Заходняй Дзвіной — важнейшай гандлёвай артэрыяй у сярэднявеччы. У XVIII ст. праз Друю праходзіў таксама сухапутны гандлёвы шлях з [[Таропец|Тарапца]] ў [[Кёнігсберг]]. У гэты перыяд Друя вядомая вытворчасцю і гандлем юфці. У XVI—XVIII стст. у горадзе існавала мытная служба. Да ліку асноўных заняткаў жыхароў Друі адносілася таксама сельская гаспадарка. У XVII—XVIII стст. Друя цэнтр латыфундыі — буйнога землеўладання Сапегаў (у XVIII ст. называлася Друйскім графствам). Адметная роля Друі як культурнага асяродка. Адсюль паходзіць Друйскае Евангелле XVI ст. — адзін з шэдэўраў беларускай рукапіснай кнігі. Сярод рамеснікаў былі музыкі, скамарохі, муляры і багамазы. Тут нават навучалі [[іканапіс]]у. За ўсю гісторыю Друі ў горадзе было пабудавана каля 20 храмаў. Многія з іх з’яўляліся выдатнымі помнікамі дойлідства. У горадзе дзейнічала некалькі манастыроў, у тым ліку бернардзінскі, дамініканскі, праваслаўны. Пры дамініканскім кляштары існаваў шпіталь, у якім у [[1677]] г. знаходзіўся кароткі час на вылячэнні вядомы харвацкі асветнік і энцыклапедыст [[Ю. Крыжаніч]]. Значныя разбурэнні нанеслі Друі войны XVI—XVII стст., у [[Смаленская вайна|вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1632—1634)]] у [[1632]] г. Друю зруйнаваналі войскі цара маскоўскага [[Міхаіл Фёдаравіч (цар і вялікі князь усяе Русі)|Міхаіла Фёдаравіча]]. У [[1700]] [[Аляксандр Павел Сапега|Аляксандр Сапега]] перадаў друйскія ўладанні ў дзяржанне барону {{нп3|Эрнст Крыстаф фон Мантэўфель|Э. К. фон Мантэўфелю|pl|Ernst Christoph von Manteuffel}}, у [[1705]] імі кароткі час валодалі [[Агінскія]]. У [[1701]] праездам з [[Біржай|Біржаў]] у Друі пабываў [[Пётр I]], ён жа ў [[1720]] зрабіў грашовы ўклад у праваслаўны манастыр. Пацярпеў горад і ў час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны (1700—1721)]]. У [[1725]] г. у Друі налічвалася ўсяго 116 дамоў. У выніку [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] да Расіі адышоў Прыдруйск. У Друі размяшчаліся пагранічныя часці Рэчы Паспалітай. [[16 мая]] [[1776]] у горадзе адбыўся вялікі пажар, падчас якога згарэла 125 дамоў. У [[1790]] г. налічвалася 488 драўляных дамоў, 13 камяніц, 6 заезжых дамоў, 3,4 тыс. жыхароў. 3 канца XVIII ст. ёсць звесткі аб парафіяльнай школе (1774 г. — 9 вучняў, 1781 г. — 19, 1782 — 16). === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|2-га падзелу Рэчы Паспалітай]] Друя ўвайшла ў склад Расійскай імперыі, была мястэчкам, пазней заштатным горадам [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з [[1842]] г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. [[Файл:Друя - Троицкий костел бернардинцев.jpg|thumb|Касцёл бернардзінцаў]] У канцы XVIII ст. праз Друю праходзіў паштовы тракт [[Санкт-Пецярбург]]—[[Вена]]. [[27 лютага]] [[1800]] г. указам [[Сенат Расійскай імперыі|Сената]] Друі было пацверджана права на самакіраванне. Праект герба ад [[1860]] г. змяшчаў адлюстраванне яліны, трох шасціканцовых крыжоў і Пагоні. У XIX ст. уладальнікамі Друі былі Ігельстромы, Мілашы. У час [[Вайна 1812 г.|вайны 1812 г.]] ў наваколлі Друі адбылося некалькі сутычак часцей корпуса [[Пётр Хрысціянавіч Вітгенштэйн|П. Вітгенштэйна]] пад камандаваннем [[Якаў Пятровіч Кульнёў|Я. Кульнёва]] з французскай кавалерыяй. У [[1825]] г. у Друі налічваліся 2447 жыхароў, 426 драўляных дамоў, 15 камяніц, 54 лаўкі, 31 піцейны дом, дзейнічалі 3 манастыры. У [[1864]] г. 16 малюнкаў з выглядам архітэктурных помнікаў і прадметаў даўніны Друі зрабіў мастак [[Дзмітрый Міхайлавіч Струкаў|Дз. Струкаў]]. У [[1875]] г. замалёўку бернардзінскага касцёла зрабіў [[Н. Орда]]. У [[1904]] г. насельніцтва Друі складала 5472 чалавекі. Меліся 359 дамоў, 52 лаўкі, 13 культавых пабудоў, 3 гарбарныя заводы (10 рабочых), 275 рамеснікаў. Штогод праводзілася 8 кірмашоў. У пачатку XX ст. ствараюцца першыя рабочыя арганізацыі. ==== Першая сусветная і грамадзянская войны ==== У час 1-й сусветнай вайны Друя — прыфрантавы горад з 5-тысячным гарнізонам расійскіх войск, вялізнай колькасцю тылавых устаноў. Для патрэб фронту была пабудавана вузкакалейка [[Бальбінава]]—Друя—[[Браслаў]]—Опса. [[10 сакавіка]] [[1917]] г. арганізаваны Савет афіцэрскіх і салдацкіх дэпутатаў, пазней Савет рабочых дэпутатаў. Савецкая ўлада ўстаноўлена ў лістападзе [[1917]] г. У лютым—снежні [[1917]] г. Друя акупіравана германскімі войскамі. Пасля вызвалення ў складзе [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскага павета]]. 3 сакавіка [[1919]] г. цэнтр павета. [[22 жніўня]] [[1919]] г. у Друі адбыўся з’езд батракоў Браслаўшчыны. [[30 жніўня]] [[1919]] г. горад заняты польскімі часцямі. [[5 ліпеня]] [[1920]] г. — войскамі Чырвонай Арміі. === У складзе Польскай Рэспублікі === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] Друя з [[1921]]—[[1939]] г. у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], мястэчка ў [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], цэнтр гміны, 514 дамоў, 3375 жыхароў (1931). У гэты перыяд пракладзена чыгуначная ветка [[Друя (станцыя)|Друя]] — [[Варапаева (станцыя)|Варапаева]], вузкакалейка Друя — [[Дукштас|Дукшты]]. У Друі размяшчаліся польскія пагранічныя часці (у тым ліку [[Эскадрон КАП «Друя»|эскадрон Корпуса аховы памежжа]]), мытня. У [[1923]]—[[1939]] г. дзейнічаў [[Друйскі кляштар айцоў марыянаў]], пры якім працавала гімназія. === Перыяд Беларускай ССР === 3 верасня [[1939]] у складзе [[БССР]], з [[15 кастрычніка]] [[1940]] г. гарадскі пасёлак [[Мёрскі раён|Мёрскага]] (з [[1963]] г. — [[Браслаўскі раён|Браслаўскага]]) раёнаў. У гады вайны нямецкімі акупантамі было створана яўрэйскае гета, жыхары якога (1318 чал.) расстраляны ў чэрвені [[1942]] г.<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref> Вызвалена [[6 ліпеня]] [[1944]] г. часцямі 29-й стралковай дывізіі. == Насельніцтва == * 1971 год — 2,5 тыс. жыхароў. * 1995 год — 1614 жыхароў, 702 двары. * 2006 год — 1,5 тыс. чалавек. == Культура == Маюцца прафтэхвучылішча меліярацыйных работ, сярэдняя школа, дзіцячы сад, Дом культуры, бібліятэка, бальніца, магазіны, прадпрыемствы бытавога абслугоўвання, чыгуначная станцыя. Шэраг паданняў звязаны з былым бернардзінскім кляштарам, з востравам на р. Заходняя Дзвіна. == Выдатныя мясціны == [[File:Druya - synagogue (2) 1964 Anatoly Nalivaev.jpg|thumb|250 px|Будынак былой сінагогі ў Друі. Мастак А. Наліваеў.]] * [[Барысаў камень, Друя|Барысаў камень]] з надпісам (12 ст.) — {{ГККРБ 4|}} * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Друя)|кляштар бернардзінцаў з касцёлам Св. Троіцы]] (1643—1646, архітэктар [[Людвік Грынцэвіч]]) — {{ГККРБ 4|212Г000185}} * [[Царква Дабравешчання Прасвятой Багародзіцы (Друя)|царква Дабравешчання Прасвятой Багародзіцы]] (1687) * Руіны званіцы Петрапаўлаўскай царквы (XVIII ст.) * Успенская стараверская царква * [[Свята-Георгіеўская царква (Друя)|драўляная царква на могілках]] (ХІХ ст.) * [[Друйскі парк|рэшткі парка]] (ХVIII стагоддзе) — {{ГККРБ 4|212Г000185}} * фрагменты забудовы (пач. 20 ст.) * мост цераз Друйку * мемарыяльны знак у памяць пра бой 1812 г. * магіла палкоўніка П. А. Шчытаміра-Сухазанета * брацкая магіла (1941—1944), у цэнтры пасёлка, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000187}} * яўрэйскія могілкі ==Страчаная спадчына== * [[Касцёл святога Антонія і кляштар дамініканцаў (Друя)|Касцёл святога Антонія і кляштар дамініканцаў, Друя]] * [[Друйскі кляштар айцоў марыян]]. == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Мікалаевіч Беняшэвіч]] (1873—1938) — гісторык-візантыніст. * [[Ізраіль Якаўлевіч Вейцэр]] (1889—1938) — савецкі палітычны дзеяч. * [[Ісай Рыгоравіч Дварышчын]] (1876—1942) — артыст оперы (тэнар). * [[Алтэр Друянаў]] (1870—1938) — ізраільскі літаратар. * [[Веньямін Аронавіч Левін]] (1896—1938)<ref>https://nkvd.tomsk.ru/researches/passional/levin-veniamin-aronovich/</ref> * [[Злата Іонаўна Ліліна]] (1882—1929) — савецкая рэвалюцыянерка, літаратар, аўтар першых дзіцячых кніг пра Леніна.  * [[Яўген Львовіч Шкляр|Яўген Ільвовіч Шкляр]] (1894—1942) — рускі і літоўскі паэт і журналіст.  * {{нп5|Аляксандр Якаўлевіч Шнэер||ru|Шнеер, Александр Яковлевич}} (1892—1994, Масква) — савецкі тэатразнавец, гісторык цырку.  == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Друя // Гарады і гарадскія пасёлкі Беларусі / рэд. Л. К. Калошына. — Мн., 1981. — С. 90-91. * Друя // Памяць: Браслаўскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал. К. В. Велічковіч і інш. — Мн., 1998. — С. 674—676. * {{Крыніцы/БелЭн|6}} * ''Дучыц Л.'' У. З гісторыі гарадоў і пасёлкаў / Л. У. Дучыц // Край блакітных азёр. — Мн., 1988. — С. 15-18. * ''Шпакоўская Г.'' Друя / Г. Шпакоўская // Народная слова. — 2006. — 15.7. * ''Ярашэвіч А.'' З гісторыі Друі / А. Ярашэвіч // Браслаўская звязда. — 1989. — 18.3. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.lib.vitebsk.net/PRIDVINIE-1/VELCOME/Braslav_v2.htm Прыдзвінскі край — Друя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133813/http://www.lib.vitebsk.net/PRIDVINIE-1/VELCOME/Braslav_v2.htm |date=4 сакавіка 2016 }} {{Друеўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Друя| ]] [[Катэгорыя:Друеўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Віцебскай вобласці]] e7sujhirhqvbyd11ld0taaj0amcjew2 Уладзімір Караткевіч 0 18598 5134578 4990476 2026-05-01T12:51:35Z Михаил Михайлович Михайлов-Михайловский 155670 5134578 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Караткевіч}} {{Пісьменнік | Дэбют = «Тут будет канал», «Якубу Коласу» (1951) | Грамадзянства = - }} '''Уладзі́мір Сямё́навіч Каратке́віч''' ([[26 лістапада]] [[1930]], [[Орша]] — [[25 ліпеня]] [[1984]], [[Мінск]]) — беларускі [[паэт]], [[Проза|празаік]], [[драматург]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[перакладчык]], [[сцэнарыст]], класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. Адна з найбольш вядомых постацей у беларускай літаратуры другой паловы XX стагоддзя{{Sfn|Верабей|2005|с=3}}. Першы беларускі [[пісьменнік]], які звярнуўся да жанру гістарычнага дэтэктыву<ref>{{артыкул|аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]]|загаловак=Беларусі дэтэктыў. Міфы і рэальнасць|спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf|выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і Мастацтва]]|тып=газета|месца=Мн.|выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»]]|год=2014-07-18|выпуск=4777|нумар=28|старонкі=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf|archive-date=22 ліпеня 2014}}</ref>. Творчасць Уладзіміра Караткевіча вызначаецца рамантычнай скіраванасцю, высокай мастацкай культурай, патрыятычным пафасам і гуманістычным гучаннем. Пісьменнік істотна ўзбагаціў беларускую літаратуру ў тэматычных і жанравых адносінах, напоўніў яе інтэлектуальным і філасофскім зместам{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=459—460}}. Найбольш вядомыя такія творы аўтара, як аповесці «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]», «[[Сівая легенда]]», раманы «[[Каласы пад сярпом тваім]]», «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]», «[[Чорны замак Альшанскі]]», нарыс «[[Зямля пад белымі крыламі]]»<ref>{{cite web |url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/79524/%D0%9A%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%A2%D0%9A%D0%95%D0%92%D0%98%D0%A7 |title=Короткевич Владимир Семенович |date=2009 |publisher=Энциклопедический словарь |access-date=2014-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013063641/http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/79524/%D0%9A%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%A2%D0%9A%D0%95%D0%92%D0%98%D0%A7 |archive-date=13 кастрычніка 2014 }}</ref><ref name="slounik">{{кніга |аўтар=[[Аляксей Кузьміч Гардзіцкі|Гардзіцкі А. К.]] |частка= Караткевіч Уладзімір |спасылка частка=http://www.slounik.org/81070.html |загаловак=Беларускія пісьменнікі: 1917—1990 |месца= Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура |год= 1994|isbn=5-340-00709-X }}</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне. Сям’я. Маленства === [[Файл:Siamja Karatkieviča.png|міні|злева|Родныя Уладзіміра Караткевіча: цётка Яўгенія Васілеўна, бацька Сямён Цімафеевіч, дзед Васіль Юльянавіч Грынкевіч, маці Надзея Васілеўна, сястра Наталля і брат Валерый. 1928 г.]] [[Файл:Parents Of Korotkevich.jpg|thumb|Бацькі Уладзіміра Караткевіча: Надзея Васілеўна і Сямён Цімафеевіч (у чыне калежскага сакратара). 1915 г.]] [[Файл:Karatkevicz&maci.jpg|міні|злева|Уладзімір Караткевіч у дзяцінстве з маці і сястрой Наталляй, г. [[Орша]]. 1937 г.]] Гісторыя Уладзіміра Караткевіча пра шляхецкія карані па бацьку, вядомая з яго асабістых матэрыялаў, не адпавядае праўдзе. Напэўна, бацька, Сямён Цімафеевіч Караткевіч, не імкнуўся знаёміць дзяцей са сваім простым паходжаннем, якое кантраставала са шляхецтвам жонкі. Бацькавы продкі былі з сялян вёскі [[Барсукі (Высокаўскі сельсавет)|Барсукі]] (цяпер Высокаўскі сельсавет [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]]) Высоцкай воласці [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]] і пісаліся ў афіцыйных дакументах Кароткімі, але самі зваліся Караткевічамі. З прозвішчам Кароткі бацька быў залічаны ў Аршанскае вучылішча, а з прозвішчам Караткевіч паступіў на службу ў Аршанскае павятовае казначэйства<ref>''Урублеўскі, В. В.'' [https://radawod.by/rubryka-hieniealohija/dosved-dasledavannya-syalyanskaj-genealogii-pa-arshanskim-pavece-magilyoўskaj-guberni-na-prykladze-radavodu-uladzimira-karatkevicha-pa-linii-backi.html#more-1387 Досвед даследавання сялянскага радаводу на прыкладзе Аршанскага павета Магілёўскай губерні (радавод Уладзіміра Караткевіча па лініі бацькі)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210724185141/https://radawod.by/rubryka-hieniealohija/dosved-dasledavannya-syalyanskaj-genealogii-pa-arshanskim-pavece-magilyo%D1%9Eskaj-guberni-na-prykladze-radavodu-uladzimira-karatkevicha-pa-linii-backi.html#more-1387 |date=24 ліпеня 2021 }} // Архіварыус. Вып., 18. Мінск, 2020;</ref>. Маці Надзея Васілеўна паходзіла з роду [[Грыневічы (род)|Грыневічаў]]. Найранейшыя адшуканыя продкі «караткевічавых Грыневічаў» — браты Ілля і Панька Хведаравічы Грыневічы, якія ў 1551 годзе атрымалі ад вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] канфірмацыйны прывілей на валоданне маёнткамі Дуброўка, Жываціна, Сожына і Язьва [[Мсціслаўскае княства|Мсціслаўскага княства]]. Нашчадак Панькі Тамаш Грыневіч браў удзел у грамадска-палітычным жыцці Мсціслаўскага і Менскага ваяводстваў у 2-й палове XVIII ст., валодаў маёнткамі ў Мсціслаўскім і Бабруйскім паветах. Апошні верыфікаваны землеўладальнік у родзе — унук Тамаша і яго цёзка Тамаш (Фама Міхайлавіч; 1817—1863), якому належаў маёнтак [[Верхняя Тошчыца]] Рагачоўскага павета<ref>Урублеўскі,В. В. Грыневічы герба «Прыяцель» / В. Урублеўскі // Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 4. Г. — Мінск : Беларусь, 2016. — С. 573—575.</ref>. Менавіта гэты Тамаш Грыневіч браў удзел у [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]]{{Sfn|Верабей|2005|с=4}}. Паўстанцы пад яго камандаваннем былі разбіты, а яго самога расстралялі ў [[Рагачоў|Рагачове]]<ref>{{Крыніцы/Даведнік Маракова|1|}}</ref>. Гэтую гісторыю Караткевіч апісаў у эпілогу рускамоўнай аповесці «Предыстория» ({{lang-be|Перадгісторыя}}) і ў пралогу рамана «Нельга забыць» («Леаніды не вернуцца да Зямлі»). Паказальна, што галоўны герой рамана Андрэй Грынкевіч, вобраз якога відавочна напісаны аўтарам з сябе, мае бацькоў, якія паходзяць з аднаго роду — роду Грынкевічаў. Напэўна, пісьменнік больш атаясняў сябе з родам маці. [[Файл:Рагачоў. Дом Уладзіміра Караткевіча (03).jpg|thumb|Дзедаў дом у Рагачове, куды Караткевіч прыязджаў на летнія вакацыі да сваёй бабулі Людмілы Антонаўны Барысевіч]] Нарадзіўся 26 лістапада 1930 годзе ў [[Орша|Оршы]] ў сям’і інтэлігентаў. Бацька — Сямён Цімафеевіч (1887—1959), скончыў гарадское вучылішча ў Оршы, яшчэ падлеткам сам зарабляў сабе на жыццё, працаваў у казначэйстве, служыў у царскай арміі пісарам, пасля працаваў інспектарам па бюджэце ў Аршанскім раённым фінансавым аддзеле. Маці — Надзея Васілеўна (1893—1977), скончыла [[Магілёўская жаночая гімназія|Марыінскую гімназію]] ў [[Магілёў|Магілёве]] і некаторы час працавала настаўніцай у сельскай школе пад Рагачовам, пасля замужжа занялася хатняй гаспадаркай. Маці добра ведала сусветную літаратуру{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=460}}. У сям’і было трое дзяцей — Валерый (1918—1941), Наталля (у шлюбе Кучкоўская; 1922—2003) і Уладзімір (1930—1984)<ref>Караткевіч У. С. [http://uladzimir-karatkevich.com/bio/daroga.html «Дарога, якую прайшоў»] // у кн. Пра час і пра сябе. Аўтабіяграфіі беларускіх пісьменнікаў., Мн., 1966. С. 190—191</ref>. У дзіцячыя гады на Уладзіміра ўплывала сваяцкае асяроддзе, найвялікшы ўплыў аказаў дзед па маці Васіль Юльянавіч Грынкевіч (1861—1945), чалавек з багатым жыццёвым вопытам, у свой час даслужыўся да губернскага казначэя. Васіль Грынкевіч быў дасціпным апавядальнікам, ад якога ўнук пачуў шмат казак і народных паданняў, пераняў любоў да прыроды. Пазней дзед стаў прататыпам Данілы Загорскага-Вежы ў рамане «Каласы пад сярпом тваім». Ад свайго дзеда Уладзімір пачуў легенду «Маці Ветру» пра падзеі [[Крычаўскае паўстанне 1743—1744 гадоў|Крычаўскага паўстання 1743—1744 гадоў]]. Многія расповеды дзеда сталі крыніцамі будучых твораў Уладзіміра{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=5}}. Уладзімір навучыўся чытаць вельмі рана, у тры з паловай гады. У дзяцінстве не толькі любіў слухаць казкі і розныя гісторыі, якія яму чыталі старэйшыя, але імкнуўся дадумваць развіццё сюжэтаў. З самага ранняга дзяцінства цікавіўся гісторыяй, асабліва гісторыяй Беларусі. У дзіцячыя гады разнастайнасць яго талентаў выявілася і ў схільнасці да малявання, якая захавалася на ўсё жыццё. Таксама ён меў абсалютны слых, некаторы час займаўся ў музычнай школе<ref>Караткевіч У. С. [http://uladzimir-karatkevich.com/bio/daroga.html «Дарога, якую прайшоў»] // у кн. Пра час і пра сябе. Аўтабіяграфіі беларускіх пісьменнікаў., Мн., 1966. С. 192</ref>. Таксама моцна любіў прыроду; у дзяцінстве адной з яго любімых кніг была кніга [[Альфрэд Брэм|Альфрэда Брэма]] «Жыццё жывёл». У доме Караткевічаў было шмат кніг — і дзядулі, і кнігі бацькоў, і яго{{efn|Хатняя бібліятэка згарэла ў часе вайны разам з домам.}}. У шэсць гадоў ім былі напісаныя першыя вершы{{Sfn|Верабей|2005|с=6}}. Яшчэ трохі пазней паспрабаваў пісаць апавяданні, якія сам жа і ілюстраваў. Яшчэ ў даваенныя гады адправіў ліст [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Карнею Чукоўскаму]], на які атрымаў адказ. Малады Караткевіч таксама цікавіўся тэатрам, разумеў мову [[ідыш]], пра што сведчаць успаміны яго старэйшай сястры Наталлі Кучкоўскай: «''Зрэдку ў наш горад прыязджаў яўрэйскі тэатр. Паколькі яўрэйская мова гучала на аршанскіх вуліцах штодня, мы без перакладчыка спакойна глядзелі ўвесь рэпертуар, які складаўся паводле вядомых твораў Шолам-Алейхема: „Блукаючыя зоркі“, „Тэўе-малочнік“, „Хлопчык Мотл“, — і атрымоўвалі вялікую асалоду''»<ref>{{cite web|url = https://belisrael.info/?p=16159|title = Катлеты & мухі (81)|author = Вольф Рубінчык|date = 29-7-2018|publisher = belisrael.info|archive-url = https://web.archive.org/web/20190429162343/https://belisrael.info/?p=16159|archive-date = 29-4-2019|access-date = 29-4-2019}} </ref>. У 1938 годзе пайшоў у школу ў Оршы. Да пачатку вайны паспеў скончыць 3 класы{{Sfn|Верабей|2005|с=6}}. === Гады вайны і акупацыі === Вайна застала ў [[Масква|Маскве]], куды пасля заканчэння школы паехаў да сястры, якая там вучылася. Трапіў у эвакуацыю ў [[Разанская вобласць|Разанскую вобласць]], потым на [[Урал]] у [[Пермская вобласць|Молатаўскую (Пермскую) вобласць]]. Рабіў спробы ўцячы на фронт. Праз пэўны час высветлілася, што бацькі Уладзіміра змаглі эвакуіравацца і жылі ў горадзе Чкалаве ([[Арэнбург]]у). Туды ж дабралася і сястра. Толькі ў жніўні 1943 года яна змагла прывезці Валодзю да бацькоў у Арэнбург, дзе ён скончыў 6 класаў. У кастрычніку 1941 года на фронце загінуў старэйшы брат Валодзі Валерый. Жонку Валерыя Вольгу, якая заставалася на захопленай нямецкімі войскамі тэрыторыі, загубілі акупанты. Летам 1944 года пасля вызвалення савецкімі войскамі [[Кіеў|Кіева]] Уладзімір Караткевіч разам з маці на некаторы час пераехалі ў горад да сваякоў. Восенню 1944 года сям’я вярнулася ў Оршу. === Пасляваенны час === У другой палове 1940-х гадоў Уладзімір працягваў навучанне ў школе. Яго школьны сябар, Леанід Крыгман, адзначаў, што Уладзімір у свае 14 гадоў валодаў энцыклапедычнымі ведамі па літаратуры і гісторыі{{Sfn|Верабей|2005|с=7}}. У час вучобы ў старэйшых класах сярэдняй школы Уладзімір Караткевіч аддаваў даніну літаратурнай творчасці — пісаў навелы, апавяданні, літаратуразнаўчыя артыкулы. У пасляваенныя гады Уладзімір, аршанскі школьнік, змясціў на старонках рукапіснага часопіса «Званочак» некалькі сваіх вершаў, а таксама першую сваю прыгодніцкую аповесць «Загадка Неферціці». Акрамя таго, ім быў напісаны шэраг апавяданняў і артыкулаў{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=460}}. Яшчэ ў восьмым класе ён ужо амаль цалкам напісаў першы варыянт п’есы «Млын на Сініх Вірах» (пастаўленая ў 1959 годзе){{Sfn|Верабей|2005|с=7}}. === Кіеўскі перыяд === [[Файл:Karatkievich student.jpg|thumb|злева|Уладзімір Караткевіч у студэнцкія гады]] У 1949 годзе Уладзімір Караткевіч закончыў сярэднюю школу і паступіў на рускае аддзяленне [[філалогія|філалагічнага]] факультэта [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі]], які скончыў у 1954 годзе<ref name="archiŭ">{{cite web | url = http://archives.gov.by/index.php?id=883847| title = Уладзімір Караткевіч: асоба і творчасць| publisher = Сайт «Архівы Беларусі»| access-date = 11 снежня 2014 }}</ref>. Пазней у ім жа скончыў аспірантуру. За гады вучобы выявіў сябе адным з найбольш здольных студэнтаў, шмат чытаў — у кола яго чытацкіх інтарэсаў уваходзілі творы класікаў сусветнай літаратуры, украінскіх, расійскіх, польскіх, беларускіх аўтараў. Цікавіўся ён не толькі літаратурай, але і гісторыяй, у першую чаргу Беларусі. Пазнаёміўся са шматлікімі выданнямі, прысвечанымі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчаму паўстанню 1863—1864 гадоў]]. У [[Кіеў|Кіеве]] Уладзімір Караткевіч працягваў складаць вершы на беларускай і рускай мовах, спрабаваў пісаць іх [[Украінская мова|па-ўкраінску]] і [[Польская мова|па-польску]]. У яго студэнцкіх рэфератах былі грунтоўна распрацаваныя некалькі літаратуразнаўчых тэм: творчасць [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіна]], [[Максім Багдановіч|Багдановіча]] і іншых. У гэты час ён задумаў вялікі гістарычны твор, дзе планаваў падаць усе акалічнасці паўстання 1863—1864 гадоў. Улетку 1950 года ў Оршы, пасля першага курса філалагічнага факультэта, Караткевічам быў створаны першы варыянт знакамітай аповесці «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]»{{Sfn|Верабей|2005|с=7}}. На радзіме ў аршанскай раённай газеце «Ленінскі прызыў» у 1951 годзе былі надрукаваныя два вершы Уладзіміра Караткевіча: «Тут будет канал» ({{lang-be|Тут будзе канал}}) (на рускай мове) і «Якубу Коласу» (на беларускай мове). Летам 1952 года пад уражаннем паездкі ў [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынку]] — родныя мясціны [[Янка Купала|Янкі Купалы]] — быў напісаны нарыс «Вязынка», які разам з суправаджальным пісьмом Караткевіч даслаў жонцы Янкі Купалы [[Уладзіслава Францаўна Луцэвіч|Уладзіславе Луцэвіч]]. У гэты ж час ён накіраваў шэраг сваіх ранніх твораў (казкі, вершы, апавяданні) для ацэнкі [[Якуб Колас|Якубу Коласу]]. Адзін з аднакурснікаў і сяброў Караткевіча, [[Фларыян Няўважны]], казаў, што Уладзімір быў душой кампаніі і што студэнты ставіліся з павагай да яго мужнасці і прынцыповасці{{Sfn|Верабей|2005|с=10}}. Пра свае студэнцкія гады і пра [[Украіна|Украіну]], якую Караткевіч вельмі любіў, ён напісаў у аповесці «У снягах драмае вясна» (1957), у эсэ «Абраная» (1982), а таксама ў эсэ пра [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Шаўчэнку]] «I будуць людзі на зямлі» (1964), пра [[Леся Украінка|Лесю Украінку]] «Saxifraga» (1971), у нарысе пра [[Кіеў]] «Мой се градок!» (1982){{Sfn|Верабей|2005|с=7-8}}. У 1954 годзе Уладзімір Караткевіч скончыў універсітэт. Яго дыпломная праца на тэму «Казка. Легенда. Паданне» выклікала неадназначную рэакцыю, і толькі дзякуючы намаганням акадэміка А. Бялецкага і выкладчыка А. Назароўскага ён атрымаў вышэйшую адзнаку. Увесну 1955 года ён здаў экзамены [[кандыдат навук|кандыдацкага]] мінімуму і прыступіў да напісання дысертацыі пра паўстанне 1863 года, але так яе і не скончыў<ref name="archiŭ"/>. У той жа час прыйшла і ідэя пра напісанне рамана на гэтую ж тэму{{Sfn|Верабей|2005|с=10}}. === Пасля ўніверсітэта === Пасля заканчэння ўніверсітэта, у 1954—1956 гадах працаваў настаўнікам рускай мовы і літаратуры ў сельскай школе<ref name="archiŭ"/>, у вёсцы [[Лісавычы (Вышгарадскі раён)|Лісавычы]] ў [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. У 1956—1958 гадах працаваў настаўнікам у Оршы<ref name="archiŭ"/>. Пазней вучыўся на Вышэйшых літаратурных курсах (1958—1960), сцэнарных курсах (1962), у Інстытуце кінематаграфіі ў [[Масква|Маскве]] (цяпер [[Усерасійскі дзяржаўны інстытут кінематаграфіі імя С. А. Герасімава]]) і стаў прафесійным пісьменнікам. === Мінск === [[Файл:MonoLIT Korotkevich.jpg|thumb|[[МанаЛІТ]] — дом у [[Мінск]]у ([[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вул. Карла Маркса]], 36), у якім жыў Уладзімір Караткевіч з 1973 г. На фасадзе — мемарыяльная дошка У. Караткевічу]] [[Файл:Mahiła Ŭładzimira Karatkieviča.JPG|thumb|Магіла Уладзіміра Караткевіча на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] у Мінску]] У пачатку 1963 года Уладзімір Караткевіч атрымаў у Мінску аднапакаёвую кватэру па адрасе вул. Чарнышэўскага, д. 7, кв. 57. Праз некаторы час з Оршы ў Мінск да яго пераехала маці. Увесну 1967 года яны ўдваіх атрымалі кватэру на вул. Веры Харужай, д. 48, кв. 26. У тым жа 1967 годзе, увосень, у часе чытацкай канферэнцыі па рамане «[[Каласы пад сярпом тваім]]» у [[Брэст|Брэсце]], Уладзімір пазнаёміўся з выкладчыцай Брэсцкага педагагічнага інстытута Валянцінай Нікіцінай (у дзявоцтве Ватковіч, 1934—1983 гг.), з якой 19 лютага 1971 года ён ажаніўся{{Sfn|Верабей|2005|с=14}}. Вясной 1973 года сужэнцы абмянялі кватэру на вул. Веры Харужай і пакой на трохпакаёвую кватэру на [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вул. Карла Маркса]], 36{{Sfn|Верабей|2005|с=15}}, дзе далей і жылі разам з маці Уладзіміра Караткевіча{{Sfn|Верабей|2005|с=218}}. Уладзімір Караткевіч прысвяціў жонцы Валянціне Браніславаўне верш «Таўры» і раман «[[Чорны замак Альшанскі]]» (1979), які пачынаецца словамі: «В. К., якой гэты раман абяцаў дзесяць год назад, з удзячнасцю»{{Sfn|Верабей|2005|с=218}}. Валянціна Браніславаўна стала высокакваліфікаваным гісторыкам, працавала ў [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР]], узнагароджаная Дзяржаўнай прэміяй БССР{{Sfn|Верабей|2005|с=219}}. У першай палове 1970-х гадоў Уладзімір Караткевіч адыграў вялікую ролю ў перапахаванні і ўшанаванні памяці пра Ігната Буйніцкага. Разам з тэатразнаўцам [[Уладзімір Іванавіч Няфёд|Уладзімірам Няфёдам]] Уладзімір Караткевіч спярша адшукаў занядбаную магілу Буйніцкага ў [[Палевачы|Палівачах]], а пасля паспрыяў таму, каб у 1975 годзе яна была перанесена ў [[Празарокі]] і каб заснавальніку беларускага тэатра быў усталяваны адпаведны [[Помнік на магіле Ігната Буйніцкага|помнік]]. Уладзімір Караткевіч прысутнічаў на адкрыцці помніка, таксама прысвяціў Буйніцкаму некалькі вершаў. У той жа час, у кнізе «[[Зямля пад белымі крыламі]]» (1972) Уладзімір Караткевіч канстатаваў знікненне [[Беларуская дуда|беларускай дуды]]: «Цяпер сялянскі аркестр нівеліраваўся. Скрыпка або дзве, басэтля, гармонік (баян ці акардэон), нейкі духавы інструмент ды бубен. Радзей, хаця яшчэ досыць часта, сустракаюцца цымбалы. Але амаль зніклі гуслі, а „дуда“ (валынка), я мяркую, знікла зусім. Ва ўсякім разе вось ужо пятнаццаць год як мне нідзе не даводзілася ні чуць яе, ні чуць пра яе». Магчыма, гэтая заўвага была звязаная з даследваннем спадчыны Ігната Буйніцкага. Як вядома, у трупе Ігната Буйніцкага былі тры музыканты: дудар ([[Адам Шульга]]), скрыпач і цымбаліст<ref>«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. У другой палове 1970-х гадоў Караткевіч пачаў працаваць на Беларускім тэлебачанні, дзе ён вёў праграму «Спадчына», прысвечаную гісторыі і культуры беларускай зямлі<ref name="archiŭ"/>. Пісьменнік любіў шмат падарожнічаць — з сябрамі і жонкай, у складзе здымачных груп і навуковых экспедыцый ён наведаў шмат мясцін у Беларусі, таксама наведваў іншыя краіны: двойчы быў у [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] (1971, 1977), тройчы ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] (1973, 1975, 1979){{Sfn|Верабей|2005|с=15}}. Апошнія дні лютага 1983 года былі вельмі трагічнымі для пісьменніка — у адзін дзень, 28 лютага, памерлі яго жонка і родная цётка па матчынай лініі — Яўгенія Васілеўна, у якой ён жыў у вызваленым у 1944 годзе Кіеве{{Sfn|Верабей|2005|с=214}}. Паводле слоў пісьменніка, ён у тыя дні «''адчуваў сябе на мяжы нервовага надлому''»{{Sfn|Верабей|2005|с=219}}. У шлюбе з Валянцінай Браніславаўнай ён пражыў 12 гадоў, але дзяцей у іх не было. У пачатку чэрвеня 1983 года Караткевіч паехаў у Оршу, у бацькоўскі дом да пляменніцы. У Мінск вярнуўся ў пачатку снежня. У пачатку лютага 1984 года ім былі напісаныя некалькі вершаў, аднак у канцы лютага Караткевіч моцна захварэў і каля месяца праляжаў у рэанімацыі. Вясной пачаў адчуваць сябе лепш{{Sfn|Верабей|2005|с=219}}. Незадоўга да смерці Уладзімір Караткевіч наведаў блізкія і дарагія яму мясціны. Ён з’ездзіў у Рагачоў, у Кіеў на юбілейную сустрэчу выпускнікоў Кіеўскага ўніверсітэта. 12 ліпеня 1984 года з сябрамі, фотакарэспандэнтам [[Валянцін Піліпавіч Ждановіч|Валянцінам Ждановічам]] і мастаком [[Пётр Мікалаевіч Драчоў|Пятром Драчовым]], адправіўся ў паход па [[Прыпяць|Прыпяці]], дзе яму стала дрэнна, і ён 20 ліпеня вярнуўся ў Мінск{{Sfn|Верабей|2005|с=15}}. Пісьменнік [[Анатоль Уладзіміравіч Астапенка|Анатоль Астапенка]] лічыць, што прычына заўчаснай смерці Караткевіча — гэта яго алкагольная залежнасць, іншая хвароба была ўжо як наступства<ref name="alkah">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30050266.html|title = Гарэлка, віно і беларуская літаратура. Гісторыі клясыкаў ад Анатоля Астапенкі|author = Валянціна Аксак|date = 11-7-2019|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archive-url = https://web.archive.org/web/20190713184909/https://www.svaboda.org/a/30050266.html|archive-date = 13-7-2019|access-date = 13-7-2019}}</ref>. Пра алкагольную залежнасць Караткевіча пісалі таксама [[Янка Брыль]] і [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]]<ref name="alkah"/>. Памёр Уладзімір Караткевіч 25 ліпеня 1984 года. Пахаваны на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] у Мінску. == Творчасць == [[Файл:Autobio Korotkevich.jpg|thumb|злева|Аўтабіяграфія з асабістай справы пісьменніка. 25 красавіка 1957 г.]] Як паэт Караткевіч дэбютаваў у 1951 годзе{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=460}} — апублікаваў у аршанскай раённай газеце «Ленінскі прызыў» два вершы: «Тут будет канал» (на рускай мове) і «Якубу Коласу» (на беларускай мове)<ref name="archiŭ"/>. У пачатку творчага шляху Караткевіч звярнуўся да беларускай гісторыі і фальклору, пра што сведчаць яго творы «Казкі і легенды маёй Радзімы», «Лебядзіны скіт», казка «Вужыная каралева». Фантазія пісьменніка раскрываецца ў казцы «Надзвычайная котка», якую ён пазней дапрацаваў і назваў «Чортаў скарб». У гэтай казцы пісьменнік традыцыйны фальклорны сюжэт напоўніў арыгінальнымі вобразамі і дэталямі, мяккім лірызмам і дабрадушным гумарам{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=462}}. Уладзімір Караткевіч вывучаў, запісваў і шырока выкарыстоўваў у сваёй творчасці фальклор. Студэнтам ён даследаваў у сваёй дыпломнай працы сацыяльныя казкі і легенды ва [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскім]] фальклоры. У другой палове 1950-х гадоў ён выношваў ідэю стварэння нацыянальнай эпапеі — планаваў напісаць каля 100 тамоў{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=463}}{{Sfn|Верабей|2005|с=13—14}}, у якіх павінны былі быць «Казкі і літаратура для дзяцей у стылі [[Ханс Крысціян Андэрсен|Ганса Крысціяна Андэрсена]]» і «Запісы фальклору»{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=463}}. Некалькі старажытных легенд пра святых Міколу і Касьяна, звязаных з беларускім фальклорам, у перакладзе Караткевіча былі змешчаны ў кнізе [[Аляксандр Андрыянавіч Назарэўскі|Аляксандра Назарэўскага]] «Из истории русско-украинских связей» (Кіеў, 1963). Шэраг арыгінальных казак ім былі створаны ў 1970-я — пачатку 1980-х гадоў. На аснове адной з беларускіх казак узнікла казка «Верабей, сава і птушыны суд». Несправядлівасць, як самая ганебная для грамадства з’ява, ім асуджаецца ў казцы «Кацёл з каменьчыкамі», у якой арганічна аб’ядналіся эпічная апавядальнасць і праніклівая эмацыйнасць{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=465}}. У казцы «Нямоглы бацька» пісьменнік піша пра павагу і любоў да бацькоў. У старажытныя часы на беларускай зямлі быў закон, паводле якога старых бацькоў адводзілі ў лес паміраць. Так спярша абышоўся са сваім бацькам і герой казкі Пятро. Аднак неўзабаве, насуперак усталяванаму закону, ён уначы ўпотай забраў бацьку. І ў галодны год мудры бацька падказвае сыну, як трэба зрабіць, каб выратаваць людзей ад голаду. Пры стварэнні гэтай казкі Караткевіч, верагодна, абапіраўся на казку «Стары бацька» [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|Аляксандра Сержпутоўскага]], аднак пры гэтым ім была выказана ўласная аўтарская пазіцыя. У казцы аўтар у тактычнай і далікатнай дыдактычнай форме кажа пра неабходнасць цаніць дабрыню і мудрасць{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=465—466}}. [[Файл:Zajva Karatkevicza.jpg|thumb|Заява Караткевіча аб уступленні ў Саюз пісьменнікаў БССР. 26 красавіка 1957 г.]] У 1958 годзе ён напісаў сатырычна-гумарыстычную аповесць «Цыганскі кароль», пры напісанні якой быў выкарыстаны факт існавання на [[Гродзенская вобласць|Гарадзеншчыне]] ў канцы XVIII ст. [[Цыганы на Беларусі|цыганскага]] «каралеўства». Матэрыялам для аповесці паслужыў нарыс гісторыка [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Народнасці Літоўскага Палесся і іх жыццё», які быў апублікаваны ў томе ІІІ «Маляўнічай Расіі» ў 1882 годзе. Пісьменніку ўдалося насычана, у духу фламандскай школы, славеснымі фарбамі апісаць стравы і гулянкі ў «палацы» Якуба Знамяроўскага{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=479}}. У гэтай аповесці Караткевіч не толькі з’едліва характарызуе цыганскае «каралеўства» і недарэчную сістэму дзяржаўнага кіравання, але і разважае пра гістарычны лёс Беларусі, кранаючы тагачасныя сацыяльна-грамадскія і нацыянальныя праблемы{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=480}}. Уладзімір Караткевіч з’яўляецца аўтарам паэтычных зборнікаў «[[Матчына душа]]» (1958), «Вячэрнія ветразі» (1960), «Мая Іліяда» (1969), «Быў. Ёсць. Буду» (1986). Ён плённа выкарыстоўваў у сваёй творчасці здабыткі сусветнай культуры, і адначасова быў глыбока нацыянальным творцам, выказваючы адмысловую прыхільнасць да фальклору і гістарычных сюжэтаў (вершы «Машэка», «Матчына душа», «Паўлюк Багрым»). У «Баладзе пра Вячка, князя простых людзей» (1957) пісьменнік звярнуўся да вобраза князя [[Вячка (князь кукенойскі)|Вячкі]], які ў першай палове XIII ст. змагаўся супраць нямецкіх рыцараў. У баладзе князь паказаны як сапраўдны патрыёт сваёй бацькаўшчыны. Нават паранены, ён біўся супраць мноства ворагаў і загінуў у баі. Ідэя самаахвярнай барацьбы характэрна для творчасці Караткевіча{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=467}}. Тэма абуджэння беларускага народа ў 1880-х гадах была раскрытая Караткевічам у апавяданні «Кніганошы» (1962), у якім паказаны бессмяротны дух народа, імкненне простага люду да праўды і асветы{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=469}}. Таксама яго прозе ўласцівая рамантычная паэтыка. Радасцю жыцця напоўнена апавяданне «Дрэва вечнасці», асабліва месцы, прысвечаныя [[Палессе|Палессю]] і [[Палешукі|палешукам]]. У апавяданні пісьменнік выказаў зачараванне палескімі краявідамі і веліччу палескіх песень. Вобразы прыроды раскрытыя ім у рамане «Каласы пад сярпом тваім», аповесці «[[Чазенія]]», нарысах «Званы ў прадоннях азёр», «Абдуванчык на кромцы вады». Як пісьменнік-[[анімалістыка|анімаліст]] паказаў сябе ў апавяданні «Былі ў мяне мядзведзі»{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=472—473}}. Уладзімір Караткевіч прафесійна вывучаў гісторыю [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. Гэта паслужыла асновай для апавяданняў «Паляшук», «Сіняя-сіняя», рамана «[[Каласы пад сярпом тваім]]» (1965), драмы «Кастусь Каліноўскі» (1965), і іншых паэтычных твораў і публіцыстычных артыкулаў. Часткова гэтая цікавасць абумоўлена і тым, што ў сям’і захоўвалі памяць пра сваяка па матчынай лініі, аднаго з кіраўнікоў паўстання на Магілёўшчыне Тамаша Грыневіча, расстралянага ў Рагачове{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=474}}. Гэты факт лёг у аснову пралога да рамана «[[Леаніды не вернуцца да Зямлі]]» («Нельга забыць»; 1962). У гісторыка-дэтэктыўнай аповесці «[[Дзікае паляванне караля Стаха|Дзікае палявання караля Стаха]]» пісьменнік адлюстраваў падзеі 1880-х гадоў у адным з глухіх куткоў Беларусі. У гэтай аповесці аўтар імкнуўся паказаць грамадства таго часу, з яго нацыянальнымі, культурнымі і гістарычнымі асаблівасцямі, з яго патрыятычнымі ідэямі. Аўтарам асуджаецца здрада радзімы, нацыянальнае і сацыяльнае зло{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=480}}. Выкарыстаныя прыёмы дэтэктыўнага жанру і ў напісаным пазней сацыяльна-псіхалагічным і філасофскім рамане «[[Чорны замак Альшанскі]]» (1979), у якім Караткевіч разважае пра сувязь часоў. У рамантычнай аповесці «[[Сівая легенда]]» (1960) праз карціны [[Магілёўскае паўстанне (1618)|сялянскага паўстання]] на [[Магілёў]]шчыне ў першай палове XVII ст. аўтар асэнсоўвае лёс Айчыны. Адным з найбольш значных для беларускай літаратуры твораў з’яўляецца раман «[[Каласы пад сярпом тваім]]»{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=478}}. У гэтай кнізе, якую многія называюць галоўнай у творчасці пісьменніка, узноўленая шырокая панарама жыцця народа, перададзена атмасфера ў грамадстве напярэдадні паўстання. Падзеі рамана адбываюцца пераважна ў 1850—1861 гадах, тым не менш, пісьменніку ўдалося пры дапамозе ўласных разважанняў і выказванняў герояў ахапіць у ім падзеі амаль цэлага стагоддзя і ў цэлым асэнсаваць лёс Беларусі ў гістарычным кантэксце. Аўтару ўдалося адзначыць прычыны паўстання і яго асаблівасці. Караткевіч паказаў, што яно мела нацыянальна-вызваленчы характар{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=478—179}}. У 1966 годзе Караткевіч напісаў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні», сюжэт якога заснаваны на рэальных падзеях<ref>{{cite web | url = http://fantlab.ru/autor7766| title = Уладзімір Караткевіч| work = Лабаратория Фантастики| publisher = fantlab.ru| access-date = 29 снежня 2014 | language = ru}}</ref>. Штуршком для напісання паслужыў запіс з «Хронікі…» [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] пра тое, што ў XVI ст., на пачатку княжання [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I]], з’явіўся чалавек, які называў сябе [[Ісус Хрыстос|Хрыстом]]. У рамане адлюстраваны лятунак беларускага народа аб з’яўленні Хрыста як збаўцы і выратавальніка. Раман уяўляе сабой прытчу, філасофскія роздумы пра пакліканне чалавека{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=479}}. У 1972 годзе пісьменнік напісаў аповесць «Лісце каштанаў» (апублікавана ў 1973), якая стала адной з самых аўтабіяграфічных сярод яго твораў{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=477}}. Аповесць уяўляе сабой хвалюючыя і сумныя ўспаміны пра некалькі месяцаў, праведзеных ім у вызваленым ад нацыстаў Кіеве, роздумы пра лёс пакалення, чыё дзяцінства і юнацтва прыйшліся на час вайны. Па-мастацку падрабязна распавёў Караткевіч пра Беларусь, яе культуру, мову, літаратуру, фальклор і прыроду ў нарысе «[[Зямля пад белымі крыламі]]» (напісаны для ўкраінскага выдання ў 1971; варыянт на беларускай мове ўбачыў свет у 1977). У гэтым нарысе ён ахапіў беларускую гісторыю ад старажытнасці да 1970-х гадоў, закрануўшы найбольш важныя падзеі, такія як гісторыя [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Грунвальдская бітва|Грунвальдская бітва 1410 года]], [[Люблінская унія|Люблінская унія 1569 года]], і іншыя важныя моманты з гісторыі Беларусі{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=478}}. Глыбокімі разважаннямі над сэнсам жыцця і лёсам роднай зямлі насычана аповесць «[[Ладдзя Роспачы (аповесць)|Ладдзя Роспачы]]» (1964; выдадзена па-беларуску ў 1978). У аповесці выкарыстана многа алегарычных сімвалаў. Таксама Ладдзя Роспачы — гэта Беларусь, якая пераадольвае змрок забыцця і непрытомнасці, уваскрашаецца і адраджаецца{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=476}}. Караткевіч таксама напісаў шэраг п’ес, эсэ, артыкулаў, кінасцэнарыяў. Трагедыя і веліч нацыянальнай гісторыі ім асэнсаваныя ў п’есах «Кастусь Каліноўскі» (1963), «Званы Віцебска» (1974), «Калыска чатырох чараўніц» (1982), «Маці ветру» (1985){{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=480}}. Уладзімірам Караткевічам былі перакладзены на беларускую мову творы [[Гай Валерый Катул|Гая Валерыя Катула]], [[Джордж Байран|Джорджа Байрана]], [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Іван Якаўлевіч Франко|Івана Франко]], [[Махтумкулі]], [[Мустай Карым|Мустая Карыма]], [[Элеанора Гашпарава|Элеаноры Гашпаравай]]. Уладзімір Караткевіч пісаў пра гісторыю свайго народа, пра яго мастацтва, культуру, духоўнае жыццё. Ён выступаў у абарону беларускай мовы і культуры, помнікаў архітэктуры і прыроды. Ён аказаў вялікі ўплыў на грамадскае, эстэтычнае і духоўнае жыццё беларускага народа{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=481}}. Творы Караткевіча перакладзеныя на [[англійская мова|англійскую]], [[балгарская мова|балгарскую]], [[грузінская мова|грузінскую]], [[іспанская мова|іспанскую]], [[латышская мова|латышскую]], [[літоўская мова|літоўскую]], [[малдаўская мова|малдаўскую]], [[мангольская мова|мангольскую]], [[нямецкая мова|нямецкую]], [[польская мова|польскую]], [[руская мова|рускую]], [[славацкая мова|славацкую]], [[таджыкская мова|таджыкскую]], [[узбекская мова|узбекскую]], [[украінская мова|украінскую]], [[французская мова|французскую]], [[чувашская мова|чувашскую]], [[эстонская мова|эстонскую мовы]]<ref>[http://who.bdg.by/obj.php?kod=658 Біяграфія Уладзіміра Караткевіча на ''who.bdg.by'' («Хто ёсць хто ў Беларусі»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120422093028/http://who.bdg.by/obj.php?kod=658 |date=22 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. == Ацэнка і значэнне творчасці == [[Файл:Lenina 26 in Orsha 04.JPG|thumb|[[Музей Уладзіміра Караткевіча]] ў [[Орша|Оршы]]]] Першы паэтычны зборнік Уладзіміра Караткевіча, «Матчына душа» (1958), выклікаў неадназначную рэакцыю. Шэраг крытыкаў (напрыклад, [[Мікола Хведаровіч]]), аддаючы належнае таленту аўтара, акцэнтавалі недахопы: сярод іншага, лічылі, што малады паэт, пішучы на сур’ёзныя тэмы, занадта захапляецца жартамі<ref>{{cite web|url = https://belisrael.info/?p=8792|title = Катлеты & мухі (35)|author = Вольф Рубінчык|date = 16-12-2016|publisher = belisrael.info|archive-url = https://web.archive.org/web/20190429162717/https://belisrael.info/?p=8792|archive-date = 29 красавіка 2019|access-date = 29-4-2019|url-status = dead}}</ref>. Апублікаваная ў 1964 годзе адна з першых аповесцей Караткевіча «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]», у якой аўтар заявіў пра сябе як пра пісьменніка-гісторыка, прынесла яму некаторую папулярнасць. Пазней яна была [[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|экранізаваная]]. Але раман «Леаніды не вернуцца да зямлі» быў падвергнуты рэзкай крытыцы. «Афіцыйны» крытык [[Якаў Бенцыёнавіч Герцовіч|Якаў Герцовіч]] на старонках «[[СБ. Беларусь сегодня|Советской Белоруссии]]» папракнуў Караткевіча ў кніжнасці, другаснасці, а яго герояў назваў адарванымі ад жыцця фармалістамі, якіх мала цікавіць змест савецкага мастацтва і яго ідэйная накіраванасць<ref name="belniva.sb.by">{{cite web| author = Надзея Белахвосцік| date = 26 снежня 2010| url = http://belniva.sb.by/korotkevich/article/yago-kl-kala-svaya-l-yada.html| title = Пра Уладзіміра Караткевіча| publisher = Сельская Газета| access-date = 29 снежня 2014| language = ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Падобна адгукнуўся маскоўскі рэцэнзент Віктар Чалмаеў. Праблема была ў тым, што выказванне ўласнага меркавання аўтараў гэтых артыкулаў было ўспрынятае як дырэктыўнае ўказанне{{efn|У СССР у канцы 1962 г. паднялася хваля барацьбы з «фармалізмам», распачатая з таго, што М. Хрушчоў наведаў маскоўскіх мастакоў і рэзка раскрытыкаваў іх. «Фармалістаў» пачалі шукаць ва ўсіх творчых калектывах, у тым ліку і ў Саюзе пісьменнікаў БССР, у Інстытуце літаратуры АН БССР.}}. У самім творы ідзе гутарка пра [[метэорны паток]] — [[Леаніды]], але ў тыя гады краінай кіраваў [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леанід Брэжнеў]], і ў назве ўбачылі крамолу. [[Галоўнае ўпраўленне па справах літаратуры і выдавецтваў]] вымагала змяніць назву. У самога Караткевіча не запыталі на гэта дазволу, і ў часопісе «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]» раман быў пераназваны ў «Нельга забыць». А ў 1965 годзе ў тым жа часопісе быў апублікаваны раман «Каласы пад сярпом тваім», адным з герояў якога з’яўляецца [[Кастусь Каліноўскі]]. Кніга вельмі дакладна адлюстроўвала жыццё Беларусі XIX ст., але цэнзары прад’явілі так шмат прэтэнзій, што яны была выдадзена толькі пасля вялікай колькасці правак. Падобны лёс чакаў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні». А твор «У снягах драмае вясна» (1957) быў надрукаваны толькі пасля смерці пісьменніка, у 1988<ref>https://karatkevi.ch/bio/letapis.html</ref>. Адзін з даследчыкаў творчасці Уладзіміра Караткевіча, літаратуразнаўца [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоль Верабей]] назваў Караткевіча гонарам і сумленнем беларускай літаратуры, пісьменнікам, які змог цалкам раскрыць душу народа і яго нацыянальны характар, выявіць перадавыя грамадскія і эстэтычныя ідэалы{{Sfn|Верабей|2005|с=206}}. Народны пісьменнік Беларусі [[Янка Брыль]] характарызаваў Караткевіча як нястомнага працаўніка, літаратара, які пастаянна і грунтоўна працаваў над сабой. Ён таксама гаварыў, што многія ведалі Уладзіміра Караткевіча як чалавека невычарпальнага светлага настрою, які ўмеў смяяцца як дзіцё, усёй душой любіў родных людзей і родную зямлю{{Sfn|Верабей|2005|с=3}}. Беларуская пісьменніца і літаратурны крытык [[Людміла Рублеўская]] кажа, што цэлае пакаленне беларускіх літаратараў, да якога належыць і яна сама, «''выйшла з творчасці Уладзіміра Караткевіча, прыняўшы сэрцам яго гістарычны рамантызм, яго трагічны і прыгожы міф пра Беларусь''»<ref>{{cite web | author = [[Людміла Рублеўская]]| date = 26 лістапада 2005| url = http://www.sb.by/kultura/article/geniy-strannik-kometa-ili-portret-pisatelya-v-stile-kollazh-.html| title = Гений, странник, комета, или Портрет писателя в стиле коллаж...| publisher = [[Советская Белоруссия]]| access-date = 29 снежня 2014 | language = ru}}</ref>. Караткевіч стаў адной з найбольш яскравых фігур беларускай літаратуры XX ст. Асаблівая яго заслуга — распрацоўка гістарычнай тэматыкі. Ён падняў у сваіх творах шырокія пласты нацыянальнай гісторыі, перадаўшы дух мінуўшчыны{{Sfn|Верабей|2005|с=3}}. Казкам Караткевіча ўласцівыя натуральнасць гучання, займальны сюжэт, багацце фантазіі і пазнавальнасць. У іх арганічна спалучаюцца фальклор і фантастычнасць, таямнічасць і рэальнасць. Яму ўдалося абнавіць казачныя сюжэты, паэтычна і ўзнёсла перадаць народную мараль і этыку, закрануць філасофскія праблемы{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=466—467}}. Яго паэзіі ўласцівыя патрыятычны пафас, асацыятыўнасць мыслення, праніклівы лірызм і філасафічнасць. Таксама паэзіі Караткевіча ўласцівыя падвышаная экспрэсіўнасць, эмацыйнасць, напружанасць дзеяння, кантраснасць і яркасць вобразаў. Яго вершы напоўнены радасцю і святлом, і, разам з тым, яны элегічна-лірычныя, поўныя драматызму і трагізму{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=468}}. Шматгранна і непаўторна раскрыўся яго талент у прозе, якой уласцівыя праніклівая лірыка, эпічная апавядальнасць і псіхалагічная паглыбленасць. У сваёй прозе Караткевіч падняў шырокія пласты беларускай гісторыі, стварыў пазнавальныя характары, раскрыў багаты духоўны свет персанажаў беларускай гісторыі{{Sfn|Макарэвіч, Яфімава|2008|с=468}}. == Бібліяграфія == {{Col-begin|class=references-small}} {{col-2}} === Раманы === * [[Леаніды не вернуцца да Зямлі]] (Нельга забыць; 1960—1962, апублікаваны ў 1962, кніжнае выданне — 1982{{efn|Першапачатковая назва «Леаніды не вернуцца да Зямлі», так заўсёды яго называў сам Караткевіч, у тым ліку і ў запісных кніжках апошніх гадоў жыцця. Упершыню пад назвай «Нельга забыць» раман быў апублікаваны ў часопісе Полымя, 1962, № 5, 6. Кніжнае выданне рамана — 1982 г.}}) * [[Каласы пад сярпом тваім]] (1962—1964, выдадзены ў 1965) * [[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]] (1965—1966, выдадзены на беларускай мове ў 1972) * [[Чорны замак Альшанскі]] (1979) === Аповесці === * Предыстория (канец 1940-х — пачатак 1950-х) * [[Дзікае паляванне караля Стаха]] (1950—1958, выдадзеная ў 1964) * [[У снягах драмае вясна]] (1957, выдадзеная ў 1989) * [[Цыганскі кароль]] (1958, выдадзеная ў 1961) * [[Сівая легенда]] (1960, выдадзеная ў 1961) * [[Зброя, аповесць|Зброя]] (1964, выдадзеная ў 1981). Працяг рамана «Каласы пад сярпом тваім» * [[Ладдзя Роспачы]] (1964, выдадзеная на беларускай мове ў 1978) * [[Чазенія]] (1966, выдадзеная ў 1967). Аповесць-паэма * [[Лісце каштанаў]] (1973) * [[Крыж Аняліна]] (няскончаная, выдадзеная ў 1988) === Апавяданні === * Рябина (Новелла) (1946) * Богун-трава (1946) * Любовь Моав (Легенда) (1950) * «Собачья радость» (1950) * Бетховен (Этюд) (1950) * Профорг Королев (1950) * «Это была старая-старая комната…» (1950) * Скрипка поет (1950) * Клен (1950) * Руки (Музыка) (1950) * Девушка из Быхова (1950-я) * «Когда бароны поняли…» (1950-я, першая палова) * Письмо из развалин Пиллен (Историческая миниатюра) Ягица, трепетная моя лань!.. (1950-я) * Дзядуля (1952) * Паляшук (1952) * Венус паўночная (З цыкла «Вандраванні ўвосень») (1950-я) * Нямыя браты (1956) * Завеі (1958) * Карней — мышыная смерць (1958) * Лятучы галандзец (1958) * Лясная гісторыя (1958) * Госць прыходзіць на золкім світанні (1959) * Подыхі продкаў (Імпрэсія) (1959) * Аліва і меч (1959) * Пасмяротная гісторыя аднаго цецерука (1959) * Белае Полымя (1959) * Як звяргаюцца ідалы (1959) * Лісты не спазняюцца ніколі (1959) * Ідылія ў духу Вато (1959—1960) * У шалашы (1960) * Блакіт і золата дня (1960) * Маленькая балерына (1961) * Вось і ўсё (1962) * Як поле перайсці (1962) * Кніганошы (Навела) (1962) * Барвяны шчыт (1963) {{col-2}} * Залаты бог (З цыкла «Казкі мора») (1963) * Сіняя-сіняя (1964) * Краіна Цыганія (1969) * Былі ў мяне мядзведзі (1970) * Вока тайфуна (1970) * Вялікі Шан Ян (Песня пра баявыя калясніцы) (1970) * Калядная рапсодыя (1973) === Нарысы === * [[Зямля пад белымі крыламі]] (1977) * Вільнюс — часцінка майго сэрца * Вязынка * Званы ў прадоннях азёр * Казкі Янтарнай краіны * Мой се градок! * Рша камен… === Зборнікі вершаў === * [[Матчына душа]] (1958) * Вячэрнія ветразі (вершы і паэмы, 1960) * Мая Іліяда (1969) * Быў. Ёсць. Буду. (1986) * Паэзія розных гадоў (1987) === Казкі === * Лебядзіны скіт (1952) * Вужыная каралева (1952) * Аўтух-дамоўнік (1952) * Казка пра Пятра-разбойніка (1952) * Надзвычайная котка (1952) * Мужык і дзіва аднавокае (1952) * З вобразаў казак (1952) * Чортаў скарб (1973) * Верабей, сава і птушыны суд (1973) * Пасварыліся — памірыліся (1977) * Бліны на дрэве, грушы на вярбе (1977) * Скрыпка дрыгвы й верасовых пустэчаў (1977) * Кацёл з каменьчыкамі (1977) * Нямоглы бацька (1980) * Вясна ўвосень (1980) * Жабкі і Чарапаха (1980) * Пра Пана Галавана (сумесна з [[Алег Антонавіч Лойка|Алегам Лойкам]]) (1981) === Легенды === * Маці Ветру (1956) * Легенда аб бедным д’ябле і аб адвакатах Сатаны (1961) === Публіцыстыка === * Абдуванчык на кромцы вады * Людзям простым к добраму навучанню * Гэта было 10-га сакавіка 1864 года… * З вадой і без вады * Коласаўцы * Мова (што я думаю пра цябе) * Наш агульны клопат * Родная мова * Ці дажывем да ста год, або пасмяротнае рыданне {{col-end}} === П’есы і сцэнарыі === {{Col-begin|class=references-small}} {{col-2}} === П’есы === * Млын на Сініх Вірах (пастаўленая на тэлебачанні ў 1959) * Трошкі далей ад Месяца (напісаная ў 1959—1960) * Званы Віцебска (1974, пастаўленая ў 1977) * Кастусь Каліноўскі (напісаная ў 1963, пастаўленая ў 1978) * Калыска чатырох чараўніц (апублікаваная і пастаўленая ў 1982) * Маці ўрагану (1982, пастаўленая ў 1988) {{col-2}} === Сцэнарыі === * Сведкі вечнасці (1964) * Памяць каменя (1966) * Будзь шчаслівай, рака (1967) * Хрыстос прызямліўся ў Гародні (з [[Уладзімір Бычкоў|У. Бычковым]], 1967) * Чырвоны агат (1973) * Дзікае паляванне караля Стаха (з [[Валерый Давідавіч Рубінчык|В. Рубінчыкам]], 1979) * Чорны замак Альшанскі (з [[Міхаіл Мікалаевіч Пташук|М. Пташуком]], 1984) {{col-end}} == Пасмяротныя выданні == [[Файл:Viktar Shnip.jpg|thumb|180px|left|Кіраўнік выдавецтва «Мастацкая літаратура» [[Віктар Анатолевіч Шніп|Віктар Шніп]] прэзентуе «Збор твораў Караткевіча». XX Міжнародная кніжная выстаўка, Мінск, 2013 г.]] Выдадзены Збор твораў у 8 тамах (1987—1991). Выдадзены зборнік яго перакладаў «Галасы маіх сяброў» (1993). Выдадзеная кніга «Творы» (1996), куды ўключана тое, што не друкавалася пры жыцці пісьменніка. Надрукаваныя лісты мастака да [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Янка Брыль|Янкі Брыля]], латышскіх, украінскіх, польскіх, славацкіх i некаторых іншых пісьменнікаў, навукоўцаў, сяброў i знаёмых{{Sfn|Верабей|2005|с=204}}. У 2011 годзе выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» пачало 25-томнае выданне твораў пісьменніка пад рэдакцыяй [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоля Вераб’я]]<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Ларыса Цімошык]]|загаловак=Быць Караткевічам|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=69918|выданне=[[Звязда (1917)|Звязда]]|тып=газета|год=26 лістапада 2010|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2010-11-26 228 (26836)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/69925/26lis-1.indd.pdf 1]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Апрача іншага, у збор будуць уключаны творы, якія не друкаваліся пры жыцці пісьменніка, малюнкі, лісты, дзённікі, сцэнарыі дакументальных і мастацкіх фільмаў, інтэрв’ю, выступленні{{Sfn|Збор1|2012|с=5}}. Тэксты друкуюцца з адмененымі нематываванымі рэдактарскімі і цэнзарскімі праўкамі. Да збору твораў будуць прыкладзеныя два [[Кампакт-дыск|CD-дыскі]]: на першым будуць змешчаныя вершы і песні ў выкананні Караткевіча, на другім — яго выступленні на радыё, тэлебачанні, у Саюзе пісьменнікаў, здымкі ў мастацкім фільме «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні (фільм)|Жыціе і ўзнясенне Юрася Братчыка]]» («Хрыстос прызямліўся ў Гародні»){{Sfn|Збор1|2012|с=6}}. == Экранізацыі == === Мастацкія фільмы === * [[Хрыстос прызямліўся ў Гародні (фільм)|Хрыстос прызямліўся ў Гародні]] (1967) * [[Чырвоны агат]] (1973) * [[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]] (1979) * [[Лісце каштанаў (фільм)|Лісце каштанаў]] (1981) * [[Чорны замак Альшанскі (фільм)|Чорны замак Альшанскі]] (1983) * [[Паром (фільм)|Паром]] (1988) (паводле аповесці «Паром на бурнай рацэ») * [[Маці ўрагану (фільм)|Маці ўрагану]] (1990) * [[Сівая легенда (фільм)|Сівая легенда]] (1991) * [[Паляшук (фільм)|Паляшук]] (2019) === Дакументальныя фільмы === * Сведкі вечнасці (1964) * Памяць (1966) * Чырвоны агат (1973) === Мультыплікацыйныя фільмы === * [[Ладдзя Роспачы (мультфільм)|Ладдзя роспачы]] (1987) == Оперы == * Сівая легенда (1978, кампазітар [[Дзмітрый Браніслававіч Смольскі|Дзмітрый Смольскі]]) * Дзікае паляванне караля Стаха (1989, кампазітар [[Уладзімір Яўгенавіч Солтан|Уладзімір Солтан]]) * Дзікае паляванне караля Стаха (2023, кампазітар [[Вольга Сяргееўна Падгайская|Вольга Падгайская]]) == Узнагароды == * [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|Ордэн Дружбы Народаў]] (1980) * прэмія Саюза пісьменнікаў Беларусі імя Івана Мележа (1983) — за раман «Нельга забыць» («Леаніды не вернуцца да зямлі») * Дзяржаўная прэмія БССР імя Якуба Коласа (1984 — пасмяротна) — за раман «Чорны замак Альшанскі»{{Sfn|Верабей|2005|с=207}}. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Pamiatnaja doška Ŭladzimieru Karatkieviču (Miensk).JPG|міні|Памятная дошка ў Мінску, вул. Карла Маркса, 36]] Пра Караткевіча створана дакументальная стужка «Быў. Ёсць. Буду» (1989), відэафільмы «Успамін» і «Рыцар і слуга Беларусі» (абодва — 1991). [[Файл:Рагачоў. (21).jpg|thumb|Графіці на жылым доме ў Рагачове]] Імя Караткевіча носіць бібліятэка № 14 у [[Віцебск]]у<ref>[http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&lib_id=3917&ministry_id=1&menu_id=1 Библиотека-филиал № 14 им. В. Короткевича ГУ «Централизованная библиотечная система г. Витебска»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407064044/http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&lib_id=3917&ministry_id=1&menu_id=1 |date=7 красавіка 2014 }}{{ref-ru}}</ref>, бібліятэка-філія № 6 у [[Наваполацк]]у<ref>[http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&lib_id=4024&menu_id=1 Библиотека-филиал № 6 им. В. Короткевича сети публичных библиотек г. Новополоцка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407062622/http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&lib_id=4024&menu_id=1 |date=7 красавіка 2014 }}{{ref-ru}}</ref>, дзіцячая бібліятэка ў [[Орша|Оршы]]<ref>[http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&lib_id=4069&ministry_id=1&menu_id=1 Детская библиотека им. В. Короткевича сети публичных библиотек г. Орша] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407062421/http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&lib_id=4069&ministry_id=1&menu_id=1 |date=7 красавіка 2014 }}{{ref-ru}}</ref>, грамадская бібліятэка ў [[Талін]]е ([[Эстонія]])<ref>[https://sites.google.com/site/bibliotekaimvlkorotkevica/ Общественная библиотека им. Владимира Короткевича в Таллинне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140412134311/https://sites.google.com/site/bibliotekaimvlkorotkevica/ |date=12 красавіка 2014 }}{{ref-ru}}</ref>. У [[Орша|Оршы]] (вул. Леніна, 26) існуе [[Музей Уладзіміра Караткевіча|музей пісьменніка]], адкрыты ў 2000 годзе. Экспазіцыя складаецца з дзвюх зал; адна прысвечана біяграфіі пісьменніка, другая — творчасці. Экспазіцыя ўключае ў сябе абстаноўку пасляваеннага дома на вуліцы Касманаўтаў у Оршы, з мэбляй пісьменніка і яго рэчамі. Таксама тут узноўлены фрагмент кабінета мінскай кватэры Караткевіча<ref>{{cite web| author = Яўгенія Каркіяйнен| date = 2 ліпеня 2014| url = http://news.tut.by/culture/405540.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20140711130856/http://news.tut.by/culture/405540.html| archive-date = 11 ліпеня 2014| title = Последний рыцарь белорусской истории. Фоторепортаж из Оршанского музея Владимира Короткевича| publisher = [[TUT.BY]]| access-date = 30 снежня 2014| language = ru| url-status = dead}}</ref>. Матэрыялы пра жыццё і творчасць пісьменніка экспануюцца ў Рагачоўскім музеі народнай славы, Віцебскім краязнаўчым музеі<ref name="archiŭ"/>. У [[Віцебск]]у ўсталяваны помнік у 1994 годзе (скульптар І. Казак, архітэктар В. Рыбакоў). Помнік у Оршы адкрыты 27 чэрвеня 1992 года да 925-годдзя Оршы. Першапачаткова помнік размяшчаўся на месцы згарэлага ў вайну дома, у які сям’я Караткевіча засялілася ў 1939 годзе, але пазней помнік быў перанесены ў цэнтральны парк Оршы. 14 красавіка 2011 года быў усталяваны [[Помнік Уладзіміру Караткевічу (Кіеў)|помнік Караткевічу]] ў [[Кіеў|Кіеве]]. Аўтарамі скульптуры сталі беларусы Кастусь Селіханаў і Алег Варвашэня, архітэктар — Аляксандр Корбут<ref>[http://prajdzisvet.org/events/590-u-kijevie-ustaliavali-pomnik-u-karatkievichu.html?utm_source=twitterfeed&utm_medium=twitter У Кіеве ўсталявалі помнік У. Караткевічу]</ref>. На дамах у Оршы, дзе Караткевіч жыў у канцы 1950-х гадоў, і ў Мінску, дзе была яго кватэра, усталяваныя памятныя дошкі<ref name="archiŭ"/>. Памятная дошка ўсталяваная на будынку школы № 8 у Оршы, у якой Караткевіч працаваў у 1956—1958 гадах<ref>{{cite web | date = 26 лістапада 2014| url = http://news.tut.by/culture/425267.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20150129210244/http://news.tut.by/culture/425267.html| archive-date = 29 студзеня 2015| title = Музей, Дняпро і родная хата. Вандроўка па мясцінах Уладзіміра Караткевіча ў Оршы| publisher = [[TUT.BY]]| access-date = 29 студзеня 2015}}</ref>. Імя Караткевіча носіць Фонд дапамогі маладым пісьменнікам, прэмія выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]»<ref name="archiŭ"/>. Імем Уладзіміра Караткевіча названыя вуліцы ў [[Астравец|Астраўцы]], [[Віцебск]]у, [[Гродна|Гродне]]<ref>{{cite web|url = http://www.pravo.by/pdf/2011-78/2011_78_9_42180.pdf |title = Рашэнне Гродненскага раённага савета дэпутатаў 26 мая 2011 г. № 82|publisher = pravo.by|language = ru}}</ref>, [[Рагачоў|Рагачове]], [[Столін]]е, [[Орша|Оршы]]{{efn|Тут у 1950-х гадах жыла сям’я Караткевіча.}}<ref name="archiŭ"/>. У 2023 годзе імя Уладзіміра Караткевіча надалі адной з вуліц [[Кіеў|Кіева]]. <center><gallery mode="packed" widths="190" heights="200" perrow="4" caption="Помнікі Уладзіміру Караткевічу"> Файл:Karatkievich.Orsha.jpg|Помнік у [[Орша|Оршы]] Файл:Pomnik Karatkieviču (Viciebsk).jpg|Помнік у [[Віцебск]]у Файл:Pomnik Karatkieviču (Kijeŭ).jpg|Помнік у [[Кіеў|Кіеве]] Файл:Рагачоў. Дом Уладзіміра Караткевіча (02).jpg|Памятны знак ля дома ў Рагачове </gallery></center> У 2020 годзе выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі» завяршыла работу над персанальнай энцыклапедыяй «Уладзімір Караткевіч». У ёй змешчаны артыкулы, якія тычацца жыцця і творчасці У. Караткевіча, людзей, якія мелі стасункі з пісьменнікам, даследавалі і даследуюць яго літаратурную дзейнасць, а таксама тых, для каго асоба і творчасць класіка сталі крыніцай натхнення. Падрабязна разглядаюцца і мастацкія сродкі, якія выкарыстоўваў пісьменнік пры напісанні сваіх твораў<ref>[https://www.bel-en.by/ru/production-ru/getElement/305/ bel-en.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210305065025/https://www.bel-en.by/ru/production-ru/getElement/305/ |date=5 сакавіка 2021 }}</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БП 1917-90|[http://slounik.org/81070.html Караткевіч Уладзімір]}} * [http://slounik.org/154217.html Караткевіч Уладзімір] // {{Крыніцы/Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік}} * Karatkievič, Uładzimir // {{Крыніцы/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * ''[[Анатоль Верабей|Верабей А. Л.]]'' Абуджаная памяць: нарыс жыцця i творчасці Уладзіміра Караткевіча. — Мн., 1997. — 256 с. * ''Верабей А. Л.'' Жывая повязь часоў. — Мн., 1985. * {{кніга |аўтар=Верабей А. Л. |частка=Караткевіч Уладзімір Сямёнавіч |спасылка частка= http://www.uladzimir-karatkevich.com/bio/belinc.html|загаловак=Беларуская энцыклапедыя |адказны= Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш|месца= Мн.|выдавецтва=БелЭн |год=1999 |том= 8|старонкі=57 — 58 }} * {{кніга |аўтар=Верабей А. Л. |загаловак=Уладзімір Караткевіч. Жыццё і творчасць |спасылка=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/23416/1/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%B9%20%D0%90.%D0%9B.%20%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80%20%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91%20%D1%96%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C.pdf |адказны=Пад рэд. Гарбачэўскай Т. А. |выданне=2-е |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская навука |год=2005 |старонак=271 |isbn=985-08-0666-4 |ref=Верабей |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329041428/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/23416/1/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%B9%20%D0%90.%D0%9B.%20%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80%20%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91%20%D1%96%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C.pdf |archive-date=29 сакавіка 2017 }} * {{кніга |аўтар=Верабей А. Л. |частка=Караткевіч Уладзімір Сямёнавіч |спасылка=http://www.uladzimir-karatkevich.com/bio/igb.html |загаловак=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |адказны= Рэдкал.; Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш|месца=Мн. |выдавецтва=БелЭн|год=1997 |том=4 |старонкі=111—112 }} * {{кніга |аўтар=[[Аляксей Кузьміч Гардзіцкі|Гардзіцкі А. К.]] |частка= Караткевіч Уладзімір |спасылка=http://www.slounik.org/81070.html |загаловак=Беларускія пісьменнікі: 1917—1990 |месца= Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура |год= 1994|isbn=5-340-00709-X }} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А. Л.]] |загаловак=Беларускі дэтэктыў. Міфы і рэальнасць |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»]] |год=2014-07-18 |выпуск=4777 |нумар=28 |старонкі=6 |мова=be |копія=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |дата копіі=2014-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |archive-date=22 ліпеня 2014 }} * {{артыкул |аўтар=Грушэцкі А. Л.|загаловак=Душа і сэрца Беларусі. Уладзімір Караткевіч (1930—1984)|спасылка= http://csl.bas-net.by/press-nan/2014/07/29_dusha_i_serca_belarusi.pdf|выданне=Настаўніцкая газета|тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=Міністэрства адукацыі РБ |год=29 ліпеня 2014 |выпуск=7537 |нумар=89 |старонкі= 24|копія= http://www.peeep.us/61108433|дата копіі=2014-08-21}} * {{кніга |аўтар=[[Алег Антонавіч Лойка|Лойка А. А.]]|частка= Караткевіч Уладзімір Сямёнавіч |спасылка=http://www.uladzimir-karatkevich.com/bio/belsavinc.html |загаловак=Беларуская савецкая энцыклапедыя |месца=Мн. |выдавецтва= Беларуская савецкая энцыклапедыя |год=1972 |том=V }} * ''[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс А.]]'' Жыцце і ўзнясенне Уладзіміра Караткевіча: партрэт пісьменніка і чалавека. — Мн., 1990. — 230 с. * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Макарэвіч|Макарэвіч А. М.]], [[Маргарыта Яфімава|Яфімава М. Б.]], і інш. |частка=Уладзімір Караткевіч |загаловак= Беларуская дзіцячая літаратура |адказны=Пад рэд. А. М. Макарэвіча, М. Б. Яфімавай |месца= Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа |год= 2008|старонкі=459—481 |старонак=688 |isbn=978-985-06-1440-7 |тыраж= 3500|ref=Макарэвіч, Яфімава}} * ''[[Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|Марціновіч Д.]]'' «Донжуанскі спіс» Караткевіча: Літаратуразнаўчыя даследаванні і артыкулы. — Мн.: Чатыры чвэрці, 2012. — 114 с. (Мінскае гарадское аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі. Серыя «Мінскія маладыя галасы»). — ISBN 978-985-7026-43-2 * ''[[Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|Марціновіч Д.]]'' Жанчыны ў жыцці Уладзіміра Караткевіча. — Мн.: Чатыры чвэрці, 2014. — 178 с.: іл.; [2] л. укл. — ISBN 978-985-7058-53-2 * ''Русецкі А.'' Уладзімір Караткевіч: праз гісторыю ў сучаснасць. — Мн., 2000. − 300 с. * ''Штэйнер І.'' Свет шчодры. Свет мяне паўторыць…: паэзія У. Караткевіча і класічныя традыцыі. — Мн., 2008. — 120 с. * ''Шынкарэнка В.'' Пад ветразем дабра і прыгажосці. — Мн., 1995. * ''Яршоў І.'' Зямля Караткевіча / І. Яршоў, В. Сіднякова. — Орша, 1997. — 238 с. * ''Уладзімір Караткевіч.'' Быў. Ёсць. Буду! : успаміны, інтэрв’ю, эсэ / уклад. Г. В. Шаблінскай. — Мн., 2005. — 518 с. — (Жыццё знакамітых людзей Беларусі). * Уладзімір Караткевіч: вядомы і невядомы / Уклад.: ''А. Верабей, М. Мінзер, С. Панізнік.'' — Мн.: Літаратура і мастацтва, 2010. * {{Кніга|загаловак = Уладзімір Караткевіч. Збор твораў у 25 тамах|адказны = прад., падрыхт. тэкстаў і камент. [[Анатоль Верабей|А. Верабей]]; рэд. тома [[Вячаслаў Пятровіч Рагойша|В. Рагойша]]|месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 2012|том = 1|старонак = 533|isbn = 978-985-02-1333-4|тыраж = 2000|ref=Збор1}} * {{Кніга|загаловак = Уладзімір Караткевіч. Збор твораў у 25 тамах|адказны = прад., падрыхт. тэкстаў і камент. [[Анатоль Верабей|А. Верабей]]; рэд. тома [[Таццяна Іванаўна Шамякіна|Т. Шамякіна]]|месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 2014|том = 3|старонак = 774|isbn = 978-985-02-1522-2|тыраж = 2000|ref=Збор3}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://knihi.com/Uladzimir_Karatkievic/ Творы Уладзіміра Караткевіча на сайце «Беларуская Палічка»] * [http://kamunikat.org/Karatkievicz_Uladzimir.html Творы Уладзіміра Караткевіча на сайце kamunikat.org] * [http://rv-blr.com/biography/view/7 Творы Уладзіміра Караткевіча на сайце «Родныя вобразы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140912203823/http://www.rv-blr.com/biography/view/7 |date=12 верасня 2014 }} * [http://archives.gov.by/index.php?id=122027 Уладзімір Караткевіч: асоба і творчасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150316094234/http://archives.gov.by/index.php?id=122027 |date=16 сакавіка 2015 }} // Беларускі навукова-даследчы цэнтр электроннай дакументацыі * {{cite web|author=[[Юрый Цвяткоў]], студыя «Летапіс» (1989)|title=Быў. Ёсць. Буду|url=https://www.youtube.com/watch?v=DLA_zMD95Pg&hl=be|publisher=[[Беларусьфільм]]|date=7 мая 2012|access-date=10 студзеня 2015}} * {{cite web|author=[[Анатоль Верабей]] (1991)|title=Рыцар і слуга Беларусі|url=https://www.youtube.com/watch?v=vNYnDHcCELs&hl=be|publisher=[[Беларускі відэацэнтр]]|date=29 кастрычніка 2012|access-date=10 студзеня 2015}} * {{cite web|author=[[Сяргей Лук’янчыкаў]], студыя «Летапіс» (1995)|title=Акафіст Уладзіміру|url=https://www.youtube.com/watch?v=PwNUb_dJ-T8&hl=be|publisher=Беларусьфільм|date=7 мая 2012|access-date=10 студзеня 2015}} * {{cite web|author=[[Віктар Корзун]], студыя «VivaFutura» (2010)|title=Уладзімір Караткевіч. Душа застанецца|url=https://www.youtube.com/watch?v=qXY-CGKuQ5o&hl=be|publisher=[[БелСат|Белсат]]|date=13 чэрвеня 2013|access-date=10 студзеня 2015}} * {{cite web|title=Словы Уладзіміра Караткевіча на вечарыне, прысвечанай 50-годдзю |url=https://www.youtube.com/watch?v=f8OY22Y2pr4&hl=be|publisher=[[Беларусь 2|Тэлеканал «Лад»]]|date=8 верасня 2013|access-date=10 студзеня 2015}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Пісьменнік|Беларусь}} {{DEFAULTSORT:Караткевіч Уладзімір}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Паэты СССР]] [[Катэгорыя:Аўтары гістарычных раманаў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Дружбы народаў]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Усходніх могілках Мінска]] [[Катэгорыя:Уладзімір Караткевіч| ]] i0f4hwcqqj0k4ovphmhhn75rmwg2fl0 Канапэ 0 19040 5134839 5134428 2026-05-02T06:31:23Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5134839 wikitext text/x-wiki {{Страва}} '''Канапэ'''́<ref>{{Крыніцы/Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне|verbum=https://verbum.by/brs/kanape|артыкул=канапэ́}}</ref> ({{lang-fr|canapé}}), таксама сустракаецца '''валаваны''' ({{lang-fr|vol-au-vent}} — ляціць у паветры) — акруглыя [[піражкі]] з прэснага (гэтак званага французскага або паўфранцузскага) [[цеста]], якія непасрэдна перад ужыткам напаўняюць свежай (часам гарачай) начынкай: птушкай, рыбай, [[грыбы|грыбамі]] ([[баравік]]амі, [[шампіньён]]амі), садавіной ([[спаржа]], [[брусельская капуста]]) і г.д. Як правіла, аднапарцыйныя, але могуць быць разлічаныя і на некалькі порцый. Падаюць да [[булён]]аў, а таксама як хуткую закуску на прыёмах і інш. Валаваны вынайдзеныя славутым французскім кухарам першай трэці [[19 ст.]] [[Мары-Антуан Карэм|Мары-Антуанам Карэмам]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Валаваны}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} [[Катэгорыя:Стравы]] [[Катэгорыя:Французская кухня]] p0yqzezd696isg9idvsj7r73ariyixk Ліс Мікіта (мультсерыял) 0 19174 5134815 5050963 2026-05-02T00:18:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134815 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Мультсерыял |Лік сезонаў=1 |Лік серый=26 |Даўжыня=15 хв. |Прэм'ера=15 чэрвеня 2007 |Арыгінал={{lang-uk|Лис Микита}} }} '''Ліс Мікіта''' ({{lang-uk|Лис Микита}}) — першы ўкраінскі [[мультыплікацыя|мультыплікацыйны]] серыял. == Сюжэт == Апавядае пра прыгоды хітрага і разумнага Ліса Мікіты, пра яго ўчынкі з іншымі звярамі і як ён выблытваецца з розных акалічнасцей. У сюжэце лёгка прасочваюцца аналогіі з сучасным украінскім жыццём, у прыватнасці, адносінамі ва ўладным асяроддзі, што робіць мультсерыял цікавым не толькі дзіцячай аўдыторыі. == Гісторыя стварэння == Вершаваная казка (паэма-казка) [[Іван Франко|Івана Франка]] «Ліс Мікіта» ўпершыню апублікавана з ілюстрацыямі Тэафіла Капісцінскага ў 1890 годзе. Твор складаўся з 12 песень з ярка выяўленым сатырычным характарам. У 2003 годзе распачаты пілотны праект стварэння мультсерыяла паводле гэтай казкі. Серыял зняты на кінастудыі «Фрэскі» (2005—2007) па заказе Усеўкраінскага таварыства «Прасвіта», фінансаванне — 10 (па іншых звестках — 6) мільёнаў грыўняў — вылучана ў 2005 годзе па ўрадавай праграме Міністэрствам культуры Украіны. Над стварэннем мультсерыяла працавала 70 аніматараў, якія агулам стварылі каля 450 тысяч малюнкаў. Пры агучванні тэкст Івана Франка пакінулі практычна без змены, захавалі арыгінальны байкоўскі дыялект. Атрымалася 26 15-хвілінных серый<ref name="Бучок">{{Cite web |url=https://24tv.ua/ru/2007__god_kogda_ukraincy_sozdali_pervyj_sobstvennyj_multserial_n715396 |title=2007 — год, когда украинцы создали первый собственный мультсериал |author=Татьяна Бучок |publisher=24 канал |location=Украина |date=августа 2016-08-05 |access-date=2019-06-15 |archive-date=2019-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530053535/https://24tv.ua/ru/2007__god_kogda_ukraincy_sozdali_pervyj_sobstvennyj_multserial_n715396 |url-status=dead}}</ref>. Музыку да мультсерыяла напісаў кампазітар Міраслаў Скорык. Акрамя таго, для агучвання выкарыстоўваліся творы іншых музыкантаў — хор з оперы Карла Вебера «Вольны чалавек», песня без слоў Пікардыйскай тэрцыі, песні Івана Паповіча («А ўявіце сабе, што дома нікога няма»), Марыя Шалайкевіч ({{lang-uk|Марія Василівна Шалайкевіч}}; «Усе мы прагнем кахання»), Mad Heads XL («Пакуль свеціць сонца, пакуль цячэ вада — ёсць надзея!»), Братоў Гадзюкіных («Ой, катастрофа»), «[[Океан Ельзи|Акіян Эльзы]]» («Ты і я»), [[Воплі Відоплясова|Воплі Відаплясава]], Грынджолы і іншыя. Прэм’ерны паказ мультсерыяла прайшоў 15 чэрвеня 2007 года ў кінатэатры «Кінапалац». Першая трансляцыя серыяла на ўкраінскім тэлебачанні была ў 2009 годзе на тэлеканале [[Перший|UA:Першы]]. У 2008 годзе «Фрэскі» выдалі [[DVD]] версію. У 2017 годзе тэлесерыял быў выкладзены ў свабодны доступ на афіцыйным YouTube канале тэлекампаніі Малятко TV. == Персанажы == * Ліс Мікіта (Лис Микита) * Мядзведзь Бурміла (Медвідь Бурмило; ''Бурміла'', паводле аўтараў мультфільма, — старажытная славянская назва мядзведзя, цяпер другая назва-мянушка мядзведзяў, а таксама гутарковае слова з сэнсам ''боўдзіла'', у львоўскай гаворцы — ''нявыхаваны'', ''некультурны''.) * Казёл Базыль (Цап Базилій) * Лісіца (Лисиця) * Леў (Лев) * Кот Мурлыка (Кіт Мурлика) * Воўк Нясыты (Вовк Неситий) * Заяц (Заєць) * Певень (Півень) * Авечка (Вівця) * Малпа Фрузя (Мавпа Фрузя) == Беларускае агучванне == Афіцыйны беларускі пераклад падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у 2016 годзе на відэасэрвісе [[VOKA]]. Ролі агучвалі: * Ліс Мікіта — Аляксандр Аўчыннікаў * Мядзведзь Бурміла — Марта Голубева * Казёл Базыль — Ян Жандараў * Лісіца — Ілья Соцікаў * Леў — Яўген Перлін а таксама Ігар Сідорчык, Наталля Кот-Кузьма, Андрэй Градабоеў, Эдуард Вайніловіч, Любоў Клок, [[Раман Падаляка]], Святлана Цімохіна, Аляксандр Вергуноў, Андрэй Мілюхін, Зміцер Рачкоўскі, Сяргей Жбанкоў і іншыя. == Эпізоды == Серыял складаецца з 26 серый па 15 хвілін кожная: * 1 серыя «Воўк Нясыты» ([https://www.youtube.com/watch?v=IU9aUm8uD6g&index=1&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs Вовк Неситий]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811133440/https://www.youtube.com/watch?v=IU9aUm8uD6g&index=1&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs |date=11 жніўня 2017 }} * 2 серыя «Гектар Цуцык» ([https://www.youtube.com/watch?v=CMXRv3Y5E80&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=2 Гектор Цуцик]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811035103/https://www.youtube.com/watch?v=CMXRv3Y5E80&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=2 |date=11 жніўня 2017 }} * 3 серыя «Певень» ([https://www.youtube.com/watch?v=5J7QmxVFj8Q&index=3&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs Півень]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810163353/https://www.youtube.com/watch?v=5J7QmxVFj8Q&index=3&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs |date=10 жніўня 2017 }} * 4 серыя «Мядзведзь» ([https://www.youtube.com/watch?v=3xv3miW7gIA&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=4 Ведмідь]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810143535/https://www.youtube.com/watch?v=3xv3miW7gIA&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=4 |date=10 жніўня 2017 }} * 5 серыя «Борць» ([https://www.youtube.com/watch?v=IZ5557aawsY&index=5&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs Колода]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811134333/https://www.youtube.com/watch?v=IZ5557aawsY&index=5&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs |date=11 жніўня 2017 }} * 6 серыя «Кот Мурлыка» ([https://www.youtube.com/watch?v=8lR7Ib35jdI&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=6 Кіт Мурлика]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810221148/https://www.youtube.com/watch?v=8lR7Ib35jdI&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=6 |date=10 жніўня 2017 }} * 7 серыя «Клець» ([https://www.youtube.com/watch?v=LWwxdBbXHss&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=7 Спижарня]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811183213/https://www.youtube.com/watch?v=LWwxdBbXHss&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=7 |date=11 жніўня 2017 }} * 8 серыя «Трыбунал» ([https://www.youtube.com/watch?v=ygOTxi1xbCM&index=8&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs Трибунал]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170818211857/https://www.youtube.com/watch?v=ygOTxi1xbCM&index=8&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs |date=18 жніўня 2017 }} * 9 серыя «Вырак» ([https://www.youtube.com/watch?v=8P4sCvAZUZo&index=9&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs Вирок]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810213656/https://www.youtube.com/watch?v=8P4sCvAZUZo&index=9&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs |date=10 жніўня 2017 }} * 10 серыя «Куратнік» ([https://www.youtube.com/watch?v=nS47srHjA94&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=10 Курятник]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170818012106/https://www.youtube.com/watch?v=nS47srHjA94&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=10 |date=18 жніўня 2017 }} * 11 серыя «Бурмілаў» ([https://www.youtube.com/watch?v=Js7JLpIIUZY&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=11 Бурмилів]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811155418/https://www.youtube.com/watch?v=Js7JLpIIUZY&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=11 |date=11 жніўня 2017 }} * 12 серыя «Іронія лёсу» ([https://www.youtube.com/watch?v=iaIOZry-VfU&index=12&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs Іронія долі]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817171438/https://www.youtube.com/watch?v=iaIOZry-VfU&index=12&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs |date=17 жніўня 2017 }} * 13 серыя «Ваўкова ліха» ([https://www.youtube.com/watch?v=SNwtKaxQKPA&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=13 Вовче лихо]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816113737/https://www.youtube.com/watch?v=SNwtKaxQKPA&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=13 |date=16 жніўня 2017 }} * 14 серыя «Авечы патрыёт» ([https://www.youtube.com/watch?v=rZIiYug_LKE&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=14 Овечий патріот]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170818082027/https://www.youtube.com/watch?v=rZIiYug_LKE&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=14 |date=18 жніўня 2017 }} * 15 серыя «Краўчык» ([https://www.youtube.com/watch?v=Hz9OtLdz3Bg&index=15&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs Кравчик]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811124736/https://www.youtube.com/watch?v=Hz9OtLdz3Bg&index=15&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs |date=11 жніўня 2017 }} * 16 серыя «Заяц» ([https://www.youtube.com/watch?v=XWIYhhNvve8&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=16 Заєць]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816204529/https://www.youtube.com/watch?v=XWIYhhNvve8&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=16 |date=16 жніўня 2017 }} * 17 серыя «Ліст да Цара» ([https://www.youtube.com/watch?v=fLCL2rblaBE&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=17 Лист Цареві]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817113359/https://www.youtube.com/watch?v=fLCL2rblaBE&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=17 |date=17 жніўня 2017 }} * 18 серыя «Казёл Базыль» ([https://www.youtube.com/watch?v=gbewF_wbv3Q&index=18&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs Цап Базилій]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817134938/https://www.youtube.com/watch?v=gbewF_wbv3Q&index=18&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs |date=17 жніўня 2017 }} * 19 серыя «Кляча» ([https://www.youtube.com/watch?v=4yLS1RMsROQ&index=19&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs Шкапа]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810160330/https://www.youtube.com/watch?v=4yLS1RMsROQ&index=19&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs |date=10 жніўня 2017 }} * 20 серыя «Голас з неба» ([https://www.youtube.com/watch?v=SM4dlBgcqec&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=20 Голос з неба]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816113511/https://www.youtube.com/watch?v=SM4dlBgcqec&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=20 |date=16 жніўня 2017 }} * 21 серыя «Дзьячок» ([https://www.youtube.com/watch?v=BQBT31ngyjY&index=21&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs Паламар]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811022117/https://www.youtube.com/watch?v=BQBT31ngyjY&index=21&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs |date=11 жніўня 2017 }} * 22 серыя «Малпа Фрузя» ([https://www.youtube.com/watch?v=OFFMm5rDNLM&index=22&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs Мавпа Фрузя]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811225826/https://www.youtube.com/watch?v=OFFMm5rDNLM&index=22&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs |date=11 жніўня 2017 }} * 23 серыя «Рыбалка» ([https://www.youtube.com/watch?v=FPkuL0UR7es&index=23&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs Рибалка]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811083739/https://www.youtube.com/watch?v=FPkuL0UR7es&index=23&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs |date=11 жніўня 2017 }} * 24 серыя «Крыніца» ([https://www.youtube.com/watch?v=bz1shwbM6Ao&index=24&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs Криниця]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817055143/https://www.youtube.com/watch?v=bz1shwbM6Ao&index=24&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs |date=17 жніўня 2017 }} * 25 серыя «Двубой» ([https://www.youtube.com/watch?v=BUPBeorOBdA&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=25 Двобій]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170811022725/https://www.youtube.com/watch?v=BUPBeorOBdA&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs&index=25 |date=11 жніўня 2017 }} * 26 серыя «Канцлер яго вялікасці» ([https://www.youtube.com/watch?v=bFoW30-uRCY&index=26&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs Канцлер його величності]) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817044133/https://www.youtube.com/watch?v=bFoW30-uRCY&index=26&list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs |date=17 жніўня 2017 }} == Цікавыя факты == * Калі звяры выказваюць незадаволенасць царом звяроў Львом, гучыць песня ўкраінскага гурта «[[Грынджолы]]» «Разам нас багата» (''Разом нас багато'') — гімн [[Аранжавая рэвалюцыя, Украіна|Аранжавай рэвалюцыі]]. * Калі Мядзведзь Бурміла і Ліс Мікіта ідуць у вёску красці мёд, чуецца песня «Нас акіянам нясе, у ім мы зможам усё…» (''Нас океаном несе, у ньому ми зможемо все…'') групы «Акіян Эльзы». * У мультсерыяле персанажы гавораць такой самай бойкаўскай гаворкай украінскай мовы, як і ў творы Івана Франка. * У серыяле выкарыстаныя творы груп «Акіян Эльзы», «Браты Гадзюкіны», «АББА» і «Грынджолы». * У мультфільме выкарыстоўваюцца нацыянальныя і гумарыстычныя матывы вопраткі, напрыклад, Ліс Мікіта, Сонца ў [[гуцулы|гуцульскай]] камізэльцы або Месяц у начным каўпачку. * Мультсерыял планаваўся на 260 хвілін, а вырабілі 405 хвілін. * У стварэнні музычнага фону ўдзельнічаў украінскі кампазітар [[Міраслаў Скорык]]. * Для стварэння серыялу выкарысталі 450 тысяч малюнкаў. * Стварэннем серыяла займаліся 70 [[аніматар]]аў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == === Відэа === * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLhepvwA3BFhZf7ZOe75n2wkJCqr-LN6cs «Ліс Мікіта», усе серыі на YouTube, Full HD] * Рэпартаж «5 канала» на [http://www.youtube.com/watch?v=aCtMYpZBwwA&NR=1 Youtube] і [http://video.oboz.ua/movie.php?dGFnPTIyODAmdmE9OCZpZD00MTU0JnZ0PTA= video.oboz.ua]) {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928054935/http://video.oboz.ua/movie.php?dGFnPTIyODAmdmE9OCZpZD00MTU0JnZ0PTA= |date=28 верасня 2007 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=s6IS754GBc4 «Ліс Мікіта», [[трэйлер]]] на Youtube === У СМІ === * [https://kinokolo.ua/articles/431/ Украінскі адказ пакемонам.] Да 150-годдзя Івана Франка павінен з’явіцца анімацыйны фільм «Ліс Мікіта». Але не з’явіўся… (артыкул Лесі Ганжы) * [http://www.bezcenzury.com.ua/ua/archive/10412/cinema/10457.html «Ліс Мікіта» — герой нашага часу.]{{Недаступная спасылка}} Ці ўбачаць сатырычны мультсерыял украінскія гледачы? (артыкул Лесі Ко́верзневай) * [http://www.nbb.com.ua/index.php?id=14&tx_ttnews%5Btt_news%5D=709&tx_ttnews%5BbackPid%5D=10&cHash=7dcfd24a6e «Ліс Мікіта» чакае гледача.]) {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928191723/http://www.nbb.com.ua/index.php?id=14&tx_ttnews%5Btt_news%5D=709&tx_ttnews%5BbackPid%5D=10&cHash=7dcfd24a6e |date=28 верасня 2007 }} Інтэрв’ю з дырэктарам праекта Уладзімірам Кмецікам (артыкул Алены Угрын) * [http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 Ліс Мікіта стаў героем шматсерыйнага анімацыйнага фільма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=24 ліпеня 2007 }} (артыкул з блога Кінапераклад) [[Катэгорыя:Мультсерыялы Украіны]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы 2007 года]] [[Катэгорыя:Маляваныя мультфільмы]] [[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных казак]] 8qalpfg4cswcpazy5u7zffc7y51qbum Лівы 0 19388 5134763 5073813 2026-05-01T20:26:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134763 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група | group = Лівы<br /> (''līvlizt'') | image = | capiton = <div style="background-color:#fee8ab">Лівы ў нацыянальных строях на паштоўцы [[Латвія|Латвіі]]<small> | poptime = 400 | popplace = [[Латвія]]: 179 чал.<br />[[Расія]]: 64 чал.<br />[[Эстонія]]: 5 чал. | langs = [[ліўская мова|ліўская]] | rels = [[лютэранства]] |related = [[эстонцы]], [[фіны]], [[сету]], [[вепсы]] }} '''Лівы''' (саманазва: ''līvlizt'', латв. ''lībieši'', {{lang-sla|либь}}) — малы фіна-ўгорскі народ, карэнныя жыхары [[Курляндыя|Курляндыі]]. Агульная колькасць у [[Латвія|Латвіі]] (згодна з перапісам 2011 г.) — 179 чал. У 2013 г. у [[Канада|Канадзе]] памёр апошні носьбіт [[ліўская мова|ліўскай мовы]]<ref>[http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article3782596.ece Death of a language: last ever speaker of Livonian passes away aged 103]</ref>. Найбліжэйшыя сваякі ліваў — сучасныя [[эстонцы]], з якімі лівы падтрымлівалі [[эканоміка|эканамічныя]] і [[культура|культурныя]] сувязі да пачатку XX ст. Кантакты з эстонцамі бачныя і на ўзроўні мовы ліваў. Нашчадкі старажытных ліваў у Латвіі — малалікая [[этнас|этнічная група]], якая займае тэрыторыю галоўным чынам на ўзбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]], у межах [[Вэнтспілс|Вентспілскага]] раёна. Паводле веравызнання лівы, у асноўным, з’яўляюцца [[пратэстантызм|пратэстантамі]]-[[лютэранства|лютэранамі]]. У [[Латвія|Латвіі]] лівы лічацца адным з двух аўтахтонных у краіне народаў разам з [[Латышы|латышамі]] ([[латгальцы]], хоць і маюць вельмі адметную [[Латгальская мова|латгальскую мову]], уключаюцца ў склад латышоў). У прэамбуле Канстытуцыі (Сатвэрсмэ) Латвійскай Рэспублікі гаворыцца: «''Латвійскую ідэнтычнасць ў еўрапейскай культурнай прасторы ад старажытнасці твораць латышскія і ліўскія традыцыі''»<ref>[https://likumi.lv/doc.php?id=57980]</ref>. == Тэрыторыя рассялення == Пачынаючы з [[3 тысячагоддзе да н.э.|III тысячагоддзя да н.э.]] лівы засялялі тэрыторыю сучаснай Латвіі, прыбыўшы на [[Прыбалтыка|прыбалтыйскія]] землі з поўначы ці паўночнага ўсходу. Займалі землі, што прылягалі да [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]], у басейнах рэк [[Даўгава]] і [[Гаўя]], паўночную частку [[Курземскі паўвостраў|Курземскага паўвострава]]. Пазней лівы былі часткова выцеснены, часткова асіміляваны [[балты|балцкімі плямёнамі]]. Да канца I тысячагоддзя н.э. тэрыторыя рассялення ліваў, якія асіміляваліся [[куршы|куршамі]] і [[латгалы|латгаламі]], зменшылася. У IX—XII стст. лівы займалі землі на ўзбярэжжы [[Рыжскі заліў|Рыжскага заліва]]. На поўначы Беларусі вядомыя адзінкавыя знаходкі жаночых упрыгажэнняў ліваў XII—XIII стст.: шкарлупкападобныя фібулы, бранзалеты, крыжападобныя шпількі і інш. ([[Браслаў (археалагічны помнік)|Браслаў]], [[Маскавічы (археалагічны помнік)|Маскавічы]], [[Полацк]] і інш.). Менавіта ліўскае ''suž'' «воўк» з’яўляецца фанетычна найбліжэйшым словам з усёй фінскай лексікі (эстонскае ''suzi'', фінскае ''susi'') да першакрыніцы, ад якой пайшла назва дняпроўскай ракі [[Сож]] (''Suž > Съжь > Сож'')<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 208.</ref>. Узнікненне назвы адносяць да часоў балцка-фінскага ўзаемадзеяння ў рэгіёне сожскіх вярхоўяў, пачатак якога датуюць 4400—4200 гг. да н.э. Тады, у пачатку сярэдняга [[Неаліт|неаліту]], на тэрыторыю протабалтаў ([[Нарвенская культура|Нарвенская]] і [[Нёманская культура|Нёманская]] археалагічныя культуры) з паўночнага ўсходу насунулася [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-вугорская]] па паходжанні археалагічная [[Культура тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі|культура ямачна-грабенчатай керамікі]]<ref>A. Girininkas. Baltų kultūros ištakos II. Klaipėda, 2011. С. 102—107.</ref>. == Старажытная культура == [[Файл:Гістарычнае ўбранне ліваў.jpg|alt=Гістарычнае ўбранне ліваў|міні|Гістарычнае ўбранне ліваў]] Згодна з археолагамі, жылі ў паўзямлянкавых і наземных (аднакамерных зрубных) жытлах з ачагамі, радзей з печамі-каменкамі. Сярод помнікаў ліваў X — пачатку XII стст. гарадзішча і селішча Кентэскалнс — паселішча на месцы Рыгі, гарадзішча Айзкраўклэ, селішчы Кабэлэс, Саласпілс, Лаўкскола. Асноўным заняткам старажытных ліваў было [[земляробства]], значную ролю ў гаспадарчым жыцці адыгрывала [[рыбалоўства]] і [[бортніцтва]], а таксама [[гандаль]]. У IX—XII стст. адбываецца моцнае расслаенне ліваў з вылучэннем раннефеадальных вярхоў. Пра гэта сведчаць [[летапіс]]ныя крыніцы, якія згадваюць «князёў і старэйшын» ліваў ([[Каўпа]], [[Дабрэл]] і інш.), а таксама [[археалогія|археалагічныя]] матэрыялы (пахаванні з вялікай колькасцю прадметаў, што сведчаць пра высокі сацыяльны статус пахаваных, скарбы рэчаў з [[серабро|серабра]]). У XI — пачатку XII стст. лівы плацілі даніну [[Полацкае княства|Полацкаму княству]], але ў канцы XII ст. трапілі пад моцны [[немцы|нямецкі]] ўплыў. У 1205 г. значная частка ліўскага насельніцтва прымае ад немцаў [[хрысціянства]]. Нягледзячы на гэта, лівы працягваюць барацьбу супраць нямецкай прысутнасці, карыстаючыся дапамогаю латгалаў і палачанаў. У 1220-я гады лівы канчаткова падпарадкоўваюцца [[Ордэн мечаносцаў|Ордэну Мечнікаў]] і пачынаюць браць удзел у ваенных кампаніях супраць [[эсты|эстаў]], латгалаў, палачанаў і князёў паўночнай [[Русь|Русі]]. Пачынаючы з канца XIII ст. звестак пра ліваў у летапісах вельмі мала, яны ўсё больш [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асімілююцца]]. Пахавальны абрад у ліваў — трупапалажэнне ў бескурганных (Айзкраўклэ, Саласпілс, Лаўкскола, Вампэніешы, Ідыпі) і курганных (Стэдэры, Чыекуры, Прыедэ) могільніках. Для наддзвінскіх ліваў характэрны бескурганныя могільнікі і курганы, а для ліваў, што жылі ў басейне Гаўі, толькі курганныя могільнікі. У склад пахавальнага інвентару абавязкова ўваходзілі гаршкі. У жаночых пахаваннях знойдзены авальныя (чарапахападобныя) [[Фібула|фібулы]], злучаныя нагруднымі ланцужкамі, шыйныя грўні, рознакаляровыя шкляныя [[пацеркі]], бронзавыя [[бранзалет]]ы і пярсцёнкі, жалезныя нажы ў похвах, у мужчынскіх — прадметы ўзбраення і бытавыя рэчы. Сустракаецца і трупаспаленне. == У культуры == [[Файл:Рака Салаца на латвійскай поўначы.jpg|міні|Рака Салаца на латвійскай поўначы.]] Пачынальнік латышскай паэзіі [[Аўсэкліс]] (Мікеліс Крогзэміс), які паходзіў з «ліўскіх» краёў на латвійска-эстонскім памежы, прысвяціў лівам вершы «Думкі апошняга ліва каля вусця Салакі»<ref>[https://www.uzdevumi.lv/p/latviesu-literatura/10-12-klase/auseklis-mikelis-krogzemis-5410/re-895e616f-1c5f-4ee4-a2f4-1f5fdd5452e3 Думкі апошняга ліва ля вусця Салакі]</ref>: <blockquote><poem> Бывай, святая зямля, святыя пячоры, Дзе бацькі насалоджваліся нябеснымі імгненнямі! Бывай, Салаца, якая маіх братоў У калысках хваляў гушкала! Бывай, старое белае Лайміна мора, Якое вучыла бацькоў свабодзе. (…) Няхай несмяротны латыш, наш брат, Яшчэ тысячу гадоў завіхаецца наўкола цябе. Няхай ён згадвае нас, каторыя спяць у цемры, Калі робіць слаўныя справы пад сонцам. І пакуль ён жыве на балтыйскіх берагах, Мы таксама разам з ім працягнем жыць. </poem></blockquote> [[Файл:Прэзідэнт Латвіі Э. Левітс з урадоўцамі Талсінскага самакіравання і прадстаўнікамі ліўскай этна-культурнай супольнасці.jpg|міні|Прэзідэнт Латвіі Э. Левітс з урадоўцамі Талсінскага самакіравання і прадстаўнікамі ліўскай этна-культурнай супольнасці на фоне шыльды з двухмоўным латышска-ліўскім надпісам.]] Да ліваў сябе залічаюць заснавальнікі этна-культурнага фалькларысцкага руху ў Латвіі — сям’я Сталтаў (Дайніс і Хэлмі), якія ў 1976 годзе стварылі фальклорны гурт ''Skandinieki'' (Скандыніекі). За нашчадкаў ліваў лічаць сябе таксама ўдзельнікі вядомага ў Латвіі сямейнага музычнага фальклорнага гурта ''Delve'' (Дэлвэ). Ліўская ідэнтычнасць, што схіляе да асобнасці, ускосна дапамагае фалькларыстам трымацца этна-каштоўнасцяў і ў сучасных умовах глабалізацыі. У складзе Латвійскага ўніверсітэта ад 2018 года дзейнічае навуковая ўстанова «Ліўскі інстытут»<ref>{{Cite web |url=http://www.livones.net/lv |title=Сайт Ліўскага інстытута |access-date=19 красавіка 2023 |archive-date=17 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017082459/http://www.livones.net/lv |url-status=dead }}</ref>. У студзені 2023 года ў Латвіі была ўсталяваная першая двухмоўная, латышска-ліўская шыльда на ўездзе ў Талсінскі край (адміністрацыйная адзінка ў складзе Латвіі). Сцягам сучаснага ліўскага руху лічыцца зялёна-бела-сіні. {{зноскі}} == Літаратура == * Дучыц, Л. У. Лівы / Л. У. Дучыц // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 14. — ISBN 978-985-11-0354-2. * Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 118 * История Латвийской ССР, Рига, 1952. * ''Alenius K.'' Viron, Latvian ja Liettuan historia. — Jyväskylä 2000, Gummerus Kirjapaino Oy, ISBN 951-796-216-9 == Спасылкі == * [http://www.livones.lv/ Інфармацыя пра ліваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061116042929/http://www.livones.lv/ |date=16 лістапада 2006 }} {{ref-lv}} * [http://liedags.blogs.lv/ Ліўскія блогі]{{Недаступная спасылка}} {{ref-lv}} * [https://web.archive.org/web/20050129100517/http://homepage.mac.com/uldis/livonia/livonia.html Віртуальная Лівонія] {{ref-lv}} {{Фіна-ўгорскія плямёны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фіна-ўгорскія народы]] [[Катэгорыя:Народы Латвіі]] qq93rqjdqdpx2zsk8i42kg78vxeak64 Зянон Станіслававіч Пазняк 0 25349 5134590 5059105 2026-05-01T13:08:02Z 5134590 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пазняк}} {{ДД}} '''Зяно́н Станісла́вавіч Пазня́к''' (нар. {{ДН|24|4|1944}}, [[Суботнікі|в. Суботнікі]], {{МН|Іўеўскі раён|у Іўеўскім раёне|}}) — беларускі [[палітык]] і [[грамадскі дзеяч]], [[археолаг]], [[мастацтвазнаўца]], [[пісьменнік]]. [[Кандыдат навук|Кандыдат мастацтвазнаўства]] (1981). Адзін з заснавальнікаў «[[Мартыралог Беларусі|Мартыралога Беларусі]]» (1988) і [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага Народнага Фронту «Адраджэнне»]] (1989—1999), старшыня [[Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ|Кансерватыўна-Хрысціянскай партыі — БНФ]] (з 1999). З 1996 года жыве ў эміграцыі. == Біяграфія == === Раннія гады. Навуковая дзейнасць === [[Файл:Subotniki (01).jpg|thumb|left|Хата Зянона Пазняка ў [[Суботнікі|Суботніках]].]] Беларус, каталік. Унук беларускага дзеяча ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ([[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]) [[Ян Пазняк|Янкі Пазняка]]. Бацька, якога ўлетку [[Мабілізацыя|мабілізавалі]] ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]], загінуў на фронце ў снежні 1944 года. Скончыў [[Суботнікі|Суботніцкую]] сярэднюю школу, мастацтвазнаўчае аддзяленне [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут|Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута]] па спецыяльнасці тэатразнаўца (1967), аспірантуру пры Інстытуце этнаграфіі, мастацтвазнаўства і фальклору [[АН БССР]] (1972). У 1969 разам з [[Лявон Цімафеевіч Баразна|Лявонам Баразной]] апублікаваў у маскоўскай газеце «Правда» артыкул «Заботясь о будущем», спрабуючы выратаваць ад знішчэння гістарычную [[вуліца Няміга|вуліцу Няміга]], што адтэрмінавала знішчэнне многіх гістарычна каштоўных будынкаў і кварталаў у цэнтры Мінска, у тым ліку [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]], [[Верхні Горад|Верхняга горада]] і [[Ракаўскае прадмесце|Ракаўскага прадмесця]]. Займаўся мастацтвазнаўствам. У 1974 годзе праз палітычна-адміністрацыйныя рэпрэсіі пазбаўлены працы ў [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытуце мастацтвазнаўства]], з 1976 года займаўся археалогіяй. Працаваў старшым навуковым супрацоўнікам у аддзеле археалогіі [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі АН БССР]], вывучаў перыяд позняга [[Сярэдневякоўе|сярэднявечча]] на Беларусі, займаючыся раскопкамі [[Мінск]]а, [[Лоскі замак|Лоска]], [[Мядзел|Мядзела]] і іншых беларускіх гарадоў і мястэчак. У 1981 годзе абараніў дысертацыю «Праблемы станаўлення і развіцця беларускага прафесійнага тэатра пачатку XX стагоддзя (1900—1917 гг.)», з прычыны канфлікту з кіраўніцтвам інстытута абарона адбылася ў [[Ленінград]]зе. === Палітычная дзейнасць === У 1988 годзе адкрыў і археалагічна даследаваў масавыя пахаванні людзей у [[Курапаты|Курапатах]] каля Мінска, дзе ў 1930-я гады савецкія ўлады расстрэльвалі людзей. У чэрвені 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» апублікаваў артыкул «[[Курапаты — дарога смерці]]». Пасля публікацыі артыкула, 30 кастрычніка 1988 года ў Мінску адбыўся [[Мітынг-рэквіем «Дзяды» 30 кастрычніка 1988 года|мітынг-рэквіем «Дзяды»]], які быў разагнаная ўладамі з ужываннем дубінак і слёзатачывых газаў. Вынікам стаў рост апазіцыйных настрояў і ўтварэнне арганізацыйнага камітэта па стварэнні Беларускага народнага фронту, на чале якога стаў Зянон Пазняк. Старшыня [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»]] (1989—1999) і [[партыя БНФ|партыі БНФ]] (1993—1999).<ref name="svaboda.org">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29898956.html|title=Зянону Пазьняку — 75 гадоў: Нехта павінен казаць праўду, нават калі пацягнуць на крыж|first=Сяргей|last=Навумчык|website=Радыё Свабода|date=2019-04-25|access-date=2023-09-17}}</ref> Ужо ў першым туры выбараў 4 сакавіка 1990 года абраны дэпутатам [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] [[Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання|12-га склікання]]. З траўня 1990 года па студзень 1996 года — дэпутат [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета]], кіраўнік дэпутацкай [[Апазіцыя Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»|апазіцыі БНФ]]. Дабіваўся адкрыцця праўды пра маштабы [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], выступаў за вяртанне [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белага сцяга]] і герба [[Пагоня|Пагоні]] як дзяржаўных сімвалаў Беларусі, удзельнічаў у распрацоўцы сацыяльна-эканамічнага заканадаўства. У 1992 годзе пад кіраўніцтвам Зянона Пазняка фракцыяй БНФ у Вярхоўным Савеце створана Канцэпцыя эканамічнага развіцця Беларусі<ref>Апублікавана ў «Народнай газеце» ад 16 красавіка 1992.</ref>. На патрабаванне дэпутатаў Апазіцыі БНФ 24 жніўня 1991 года была скліканая нечарговая сесія Вярхоўнага Савета, на якую дэпутаты БНФ пад кіраўніцтвам Пазняка вылучылі пакет законапраектаў аб вяртанні незалежнасці Беларусі. 25 жніўня 1991 году Вярхоўны Савет прагаласаваў за наданне [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] статусу канстытуцыйнай сілы, што азначала вяртанне незалежнасці Беларусі. У 1994 годзе Зянон Пазняк ажаніўся з аднапартыйкай Галінай Вашчанка. [[Выява:Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994). Першы тур. Зянон Пазняк.svg|thumb|left|250px|Вынікі Зянона Пазняка на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі, 1994|выбарах прэзідэнта Беларусі 1994 года]]]] Зянон Пазняк вылучаўся кандыдатам у прэзідэнты Беларусі на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|выбарах 1994 года]], атрымаў у першым туры 12,82 % галасоў, заняўшы трэцяе месца, і не трапіў у другі тур. У студзені 1995 года, пасля ўварвання расійскіх войскаў у [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя|Чачню]], апазіцыя БНФ у Вярхоўным Савеце выступіла ў падтрымку народа [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя|Ічкерыі]]. Новаабраны Прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] ў адказ заявіў, што Зянон Пазняк заклікае беларусаў ехаць ваяваць. Пазняк падаў у суд, Вярхоўны Суд прызнаў рацыю Пазняка і абавязаў Лукашэнку абвергнуць сказанае і выбачыцца; зроблена гэта не было<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=229384|title=Ажаніўся ў 50 гадоў, яму прысвяцілі рэп… 11 фактаў пра Зянона Пазняка, якому спаўняецца 75 гадоў|website=Наша Ніва|access-date=2023-09-17}}</ref>. Напярэдадні [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндума 1995 года]], які быў ініцыяваны Аляксандрам Лукашэнкам і тычыўся пазбаўлення Пагоні і бела-чырвона-белага сцяга статусу дзяржаўных сімвалаў, а [[Беларуская мова|беларускай мовы]] — статусу адзінай дзяржаўнай мовы, эканамічнай інтэграцыі з [[Расія|Расіяй]] і права прэзідэнта распускаць парламент, дэпутаты апазіцыі БНФ пад кіраўніцтвам Зянона Пазняка абвясцілі галадоўку на знак пратэсту. Уначы з 11 на 12 красавіка яны былі гвалтоўна выдаленыя з [[Дом урада (Мінск)|будынка Вярхоўнага Савета]]. Як успамінае яго паплечнік, былы дэпутат [[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Сяргей Навумчык]]: ''«Пазняка ўдарылі нагой у грудзі, выціскалі вочы, білі аб сцяну»''<ref>''Навумчык С.'' Дзевяноста пяты. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2015</ref>. На [[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (1995)|мясцовых выбарах]] у чэрвені 1995 года балатаваўся па Ангарскай акрузе ў Мінску. Прайграў у другім туры і не атрымаў дэпутацкі мандат<ref>[https://eurobelarus.info/files/22/86/Vopreki_ochevidnosti.pdf Вопреки очевидности/Владимир Мацкевич. — Невский простор, 2006. — 210 с.] — с.78-80</ref>. На [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|парламенцкіх выбарах]] у лістападзе 1995 года балатаваўся ў [[Смаргонь|Смаргоні]]. Паводле афіцыйных даных набраў 47 % галасоў, ягоны супернік — 40 %, але 13 % прагаласавалі супраць абодвух кандыдатаў, і выбары не адбыліся<ref>''Навумчык С.'' Дзевяноста пяты. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2015. — С. 264</ref>. === Эміграцыя === У сакавіку 1996 года, пазбягаючы магчымага арышту, пакінуў Беларусь разам з [[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Сяргеем Навумчыкам]], праз месяц вярнуўся ў Мінск на [[Чарнобыльскі шлях]], затым зноў пакінуў краіну. Некаторы час быў ва [[Украіна|Украіне]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], пасля быў запрошаны ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе ўрадам яму 24 жніўня 1996 года быў дадзены палітычны прытулак. У эміграцыі займаецца палітычнай дзейнасцю, сустракаецца з грамадскасцю і журналістамі розных краін. Жыў з сям’ёй у [[Варшава|Варшаве]] (Польшча). З 1996 года выдаваў у Варшаве бюлетэнь «[[Беларускія ведамасці (часопіс)|Беларускія ведамасьці]]». Зянон Пазняк вылучаўся кандыдатам у прэзідэнты Беларусь на альтэрнатыўных, непрызнаных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1999)|выбарах 1999 года]], якія прызначылі дэпутаты Вярхоўнага Савета, верныя Канстытуцыі 1994 года. Але фактычна выбары не адбыліся. Восенню 1999 года крызіс, які ўзнік пасля вострай крытыкі Зянона Пазняка на адрас старшыні ЦВК [[Віктар Іосіфавіч Ганчар|Віктара Ганчара]], скончыўся расколам БНФ на дзве структуры: [[Партыя БНФ|партыю БНФ]] пад кіраўніцтвам [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячоркі]] і [[Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ|Кансерватыўна-Хрысціянскую партыю — БНФ]] на чале з Зянонам Пазняком. Для прадухілення небяспекі, якая навісла ў гэты час над [[Курапаты|Курапатамі]], Зянон Пазняк заклікаў да стварэння народнага мемарыяла і прапанаваў ідэю крыжовага шэсця на [[Дзяды]]. Канцэпцыя мемарыяла — тэхналогія, колькасць і размяшчэнне крыжоў — абмяркоўвалася ў лютым-сакавіку 2000 года, у тым жа годзе адбылося першае крыжовае шэсце. 15 чэрвеня 2001 года была зарэгістравана ініцыятыўная група па зборы подпісаў для вылучэння яго кандыдатам у прэзідэнты на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|выбарах]] (у колькасці 1429 чалавек), кіраўнік ініцыятыўнай групы [[Сяргей Пятровіч Папкоў (нар. 1940)|Сяргей Папкоў]]. Паводле звестак выбарчых штабоў, ініцыятыўная група Зянона Пазняка сабрала 104 600 подпісаў, але частка іх згубілася праз тое, што подпісы рэгістравалі ў раёнах, дзе яны былі сабраныя, а не па месцы жыхарства іх уладальнікаў. У выніку [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|ЦВК Беларусі]] зарэгістравала толькі 75 818 подпісаў<ref>http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Archive-Elections-PRB2001-Soob3.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171209103335/http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Archive-Elections-PRB2001-Soob3.pdf |date=9 снежня 2017 }} Сообщение об итогах выдвижения гражданами Республики Беларусь кандидатов в Президенты Республики Беларусь(по результатам заседания Центральной комиссии 8 августа 2001 года)</ref>, а Зянон Пазняк заклікаў сваіх прыхільнікаў нікога на выбарах не падтрымліваць. 21 снежня 2005 года ініцыятыўная група Зянона Пазняка па вылучэнні яго ў кандыдаты ў прэзідэнты падала спісы на рэгістрацыю, аднак ЦВК заявіла, што Пазняк паводле закона не можа ўдзельнічаць у выбарах. [[Выява:Zianon Pazniak Warszawa 4.JPG|thumb|250px|Зянон Пазняк пасярод беларускіх студэнтаў у [[Варшава|Варшаве]], 15 верасня 2011]] Пад яго кіраўніцтвам калектывам палітыкаў і спецыялістаў у 2017 годзе распрацавана праграма «Вольная Беларусь» як праект новай Беларусі<ref>[https://news.tut.by/economics/540650.html news.tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190926040850/https://news.tut.by/economics/540650.html |date=26 верасня 2019 }}</ref>. Каментуючы тэму свайго магчымага вяртання ў Беларусь, Зянон Пазняк заявіў, што Аляксандр Лукашэнка не змяняецца, і «''прыезд Пазняка ў ягоны гэбісцкі калгас азначаў бы прызнанне лаяльнасці ягонай душагубкі і маральную капітуляцыю беларускага Адраджэння''»<ref name="svaboda.org" />. У студзені 2023 года наведаў [[Украіна|Украіну]]. == Навукова-даследчыцкая дзейнасць == Даследаваў археалогію і архітэктуру сярэдневяковых гарадоў і мястэчак Беларусі, беларускае мастацтва і мастацкую культуру, займаўся тэорыяй і практыкай аховы і аднаўлення культурна-гістарычнай спадчыны [[Мінск]]а. Праводзіў раскопкі ў Мінску, [[Мядзел|Мядзелі]], [[Лоск]]у (Валожынскі раён), [[Суботнікі|Суботніках]] (Іўеўскі раён), [[Курапаты|Курапатах]] пад Мінскам і інш. У 1983 годзе Зянон Пазняк вывучаў мястэчкі Суботнікі і [[Іўе]]. У Суботніках ён знайшоў месца першапачатковага паселішча канца XIV ст. Самыя старажытныя знаходкі, выяўленыя праз шурфоўку ў Іўі, адносяцца да XVI ст.<ref>''Краўцэвіч А.'' Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV-XVIII стст. Планіроўка, культурны слой. — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. — С. 15.</ref> Аўтар кніг па мастацтве і архітэктуры. == Літаратурная і мастацкая творчасць == [[Выява:Zianon Pazniak czyta Listy spod szubienicy.ogv|thumb|left|250px|Зянон Пазняк чытае «[[Лісты з-пад шыбеніцы]]» Кастуся Каліноўскага падчас Беларускай дыктоўкі ў Варшаве, 28 лютага 2013]] Выдаў некалькі зборнікаў паэзіі і фотаальбомаў. Адзін з вершаў «Авэ, Марыя» быў пакладзены на музыку [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігарам Лучанком]] і ўвайшоў у рэпертуар ансамбля «[[Сябры (гурт)|Сябры]]»<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=qkqP-DfYlSs|title=«Авэ Марыя» - Алеся і Анатоль Ярмоленка «Сябры» 1993г.|access-date=2023-09-16}}</ref>/ Аўтар рамана «Палын-палын» (2016)<ref>{{Cite web|url=http://kamunikat.org/index.php?q=/&pubid=40044|title=Пазьняк Зянон, Пaлын-палын - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|website=Пазьняк Зянон, Пaлын-палын - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2023-09-16}}</ref> і п’есы «Акупацыя» (2020)<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/kultura/belarus-z-akupatsyyaj-zyanona-paz/|title=“Беларус” з “Акупацыяй” Зянона Пазняка|first=РАДЫЁ|last=РАЦЫЯ|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2021-01-24|access-date=2023-09-16|last2=tanyasm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230918112943/https://www.racyja.com/kultura/belarus-z-akupatsyyaj-zyanona-paz/|archivedate=18 верасня 2023|url-status=dead}}</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Медаль да стагоддзя БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29838254.html|title=Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100|first=Сяргей|last=Навумчык|website=Радыё Свабода|date=2019-03-27|access-date=2023-09-16}}</ref>, [[Крыж Ордэн Пагоні|Крыжам Ордэнам Пагоні]] (2024) за найважнейшы ўнёсак у здабыццё незалежнасці Беларусі, нацыянальнае адраджэнне, абарону дэмакратыі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/rada-bnr-uznaharodzila-roznych-dzejacou-za-zasluhi-perad-belaruskim-narodam/|title=Рада БНР узнагародзіла розных дзеячоў за заслугі перад беларускім народам|website=Рацыя|date=2024-03-25|access-date=2024-03-25}}</ref>. == Ацэнкі == [[Файл:Zianon Pazniak Warszawa 2.JPG|thumb|справа|Зянон Пазняк, Варшава, 2011]] Беларускі палітык і дыпламат [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] называе Зянона Пазняка галоўным героем таго часу, калі здабывалася беларуская незалежнасць<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30149637.html|title=Пётра Садоўскі: Не магла зваліцца на галаву незалежнасьць. Гэта журналісцкі штамп|first=Ганна|last=Соўсь|website=Радыё Свабода|date=2019-09-07|access-date=2023-09-16}}</ref>. Пісьменніца [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святлана Алексіевіч]] сказала, што Зянон Пазняк у эміграцыі «мае справу не з рэальнай Беларуссю, а з той, якая ў яго ў галаве»<ref>{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/yon-mae-spravu-ne-z-realnayu-belarussyu-a-z-prydumanayu-aleksievich-raskrytykavala-paznyaka-praz-kalinouskaga/|title=Ён мае справу не з рэальнаю Беларуссю, а з прыдуманаю. Алексіевіч раскрытыкавала Пазняка праз Каліноўскага|website=belsat.eu|access-date=2023-09-16}}</ref>. Галоўны рэдактар часопіса [[ARCHE]] [[Валерый Булгакаў]] заўважыў, што рыторыка Зянона Пазняка фактычна не змяняецца з канца 1980-х<ref>[https://gazeta.arche.by/article/415.html gazeta.arche.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200628203511/https://gazeta.arche.by/article/415.html |date=28 чэрвеня 2020 }}</ref>. == Бібліяграфія == * Браслаўшчына. Мн., 1970; * Рэха даўняга часу. Мн., 1985; * Сапраўднае аблічча. — Мн., 1992; * Курапаты. Менск — Ню Ёрк, 1993; * Глёрыя Патрыя. Вільня, 2000. * [http://www.bielarus.net/pdf/ksiazka_2003_rok_srodek.pdf Гутаркі з Антонам Шукелойцем]. — Беларускія ведамасьці, Варшава; Таварыства Беларускай Культуры ў Летуве, Вільня, 2003. — 144 с.: іл. ISBN 9955-9337-8-X == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|||519—520}} * {{крыніцы/ЭХЁХ|Позняк Зенон Станиславович}} * {{крыніцы/ХЁХ-1999|Позняк Зенон}} == Спасылкі == {{Commons|Zianon Paźniak}} * [http://www.pazniak.info Афіцыйны сайт Зянона Пазняка] * [http://www.bielarus.net Bielarus.net Беларуская Салідарнасць] * [http://www.narodnaja-partyja.org/ Кансерватыўна-Хрысціянская Партыя — БНФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210613180912/http://www.narodnaja-partyja.org/ |date=13 чэрвеня 2021 }} * [http://www.svaboda.org/archive/Zianon_Pazniak/latest/592/3045.html Блог на радыё «Свабода»] * [http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=kBidN2ffq0I З. Пазняк пра стварэнне «апазіцыі»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пазняк Зянон}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Актывісты супраць русіфікацыі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага народнага фронту]] [[Катэгорыя:Члены Кансерватыўна-Хрысціянскай Партыі — БНФ]] [[Катэгорыя:Кандыдаты мастацтвазнаўства]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі ІМЭФ НАНБ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (1994)]] [[Катэгорыя:Палітычныя эмігранты]] [[Катэгорыя:Дысідэнты Беларусі]] o4sztxjx1sdnx0cbb1k5s0womp47c16 Радзівон Анатолевіч Бонч-Асмалоўскі 0 32825 5134623 4394543 2026-05-01T13:53:02Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5134623 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бонч-Асмалоўскі}} {{ДД}} '''Радзівон Анатолевіч Бонч-Асмалоўскі''' ({{ДН|23|1|1884}}, маёнтак [[Блонь]], [[Ігуменскі павет]], [[Мінская губерня]], цяпер [[Пухавіцкі раён]], [[Мінская вобласць]] — {{ДС|10|10|1938}}, [[Чымкент]], [[Паўднёва-Казахстанская вобласць]], [[НКУС]]) — беларускі [[эканаміст]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == Сын [[Анатоль Бонч-Асмалоўскі|Анатоля]] і [[Варвара Бонч-Асмалоўская|Варвары]] Бонч-Асмалоўскіх. У 1904—1908 гадах член партыі [[эсэры|эсэраў]], за што быў асуджаны на 3 гады зняволення. Спрабаваў уцячы праз падкоп; закаваны ў кайданы. Пасля вызвалення ў 1912—1915 гадах вучыўся на Пецярбургскіх вышэйшых сельскагаспадарчых курсах, затым працаваў у земскім харчовым камітэце. У 1916—1917 гадах у арміі. У 1917—1921 гадах у земскіх установах Ігумена ([[Чэрвень (горад)|Чэрвеня]]) і [[Мінск]]а. З 1923 года сакратар, загадчык сельскагаспадарчай секцыі [[Дзяржплан БССР|Дзяржплана БССР]]. Распрацоўваў праблемы аднаўлення народнай гаспадаркі, хутарызацыі, развіцця кааперацыі. Па гэтых тэмах выступаў у друку. Арыштаваны [[ДПУ БССР]] 5 ліпеня 1930 года па справе «[[Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі|Беларускага філіяла Працоўнай сялянскай партыі]]». У 1931 годзе асуджаны да вышэйшай меры пакарання. Прысуд заменены на 10 гадоў ППЛ. Да 1936 года працаваў на будаўніцтве [[Беламорска-Балтыйскі канал|Беламорска-Балтыйскага канала]]. За ўзорную працу датэрмінова вызвалены. У 1938 годзе быў эканамістам-планавіком у Чымкенце. Арыштаваны органамі [[НКУС]] у чэрвені 1938 года. «Тройка» пры Упраўленні НКУС па Паўднёва-Казахстанскай вобласці 10 кастрычніка 1938 года вынесла рашэнне аб расстрэле. Рэабілітаваны. == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * Микула Е. Забытые имена: Родион Бонч-Осмоловский // Человек и экономика. 1992, № 10. * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} == Спасылкі == {{commons|Rodion Anatolievich Bonch-Osmolovsky}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бонч-Асмалоўскі Радзівон Анатолевіч}} [[Катэгорыя:Бонч-Асмалоўскія|Радзівон Анатолевіч]] [[Катэгорыя:Вязні Белбалтлага]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] geeropi7dljfa5foag67c68yzdh9eo0 Снуды 0 32995 5134539 5134537 2026-05-01T11:59:46Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5134539 wikitext text/x-wiki {{Возера |Назва = Снуды |Нацыянальная назва = |Выява = Озеро Снуды, Браслав.jpg |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 44|lat_sec =58.31 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 3|lon_sec =40.99 |region = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Вышыня над узроўнем мора = 129,6 |Даўжыня = 8,8 |Шырыня = 4,9 |Плошча = 22 |Аб'ём = 0,107 |Даўжыня берагавой лініі = 34,4 |Найбольшая глыбіня = 16,5 |Сярэдняя глыбіня = 4,9 |Тып мінералізацыі = |Салёнасць = |Празрыстасць = |Плошча вадазбору = 113 |Упадаюць = |Выцякаюць = |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць }} '''Снуды́'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім р-не]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У басейне ракі [[Друйка (рака)|Друйка]], за 10 км на поўнач ад горада [[Браслаў]], уваходзіць у [[Браслаўская група азёр|Браслаўскую групу азёр]] (другое па велічыні сярод іх<ref name="sh">{{кніга|аўтар=Шидловский К. С.|загаловак=Браславские озёра: Путеводитель по зоне отдыха Браслав|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|год=1989|старонкі=|старонак=63|isbn=5-345-00063-8|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>) і знаходзіцца на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры»]]. == Назва == Некаторыя даследчыкі лічаць угра-фінскімі фарманты ''-ты, -ды'' (азёры ''[[Дрывяты]], [[Дрысвяты]], Снуды'')<ref>Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 2. Мінск, 1994. С. 528.</ref>. == Гідраграфія == Плошча 22 км². Найбольшая глыбіня 16,5 м. Даўжыня 8,8 км. Найбольшая шырыня 4,9 км. Даўжыня [[бераг]]авой лініі 34,4 км. Аб’ём вады 107 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 113 км². Схілы [[Катлавіна|катлавіны]] вышынёй да 30 м, на ўсходзе і паўднёвым-усходзе абрываюцца блізка каля ўрэзу вады. Уздоўж усходняга берага цягнецца [[Озы|озавая]] града, парослая лесам. Берагі нізкія, пераўвільготненыя. [[Абалона (геаграфія)|Пойма]] шырынёй ад 5 да 150 м. Упадзіны чаргуюцца з пясчанымі мелямі, большасць з якіх парасла [[Трыснёг звычайны|трыснягом]]. На возеры 11 [[Востраў|астравоў]] агульнай плошчай 1,6 км² ([[Ліпавец (востраў)|Ліпавец]], [[Турмас]], [[Лакіна (востраў)|Лакіна]], [[Чырвонагорка|Краснагорка]] і інш.<ref name="atlas" />). У малаводныя гады мелі агаляюцца, колькасць астравоў павялічваецца да 16. Мелкаводдзе пясчанае, месцамі гліністае, глыбокія ўчасткі дна высланы [[Сапрапель|сапрапелем]]. На поўдні возера злучана [[пратока]]й з возерам [[Струста (возера)|Струста]], на ўсходзе — канавай з возерам [[Воласа Паўночны]], на поўначы ўпадаюць [[ручай|ручаі]] з азёр [[Астравіты (возера)|Астравіты]] і [[Войты]]. У заліў на паўднёвым усходзе ўпадае ручай з возера [[Турмуз]]. == Экалогія == Уздоўж берагоў паласа трыснягу і чароту шырынёй да 300 м, пашырана да глыбіні 2 м; падводная [[расліннасць]] пашырана да глыбіні 8 м. У возеры водзяцца [[Шчупак звычайны|шчупак]], [[лешч]], [[язь]], [[карп]], [[плотка]], [[амур белы]], [[лінь]], [[мянтуз]], [[Акунь звычайны|акунь]] і іншыя [[Біялагічны від|віды]] [[Рыбы|рыб]]<ref name="atlas">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=9, 46|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. Возера ўваходзіць у [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Нацыянальны парк «Браслаўскія азёры»]], у зону адпачынку Браслаў. У 1985 годзе на возеры Снуды створаны [[арніталогія|арніталагічны]] заказнік агульнай плошчай 2200 [[гектар]]аў<ref name="z">[http://www.advokatby.com/regional/feednc/bdesisd2q.htm Решение Витебского областного исполнительного комитета от 25.03.1985 № 98 «О создании орнитологического заказника местного значения на озере Снуды Браславского района»]</ref>. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Снуды||71}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Сну́ды|678}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/ВодКадастр}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=9, 46|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Браславский район: карта. Браслав: план. Видзы: план|адказны=Ред. Н. М. Шевель|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2013|тыраж=3000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}} {{Браслаўскія азёры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Браслаўская група азёр]] [[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Друйкі]] 3498lg1e0n58er69tsy0u7ygdpkc6m8 Алег Антонавіч Лойка 0 40199 5134688 5062255 2026-05-01T16:13:37Z ~2026-26519-03 167482 Старшёй на старшынёй 5134688 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лойка}} {{Навуковец |Навуковая сфера = [[філалогія]] |Вядомы як = паэт, пісьменнік, крытык, літаратуразнавец }} '''Алег Антонавіч Лойка''' ({{ДН|1|5|1931}}, {{МН|Слонім}} — {{ДС|19|11|2008}}, {{МС|Слонім||}}) — беларускі [[паэт]], [[пісьменнік]] і [[літаратуразнавец]]. [[Член-карэспандэнт АН БССР]] (1989), [[доктар філалагічных навук]] (1969), [[прафесар]] (1971). Лаўрэат [[Літаратурная прэмія імя Якуба Коласа|Дзяржаўнай прэміі БССР]] (1990){{sfn|Марозаў|2022}}. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і фельчара. Скончыў беларускую [[Слонім]]скую сярэднюю школу № 1, паступіў на [[філалагічны факультэт БДУ]], які скончыў з адзнакай у 1953 годзе і быў рэкамендаваны ў [[Аспірантура|аспірантуру]]. Скончыў у 1956 годзе аспірантуру пры кафедры беларускай літаратуры БДУ, абараніўшы кандыдацкую дысертацыю па тэме «Адам Міцкевіч і беларуская літаратура»{{sfn|Марозаў|2022}}. З 1956 года — выкладчык новаўтворанай кафедры беларускай літаратуры, якую ўзначаліў [[M. P. Ларчанка]] (кафедра вылучылася з кафедры беларускай мовы і літаратуры), з 1962 года — дацэнт. Абараніў доктарскую дысертацыю (1969). 3 1971 года — прафесар кафедры беларускай літаратуры, з 1985 года — загадчык кафедры беларускай літаратуры. З 1993 года, калі з кафедры беларускай літаратуры вылучылася некалькі самастойных кафедр — загадчык кафедры беларускай літаратуры XX стагоддзя. 3 1998 года — прафесар гэтай жа кафедры. У 1991—1996 гадах — дэкан [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта БДУ]]. Узначальваў партыйную арганізацыю факультэта, быў старшынёй савета факультэта, кіраваў універсітэцкім аб’яднаннем «Узлёт» (1964—1989). Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] і [[Саюз пісьменнікаў БССР|БССР]] з 1960 года{{sfn|Марозаў|2022}}. == Сям’я == У апошнія гады жыцця жыў у Слоніме. Быў жанаты, меў дачку Антаніну, сына [[Павел Алегавіч Лойка|Паўла]] і ўнукаў Віталя, Алега і Надзею. == Дзейнасць і творчасць == === Педагагічная === Пастаянна распрацоўваў новыя лекцыі, тэмы і семінары. Прачытаў курсы лекцый па «Гісторыі старабеларускай літаратуры», «Літаратуры XIX — пачатку XX ст.», «Уводзіны ў літаратуразнаўства», «Краязнаўства», спецкурсы па паэзіі, «Літаратурных славянскіх узаемасувязях» і інш. Стылістычную адметнасць лекцый А. Лойкі адзначалі студэнты БДУ, Варшаўскага, Іенскага універсітэтаў. Распрацаваны ў курсах лекцый матэрыял пакладзены ў аснову дапаможнікаў і падручнікаў для ВНУ. Сярод іншага, аўтар вучэбнага дапаможніка для студэнтаў ВНУ «Гісторыя беларускай літаратуры: Дакастрычніцкі перыяд» (ч. I — 1977, ч. II — 1980, 2-е дапрац. выд. ч. I і II — 1989), 2-томнага падручніка для філалагічных факультэтаў універсітэтаў «Гісторыя беларускай літаратуры: Дакастрычніцкі перыяд» (у двух выданнях), падручніка «Старабеларуская літаратура». Аўтар праграм па старабеларускай літаратуры і беларускай літаратуры XVIII — пачатку XX ст. Адзін са складальнікаў хрэстаматыі для вышэйшых навучальных устаноў «Беларуская літаратура XIX стагоддзя» (з [[С. Александровіч]]ам і [[В. Рагойша]]м, 1971, 2-е дапрацаванае выданне з В. Рагойшам, 1988). Пад кіраўніцтвам А. Лойкі абаронена 15 дысертацый. Быў старшынёй Вучонага савета па абароне дысертацый у БДУ, членам Вучонага савета [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуры імя Я. Купалы]], членам рздкалегій часопісаў «Веснік БДУ» (серыя IV), «Беларусь», «Спадчына», «Першацвет». === Навуковая === Выступаў як крытык і літаратуразнавец. Аўтар больш як 450 публікацый, у тым ліку шасці манаграфій — «„[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]“ Якуба Коласа: Вытокі, веліч, хараство» (1961), «Адам Міцкевіч і беларуская літаратура» (1959), «Сустрэчы з днём сённяшнім» (1968), «Максім Багдановіч» (1966), «Беларуская паэзія пачатку XX стагоддзя: Некаторыя заканамернасці і асаблівасці» (1972), «Старабеларуская літаратура» (2001). Сярод іншага «Гісторыя беларускай літаратуры: Дакастрычніцкі перыяд» (1977, 1980, 1989), зборнік літаратурна-крытычных артыкулаў і творчых партрэтаў «Паэзія і час» (1981), даклады на V Міжнародны з’езд славістаў «Беларуска-польскія літаратурныя ўзаемасувязі ў XIX ст.» (з [[Н. Перкін]]ым, 1963), на IX з’езд — «Традыцыі літаратуры старажытнай Русі ў беларускай літаратуры» (з [[В. Чамярыцкі]]м, [[А. Коршунаў|А. Коршунавым]], 1982). === Літаратурная === Аўтар 100 кніг, апошняя прыжыццёвая выйшла ў 2003 годзе. Дэбютаваў вершамі у 1943 годзе ў «Баранавіцкай газеце». Аўтар зборнікаў паэзіі «На юначым шляху» (1959), «Задуменныя пералескі» (1961), «Дарогі і летуценні» (1963), «Блакітнае азерца» (вершы і паэмы, 1965), «Каб не плакалі кані» (1967), «Дзівасіл» (1969), «Калі ў дарозе ты…» (выбранае, 1971), «Шчырасць» (1973), «Пачуцці» (вершы і паэма, 1976), «Лінія жыцця» (1978), «Скрыжалі» (выбранае, 1981), «Няроўныя даты» (1983), «Грайна» (1986), «Пралескі ў акопах» (1987), «Балады вайны і міру» (1989), «Талая вясна» (вершы і паэмы, 1990). Выйшлі кніжкі вершаў для дзяцей «Як Тоня рэха шукала» (1962), «Карагод дзівосных прыгод» (1966), «Каля млына» (1972), «Дзе хто начуе?» (1977), «Пра дзеда Аяяй і бабку Оёёй» (1984). Напісаў раманы-эсэ «Як агонь, як вада» (1984) і «[[Францыск Скарына]], або Сонца маладзіковае» (1990), аповесць «Скарына на Градчанах» (1990), аповесць «Кельты не ўміраюць» (1998). Аўтар сцэнарыя дакументальнага фільма «[[Максім Адамавіч Багдановіч|Максім Багдановіч]]» (зняты ў 1990). Пераклаў на беларускую мову кніжку выбраных твораў [[П. Верлен]]а «У месяцавым ззянні» (1974), [[І. В. Гётэ]] «Спатканне і ростань» (1981), [[Фрыдрых Шылер|Ф. Шылера]], асобныя творы рускіх, украінскіх, літоўскіх, латышскіх, польскіх і іншых паэтаў. Перакладчык і ўкладальнік 2-томнай анталогіі польскай паэзіі «Ад Буга да Віслы», куды ўвайшлі вершы 180 паэтаў. == Прызнанне == Узнагароджаны [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|ордэнам Дружбы народаў]], [[медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]], польскім медалём «[[Заслужаны перад польскай літаратурай]]», Срэбным Ганаровым знакам (Германія){{sfn|Марозаў|2022}} і інш. медалямі; Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія БССР імя Якуба Коласа|Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа]] (1990){{sfn|Марозаў|2022}} за раман-эсэ «Францыск Скарына, або Сонца маладзіковае», [[прэмія імя У. І. Пічэты|прэміі БДУ імя Уладзіміра Пічэты]]{{sfn|Марозаў|2022}}. == Памяць == * Імем Алега Лойкі названа вуліца ў Слоніме{{sfn|Марозаў|2022}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|ЛОЙКА Алег Антонавіч}} * {{крыніцы/БП 1917-90|Лойка Алег}}; * {{крыніцы/БП (1992-95)||Лойка Алег}}; * ''Аксак В.'' Вянок памяці: Алег Лойка // Радыё Свабода 19 ліст. 2008, 18:06; * [http://elib.bsu.by/handle/123456789/205090 Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Сер. 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. — Мінск: БДУ. — 2001. — № 2. — С. 113] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190822090838/http://elib.bsu.by/handle/123456789/205090 |date=22 жніўня 2019 }}; * [http://elib.bsu.by/handle/123456789/40064 Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Сер. 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. — 2006. — № 2. — С.137] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190822090835/http://elib.bsu.by/handle/123456789/40064 |date=22 жніўня 2019 }}. == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/86748/loyko-oleg-antonovich/ Алег Антонавіч Лойка] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лойка Алег Антонавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты НАНБ]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэканы філалагічнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] p93vigbe5oy8am46sosf7mr16i8hjkx Сафійскі сабор (Полацк) 0 41668 5134778 5134268 2026-05-01T21:23:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Узрыў сабора */ 5134778 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сафійскі сабор}} {{Храм |Тып храма = Колішні сабор |Беларуская назва = Сабор Сафіі Прамудрасці Божай |Арыгінальная назва = |Выява = Полацк._Сафійскі_сабор.jpg |Подпіс выявы = Сучасны выгляд Сафійскага сабора |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|210Г000606}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Полацк |lat_dir =N |lat_deg =55 |lat_min =29 |lat_sec =09 |lon_dir = E|lon_deg =28 |lon_min =45 |lon_sec =30 |region = BY_type:landmark |CoordScale = 5000 |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = [[Сабор (храм)|Сабор]] |Архітэктурны стыль = [[Віленскае барока]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1710|выбух парахавога склада,<br/> які зруйнаваў сабор|1738—1750|аднаўленне сабора з руін|||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1030 |Заканчэнне будаўніцтва = 1060 |Рэліквіі = |Сучасны стан = музей, у адным з прыдзелаў па святах адбываюцца набажэнствы |Сайт = |Commons = Cathedral of Saint Sophia, Polatsk }} '''По́лацкі Сафі́йскі сабо́р''' — помнік сакральнага дойлідства XI—XVIII ст. у горадзе [[Полацк]]. Лічыцца, што полацкая Сафія была пабудавана трэцяй, пасля вядомых на Русі сабораў у [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Кіеве]] (закладзены ў 1037 годзе) і [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Ноўгарадзе]] (каля 1045 года)<ref name="Дук-1150">{{cite web|url=https://www.psu.by/images/stories/iff/personal/duk/duk_polotsk_1150.pdf|title=ПОЛОЦК-1150. Истоки государственности на белорусских землях|author=Дук Д. В.|publisher=Полоцкий государственный университет|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. Разбураны ў 1710 годзе, у сярэдзіне [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] адноўлены як [[Базіліка|базіліка]] ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]] і захоўвае такі выгляд дагэтуль<ref name="Дук-1150"/>. == Гісторыя == [[Файл:1128 (Safijski sabor u Połacku).jpg|thumb|Паштовы блок Рэспублікі Беларусь, прысвечаны Сафійскаму сабору ў Полацку.]] Сафійскі сабор у Полацку быў пабудаваны ў [[XI стагоддзе|XI стагоддзі]] на тэрыторыі [[Полацкі дзядзінец|дзядзінца]]. Узвядзенне манументальнага сабора традыцыйна датуецца шырока, у межах пачатковага перыяду княжання [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] — 1044—1066 гадамі<ref name="Дук-1150"/>. Яго ўзводзілі з арыентацыяй на візантыйскія ўзоры і на такія ж храмы ў [[Кіеў|Кіеве]] і [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]]. Існуе гіпотэза, што сабор быў пабудаваны на месцы ранейшага [[Капішча|капішча]], прысвечанага [[Пярун]]у або [[Вялес]]у<ref>{{cite web|url=http://kryuja.org/artykuly/lobacz/lobacz_polack.html|title=Да пытання аб сакральнай тапаграфіі старажытнага Полацка|author=Лобач У.|publisher=Крыўя|accessdate=2024-05-24|lang=be}}</ref>{{sfn|Кежа|2011|с=18}}. Асноўны даследчык храма, ленінградскі археолаг [[В. Булкін]] у 1970-х гадах выявіў культурны слой са слядамі [[Пажар|пажару]], які папярэднічаў часу ўзвядзення храма і мог належаць першапачатковаму драўлянаму сабору<ref name="Дук-1150"/>. Узвядзенне Полацкай Сафіі трэба тлумачыць як амбіцыі [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] на гегемонію ва ўсходнеславянскім свеце{{sfn|Марзалюк|2010}}. Будаўніцтвам сабора падкрэсліваўся не толькі незалежны статус Полацка адносна Кіева. Полацк таксама мог успрымацца як «Новы Іерусалім» або «Другі Царград». Такім чынам, Полацк разам з Кіевам і Ноўгарадам прэтэндаваў на мадэляванне цэнтра хрысціянскага свету. Размяшчэнне Сафійскага сабора на ўскраіне [[Мыс|мыса]], на ўзгорку ў дзядзінцы было адной з асноўных рыс, акрамя трохвугольнай формы гарадоў у плане і размяшчэння іх на сямі ўзгорках, якая звязвала сталіцу ўсходнеславянскага княства з сусветным цэнтрам усходнехрысціянскай рэлігіі — горадам [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалем]], галоўны храм якога быў узведзены на [[Акропаль|акропалі]] грэчаскага горада [[Візантый]]{{sfn|Кежа|2011|с=18}}. Полацкі Сафійскі сабор упершыню згадваецца ў [[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]] канца [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]]: «Полацк на Дзвіне і на Палаце, драўляны, святая Сафія мураваная з сямі вярхамі» (''Полотескъ на Двине и на Полоте, древянъ, святая София камена о седми връсехъ'')<ref name="Дук-1150"/>. === Уніяцкі перыяд === [[Файл:Połacak, Vierchni Zamak, Sabornaja. Полацак, Верхні Замак, Саборная (S. Pachałavicki, 1579).jpg|300px|міні|злева|Іканаграфія сабора, 1579 год.]] Пасля вяртання Полацка пад юрысдыкцыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў 1579 годзе войскамі караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] Сафійскі сабор стаў адзіным храмам у горадзе, які належаў [[Праваслаўе|праваслаўным]]. Пасля падпісання [[Берасцейская ўнія|Берасцейскай уніі]] ў 1596 годзе сабор перайшоў да [[Уніяцтва|ўніятаў]]. Пасля пажару і частковага разбурэння 1607 года сабор быў у запусценні, у 1618 годзе ўніяцкі архіепіскап [[Іасафат Кунцэвіч]] аднавіў і значна перабудаваў сабор. У 1642 годзе сабор ізноў пацярпеў ад пажару, але быў неўзабаве адноўлены. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] Полацк быў узяты расійскімі войскамі цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]], які ў 1654 годзе наведаў сабор. Да 1667 года Сафійскі сабор быў праваслаўным, а затым ізноў перайшоў да ўніятаў. === Забойства манахаў і ўзрыў сабора === {{Галоўны артыкул|Забойства манахаў-базыльян у Полацку}} Падчас [[Вялікая Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]], 11 ліпеня 1705 года (30 чэрвеня паводле старога стылю), у саборы адбыўся [[Забойства манахаў-базыльян у Полацку|крывавы інцыдэнт]] з удзелам расійскага цара [[Пётр I|Пятра I]] і яго світы. Паводле ўніяцкіх і польскіх крыніц, у тым ліку мемуараў [[Януш Антоні Вішнявецкі|Януша Вішнявецкага]] і дакументаў базыльян, цар запатрабаваў адчыніць [[Царскія вароты|царскія вароты]] і звярнуў увагу на алтар з выявай святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. На пытанне манарха пра тое, хто забіў святога, адзін са святароў адказаў, што гэта зрабілі схізматыкі (ці віцябляне адной веры з царом). Гэта выклікала прыступ лютасці ў Пятра I, які ўдарыў вікарыя манастыра [[Канстанцін Заячкоўскі|Канстанціна Заячкоўскага]]. У выніку расправы, учыненай царом і яго афіцэрамі, у тым ліку [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|Аляксандрам Меншыкавым]], непасрэдна ў храме былі пасечаны шаблямі і забіты некалькі манахаў, сярод якіх казальнік [[Тэафан Калбячынскі]], а яшчэ некалькі чалавек памерлі ад катаванняў ці былі павешаны<ref>{{кніга |аўтар=Баўтовіч М. |загаловак=Полацкія пакутнікі: Збор дакумантаў |месца=Полацак |выдавецтва=Сафія |год=2000 |старонак=86 |isbn=985-6448-10-7}}</ref>. «[[Віцебскі летапіс]]» коратка паведамляе пра гэта: ''«У тым жа [1705] годзе месяца ліпеня 11 дня ў храме Св. Сафіі ён сам [цар Пётр I] забіў 4 базыльян у Полацку і пасадзіў у Полацку каменданта»''<ref>{{кніга|загаловак=Витебская лѣтопись, составленная витебскими мѣщанами: Михаиломъ Панцырнымъ, Иваномъ Чарновскимъ, Гавріиломъ АвЂркою и Стефаномъ АвЂркою|старонкі=226}}</ref>. Афіцыйная расійская версія, выкладзеная ў царскім маніфесце, тлумачыла гэтыя падзеі тым, што базыльяне мелі тайную перапіску з ворагамі (шведамі і сапежынцамі), публічна абражалі цара і аказалі ўзброены супраціў пры спробе іх арышту ў саборы, з-за чаго салдаты і пасеклі іх халоднай зброяй<ref>{{кніга |аўтар=Бантыш-Каменский Н. |загаловак=Историческое известие о возникшей в Польше унии... |месца=М. |год=1805 |старонкі=156—158}}</ref>. Пасля забойства святароў Сафійскі сабор быў абрабаваны і зачынены. Пётр I прапанаваў перадаць храм праваслаўнай абшчыне горада, аднак тая адмовілася яго прымаць, асцерагаючыся наступных рэпрэсій з боку мясцовай шляхты і ўніятаў пасля сыходу расійскай арміі<ref name="khoteev_sobor">{{cite web|url=https://kobrinsobor.by/petr-i-i-polockie-uniaty/|title=Петр I и полоцкие униаты|author=Хотеев А., свящ.|publisher=Сайт Кобрынскага сабора|date=4 верасня 2024|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. У выніку сабор быў ператвораны ў парахавы і амуніцыйны склад расійскай арміі (ён размяшчаўся ў [[Прытвор|прытворы]]). 1 мая 1710 года, напярэдадні адступлення войскаў, у саборы адбыўся магутны выбух пораху, які практычна цалкам знішчыў старажытны помнік архітэктуры XI стагоддзя, пакінуўшы яго ў руінах да 1738 года<ref name="патр">{{cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/750990.html|title=Собор Святой Софии, Премудрости Божией, в Полоцке|publisher=Патриархия.Ru|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://spb.hse.ru/humart/history/peter/biochronic/246804707|title=30.06/11.07.1705, сб. П. в Полоцке|publisher=Биохроника Петра Великого (1672-1725)|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. === Аднаўленне і наступная гісторыя === [[Файл:Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|міні|злева|Барочны інтэр'ер]] Аднаўленне сабора здзейсніў уніяцкі архіепіскап [[Фларыян (Грабніцкі)|Фларыян Грабніцкі]]. Да 1750 года на захаваных падмурках сцен была збудавана двухвежавая базіліка ў стылі віленскага барока, якую асвяцілі ў гонар [[Сашэсце Святога Духа|Сашэсця Святога Духа]]. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|Айчыннай вайны 1812 года]] храм выкарыстоўваўся французскімі войскамі як стайня. [[Файл:Połacak, Dźvina-Vierchni Zamak. Полацак, Дзьвіна-Верхні Замак (N. Orda, 1875-76).jpg|міні|Полацк, малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]]] Пасля [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабору]] 1839 года храм царквы быў вернуты праваслаўным. У 1911—1914 гадах быў праведзены капітальны рамонт сабора. У 1924 годзе ў рамках савецкай [[Атэізм|атэістычнай]] палітыкі царкву зачынілі і размясцілі ў ёй краязнаўчы музей. У перыяд [[Генеральная акруга Беларусь|нямецкай акупацыі]] з 1942 года па ліпень 1944 года Сафійскі сабор дзейнічаў, а потым быў ізноў зачынены. === Сучаснасць === [[Файл:Полацк. Сафійскі сабор. Хоры.jpg|міні|Арган на хорах сабора]] Пэўны час сабор служыў як збожжасховішча, а потым як архіў. Адраджэнне Сафіі да новага жыцця адбылося ў 1983 годзе, тады храм стаў канцэртнай залай, аўтарам праекта рэстаўрацыі быў [[Валерый Рыгоравіч Слюнчанка|Валерый Слюнчанка]]. У працах па вяртанню да жыцця Сафійскага сабора прымалі ўдзел беларускія і літоўскія рэстаўратары, расійскія археолагі ([[П. А. Рапапорт|П.&nbsp;А.&nbsp;Рапапорт]], [[В. А. Булкін|В.&nbsp;А.&nbsp;Булкін]]), чэшскія майстры-арганісты<ref>{{cite web|url=http://sophia.polotsk.museum.by/be/node/843|title=Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора|publisher=Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|accessdate=2024-05-24|lang=be}}</ref>. З 1983 года ў Сафійскім саборы дзейнічае канцэртная зала. У 1985 годзе ў саборы чэхаславацкай арганабудаўнічай фірмай «Rieger Kloss» быў збудаваны [[Арган (музычны інструмент)|арган]]. Першы канцэрт быў дадзены 2 мая 1985 года арганістам [[Алег Рыгоравіч Янчанка|Алегам Янчанкам]]. Штогод праходзіць [[Міжнародны фестываль старадаўняй і сучаснай камернай музыкі]] і міжнародны фестываль арганнай музыкі «[[Званы Сафіі]]»<ref>{{cite web|url=http://www.belta.by/ru/all_news/culture/Mezhdunarodnyj-festival-organnoj-muzyki-Zvany-Saf-otkryvaetsja-v-Polotske_i_650967.html|title=Международный фестиваль органной музыки «Званы Сафіі» открывается в Полоцке|publisher=БелТА|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. У храме размяшчаецца [[Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора]], які ўваходзіць у склад [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка]]. Побач з саборам усталяваны адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]]. У адным з [[Прыдзел|прыдзелаў]] сабора на царкоўныя святы здзяйсняюцца праваслаўныя набажэнствы<ref>{{cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/752282.html|title=Предстоятель Русской Церкви посетил Софийский собор в Полоцке|publisher=Патриархия.Ru|accessdate=2024-05-24|lang=ru}}</ref>. == Архітэктура == === Арыгінальная пабудова === [[Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|thumb|злева|Макет сабора XI ст.]] Узвядзенне храма звязана з пераносам цэнтра горада са старога гарадзішча. Архітэктурнае рашэнне полацкага Сафійскага сабора пераклікаецца з аднайменнымі храмамі Кіева і Ноўгарада. У плане сабор уяўляў сабой чатырохвугольнік з пяццю [[Неф|нефамі]] і трыма [[Апсіда|апсідамі]] гранёнай формы. Тры сярэднія нефы вылучаліся, што стварала ўражанне выцягнутасці і набліжала [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны храм]] да базілікальнага тыпу. Над уваходам размяшчаліся княжацкія [[Хоры|хоры]], уздоўж сцен цэнтральнай апсіды ішоў [[Сінтрон|сінтрон]], галоўны [[Купал|купал]] меў у дыяметры 5,85 метра. Памеры Полацкай Сафіі з поўначы на поўдзень — 26,2 м, з захаду на ўсход — 25,5 м. Падмуркі сабора мелі глыбіню каля 1,35 м{{sfn|Рапапорт|1994|с=72}}. Пад імі была ўладкавана спецыяльная драўляная субструкцыя: драўляныя лежні, якія ў месцах перасячэння змацоўваліся жалезнымі мыліцамі (кастылямі){{sfn|Рапапорт|1994|с=64}}. Сцены храма былі выкладзены з цэглы ў тэхніцы візантыйскай [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Аснову яе складала чаргаванне радоў цэглы ([[Плінфа|плінфы]]) — адзін супадаў знадворку з плоскасцю сцяны, другі ўтопліваўся на невялікую глыбіню адносна верхняга і ніжняга. Ніша, якая ўтваралася, запаўнялася вапняковым растворам з цагляным крошывам ([[Цамянка|цамянкай]]). Такі спосаб кладкі надаваў будынку маляўнічы выгляд. У некаторых месцах сістэмная муроўка «са схаваным радам» чаргавалася ўстаўкамі з апрацаваных камянёў{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}. Да храма прылягалі прыбудовы: [[Баптыстэрый|хрысцільня]] і лесвічная вежа на княжацкія хоры. Паколькі ў полацкай Сафіі не было абхадных [[Галерэя|галерэй]], прамавугольная па вонкавых абрысах вежа прымыкала непасрэдна збоку да будынка сабора, да заходняга члянення яго паўночнага фасада. Падмурак пад лесвічнай вежай быў выкананы ў выглядзе суцэльнай платформы, якая запаўняла ўсю плошчу пад яе сценамі і ўнутранай прасторай{{sfn|Рапапорт|1994|с=86}}. Па летапісах, можна меркавана сказаць, што храм меў сем [[Глава (архітэктура)|глаў]]. Чатыры купалы размяшчаліся сіметрычна ад галоўнага, а хрысцільня і лесвічная вежа мелі свае главы, што стварала своеасаблівы вобраз храма. Галоўныя адрозненні ад Кіева і Ноўгарада — гэта адсутнасць галерэй. Храм меў тры апсіды, а не пяць. Княжацкія хоры адкрываліся ў цэнтральнае памяшканне падвойнымі аркамі, якія абапіраліся на адзін прамежкавы слуп. Ёсць віма (дадатковае дзяленне ў апсіднай частцы падкупальнай прасторы), характэрная для [[Візантыя|Візантыі]]. Храм, як і наўгародскі, быў распісаны толькі [[Фрэска|фрэскамі]], тады як у Кіеве спалучаліся фрэскавае і [[Мазаіка|мазаічнае]] дэкаратыўнае аздабленне храма. Будаўніцтвам усіх трох храмаў, верагодна, займалася запрошаная з Канстанцінопаля [[Арцель|арцель]]. Галоўная ідэя храма — гэта ўваходжанне жыхароў Полацкай зямлі ў Сусветную царкву, напамінак пра [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|Сафійскі Сабор Канстанцінопаля]], сімвал магутнасці княжацкай улады. [[Файл:Полацк. Падмуркі сабора 2.JPG|міні|Рэшткі падмуркаў першапачатковага храма]] Арыгінальны будынак сабора XI ст. не захаваўся, засталіся яго фрагменты: рэшткі ніжніх сцен і [[Слуп (архітэктура)|слупоў]], і апсід вышынёй каля 11 метраў. === Барочны храм === [[Файл:ПОЛОЦК. Софийский собор. Вход..jpg|міні|злева|Уваход]] [[Файл:Полацк. Вежы сабора.jpg|міні|Вежы сабора]] У выніку работ, праведзеных у саборы ў сярэдзіне XVIII ст., з паўднёвага боку была прыбудавана новая апсіда, на поўдні размешчаны ўваход і дзве вежы. Гэта прывяло да пераарыентацыі падоўжнай восі храма перпендыкулярна першапачатковаму выгляду. Сабор стаў уяўляць сабой трохнефную аднаапсідную базіліку, арыентаваную на поўнач. З паўднёвага боку знаходзяцца дзве сіметрычныя вежы вышынёй 50 м. Перабудаваны ў стылі віленскага барока сабор атрымаў і новае рашэнне інтэр'ера. Акрамя барочных калон з'явілася шмат ляпных упрыгажэнняў, фігурныя [[Карніз|карнізы]] і некалькі нязвыклая каляровая гама. Алтарная частка храма была аддзелена ад цэнтральнага нефа высокай трох'яруснай перагародкай, да якой на скляпенні прылягала [[Барэльеф|барэльефная]] выява [[Ікона Святой Троіцы|Троіцы Новазапаветнай]]. Другі і першы ярусы былі распісаны і ўпрыгожаны драўлянай скульптурай. Ад роспісаў на алтарнай перашкодзе захаваліся: копія вядомай фрэскі [[Леанарда да Вінчы]] «[[Тайная вячэра (Леанарда да Вінчы)|Тайная вячэра]]» і [[Спас Нерукатворны]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Кежа Ю. М. |загаловак=Сакралізацыя княжацкай улады ва ўсходнеславянскім грамадстве |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета |тып=часопіс |год=2011 |нумар=9 |старонкі=18 |спасылка= |ref=Кежа}} * {{артыкул |аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк І. А.]] |загаловак=Гістарычная самаідэнтычнасць насельніцтва Беларусі ў XI—XVII стст. |выданне=Гістарычны альманах |тып=часопіс |год=2010 |нумар=16 |старонкі= |спасылка= |ref=Марзалюк}} * {{кніга |аўтар=Duchiński F. H. |загаловак=Historia o pozabiianiu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва= |год=1863 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Duchiński}} * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў У. А.]] |загаловак=Таямніцы Полацкай гісторыі |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=1994 |старонак=463 |спасылка= |isbn=5-338-01005-4 |ref=Арлоў}} * {{кніга |аўтар=[[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]] |загаловак=Беларускае барока |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2001 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Лазука}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Страчаная спадчына |адказны=Уклад. [[Тамара Віктараўна Габрусь|Т. В. Габрусь]] |месца=Мн. |выдавецтва=Беларусь |год=2003 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Габрусь}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксей Ільіч Комеч|Комеч А. И.]] |загаловак=Древнерусское зодчество конца Х — начала XII веков : Византийское наследие и становление самостоятельной традиции |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1987 |старонак=319 |спасылка= |isbn= |ref=Комеч}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Зодчество Древней Руси |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1986 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Русская архитектура X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982 |старонак=136 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=[[Валерый Рыгоравіч Слюнчанка|Слюнченко В. Г.]] |загаловак=Полоцкий Софийский собор : историко-архитектурный очерк |месца=Мн. |выдавецтва=Полымя |год=1987 |старонак=48 |спасылка= |isbn= |ref=Слюнчанка}} * {{кніга |аўтар=[[Тамара Віктараўна Габрусь|Габрусь Т. В.]] |загаловак=Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока |месца=Мн. |выдавецтва=Ураджай |год=2001 |старонак=287 |спасылка= |isbn=985-04-0499-X |ref=Габрусь}} * {{кніга |аўтар=[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагін А. М.]] |загаловак=Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=2007 |старонак=653 |спасылка= |isbn=978-985-11-0389-4 |ref=Кулагін}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Полацкае княства}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацтва Русі]] [[Катэгорыя:Саборы Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Віленскае барока]] [[Катэгорыя:Базыльянскія манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1060 годзе]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1750 годзе]] [[Катэгорыя:Збудаванні Полацка ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Верхні замак (Полацк)]] [[Катэгорыя:Сафійскі сабор (Полацк)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Іагана Глаўбіца]] [[Катэгорыя:XI стагоддзе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1750 год у Беларусі]] p3pdbo0gd8svp29fkx4upjchm5ii2n6 Майкл Джэксан 0 45305 5134888 4860052 2026-05-02T09:41:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134888 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія|месцамі нявычытаны машынны пераклад}} {{Цёзкі2|Джэксан}} {{Музыкант | Лэйблы = * [[Motown Records]] * [[Epic Records]] * [[Sony Records]] * [[The Michael Jackson Company Inc.]] }} '''Майкл Джозеф Джэксан''' ({{lang-en|Michael Joseph Jackson}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] спявак, танцор і аўтар песень, які дасягнуў міжнароднай вядомасці ва ўзросце 11 гадоў у якасці вакаліста дзіцячага гурта «[[Jackson 5]]», а пазней зрабіўся самым камерцыйна паспяховым сольным артыстам у гісторыі і быў абвешчаны «Каралём [[поп-музыка|поп-музыкі]]». Найвялікім прызнаннем карыстаюцца тры альбомы, запісаныя ім пад кіраўніцтвам прадзюсара [[Куінсі Джонс]]а, — «Off the Wall» (1979), «[[Thriller]]» (1982) і «Bad» (1987), прычым «[[Thriller]]» занесены ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінэса]] як дыск-лідар па продажу ў свеце. У актыве Джэксана 19 прэмій «[[Грэмі]]»; 13 раз ён уздымаўся са сваімі [[сінгл]]амі на першы радок [[Billboard Hot 100|амерыканскіх чартаў продажаў]]. Яго імя двойчы занесена ў [[Зала славы рок-н-рола|Залу славы рок-н-рола]] — у якасці сольнага выканаўцы і ўдзельніка Jackson 5. == Jackson 5 == {{main|Jackson 5}} Нарадзіўся ў сям’і Джозефа і Кэтрын у горадзе [[Гэры (Індыяна)|Гэры]] (штат [[Індыяна]]). Ён быў сёмым з дзесяці дзяцей. Джозеф арганізаваў сямейны гурт [[Jackson 5]], спачатку яны выступалі ў мясцовых барах і клубах і нават запісалі два сінглы на незалежнай фірме гуказапісу Steeltown Records, а затым у [[1969]] годзе пры садзейнічанні [[Бобі Тэйлар]]а падпісалі кантракт з гуказапісвальным гігантам [[Motown Records]]. Неўзабаве Джэксаны ўзвысіліся да агульнанацыянальнага ўзроўня, у [[1970]] годзе іх першыя чатыры сінглы пабывалі на першым радку амерыканскага чарта [[Billboard Hot 100]]. Паступова Майкл вылучыўся ў якасці франтмена дзіцячага квінтэта, фактычна менавіта яму даставаліся галоўныя сольныя партыі. Ён звяртаў на сябе ўвагу і дзіўнымі танцамі, і манерай паводзін на сцэне, якую ён капіраваў са сваіх куміраў — [[Джэймс Браўн|Джэймса Браўна]], [[Джэкі Уілсан]]а і інш. == Пачатак сольнай кар’еры == У [[1973]] годзе поспех сямейнага праекта пачаў падаць, рэкордынгавая кампанія абмяжоўвала іх фінансавыя магчымасці, і ў [[1976]] годзе яны падпісалі кантракт з іншай фірмай, у выніку чаго ім прыйшлося змяніць імя на The Jacksons. З 1976 па 1984 гады яны выдаюць яшчэ 6 альбомаў, раз’язджаючы па краіне ў турнэ. Тым часам Джэксан выпусціў чатыры сольных альбомы і шэраг паспяховых сольных сінглаў, сярод якіх «Got to Be There», «Rockin' Robin» і «Ben» (балада, прысвечаная яго свойскаму пацуку), што дасягнуў у [[1972]] годзе першага месца ў чартах. У [[1978]] годзе Майкл зняўся разам з Даянай Рос у экранізацыі брадвейскага мюзіклу «[[:en:The Wiz, film|The Wiz]]» («[[Дзіўны Чараўнік з Краіны Оз]]»). На здымках ён пазнаёміўся з музычным рэжысёрам [[Куінсі Джонс]]ам, які стане прадзюсарам яго самых вядомых альбомаў. Першы з іх, «[[Off the Wall]]» ([[1979]]), прадставіў Майкла Джэксана свету як яскравага, таленавітага маладога чалавека і моднага танцора. На вяршыню чартаў патрапілі дыскахіт «Don’t Stop 'Til You Get Enough» і больш павольная кампазіцыя «Rock With You», а сам альбом разыйшоўся тыражом больш 20 млн. Шматлікія музычныя аглядальнікі лічаць «Off the Wall» апошняй вяршыняй мімалётнай эпохі музыкі [[дыска]]. == «Thriller» == {{main|Thriller}} Альбом «[[Thriller, альбом|Thriller]]» увайшоў у гісторыю як лідар па продажу ва ўсім свеце. Ён назаўжды змяніў аблічча музычнага бізнесу. З нагоды гэтага альбома прадзюсар Квінсі Джонс заявіў у інтэрв’ю часопісу «[[Time|Тайм]]»: [[рытм-энд-блюз|«Чорная» музыка]] павінна была гуляць другую скрыпку на працягу доўгага часу, але яе дух — цэлая рухальная сіла ў поп-музыцы, якую Майкл злучыў з кожнай душой у свеце. Выпушчаны ў лістападзе [[1982]], «Thriller» даў Амерыцы сем [[сінгл]]аў: * «The Girl Is Mine» (№ 2, дуэт з [[Пол Макартні|Полам Макартні]]), * «Billie Jean» (№ 1, прэмія «Грэмі», самы буйны хіт за ўсю кар’еру Джэксана і адзін з найбольш [[сэмпліраванне|сэмпліруемых]] трэкаў [[фанк]]-музыкі), * «Beat It» (№ 1, яшчэ адна «Грэмі»), * «Wanna Be Startin' Somethin'» (№ 5), * «Human Nature» (№ 7), * «P.Y.T. (Pretty Young Thing)» (№ 10), * «Thriller» (№ 4). «Thriller» узначальваў [[Billboard 200]] на працягу дзевяці месяцаў (37 тыдняў) і не пакідаў меж гэтага чарта больш за два гады (122 тыдні). За гэты альбом Джэксан атрымаў восем прэмій «[[Грэмі]]» (у тым ліку ў самай прэстыжнай намінацыі, «лепшы альбом года») і сем [[American Music Awards]] (Амерыканскія музычныя прэміі). У [[1985]] альбом быў абвешчаны [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігай рэкордаў Гінэса]] «найбольш прадаваным альбомам за ўсю гісторыю». Па дадзеных на ліпень [[2001]], прададзена 26 мільёнаў копій альбома ў ЗША<ref>[http://michaeljackson.com/lofi/history-main-1980s.html Michael Jackson — History 1980s] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090703143634/http://michaeljackson.com/lofi/history-main-1980s.html |date=3 ліпеня 2009 }}</ref>, што зрабіла яго другім альбомам па продажах у гісторыі Амерыкі, ззаду «The Greatest Hits» групы [[The Eagles]] (27 мільёнаў). Ва ўсім свеце, «Thriller» быў рэалізаваны рэкордным тыражом у 104 мільёны копій. Джэксан і яго прадзюсары спрытна выкарыстоўвалі ў сваіх інтарэсах музычнае тэлебачанне: яго рэвалюцыйныя відэаролікі сталі асновай для [[MTV]], якому выканаўся толькі год падчас выпуску альбома. Папулярнасці дыска спрыяла, апроч шматлікіх іншых прычын, выступ Джэксана ў маі [[1983]] года на 25-й гадавіне Motown, дзе ён прадставіў свету 14-хвілінны [[відэакліп]], зняты да песні «Thriller» і вытрыманы ў стылістыцы [[фільм жахаў|фільма жахаў]]. На гэтым жа канцэрце падчас выканання «Billie Jean» Джэксан упершыню прадэманстраваў сваю знакамітую «[[месяцавая хада|месяцавую хаду]]»<ref>[http://michaeljackson.com/lofi/history-main-1980s.html Michael Jackson — History 1980s] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090703143634/http://michaeljackson.com/lofi/history-main-1980s.html |date=3 ліпеня 2009 }} May 16, 1983: Michael performs the moonwalk for the first time</ref>. == Васьмідзесятыя гады == [[Файл:Michael Jackson with the Reagans.jpg|thumb|Сустрэча Майкла Джэксана з [[Рональд Уілсан Рэйган|Рональдам Рэйганам]] і з яго жонкай Нэнсі.]] Па меры таго як узмацнялася ўвага прэсы да персоны Джэксана, спявак і яго асяроддзе выкарыстоўвалі гэту шуміху для вымання нечуванай патуль фінансавай выгады. У 1983 ён склаў кантракт з «[[Пепсі|Пепсі-колай]]», у рамках якога павінен быць зняцца ў іх рэкламным роліку. Падчас здымак адбыўся няшчасны выпадак, з-за якога Джэксан атрымаў апёкі ўсяго твару.<ref>[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/27/newsid_4046000/4046605.stm BBC.co.uk — On This Day 1984: Michael Jackson burned in Pepsi ad]</ref> Нягледзячы на гэту непрыемнасць, у [[1984]] годзе ён зноў лідыраваў у амерыканскіх чартах, гэтым разам з запісанай у дуэце з [[Пол Макартні|Полам Макартні]] кампазіцыяй «Say Say Say». На наступны год Майкл павыкупляў вялікую частку акцый кампаніі ATV Music Publishing, якая валодала правамі на большасць песень [[The Beatles]], што прычынілася спрэчкамі з Макартні, які сам марыў выкупіць гэтыя акцыі. Майкл Джэксан таксама працаваў разам з [[Фрэдзі Мерк'юры]], зрабіўшы з ім некалькі выпрабавальных запісаў, паведаміў гітарыст Queen Браян Гаральд Мей.<ref>[http://ctv.by/news/~group__m11=212~page__n16=1~news__n16=22980 Гітарыст Queen: Майкл Джэксан і Фрэдзі Мерк’юры запісалі пару трэкаў ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090704222345/http://ctv.by/news/~group__m11=212~page__n16=1~news__n16=22980 |date=4 ліпеня 2009 }}</ref>. Тым не менш па невядомых прычынах супрацоўніцтва так і не адбылося. Афіцыйна гаварылася пра занятасць абодвух музыкантаў. Падчас падрыхтоўкі новага альбома Джэксан упершыню заняўся дабрачынным праектам, якіх у яго кар’еры будзе яшчэ нямала. Разам з [[Лаянел Рычы|Лаянелам Рычы]] ён напісаў «We Are the World» (Мы — гэты Свет) — дабрачынны [[сінгл]], выкананы пры ўдзеле велізарнага россыпу зорак першай велічыні для дапамозе бяздольным дзецям Афрыкі. У [[1986]] годзе гэта песня была пераспявана на нямецкай мове («Wir sind die Welt») вядомай панк-рок выканаўцай [[Ніна Хаген|Нінай Хаген]]. Трэці (і апошні) альбом тандэму Джэксан-Квінсі, «Bad», займаў першы радок [[Billboard 200]] на працягу шасці тыдняў і даў свету яшчэ сем хітоў, з якіх пяць узнесліся на вяршыню [[Billboard Hot 100]]: «Bad», «I Just Can’t Stop Loving You», «The Way You Make Me Feel», «Man in the Mirror» і «Dirty Diana». У альбоме «Bad» Джэксан і Квінсі імкнуліся прытрымлівацца рэцэпту поспеху папярэдняга дыска (выкарыстанне стыльнага біта, гладкага фанк-джаза і электрагітары), але зрабіць усё значна маштабней. Альбом быў рэалізаваны вельмі самавітым тыражом у 29 млн копій. Далей Майкл быў заняты сваім першым турнэ ў якасці сольнага выканаўцы, у падтрымку альбома «Bad». Гэта была паездка па 15 краінах, якая заняла большую частку [[1988]] года, на ўвесь час якой яму былі прадстаўлены ў поўнае распараджэнне аўтобус, самалёт і верталёт.<ref>[http://michaeljackson.com/lofi/history-main-1980s.html Michael Jackson — History 1980s] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090703143634/http://michaeljackson.com/lofi/history-main-1980s.html |date=3 ліпеня 2009 }} September 12, 1987: Michael launches his Bad Tour on which he spends over a year visiting 15 countries</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/jackson/story/0,15819,1506780,00.html] Bad Fortune — The Guardian Newspaper, UK — Wednesday June 15, 2005</ref> У 1987 Джэксан зняўся ў трохмерным фільме «Captain EO». Апошні, з бюджэтам ад $17 да 30 млн, доўжыўся ўсяго 17 хвілін і на той час быў самым высокавыдатковым фільмам адносна працягласці. Гэта было першае з’яўленне Джэксана на вялікім экране. У 18-хвілінным [[кліп]]е да загалоўнай песні альбома «Bad» было нескладана заўважыць змены ў знешнасці спевака.<ref>[http://anomalies-unlimited.com/Jackson.html Anomalies Unlimited — The HisTory of Michael Jackson’s face] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130905225746/http://www.anomalies-unlimited.com/Jackson.html |date=5 верасня 2013 }} 1987 age 29: people and the press are '''really''' talking now</ref> Нягледзячы на тое, што колер яго скуры быў чорным на працягу ўсяго дзяцінства, з [[1982]] ён пачаў святлець, і стаў светла-смуглым. Гэта стала так прыкметна, што пра гэта стала пісаць уся прэса, і не толькі [[Жоўтая прэса|жоўтая]]. Джэксан растлумачыў гэта рэдкай хваробай [[вітыліга]] і развеяў чуткі пра тое, што гэта вынік наўмысных дзеянняў.<ref>[http://jetzis-mjvideo.com/int/int1f.html Oprah interview] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060512055032/http://jetzis-mjvideo.com/int/int1f.html |date=12 мая 2006 }} Jackson: «I have a rare skin disorder called [[Vitiligo]]»</ref> Апроч святлення скуры, іншай прычынай змены знешнасці спевака была [[пластычная хірургія]]. Нягледзячы на заявы некалькіх хірургаў пра тое, што Джэксан падвергся некалькім аперацыям на насавой паражніне, а таксама па ўзніманню лба, патанчэнню вуснаў, аперацыі на шчоках<ref>[http://abcnews.go.com/Health/Cosmetic/story?id=131910&page=1 ABC News — Surgeon: Michael Jackson A 'Nasal Cripple'] Feb. 8, 2003 by ABC news</ref>, Джэксан у аўтабіяграфіі 1988 года ''Moonwalker'' піша толькі пра дзвюх [[рынапластыка|пластычных хірургіях носа]] і стварэнні ямачкі на падбародку, а ў астатніх зменах знешнасці вінаваціць палавую сталасць і дыету.<ref>[http://www.mjshouse.com/moonwalk.html Moonwalk by Michael Jackson, 1988] «I have had my nose altered twice and I recently added a cleft to my chin»</ref>. == Дзевяностыя гады == Кожны крок Джэксана асвятляўся і аналізаваўся сродкамі масавай інфармацыі, а яго дзівацтвы гадамі шырока абмяркоўваліся ў прэсе. Вялікую частку часу Майкл быў змушаны праводзіць у адзіноце на сваім строга ахоўваным ад старонніх ранчы [[Нэверлэнд|Neverland]] ([[Нэверлэнд]]). Там яго наведвалі нешматлікія сябры, уключаючы суперзорку [[Элізабет Тэйлар]]. На ранчы таксама жылі дзеці, да якіх спявак быў заўсёды неабыякавы. У [[1993]] годзе яму былі прад’яўлены абвінавачванні ў разбэшчванні малалетняга хлопчыка, аднак на той момант справу атрымалася замяць: па здагадках прэсы, Джэксан проста адкупіўся ад яго бацькоў. Насамрэч, праз некалькі дзён пасля смерці спевака, першая «ахвяра» сексуальных дамаганняў Джордан Чэндлер, не вытрымаўшы пакут сумлення, прызнаўся, што абвінавачванне было сфальсіфікавана<ref>http://www.makli.com/jordan-chandler-admits-he-lied-about-michael-jackson/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090807150900/http://www.makli.com/jordan-chandler-admits-he-lied-about-michael-jackson/ |date=7 жніўня 2009 }}</ref> па патрабаванні яго бацькі ў мэтах атрымання грашовага кампенсавання і апынулася не чым іншым, як паклёпам, які паўплываў на ўсё наступнае жыццё спевака. Гэты сексуальны скандал разгарэўся праз два гады пасля выхаду альбома «Dangerous», рэлізу якога папярэднічала прэм’ера маштабнага відэакліпа да сінгла «Black or White» («Чорны ці белы»). Паказ кліпа на MTV быў дазволены толькі пасля выключэння з яго сцэн, у якіх Джэксан разбівае вокны і імітуе [[мастурбацыя|мастурбацыю]]. На працягу пяці тыдняў «Black or White» займаў верхні радок чартаў і стаў самым вялікім хітом Джэксана пасля «Billie Jean». Як і з папярэдніх, з гэтага альбома было выпушчана сем сінглаў. Апроч «Black or White» (№ 1) яны ўключалі «Remember the Time» (№ 3), «In the Closet» (№ 6) і «Will You Be There» (№ 7). Для «Remember the Time» быў зняты шматмільённы кліп з камп’ютарнымі спецэфектамі, прычым [[фараон]]а Егіпту і яго жонку адлюстравалі [[Эдзі Мёрфі]] і [[Іман (мадэль)|топ-мадэль Іман]]. У [[1995]] годзе быў выпушчаны ў свет вельмі амбіцыйны «[[HIStory: Past, Present and Future - Book I]]» — падвойны альбом, які злучыў дыск з 15 новых песень з дыскам самых вялікіх хітоў. Меркавалася, што гэта будзе першая частка трылогіі. У мэтах вяртання папулярнасці першым сінглам быў выпушчаны «Scream» — дуэт спевака з сястрой, [[Джэнет Джэксан]], якая стала да таго часу мегазоркай маштабу, супастаўнага з Майклам. Песня суправаджалася футурыстычным відэакліпам, на здымкі якога было выдаткавана звыш сямі мільёнаў долараў — рэкорд, не пабіты і дагэтуль. Альбом дэбютаваў пад нумарам адзін у [[Billboard 200]] і быў распрададзены тыражом у 7 мільёнаў копій у ЗША (15 мільёнаў па ўсім свеце).<!--, захоўваючы традыцыі мультыплацінавага «Bad» (8 мільёнаў у ЗША, 25 мільёнаў па ўсім свеце) і «Dangerous» (7 мільёнаў у ЗША, 27 мільёнаў па ўсім свеце) — лікі хоць і вялікія, але бледныя побач з гістарычнымі і непераможнымі лікамі «Трылера».--> Шматлікія новыя песні з яго былі выпушчаны сінгламі, сярод іх балада пра [[Масква|Маскву]] («Stranger in Moscow»; запісаць песню пра расійскую сталіцу Джэксан паабяцаў, упершыню пабываўшы тут у 1993 годзе), эпічная кампазіцыя на экалагічную тэму «Earth Song» (пяць тыдняў на першым месцы ў Вялікабрытаніі) і ўзор сучаснага [[рытм-энд-блюз]]а «You Are Not Alone» (яго трынаццаты «нумар адзін» у [[Billboard Hot 100]]), напісаны і спрадзюсіраваны для яго [[Ар Келі]]. У кліпе на «You Are Not Alone» Майкл з’явіўся напаўаголеным разам са сваёй тагачаснай жонкай — [[Ліза Марыя Прэслі|Лізай Марыяй Прэслі]], дачкой вялікага [[Элвіс Прэслі|Элвіса]]. Наступнага альбома з новымі песнямі прыхільнікам спевака прыйшлося чакаць цэлых шэсць гадоў. Праўда, у [[1997]] годзе ў крамах з’явіўся альбом танцавальных [[рэмікс]]аў на трэкі з «HIStory» — «[[Blood on the Dancefloor]]». Водгукі на гэты дыск былі галоўным чынам станоўчымі, а загалоўная кампазіцыя ўзначаліла чарты продажаў у шматлікіх краінах, у тым ліку ў Вялікабрытаніі. У ЗША альбом прайшоў практычна незаўважаным і не дасягнуў першага радка ў чартах. Выпуск наступнага альбома не раз адкладаўся, паколькі Джэксан імкнуўся вырабіць ідэальна вывераны, бездакорны запіс, які паправіць яго камерцыйны дабрабыт. Яго лэйбл «[[Sony]]» неахвотна згаджаўся ўкладваць мільёны долараў бясконцы працэс запісу, перазапісу і наступнай раскруткі альбома, што ў рэшце рэшт прывяло да сыходу спевака на лэйбл [[Epic Records]]. «Invincible» (Непераможны), выпушчаны ў кастрычніку 2001 года, утрымоўваў 16 трэкаў, уключаючы сінгл «You Rock My World», у кліпе да якога зняўся легендарны [[Марлан Бранда]]. Альбом быў неадназначна сустрэты крытыкамі, а лічбы яго продажаў былі ў два разы сціплей, чым у «HIStory». == Падзеі 2003—2004 гадоў == У лістападзе [[2003]] года Джэксан выпусціў зборнік найвялікіх хітоў «Number Ones». У яго ўвайшлі 18 трэкаў, сярод якіх 16 раней выдадзеных хітоў, жывое выкананне песні «Ben» і новы сінгл «One More Chance». Да канца [[2004]] года, продажы «Number Ones» па ўсім свеце перавысілі 6 мільёнаў копій. 18 снежня 2003 года паліцыя правяла пяротрусы ў Джэксанавам маёнтку «[[Нэверлэнд]]». Спеваку былі прад’яўлены абвінавачванні ў спакушэнні малалетняга хлопчыка, якому папярэднічала прывядзенне яго ў стан ап’янення. У агульнай складанасці гаворка ішла пра сем выпадкаў палавых зносін з малалетнімі. Суд над спеваком працягваўся з лютага па май 2005 года. Больш 2.200 сродкаў масавай інфармацыі з усяго свету акрэдытавалі сваіх журналістаў для асвятлення скандальнага працэсу. Вердыкт прысяжных быў такі: Джэксан невінаваты. 16 лістапада 2004 Майкл Джэксан выпусціў «[[Michael Jackson: The Ultimate Collection' Box Set]]». Гэты раскошны набор з 5 дыскаў — змяшчае 57 трэкаў і 13 раней нявыпушчаных запісаў, ахоплівае перыяд з 1969 па 2004 гады, плюс нявыдадзены раней жывы канцэрт 1992 года на DVD — дае, мабыць, самае поўнае ўяўленне пра артыстызм і талент Майкла Джэксана ў яго лепшыя гады. Пасля суда Майкл Джэксан адасобіўся ад журналістаў у [[Бахрэйн]]е і прыступіў да падрыхтоўкі запісу дабрачыннага сінгла памяці ахвяр [[Катрына, ураган|урагану «Катрына»]]. Неўзабаве высвятлілася, што далёка не ўсе запрошаныя музыкі захацелі ўдзельнічаць у праекце, які ўзначальваецца Джэксанам. Хоць песня «I Have This Dream» была запісана, сінглам яна так і не выйшла, па смутных акалічнасцях. == Падзеі 2008—2009 гадоў == Улетку 2008 года кампанія [[Sony BMG]] запусціла глабальную акцыю, у рамках якой жыхары больш за 20 краін свету галасуюць за свае любімыя песні Майкла Джэксана, і такім чынам бяруць удзел у складанні зборніка хітоў «караля поп-музыкі» ў сваёй краіне. На суд фанатаў прадстаўлена 122 трэкі. У альбом, які ў кожнай краіне будзе ўнікальным, увойдзе каля 17-18 трэкаў на кожным дыску (усяго іх можа быць 1 ці 2, у залежнасці ад краіны). Акрамя таго, Майкл Джэксан запісаў свой новы сольны альбом, выпуск якога планаваўся на 2009 год. У запісы альбома ўдзельнічалі рэперы [[will.i.am]], [[Эйкан]] і [[Канье Уэст]]. У лістападзе 2008 года сын караля [[Бахрэйн]]а, шэйх Абдула бін Хамад аль-Халіфа, па запрашэнню якога спявак знаходзіўся ў гэтай краіне, падаў на Майкла Джэксана ў суд за невыкананне кантрактных абавязанняў. Шэйх патрабуе выплаты яму сямі мільёнаў долараў.<ref>[http://www.spiegel.de/panorama/leute/0,1518,590983,00.html Scheich verklagt Michael Jackson]{{ref-de}}</ref> У сакавіку 2009 года Майкл абвясціў пра тое, што збіраецца даць апошнюю ў Лондане серыю канцэртаў пад назвай «This is it Tour». Канцэрты павінны былі пачацца 13 ліпеня 2009 і завяршыцца 6 сакавіка 2010. Калі 5 сакавіка 2009 на адмысловай прэс-канферэнцыі Джэксан абвясціў пра вяртанне на сцэну, гаворка ішла пра 10 канцэртаў на стадыёне [[The O2 arena, London|The O<sub>2</sub> arena]], які змяшчае 20 тысяч чалавек. Аднак попыт на квіткі быў настолькі высокі, што прыйшлося запланаваць дзесяткі дадатковых выступаў. Больш за мільён фанатаў Джэксана маглі б убачыць выступы артыста. [[21 лістапада]] 2008 года таблоід ''[[The Sun]]'' паведаміў, што Джэксан прыняў [[іслам]] і змяніў імя на Мікаэль, калі быў у Лос-Анджэлесе ў кампазітара [[Стыў Поркара|Стыва Поркары]]<ref name=thesunislam>{{cite web |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/bizarre/article1954666.ece |title=Michael Jackson has become Muslim changing his name to 'Mikaeel' |publisher=[[The Sun]] |date=2008-11-21 |accessdate=2009-06-26 |lang=en}}</ref>. Гэта інфармацыя ніколі не была пацверджана самім Джэксанам. Адвакат Джэксана Лондэл Макмілан аспрэчыў гэтае паведамленне, сказаўшы пра яго, што «гэта глупства. Гэта поўная няпраўда»<ref>{{lang-en|That's rubbish. It's completely untrue}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nydailynews.com/gossip/2008/11/24/2008-11-24_michael_jackson_and_prince_of_bahrain_se.html |title=Michael Jackson and Prince of Bahrain settled lawsuit 'amicably,' say lawyers |author=Ellen Tumposky |lang=en |publisher=[[Daily News]] |datepublished=2008-11-24 |accessdate=3 ліпеня 2009 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65EhsOP3G?url=http://www.nydailynews.com/gossip/michael-jackson-prince-bahrain-settled-lawsuit-amicably-lawyers-article-1.334844 |archivedate=5 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. Тым не менш, былая няня дзяцей Майкла Джэксана 29 чэрвеня заявіла, што на Майкла аказвала моцны ўплыў арганізацыя «Нацыя ісламу» <ref>[http://ctv.by/news/~group__m11=212~page__n16=1~news__n16=22912 Няня дзяцей Майкла Джэксана: На Майкла аказвала моцны ўплыў арганізацыя «Нацыя ісламу» ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306020639/http://www.ctv.by/news/~group__m11=212~page__n16=1~news__n16=22912 |date=6 сакавіка 2016 }}</ref> У красавіку 2009 года таблоіды паведамілі, што пры чарговым аглядзе доктары выявілі ў Майкла рак скуры. Афіцыйны прадстаўнік спевака доктар Томэ Томэ аспрэчыў гэту інфармацыю, заявіўшы ў інтэрв’ю New York Daily News, што «Майкл выдатна сябе адчувае. Ён у цудоўным стане, і ў яго няма ніякіх хвароб».<ref>[http://www.nydailynews.com/gossip/2009/05/16/2009-05-16_michael_jackson_diagnosed_with_skin_cancer_but_comeback_concerts_still_on_says_r.html=NewYork Daily News — Michael Jackson denies skin cancer report]{{Недаступная спасылка}} May 16, 2009</ref> <!-- == Асабістае жыццё == Майкл Джэксан быў двойчы жанаты. З 1994 па 1996 гады ён быў жанаты з [[Прэслі, Ліза Марыя|Лізе-Марыі Прэслі]], дачкі [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]]. У лістападзе [[1996]] года, пасля разводу з ёй, Джэксан жаніўся на Дэбі Роў (былая медсястра), ад якой у яго двое дзяцей: сын — Прынц Майкл Джозеф Джэксан старэйшы (нар. [[1997]]) і дачка — Пэрыс-Майкл Катрын Джэксан (нар. [[1998]]). У [[1999]] Дэбі Роў і Майкл Джэксан развяліся. Другі сын — Прынц Майкл Джозеф Джэксан малодшы (нар. [[2002]]), меркавана яго маці таксама з’яўляецца Дэбі Роў.<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_2211000/2211082.stm Майкл Джэксан «ізноў стаў бацькам»]</ref> == Смерць == {{main|Смерць Майкла Джэксана}} Раніцай [[25 чэрвеня]] 2009 года Майкл знепрытомнеў і зваліўся, знаходзячыся ў хаце, якую ён наймаў у {{не перакладзена|трэба=Холмбі-Хіллз|ёсць=:en:Holmby Hills, Los Angeles, California}}, на захадзе [[Лос-Анджэлес]]а. У 12:21 па мясцовым [[UTC-8|ціхаакіянскаму часе]] быў зарэгістраваны званок на нумар [[Нумары тэлефонаў экстраных службаў|911]]<ref>{{cite web |title=Michael Jackson, pop music legend, dead at 50 |publisher=[[CNN]] |datepublished=2009-06-25 |accessdate=2009-06-25 |lang=en |url=http://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Music/06/25/jackson/index.html}}</ref>. Якія прыехалі праз 3 хвіліны і 17 секунд медыкі выявілі, што Джэксан ужо не дыхае. У яго [[Прыпынак сэрца|спынілася сэрца]]<ref name="MSNBC" />. Медыкі адразу пачалі [[Сардэчна-лёгачная рэанімацыя|сардэчна-лёгачную рэанімацыю]]<ref name="MSNBC">{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/31552029?gt1=43001|title=Singer Michael Jackson dead at 50-Legendary pop star had been preparing for London comeback tour|datepublished=2009-06-25|publisher=MSNBC|accessdate=2009-06-25 |lang=en }}</ref>. Спробы вярнуць Джэксана да жыцця прадоўжваліся па дарозе і на працягу гадзіны пасля прыезду ў Медыцынскі цэнтр [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Лос-Анджэлесе|Каліфарнійскага ўніверсітэта]] ў 13:14<ref name="Times6580897">{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article6580897.ece|title=Fans mourn artist for whom it didn’t matter if you were black or white|datepublished=26-06-2009|accessdate=2009-06-26 |publisher=[[The Times]] |author=Michael Harvey}}</ref>. Гэтыя спробы аказаліся беспаспяховымі<ref>{{cite web | author=Andrew Blankstein, Phil Willon |title=Michael Jackson is dead (Updated) |datepublished=2009-06-25 | publisher=[[The Los Angeles Times]] |lang=en | url =http://latimesblogs.latimes.com/lanow/2009/06/pop-star-michael-jackson-was-rushed-to-a-hospital-this-afternoon-by-los-angeles-fire-department-paramedics--capt-steve-ruda.html | lang =en }}</ref>. <!-- У некаторых людзей былі здагадкі што смерць М. Джэксана адбылася ад [[Карцынома|рака скуры]]. Але Майкл Джэксан перастаў дыхаць пасля чарговай ін’екцыі абязбольвальнага прэпарата — [[Петыдын|Дэмерол]]<ref>[http://www.dni.ru/showbiz/2009/6/26/169327.html Новыя падрабязнасці смерці Майкла Джэксана] Дні. Ру 26.06.2009 </ref>, паведамляе ў пятніцу брытанскі таблоід The Sun са спасылкай на крыніцу ў аддзяленні хуткай дапамогі медцэнтра Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Лос-Анджэлесе.--> Смерць была канстатавана ў 14:26 па мясцовым часе<ref name = "reuters2">{{cite web |title=King of pop Michael Jackson is dead |lang=en |publisher=[[Guardian]] |date=2009-06-25 |accessdate=2009-06-27 |url=http://www.guardian.co.uk/uk/feedarticle/8577696}}</ref>. Цырымонія развітання з Майклам адбудзецца 7 ліпеня 2009 гады ў Лос-Анджэлесе. == Дыскаграфія == {{main|Дыскаграфія Майкла Джэксана}} === Студыйныя альбомы === # [[1971]] — [[Got to Be There]] # [[1972]] — [[Ben]] # [[1973]] — [[Music & Me]] # [[1975]] — [[Forever,Michael]] # [[1979]] — [[Off The Wall]] # [[1982]] — [[Thriller]] # [[1987]] — [[Bad]] # [[1991]] — [[Dangerous]] # [[1995]] — [[HIStory]] # [[2001]] — [[Invincible]] == Узнагароды і прэміі == * [[2000]] — [[Монтэ Карла]], цырымонія World Music Awards 2000, Чалавек Тысячагоддзя (Millennium) == Майкл Джэксан у [[Філатэлія|філатэліі]] == {{main|Майкл Джэксан у філатэліі}} Майклу Джэксану прысвечаны [[Паштовая марка|паштовыя маркі]] і іншыя [[філатэлістычныя матэрыялы]] [[Брытанскія Віргінскія Астравы|Брытанскіх Віргінскіх Астравоў]], астравы [[Сент-Вінсент]], [[Ангола|Анголы]], [[Бурундзі]], [[Буркіна-Фасо]], [[Гвінея|Гвінеі]] і іншых краін. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Michael Jackson}} * [http://www.michaeljackson.com/us Афіцыйны сайт]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}} * {{youtube user|michaeljackson}} * {{facebook|michaeljackson}} * {{myspace|michaeljackson}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Джэксан Майкл}} [[Катэгорыя:Постаці музыкі]] 4sc7yoivgs2pr8ldz0ood51xnf8h34d Магільна (Уздзенскі раён) 0 47722 5134830 5130701 2026-05-02T05:55:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134830 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Магільна}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Магільна |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 24|lat_sec = 44 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 59|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет2 = Нёманскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 416 |год перапісу = 2007 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243005307 }} '''Магі́льна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mahiĺna}}, {{lang-ru|Могильно}}, у 1979—1991 гг. — '''Нёман''') — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910n0029020&q_id=11322476|title=Решение Узденского районного Совета депутатов от 30 декабря 2009 года № 131 "О преобразовании деревни Могильно в агрогородок"}}</ref> ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Нёман]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Нёманскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Нёманскага сельсавета]]. Размешчаны за 16 км да паўднёвага захаду ад г. Узда, 90 км ад Мінска, 12 км ад [[чыгун]]ачнай ст. Коласава на лініі Мінск—Баранавічы, аўтадарогай злучана з Уздой. == Гісторыя == У [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскіх летапісах]] «[[Хроніка Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага|Хроніцы Литоўскай и Жмойтской]]» і «[[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]]» згадваецца ў [[1284]] г. як месца [[Магільнянская бітва|бітвы]] паміж наваградскім князем [[Рынгольд]]ам і саюзным войскам заволжскіх татар, Святаслава Кіеўскага, Льва Уладзімірскага і Дзмітрыя Друцкага<ref>Полное собрание русских летописей / АН СССР, Ин-т истории. Т. 32: Хроники: Литовская и Жмойтская, и Быховца. Летописи: Баркулабовская, Аверки и Панцырного / сост. и ред. тома Н. Н. Улащик. — М.: Наука, 1975. — 233, [1] с., [4] л. факс. — С. 25, 132.</ref>. Пазней, у [[14 стагоддзе|XIV ст.]], князь [[Вітаўт]] перадаў паселішча Монвідам Дарагастайскім, якія парадніліся ў канцы [[15 стагоддзе|XV ст.]] з [[Радзівілы|Радзівіламі]]. У [[1520]] г. князёўна Соф’я Радзівіл з дома Монвідаў у сваім тастаменце запісала, што «она добра свои властные матернистые… Могильно с Двором Святым пасынку своему Пацу записала»<ref>Ткачоў, М. А. Замкі і людзі / М. А. Ткачоў; [пад рэд. Г. В. Штыхава]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. — 182, [2] с. — ISBN 5-343-00880-1. — С. 129.</ref>. У [[16 стагоддзе|XVI ст.]] у Магільна дзейнічала прыстань, у [[16 стагоддзе|XVI]] — [[17 стагоддзе|XVII стст.]] існаваў [[Магільнянскі замак]]. З [[1793]] г. цэнтр воласці [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1800]] г. — 92 двары, 374 жыхары, на той час у паселішчы была ўніяцкая царква, [[млын]], [[карчма]], верф. У [[1884]] г. — 84 двары, 700 жыхароў, у паселішчы знаходзілася валасное праўленне, праваслаўная царква, [[капліца]], сінагога, народнае вучылішча, 4 крамы. З [[20 жніўня]] [[1924]] г. — вёска, цэнтр [[Магільненскі сельсавет|Магільненскага сельсавета]] Уздзенскага раёна [[Мінская акруга|Мінскай акругі]], з [[20 лютага]] [[1938]] г. Мінскай вобласці. У Вялікую Айчынную вайну з канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 акупавана нямецкімі захопнікамі. У [[1943]] г. нямецкія акупацыйныя ўлады часткова спалілі вёску, за перыяд акупацыі загінула 56 мірных жыхароў. У 1999 годзе — 218 гаспадарак, 515 жыхароў. У 2007 годзе — 188 гаспадарак, 416 жыхароў. Магільна з’яўляецца цэнтрам СВК «Наднеман». Дзейнічаюць дзіцячы сад, сярэдняя школа, Дом культуры, лясніцтва, бібліятэка, медыцынская амбулаторыя, камбінат побытавага абслугоўвання, 2 крамы, аддзяленні сувязі і АСБ «Беларусбанк». На тэрыторыі вёскі знаходзяцца: брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан, загінулых у Вялікую Айчынную вайну; помнік 36 землякам, загінулым у Вялікую Айчынную вайну; гарадзішча, рэшткі феадальнага замка і курганны магільнік — помнікі археалогіі. == Вядомыя асобы == * [[Шая Нісан Гольдберг]] * [[Яўген Савельевіч Зак]] * [[Генадзь Міхайлавіч Лыч]] * [[Леанід Міхайлавіч Лыч]] * [[Абрам Хаімавіч Шкляр]] (1910—1977) — беларускі географ i кліматолаг. * [[Міхаіл Яўхімавіч Шкляр]] (1916—1978) — беларускі гісторык. Доктар гістарычных навук (1961), прафесар (1963). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Уздзенскі раён}} * Минская область: Энциклопедия в 2 томах. — Мн.: БелЭн, 2007. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{radzima|}} * {{ГБ|}} * [http://www.pravoby.info/documentf/part9/aktf9179.htm Указ Президиума Верховного Совета Республики Беларусь от 6 марта 1991 г. № 666-XII «О возвращении деревне Неман Узденского района Минской области бывшего наименования Могильно»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090109022919/http://www.pravoby.info/documentf/part9/aktf9179.htm |date=9 студзеня 2009 }} {{Нёманскі сельсавет (Уздзенскі раён)}} [[Катэгорыя:Нёманскі сельсавет (Уздзенскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Магільна (Уздзенскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] oxwvll2szj2zy12xgmp86p3jtfankli Барысавы камяні 0 56051 5134573 5058460 2026-05-01T12:42:45Z JerzyKundrat 174 /* Галерэя */ 5134573 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Помнікі |Беларуская назва = Барысавы камяні |Арыгінальная назва = | Выява = Belarus-Polatsk-Boris Stone.jpg | Подпіс выявы = Барысаў камень у [[Полацк]]у. | Шырыня выявы = |Статус = ахоўваюцца дзяржавай |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Выява:Flag of the city of Polotsk Belarus.svg|20 px|Сцяг Полацка]] [[Полацк]], <br/>[[Выява:Flag of Druja.png|20 px|Сцяг Друі]] [[Друя]], <br/>[[Выява:Flag of Moscow, Russia.svg|20 px|Сцяг Масквы]] [[Масква]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = праваслаўе |Добрапрыстойнасць = |Заснавальнік = [[Барыс Усяславіч]] |Першае згадванне = XVI ст. |Заснаванне = XII ст. |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1888|<small>адзін камень <br/>вывезены ў Маскву</small>|1981|<small>камень з-пад <br/>в. Падкасцельцы <br/>усталяваны ў Полацку</small>|2001|<small>камень у Друі <br/>ўсталяваны на плошчы</small>}} |Скасаваны = астатнія знішчаны ў савецкі час |Стан = <small>1 камень расколаты на 2 часткі, 2 — поўная захаванасць</small> |Сайт = |Commons = }} '''Барысавы камяні''' — манументальныя помнікі [[Эпіграфіка|эпіграфікі]] XII ст. ў [[Беларусь|Беларусі]] — 7 вялікіх валуноў з высечанымі на іх 6-канцовымі [[крыж]]амі і надпісамі «Господи помози…». Названы ад імя полацкага князя [[Барыс Усяславіч|Барыса Усяславіча]] (кан. 1040-х — 1128). == Выяўленне == Першым згадаў адзін з Барысавых камянёў польскі гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]], які служыў у віцебскім гарнізоне ў другой палове XVI ст., у сваёй «Хроніцы літоўскай і жамойцкай» ён піша: {{Пачатак цытаты}} Кожны знойдзе і сёння яўнае сведчанне, камень які выступае з [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]], ад [[Дзісна|Дзісны]], сённешняга закладзенага на нашай памяці места, у адной мілі, а ад Полацка сем, паміж [[Дрыса]]ю і Дзісной, калі плыць уніз у [[Рыга|Рыгу]], на якім камяні ёсць крыж выразаны на рускі ўзор, такі, а таго князя [[Рагвалод Усяславіч|Барыса]] ёсць надпіс пад ім…" {{Канец цытаты|крыніца=}} == Асноўныя звесткі == {{main|Барысаў камень, Полацк}} Вядомы: * 5 камянёў у рэчышчы [[Дзвіна|Дзвіны]] — ** па адным каля Падкасцельцаў за 5 км ад Полацка і каля Друі [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], ** тры каля Дзісны [[Міёрскі раён|Міёрскага раёна]] (2 каля былой в. Балоткі, 1 каля былой в. Накоўнікі); * 2 на сушы — каля [[Дзятлава (Аршанскі раён)|в. Дзятлава]] [[Аршанскі раён|Аршанскага р-на]] — т. з. [[Рагвалодаў камень|«Рагвалодаў камень»]], і каля в. Высокі Гарадзец [[Талачынскі раён|Талачынскага р-на]]. (Усе — [[Віцебская вобласць]].) Захаваліся тры з іх: * у г. Полацку каля [[Полацкі Сафійскі сабор|Сафійскага сабора]] (раней знаходзіўся каля в. Падкасцельцы, перавезены ў 1981 г.); * у в. Друя на цэнтральнай плошчы (раней знаходзіўся на беразе Заходняй Дзвіны, перавезены ў 2001 г.<ref>[http://respublica.by/5392/sobitie/article51348/ ''Бегунова, Е.'' С днем рождения, Друя! // Рэспубліка. [[2011]]. № 229.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131231002351/http://respublica.by/5392/sobitie/article51348/ |date=31 снежня 2013 }}</ref>, расколаты на 2 часткі ў савецкі час); * у г. Маскве ў музеі-запаведніку «Каломенскае» (адзін з дзісенскіх з-пад в. Балоткі, з надпісам «Сулиборъ хръст», у [[1887]] — 1888 падняты з дна ракі і вывезены). Астатнія не захаваліся. Гэтыя камяні знішчалі ў савецкі час у перыяд барацьбы з рэлігіяй. Рагвалодаў камень узарвалі ў 1930-х гадах, камень каля Высокага Гарадца ў 1936 годзе (нібыта для будаўніцтва шашы Мінск — Масква). Два камяні каля Дзісны (ля вёсак Балоткі і Накоўнікі) ўзарваны ў 1939 годзе савецкімі войскамі падчас [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну]]. Магчыма, да прыняцця [[хрысціянства]] (Х ст.) Барысавы камяні былі [[Паганства|паганскімі]] фетышамі. Крыжы на валунах высечаны паводле загаду Рагвалода Усяславіча (у хрышчэнні Барыса) у першай трэці XII ст. з мэтай увекавечыць імя князя і, магчыма, для супрацьдзеяння ўзнаўленню паганскіх вераванняў. У народзе камяні вядомы пад назвамі Барыс, Барыс-Хлебнік, Барыс-Глеб, Барысаглебскі, Пісар, Пісанік і інш. Ёсць шмат паданняў пра камяні<ref>Дучыц, Л. Барысавы камяні // {{Крыніцы/Памяць/Полацк|к}} С. 88</ref>. Існуе таксама падобны камень пад назвай Варацішын крыж — у [[Камена (Вілейскі раён)|в. Камена]] [[Вілейскі раён|Вілейскага р-на]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобл.]]. == Галерэя == <gallery> Выява:Varacišyn kamień. Варацішын камень (1896).jpg|Камень «[[Варацішын крыж]]» каля [[Вілія|р. Віліі]], [[Камена (Вілейскі раён)|в. Камена]]. <small>[[1896]].</small> Выява:Druja, Barysaŭ kamień. Друя, Барысаў камень (1896).jpg|[[Барысаў камень (Друя)]]. <small>З малюнка [[Аляксей Сапуноў|А. Сапунова]], 1896.</small> Выява:Barys rock in Druja.jpg|Барысаў камень (Друя). </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Полацк}} * ''Рыбаков, Б. А.'' Русские датированные надписи XI—XIV веков. — [[Масква|М.]], [[1964]]. * [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|''Карский, Е. Ф.'']] Труды по белорусскому и другим славянским языкам. — М., [[1962]]. * [[Дучыц Ларыса Уладзіміраўна|''Дучыц, Л. У.'']] Барысавы камяні // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 18 тт. Т. 1. — [[Мінск]], [[1993]]. — С. 315. ISBN 5-85700-074-2. * [[Дучыц Ларыса Уладзіміраўна|''Дучыц, Л. У.'']] Барысавы камяні: (гістарыяграфічны агляд) // Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук. [[1985]]. № 4 * {{крыніцы/ЭПБ|1|Барысавы камяні}} * ''Таранович В. П.'' [[s:ru:К вопросу о древних лапидарных памятниках с историческими надписями на территории Белорусской ССР|К вопросу о древних лапидарных памятниках с историческими надписями на территории Белорусской ССР]] // Советская Археология / ак. Б. Д. Греков. — Москва — Ленинград: Издательство Академии Наук СССР, 1946. — Т. VIII. — С. 249—260 — 3000 экз. *''Варонін В.'' Камяні з гістарычнымі надпісамі: загадка "Аляксандра" // Гістарычны альманах. Т. 10. -- Гродна, 2004. -- С. 208-211. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://spadczyna.com/reference/b_kam_boris.htm Барысавы камяні // Спадчына Беларусі.] {{Архівавана|url=https://archive.today/20140207114941/http://spadczyna.com/reference/b_kam_boris.htm |date=7 лютага 2014 }} {{Полацкае княства}} [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:Эпіграфіка]] [[Катэгорыя:Барысавы камяні| ]] limr8s1ipaek6fup5t1otqhjz5iwm0t Ліга Нацый 0 65713 5134768 4750614 2026-05-01T20:54:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134768 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Ліга Нацый |лагатып =Flag_of_the_League_of_Nations_(1939–1941).svg |шырыня_лагатыпа = |подпіс = Варыянт сцяга |карта1 = League of Nations Anachronous Map.PNG |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = 58 дзяржаў-членаў |тып_цэнтра = Штаб-кватэра |цэнтр = [[Жэнева]] (з [[1938]]) |тып = Міжнародная арганізацыя |мовы = [[Англійская мова|Англійская]], [[Французская мова|французская]], [[Іспанская мова|іспанская]] |пасада_кіраўніка1 = <!-- Генеральны сакратар --> |імя_кіраўніка1 = {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джэймс Эрык Драманд]] (1920—1933) |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = {{сцяг|Францыя}} [[Жазеф Луі Ан Авеноль]] (1933—1940) |пасада_кіраўніка3 = |імя_кіраўніка3 = {{сцяг|Ірландыя}} [[Шон Лестэр]] (1940—1946) |пасада_кіраўніка6 = |імя_кіраўніка6 = |дата_заснаванні1 = 1919 |дата_ліквідацыі = 20 красавіка 1946 года<ref name="UNOGend">{{Cite web|title=The end of the League of Nations|publisher=The United Nations Office at Geneva|url=http://www.unog.ch/80256EE60057D930/(httpPages)/02076E77C9D0EF73C1256F32002F48B3?OpenDocument|accessdate=2008-05-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/61APL1RWZ?url=http://www.unog.ch/80256EE60057D930/(httpPages)/02076E77C9D0EF73C1256F32002F48B3?OpenDocument|archivedate=24 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> |заўвага1 = |заўвага2 = }} '''Ліга Нацый''' ({{lang-en|League of Nations}}, {{lang-fr|Société des Nations}}, {{lang-es|Sociedad de Naciones}}) — [[міжнародная арганізацыя]], заснаваная ў выніку [[Версальскае пагадненне|Версальскага пагаднення]] ў 1919-1920 гадах як аснова [[Версальска-Вашынгтонская сістэма|Версальска-Вашынгтонскай сістэмы]]. У перыяд з [[28 верасня]] [[1934]] да [[23 лютага]] [[1935|1935 года]] ў Лігу Нацый ўваходзіла 58 дзяржаў-удзельнікаў. Мэты Лігі Нацый ўключалі ў сябе: раззбраенне, прадухіленне ваенных дзеянняў, забеспячэнне калектыўнай бяспекі, урэгуляванне спрэчак паміж краінамі шляхам дыпламатычных перамоў, а таксама паляпшэнне якасці жыцця на планеце. Спыніла сваё існаванне ў 1946 годзе. == Падстава == Асноўныя прынцыпы мірнай супольнасці нацый былі закладзены ў 1795 годзе [[Імануіл Кант|Імануілам Кантам]], які ў сваім паліталагічным трактаце "Да вечнага міру" упершыню апісаў культурныя і філасофскія асновы будучага аб'яднання [[Еўропа|Еўропы]] і тым самым выказаў ідэю Лігі Нацый, якая магла б ажыццяўляць кантроль канфліктных сітуацый і прыкладала б намаганні да захавання і ўмацаванню міру паміж дзяржавамі. == Мовы і сімвалы == Афіцыйнымі мовамі Лігі Нацый былі: [[французская мова|французская]], [[англійская мова|англійская]] і [[іспанская мова|іспанская]] (з 1920). Лігай таксама сур'ёзна разглядалася пытанне ўстанаўленне ў якасці рабочай мовы [[эсперанта]]. Ліга Нацый не мела ні афіцыйнага сцягу, ні лагатыпа. Прапановы па прыняцці афіцыйнага сімвала з'яўляліся пачынаючы з 1920 года, аднак дзяржавы-члены так і не дасягнулі пагаднення. == Гл. таксама == * [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] * [[Атлантычная хартыя]] * [[Інтэрбелум]] * [[Палац Нацый]] * [[Санітарны кардон]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.worldlii.org/int/other/LNTSer/ Дагаворы Лігі нацый] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110610100655/http://www.worldlii.org/int/other/LNTSer/ |date=10 чэрвеня 2011 }} * [http://www.indiana.edu/~league/index.htm Фотаархіў Лігі Нацый] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150416075728/http://www.indiana.edu/~league/index.htm |date=16 красавіка 2015 }}{{ref-en}} {{Перадумовы і наступствы Першай сусветнай вайны}} {{Першая сусветная вайна}} [[Катэгорыя:Ліга Нацый| ]] {{Вонкавыя спасылкі}} hd3e6z94xfc1crcpej5unvqizlqewxt Лютаўская рэвалюцыя 0 65996 5134695 4886298 2026-05-01T16:48:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134695 wikitext text/x-wiki {{Рэвалюцыя | Назва = Лютаўская рэвалюцыя | Выява = [[Выява:Down with the eagle (2).jpeg|250px]] | Подпіс = «Прэч арла!».<br> Мастак [[Іван Аляксеевіч Уладзіміраў|Іван Уладзіміраў]].<br> [[Музей палітычнай гісторыі Расіі]] | Месца = {{сцяг|Расія}} [[Расійская імперыя]] | Дата = {{OldStyleDate|8|сакавіка||23|лютага||}} — {{OldStyleDate|16|сакавіка|1917|3|||}} года | Прычына = | Прычыны = | Мэта = Звяржэнне [[Манархія|манархіі]], устанаўленне [[Расійская Рэспубліка|рэспублікі]] | Мэты = | Вынік = [[Адрачэнне Мікалая II]] ад прастола, канец манархічнага праўлення ў Расіі (''дэ-факта''), [[Расійская рэспубліка|устанаўленне рэспубліканскага ладу]] | Вынікі = }} '''Лютаўская рэвалюцыя 1917 года''' — [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыя]] ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], вынікам якой стала падзенне манархіі, абвяшчэнне [[Расійская рэспубліка|рэспублікі]] і пераход улады да [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]]. Пачатак рэвалюцыі паклалі забастоўкі, вулічныя мітынгі і дэманстрацыі ў [[Петраград]]зе, праведзеныя [[23 лютага]] [[1917]]. Выступленні рабочых і салдат перараслі ва ўзброенае паўстанне. [[2 сакавіка]] цар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] [[Адрачэнне Мікалая II|адрокся ад прастола]] на карысць брата [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіла]], які на другі дзень падпісаў [[Адрачэнне Міхаіла Аляксандравіча|маніфест аб адмове]] прыняць трон да пастановы [[Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчага сходу]]<ref>[http://berastouski.blogspot.com/2015/04/1917.html Тэкст адрачэння Мікалая ІІ і адмовы Міхаіла прыняць імператарскую ўладу ў беларускім перакладзе]</ref>. == Прычыны == Лютаўская рэвалюцыя пачалася як стыхійны парыў народных мас, але яе поспеху спрыяў і востры палітычны крызіс у вярхах, рэзкая незадаволенасць ліберальна-буржуазных колаў аднаасобнай палітыкай цара. Хлебныя бунты, антываенныя мітынгі, дэманстрацыі, забастоўкі на прамысловых прадпрыемствах горада наклаліся на незадаволенасць і неспакой сярод шматтысячнага сталічнага гарнізона, які далучыўся да рэвалюцыйных мас, што выйшлі на вуліцы. == Развіццё падзей == 27 лютага (12 сакавіка) 1917 года ўсеагульны страйк перарос ва ўзброенае паўстанне. Войскі, якія перайшлі на бок паўстанцаў, занялі найважнейшыя пункты горада, урадавыя будынкі. У дадзеным становішчы царскі ўрад выявіў няздольнасць да хуткіх і рашучых дзеянняў. Разрозненыя і нешматлікія сілы захоўвалі вернасць манарху, аднак аказаліся не ў стане самастойна справіцца з [[анархія]]й, якая ахапіла сталіцу, а некалькі часцей, знятых з фронту дзеля здушэння паўстання, не здолелі прабіцца да горада. Непасрэдным вынікам Лютаўскай рэвалюцыі стала адрачэнне ад пасады [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]], спыненне панавання дынастыі [[Раманавы]]х і фармаванне Часовага ўрада пад кіраўніцтвам князя [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Георгія Львова]]. Гэты ўрад быў цесна звязаны з буржуазнымі грамадскімі арганізацыямі, якія ўзніклі ў гады вайны, як то [[Усерасійскі земскі саюз]], Гарадскі саюз, Цэнтральны ваенна-прамысловы камітэт. Часовы ўрад злучыў заканадаўчую і выканаўчую ўладу, замяніўшы цара, Дзяржаўны савет, Думу і Савет міністраў. У сваёй Дэкларацыі Часовы ўрад аб’явіў амністыю палітычным зняволеным, грамадзянскія свабоды, замену паліцыі «народнай міліцыяй», рэформу мясцовага самакіравання<ref>Кара-Мурза С. Г. Гл. 2. [http://www.kara-murza.ru/books/pravo/pravo2.html Государство и право после Февральской революции 1917 г.] История советского государства и права.</ref>. Практычна адначасова рэвалюцыйна-дэмакратычнымі сіламі быў сфармаваны паралельны орган улады — [[Петраградскі савет салдацкіх і рабочых дэпутатаў|Петраградскі савет]], што прывяло да сітуацыі, вядомай як [[двоеўладдзе]]. 1 (14) сакавіка 1917 года новая ўлада была ўсталявана ў [[Масква|Маскве]], на працягу сакавіка — па ўсёй краіне. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі]] * [[Кастрычніцкая рэвалюцыя]] == Літаратура == * История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с. * Гісторыя Беларусі ў кантэксце еўрапейскай цывілізацыі: Дапаможнік. Пад рэд. Л. В. Лойка. — Мн.: ТАА Цэнтр інавацыйных праграм і праектаў, 2003. == Спасылкі == {{Commons}} * [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=234&Itemid=1 Пра прычыны расійскай рэвалюцыі: неамальтузіянская перспектыва] {{ref-ru|скарочана}}. * Аляксандр Блок. [http://www.blokalex.net.ru/mib-al-kniga-347/ Апошнія дні імператарскай ўлады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071008085220/http://www.blokalex.net.ru/mib-al-kniga-347/ |date=8 кастрычніка 2007 }} {{ref-ru}}. * [http://knigipoistcccp.diinoweb.com/files/Vremennoe_pravitelstvo_tom1.rar Справаздачы паседжанняў Часовага ўрада. Сакавік—красавік 1917 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210823121230/http://knigipoistcccp.diinoweb.com/files/Vremennoe_pravitelstvo_tom1.rar |date=23 жніўня 2021 }} {{ref-ru}}. {{Першая сусветная вайна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Расіі]] [[Катэгорыя:1917]] [[Катэгорыя:Лютаўская рэвалюцыя 1917]] alxuisv7hcmy6ws0qyln1iy6m99oi87 Лілея кучаравая 0 67823 5134800 4730233 2026-05-01T22:25:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134800 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Lilium_martagon_Swiss.jpg |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Lilium sect. Martagon |rang = Від |latin = Lilium martagon |author = [[L.]], 1753 |syn = |typus = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |children name = |children = |wikispecies = Lilium martagon |commons = Category:Lilium martagon |grin = 22185 }} '''Лілея кучаравая''', '''Царскія кучары''', '''Саранка''' (''Lilium martagon'') — [[Кветкавыя|кветкавая]] расліна роду {{bt-bellat|Лілея|Lilium}} сямейства {{bt-bellat|Лілейныя|Liliaceae}}. == Назва == У [[сістэматыка|сістэматыку]] віду ўваходзяць наступныя назвы<ref name="GRIN">Паводле сайта ''[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]]'' (гл. раздзел Спасылкі)</ref>: * {{bt-latbel|s=0|Lilium caucasicum|aut=([[Miscz.]] ex [[Grossh.]]) [[Grossh.]]|}} [= {{bt|Lilium martagon|var=martagon}}] * {{bt|Lilium martagon|subsp=caucasicum|[[Miscz.]] ex [[Grossh.]]}} [= {{bt|Lilium martagon|var=martagon}}] Лілея кучаравая вядомая пад народнымі назвамі ''галубіныя званочкі, кульчыкі, рэхлікі'', ''лілея кучаравістая''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|75}}</ref>, ''лілея палявая''<ref>''[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]]'' Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. — Горы-Горки, 1927.</ref>, ''галубіныя звончыкі''<ref>''{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}}'' [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Lilium Martagon/ДО|Ботанический словарь]]. СПб., 1878.</ref><ref name="Верас">{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}</ref>. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Illustration Lilium martagon0 clean.jpg|left|тэкст={{Бат.іл.|3}}}} [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовая]] [[Трава|травяністая]] расліна з залаціста-жоўтай лускаватай цыбулінай і прамым голым аблісцелым [[сцябло]]м вышынёй ад 30 да 150 сантыметраў (зрэдку дасягае 200 см). [[Лісце]] шырокаланцэтнае, каля 15 см у даўжыню і 5 см шырынёй, з абодвух канцоў звужана, у сярэдняй частцы сцябла сабрана ў кальчакі, у верхняй — чаргаванае. Мае гладкія краі. [[Кветка|Кветкі]] даволі буйныя, звычайна брудна-ружовыя з цёмнымі плямамі, паніклыя, сабраны ў рэдкую гронку. Можна назіраць расліны самай рознай афарбоўкі — ад белай да амаль чорнай. [[Калякветнік]] з 6 прадаўгаватых, тупых, дугападобна адагнутых назад лісцікаў. [[Плод]] — шасцігранная шматнасенная зваротнаяйкападобная [[каробачка]]. [[Цыбуліна]] можа дасягаць 8 см у дыяметры<ref>{{кніга |аўтар =Leo Jelitto, Wilhelm Schacht, Alfred Fessler, |частка = |загаловак = Die Freiland-Schmuckstauden |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Ulmer |год = 1998 |старонак = 683 |isbn = 3-8001-6378-0 |тыраж = }}</ref>. Цвіце ў канцы чэрвеня—ліпені, пладаносіць у жніўні—верасні. Размнажэнне [[Насенне|насеннае]] і [[Вегетатыўнае размнажэнне|вегетатыўнае]]. На адкрытым месцы, напрыклад, на сонечнай паляне, на расліне фармуюцца да дваццаці кветак. == Арэал == Распаўсюджана ў Еўразіі ([[Еўропа]], [[Сібір]], [[Далёкі Усход]]). Месцы росту: шыракалістыя і хвойна-шыракалістыя лясы, радзей саснякі і ельнікі з ляшчынай у падлеску. Расце невялікімі групамі або асобнымі экзэмплярамі на абмежаваных плошчах. == Хімічны склад == Хімічны склад лілеі кучаравай мала вывучаны. Адзначана наяўнасць [[алкалоіды|алкалоідаў]] ва ўсіх частках расліны, а таксама [[сапаніны|сапанінаў]] і [[флаваноіды|флаваноідаў]] ў надземных частках. Цыбуліны ўтрымліваюць вялікую колькасць [[бялкі|бялковых рэчываў]], слізістыя рэчывы, [[вітаміны]], [[цукры]], [[жалеза]], [[Бор (хімічны элемент)|бор]]<ref name="Макаров">{{кніга|аўтар=Макаров А. А.|загаловак=Растительные лечебные средства якутской народной медицины|месца=Якутск|год=1974|старонкі=35}}</ref><ref name="Кучеров">{{кніга|аўтар=Кучеров Е. В.|загаловак=Дикорастущие пищевые растения Башкирии и их использование|месца=Уфа|год=1990|старонкі=68-69}}</ref><ref name="Ресурсы">{{кніга|загаловак=Растительные ресурсы России и сопредельных государств: Цветковые растения, их химический состав, использование; Семейства Butomaceae-Typhaceae|месца=СПб.|выдавецтва=Наука|год=1994|старонкі=271}}</ref>. == Выкарыстанне == Роданачальнік многіх садовых форм і гібрыдаў. Здаўна лілея кучаравая прымяняецца як [[лекавыя расліны|лекавая расліна]] ў народнай медыцыне [[Кітай|Кітая]], [[Тыбет]]у, [[Манголія|Манголіі]], [[Бурація|Бураціі]], [[Якуція|Якуціі]], [[Сібір]]ы і [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]]. Традыцыйна від мае харчовае значэнне, ужываюць у сырым, вараным, смажаным, сушоным выглядзе і ў якасці прыправы. Выкарыстоўваюць як сурагат кавы<ref name="Кучеров"/><ref name="Ресурсы"/>. У ветэрынарыі дадаюць у корм хатніх жывёл для павышэння [[лактацыя|лактацыі]] і тлустасці малака. Лілея кучаравая даўно выкарыстоўваецца ў культуры як [[дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўная расліна]], яна з’яўляецца добрым [[меданос]]ам. Расліны ў вялікай колькасці збіраюцца на букеты, выкопваюцца цыбуліны, што прыводзіць да знясілення прыродных папуляцый. == Ахова == [[Файл:Lipichanskaya Puscha reserve (silver) av.gif|thumb|Памятная манета Нацыянальнага банка Беларусі]] [[Файл:The Soviet Union 1988 CPA 5968 stamp (Deciduous forest flowers. Turk's cap lily).jpg|thumb|[[Паштовая марка]] СССР]] Від уключаны ў [[Чырвоная кніга Беларусі|Чырвоную кнігу Беларусі]] (з 1981), ахоўваецца ва Украіне і Польшчы. Лілея кучаравая з’яўляецца рэдкім відам флоры Урала<ref name="Горчаковский">{{кніга|аўтар=Горчаковский П. Л.|загаловак=Редкие и исчезающие растения Урала и Приуралья|месца=М.|год=1982|старонак=208}}</ref>, занесена ў рэгіянальную зводку Сібіры (1980), зводку рэдкіх раслін па Цэнтральнай Сібіры (1979) і ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Марый Эл (1997). Расліна рэкамендавана да ўключэння ў [[Чырвоная кніга|Чырвоную кнігу]] [[Казахстан]]а. Ахоўваецца на тэрыторыі шэрагу запаведнікаў. == Цікавыя факты == * Лілея кучаравая намаляваная на эмблеме {{нп3|Батанічны сад імя акадэміка Аляксандра Фаміна|батанічнага саду імя Фаміна|uk|Ботанічний сад імені академіка Олександра Фоміна}}, яна паслужыла аб’ектам для сусветнага адкрыцця {{нп3|Сяргей Гаўрылавіч Навашын|С. Г. Навашына|uk|Навашин Сергій Гаврилович}} ў 1898 годзе з’явы падвойнага апладнення ў пакрытанасенных раслін, што прынесла сусветную славу Батанічнаму саду і [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскаму ўніверсітэту]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5 * ''Немченко Э. П.'' [http://www.solarday.ucoz.ru/publ/2-1-0-27 Лилия кудреватая] // Биолог. флора Моск. области. — М.: Изд-во МГУ, 1993. — В. 9. — Ч. 1. * {{ІВРСР|частка=356. ''Lilium martagon'' L. [''L. pilosiusculum'' (Freyn) Miscz.] — Лилия саранка|том=1|стар=466}} * {{артыкул|аўтар=Долматов Е. А., Мамонов Е. В., Долматов Д. Е., Долматова А. Е.|загаловак=Создание гибридов между Лилией кудреватой и сортами раздела Азиатские гибриды|спасылка=http://cyberleninka.ru/article/n/sozdanie-gibridov-mezhdu-liliey-kudrevatoy-i-sortami-razdela-aziatskie-gibridy|выданне=Науч. ведомости Белгородск. гос. ун-та|год=2012|том=18|нумар=3|старонкі=83—93}} * ''Чопик В. И., Дудченко Л. Г., Краснова А. Н.'' Дикорастущие полезные растения Украины. Справочник. — Киев, Наукова думка, 1983. (рос.) * ''Власюк С.'' Все про лілії і лілійниках // Ненудний сад = Нескучный сад. — Спецвипуск № 2. — Київ: НПП «ВИТ», 2011. — С. 21. == Спасылкі == {{Чырвоная кніга Беларусі|расліна|123|IV}} * {{Плантарыум|22760|Лилия царские кудри}}{{v|26|6|2023}} * [http://redbook.minpriroda.gov.by/plantsinfo.html?id=123 Артыкул у Чырвонай кнізе Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161215153357/http://redbook.minpriroda.gov.by/plantsinfo.html?id=123 |date=15 снежня 2016 }} {{ref-ru}} * {{З ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00087/70600.htm|title=Царские кудри}} {{v|5|4|2010}} * [http://flower.onego.ru/lukov/tulipa/32.html ''Лилия кудреватая''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230411234024/http://flower.onego.ru/lukov/tulipa/32.html |date=11 красавіка 2023 }} в Энциклопедии декоративных садовых растений {{ref-ru}}{{v|26|6|2023}} * {{ООПТ России|20032|''Lilium martagon'' L. (Лилия кавказская)}}{{v|26|6|2023}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лілейныя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Клумбавыя расліны]] [[Катэгорыя:Зрэзачныя культуры]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] [[Катэгорыя:Расліны на марках]] g4i4ffqrd75cdj46dxablz9xp67gz94 Майсееўка (Акцябрскі раён) 0 67948 5134892 5121904 2026-05-02T10:11:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134892 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Маісееўка (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Майсееўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 41|lat_sec = 41 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 07|lon_sec = 54 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Акцябрскі |сельсавет = Пратасаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = XVIII стагоддзе |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 247312 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243027990 }} '''Майсе́еўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Majsiejeŭka}}, {{lang-ru|Мойсеевка}}; да 2010 — {{Lang-ru|Моисеевка}}<ref name=":0" />) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910g0033814&q_id=2183301|title=Решение Октябрьского районного Совета депутатов от 18 июня 2010 года № 11 "О преобразовании населенного пункта Октябрьского района в агрогородок"|url-status=dead}}</ref> у [[Акцябрскі раён|Акцябрскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пратасаўскі сельсавет|Пратасаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === У 25 км на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскі]], 188 км ад [[Гомель|Гомеля]], 20 км ад чыгуначнай станцыі [[Ратміраў|Ратміравічы]], размешчанай на чыгунцы [[Бабруйск]] — [[Рабкор]], адгалінаванні лініі [[Асіповічы]] — [[Жлобін]]. === Гідраграфія === На рацэ [[Трэмля (рака)|Трэмля]] (прыток [[Прыпяць|Прыпяці]]). == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлачнай, затым аўтамабільнай дарозе [[Парычы]] — [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскі]]. == Інфармацыя == Планіроўка складаецца з просталінейнай вуліцы мерыдыянальнай арыентацыі, амаль паралельна з якой на ўсходзе і захадзе праходзяць кароткія просталінейныя вуліцы. Забудова двухбаковая, драўляная, сядзібнага тыпу. У 1987 годзе пабудавана 50 цагляных катэджаў у якіх змесціліся перасяленцы з забруджаных радыяцыяй у выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] месцаў. Цэнтр сельскагаспадарчага ДП «Майсееўка», малочнатаварная ферма, мехпарк, зерняток. Сярэдняя школа, дзіцячы сад, дом культуры, бібліятэка, аддзяленне сувязі, комплексны прыёмны пункт, крама. <br />Помнік землякам — на ўшанаванне памяці аднавяскоўцаў, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну. У 1991 годзе пастаўлены абеліск. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядома з [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. Паводле прывілея [[1775]] года ва ўладанні абознага літоўскага М. С. Лапаты. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]] год) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. На [[1795]] год — сяло ў [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У [[19 стагоддзе|XIX стагоддзі]] ў складзе маёнтка [[Качай-Балота]] Домны і Кацярыны Бухарыных. У 1879 годзе ў ліку паселішчаў Чэрнінскага царкоўнага прыходу. Паводле перапісу [[1897]] года знаходзілся ў Чэрнінскай воласці [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]]. У [[1925]] годзе ў Раманішчаўскім сельсавеце [[Парыцкі раён|Парыцкага раёна]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. У [[1929]] годзе арганізаваны калгас. Пачатковая школа ў 1930-я гады ператворана ў сямігадовую. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] акупанты ў красавіку [[1942]] года спалілі 32 двары і забілі 23 жыхары. Напачатку снежня 1943 года, калі савецкія вайскі ўступілі ў Акцябрскую партызанскую зону, побач з вёскамі Майсееўка, [[Гадуні]] і [[Любань (Акцябрскі раён)|Любань]] з 28 лістапада да 21 снежня 1943 года існаваў прарыў у абароне нямецкіх войскаў шырынёй каля 10 км, вядомы як «[[Рудабельскія вароты]]». 33 жыхары загінулі на фронце. == Насельніцтва == === Колькасць === * 2011 год — 160 гаспадарак, 389 жыхароў. === Дынаміка === * 1795 год — 21 двор, 69 жыхароў. * 1897 год — 58 двароў, 419 жыхароў (паводле перапісу). * 1925 год — 120 двароў. * 1940 год — 140 двароў, 517 жыхароў. * 1959 год — 333 жыхары (паводле перапісу). * 1997 год — 169 двароў, 456 жыхароў. * 2004 год — 165 гаспадарак, 444 жыхары. * 2011 год — 160 гаспадарак, 389 жыхароў. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} * {{Крыніцы/Памяць/Акцябрскі раён}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пратасаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пратасаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Акцябрскага раёна]] 6r38vj8so80xw03gvpkmzd9z3bbmmjj Ліцвінавіцкі сельсавет 0 67994 5134819 4847382 2026-05-02T02:27:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134819 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ліцвінавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Кармянскі раён]] |Уключае = 15 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ліцвінавічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1479 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ліцві́навіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Кармянскі раён|Кармянскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Ліцвінавічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Кармянскага раёна [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Кармянскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Руднянскі сельсавет (Кармянскі раён)|Руднянскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года — у складзе [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]], з 30 ліпеня 1966 года — у складзе адноўленага Кармянскага раёна. 19 красавіка 1978 года скасаваны пасёлак [[Барысаўка (Кармянскі раён)|Барысаўка]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 19 красавіка 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. 20 чэрвеня 1991 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Залатамінскі сельсавет|Залатамінскага сельсавета]], 1 снежня 2009 года — тэрыторыя скасаванага [[Акцяброўскі сельсавет|Акцяброўскага сельсавета]] (5 населеных пунктаў: вёскі [[Акцяброва]], [[Косель]], [[Косельскі Прудок]], [[Курганне (Кармянскі раён)|Курганне]] і пасёлак [[Забалацкае]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-309/2009-309(003-022).pdf&oldDocPage=3 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 282 Об изменении административно-территориального устройства Кормянского района Гомельской области]</ref>. 30 снежня 2009 года скасаваны вёскі [[Косель]], [[Косельскі Прудок]], [[Курганне (Кармянскі раён)|Курганне]] і [[Салабута]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-49/2010_49_9_28970.pdf&oldDocPage=1 Решение Кормянского районного Совета депутатов от 30 декабря 2009 г. № 126 Об упразднении сельских населенных пунктов Кормянского района]</ref>, 4 лютага 2011 года — вёскі [[Касцюкоўка (Кармянскі раён)|Касцюкоўка]] і [[Лабыроўка]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2011-26/2011_26_9_38738.pdf Решение Кормянского районного Совета депутатов от 04.02.2011 г. № 41 Об упразднении сельских населенных пунктов Кормянского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210711090024/https://www.pravo.by/pdf/2011-26/2011_26_9_38738.pdf|date=11 ліпеня 2021}}</ref>, 3 лютага 2012 года — пасёлкі [[Забалацкае]], [[Луначарскі]] і [[Первая Ступень]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2012-25/2012_25_9_48023.pdf&oldDocPage=1 Решение Кормянского районного Совета депутатов от 3 февраля 2012 г. № 73 Об упразднении сельских населенных пунктов Кормянского района]</ref>, 26 мая 2015 года — пасёлак [[Мікольск (Кармянскі раён)|Мікольск]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915g0071195&p1=1 Решение Кормянского районного Совета депутатов от 26 мая 2015 г. № 41 Об упразднении поселка Микольск Литвиновичского сельсовета Кормянского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (20 населеных пунктаў) — 1335 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 98,1 % — [[беларусы]], 1,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (15 населеных пунктаў) — 1479 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 сакавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ліцвінавіцкі сельсавет}} {{Кармянскі раён}} [[Катэгорыя:Ліцвінавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чачэрскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] sraanbl8z75zvgppgura2ibll5oib85 Ліцвінавічы 0 67997 5134820 5129006 2026-05-02T02:29:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134820 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ліцвінавічы (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Ліцвінавічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = 25 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 51|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Кармянскі |сельсавет = Ліцвінавіцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 126 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2337 |паштовы індэкс = 247172 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 3 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |OpenStreetMap = 243046142 }} '''Ліцві́навічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Літві́навічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Licvinavičy}}, {{lang-ru|Литвиновичи}}) — [[аграгарадок]] (да 2009 — [[вёска]])<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0026752&q_id=4203514|title=Решение Кормянского районного Совета депутатов от 4 сентября 2009 года № 109 "О преобразовании некоторых населенных пунктов Кормянского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Кармянскі раён|Кармянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр [[Ліцвінавіцкі сельсавет|Ліцвінавіцкага сельсавета]]. Размешчана каля рэк [[Вілейка (рака)|Вілейка]], [[Касалянка]] пры ўпадзенні іх у [[Сож]], за 8 км на паўночны ўсход ад [[Карма (Кармянскі раён)|Кармы]], за 40 км паўднёвы захад ад [[Слаўгарад]]а, за 99 км ад [[Гомель|Гомеля]]. == Гісторыя == У 1918 годзе [[Панцеляймон Мікалаевіч Лепяшынскі|Панцеляймон Лепяшынскі]] заснаваў у Ліцвінавічах доследна-паказальную школу-камуну<ref name="bel9" />. == Насельніцтва == * 1999 год — 1789 жыхароў,723 двары<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||323}} </ref>. == Гістарычныя і памятныя мясціны == * Каля аграгарадка паселішча эпохі [[неаліт]]у і [[Бронзавы век|бронзавага веку]]<ref name="bel9" /> * Помнік землякам, загінуўшым у гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref name="bel9" /> * Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан<ref name="bel9" /> * Помнік і мемарыяльная дошка [[Панцеляймон Мікалаевіч Лепяшынскі|Панцеляймону Лепяшынскаму]]<ref name="bel9" /> == Галерэя == <gallery> Lićvinavičy, Kaźmadziamjanaŭskaja. Ліцьвінавічы, Казьмадзям’янаўская (1901-30).jpg|Свята-Казьма-Дзям'янаўская царква. Lićvinavičy, Lepiašynski. Ліцьвінавічы, Лепяшынскі (1910).jpg|Дом Лепяшынскіх і царква. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||323}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://korma.museum.by/be Кармянскі раённы мемарыяльны музей П. Н. Лепяшынскага] {{Ліцвінавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Ліцвінавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармянскага раёна]] ns8p8odqr2uugxqmkxevqndeyk7tx8w Лынтупскі сельсавет 0 70541 5134543 4644621 2026-05-01T12:02:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134543 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лынтупскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пастаўскі раён]] |Уключае = 84 населеныя пункты |Сталіца = [[Лынтупы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]],</br>[[8 красавіка]] [[2004]] |Скасаванне = [[14 ліпеня]] [[1967]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2162 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лынту́пскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Цэнтр — гарадскі пасёлак [[Лынтупы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Свянцянскі раён|Свянцянскага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 25 лістапада 1940 года ў складзе Пастаўскага раёна. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 17 сакавіка 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Масляніцкі сельсавет|Масляніцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>, 2 снежня 1959 года — тэрыторыя скасаванага [[Радуцкі сельсавет|Радуцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 снежня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 17.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Віцебскай вобласці. 14 ліпеня 1967 года ў сувязі з аднясеннем вёскі Лынтупы да катэгорыі гарадскіх пасёлкаў скасаваны, населеныя пункты перададзены ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Лынтупскаму пассавету<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 ліпеня 1967 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 33 (1191).</ref>. 8 красавіка 2004 года Лынтупскі пассавет рэарганізаваны ў сельсавет, Лынтупскаму сельсавету былі перададзеныя 62 населеныя пункты, якія раней падпарадкоўваліся Лынтупскаму пасялковаму Савету, 15 населеных пунктаў ([[Апідамы]], [[Бержалаты (Пастаўскі раён)|Бержалаты]], [[Вейсішкі]], [[Выгары]], [[Галышышкі]], [[Гудэлішкі]], [[Жвойрышкі Вялікія]], [[Жвойрышкі Малыя]], [[Палессе (Пастаўскі раён)|Палессе]], [[Паташня (Пастаўскі раён)|Паташня]], [[Пятруці]], [[Сухарышкі (Пастаўскі раён)|Сухарышкі]], [[Трапшышкі]], [[Цырклішкі Вялікія]], [[Шчэрбішкі]]) скасаванага [[Палескі сельсавет (Пастаўскі раён)|Палескага сельсавета]] і 19 населеных пунктаў [[Камайскі сельсавет|Камайскага сельсавета]] ([[Баяры (Пастаўскі раён)|Баяры]], [[Данеўцы]], [[Дуброўшчына (Пастаўскі раён)|Дуброўшчына]], [[Жыгуны]], [[Лапуны]], [[Лаўцы (Пастаўскі раён)|Лаўцы]], [[Лопуці]], [[Марачы (Пастаўскі раён)|Марачы]], [[Міцкяны]], [[Навасёлкі 2 (Пастаўскі раён)|Навасёлкі 2]], [[Падвішняк]], [[Папоўцы (Пастаўскі раён)|Папоўцы]], [[Рамейкі (Пастаўскі раён)|Рамейкі]], [[Роскаш (Пастаўскі раён)|Роскаш]], [[Русакі (Лынтупскі сельсавет)|Русакі]], [[Саранчаны (вёска)|Саранчаны]], [[Свіркі (Пастаўскі раён)|Свіркі]], [[Скарпаўцы]], [[Чырвоны Ручай]] — у межах сельскагаспадарчага вытворчага кааператыва «Блакітныя азёры»)<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. 20 чэрвеня 2008 года скасаваны вёскі [[Выгары]], [[Гроцкаўшчына]], [[Кабыльнішкі]], [[Стукаўшчына]], [[Чырвоны Ручай]] і хутар [[Нарушышкі]]<ref>[https://pravo.by/pdf/2009-180/2009_180_9_24238.pdf Решение Поставского районного Совета депутатов от 20 июня 2008 г. № 80 Об упразднении сельских населенных пунктов Поставского района]</ref>, 27 сакавіка 2013 года — вёска [[Куцішкі (Пастаўскі раён)|Куцішкі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0057518&p1=1 Решение Поставского районного Совета депутатов от 27 марта 2013 г. № 152 Об упразднении сельских населенных пунктов Поставского района]</ref>, 25 сакавіка 2022 года — вёска [[Цырклішкі Вялікія]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D922v0115244&p1=1 Решение Поставского районного Совета депутатов от 25 марта 2022 г. № 198 Об упразднении сельских населенных пунктов Поставского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (без Лынтуп) — 1147 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 66,0 % — [[беларусы]], 20,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 11,9 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=4 мая 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2162 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Архіў == [[Архіў]]ныя дакументы Лынтупскага сельсавета захоўваюцца ў Занальным дзяржаўным архіве горада [[Глыбокае|Глыбокага]]<ref>[http://fk.archives.gov.by/fond/112810/ Фондавы каталог дзяржаўных архіваў Рэспублікі Беларусь]{{ref-ru}}</ref>. Архіў, які ахоплівае 1949-2011&nbsp;гг., складаецца з пратаколаў сельвыканкамаў, статыстычных справаздач, пратаколаў агульных сходаў грамадзян, бюджэтаў, гаспадарчых кніг, спісаў па розным катэгорыям насельніцтва і інш.<br/> Памер архіва — 1382 старонкі.<br/> Шыфр архіва — BY ЗГАГлб ф. 1155. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лынтупскі сельсавет}} {{Пастаўскі раён}} [[Катэгорыя:Лынтупскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Свянцянскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2004 годзе]] dwku0pwc8jtinxjm8osokwppoxjp9h4 Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова 0 71428 5134847 5058897 2026-05-02T07:03:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134847 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |эмблема = |назва = Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова |скарачэнне = МДУ імя А. А. Куляшова |выява = Mahiliou university 1.jpg |арыгінал = |ранейшае = Магілёўскі настаўніцкі інстытут, Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. А. Куляшова |дэвіз = |заснаваны = [[1913]] |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = Дзяржаўны |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = [[Дзяніс Уладзіміравіч Дук]] |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = |кампус = |адрас = 212022 [[Магілёў]], [[Вуліца Касманаўтаў (Магілёў)|вул. Касманаўтаў]], 1 |сайт = https://msu.by/ |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} {{значэнні|МДУ}} '''Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя [[Аркадзь Куляшоў|Аркадзя Куляшова]]''' — [[Беларусь|беларуская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[універсітэт]]а, якая знаходзіцца ў [[Магілёў|Магілёве]]. == Гісторыя == === Магілёўскі настаўніцкі інстытут === У пачатку [[ХХ стагоддзе|ХХ стагоддзя]] ў [[беларускія губерні|беларускіх губернях]] адчуваўся востры недахоп кваліфікаваных настаўнікаў. Ва ўмовах хуткага пашырэння сеткі пачатковых школ і слабаразвітай сістэмы падрыхтоўкі педагагічных кадраў [[Віленскі настаўніцкі інстытут]] не мог забяспечыць патрэбы краю. Магілёўскія губернскія і гарадскія ўлады з [[1909]] года рабілі пэўныя захады дзеля таго, каб дамагчыся адкрыцця інстытута ў горадзе<ref name="msu"/>. Летам [[1913]] г. было канчаткова вырашана адкрыць [[1 ліпеня]] [[1913]] г. у г. Магілёве настаўніцкі інстытут «з гарадскім пры ім вучылішчам»<ref name="msu">[https://msu.by/info/univer/istoriya_univer/history_msu.pdf Гісторыя Магілёўскага дзяржаўнага універсітэта (1913—1940 гг.): дакументы і матэрыялы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201022202821/https://www.msu.by/info/univer/istoriya_univer/history_msu.pdf |date=22 кастрычніка 2020 }} / аўт.-склад.: [[А. Р. Агееў]], [[К. М. Бандарэнка]], [[В. П. Клімковіч]]; пад агульн. рэд. К. М. Бандарэнкі. — Магілёў: МДУ імя А. А. Куляшова, 2008. — 216 с. ISBN 978-985-480-500-9.</ref>. Магілёў стаў другім, пасля [[Віцебскі настаўніцкі інстытут|Віцебска]], горадам на тэрыторыі сучаснай Беларусі, у якім пачаў дзейнічаць настаўніцкі інстытут<ref name="msu"/>. Першым дырэктарам быў стацкі саветнік, кандыдат багаслоўя [[Уладзімір Мікалаевіч Тычынін|У. М. Тычынін]]. Урачыстае адкрыццё інстытута адбылося [[1 кастрычніка]] 1913 года. У той жа дзень Педагагічны Савет інстытута адгукнуўся «асабліва сардэчнай спагадай» на прапанову дырэктара прысвоіць інстытуту назву «Раманаўскі» ў гонар кіруючага [[Раманавы|дому Раманавых]]. Але вышэйстаячыя органы [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] прызналі хадайніцтва назвы такім ганаровым званнем інстытута заўчасным<ref name="msu"/>. [[Файл:Mahiloŭ, Sałtanaŭskaja. Магілёў, Салтанаўская (1918).jpg|міні|злева|Дом, у якім размяшчаўся інстытут. Цяпер вуліца Вароўскага, 39]] Інстытут размясціўся ў арандаваным двухпавярховым<ref name="library"/> будынку дома стацкага саветніка [[Рыгор Мікалаевіч Гартынскі|Рыгора Мікалаевіча Гартынскага]] па вуліцы Быхаўскай, 22 (сёння [[Вуліца Вароўскага (Магілёў)|вул. Вароўскага]])<ref name="libr.msu">[https://libr.msu.by/bitstream/123456789/8235/1/1772s.pdf 105 ГАДОЎ ПАДРЫХТОЎКІ АДМЫСЛОЎЦАЎ ДЛЯ ГРАМАДСТВА І КРАЇНЫ Ў МДУ ІМЯ А. А. КУЛЯШОВА]. Агееў Аляксандр Рыгоравіч</ref>. Першы выпуск у колькасці 33 чалавек адбыўся ў [[1916]] годзе<ref name="library">{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/mgpu_kulechova.htm |title=Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова |access-date=13 мая 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230930004433/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/mgpu_kulechova.htm |archivedate=30 верасня 2023 |url-status=dead }}</ref>. Гарадскія ўлады адразу выдзелілі пад будаўніцтва інстытута ўчастак зямлі, які пасля павелічэння яго тэрыторыі меў плошчу 255,3 квадратных сажань. Ен займаў амаль квартал, паміж вуліцамі [[Нова-Базарная вуліца (Магілёў)|Нова-Базарнай]], [[Капітанаўская вуліца (Магілёў)|Капітанаўскай]], [[Інжынерная вуліца (Магілёў)|Інжынернай]] (недалёка ад ваеннай царквы, сёння прыблізна ў раёне завода «[[Строммашына (Магілёў)|Строммашына]]»). Участак быў выдзелены бясплатна, на ўмовах, што на працягу трох гадоў вучэбнае ведамства прыступіць да будаўніцтва<ref>[[А. Р. Агееў|Агееў А. Р.]], [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/6366/1/6111m.pdf ДА ГІСТОРЫІ АДКРЫЦЦЯ НАСТАЎНІЦКАГА ІНСТЫТУТА У г. МАГІЛЁВЕ.]</ref>. Быў распрацаваны праект будынка інстытута, які Міністэрства зацвердзіла ў сакавіку [[1914]] г. Але неўзабаве пачалася Першая сусветная вайна, i будаўніцтва так і не пачалося<ref name="msu"/>. Рыхтаваў настаўнікаў для вышэйшых пачатковых вучылішч і лічыўся сярэдняй навучальнай установай з трохгадовым тэрмінам навучання. Пры ім было створана двухкласнае гарадское вучылішча<ref name="library"/>. У інстытут прымаліся асобы мужчынскага полу праваслаўнага веравызнання ад 16 да 25 гадоў<ref name="msu"/> з сярэдняй адукацыяй<ref name="library"/>. У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] інстытут меў цяжкасці з наборам студэнтаў і памяшканнем. Частка калектыву была мабілізавана на фронт. Тым не менш, інстытут працягваў рыхтаваць настаўнікаў<ref name="msu"/>. Першы выпуск у колькасці 33 чалавек адбыўся ў [[1916]] годзе<ref name="library"/>. У інстытуце ў той час працавала 8 выкладчыкаў. Сфарміраваны пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г.]] [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] ужо летам дазволіў прымаць у настаўніцкія інстытуты асоб як мужчынскага, так і жаночага полу. Набор [[1917]] г. прайшоў па адпрацаванай раней схеме. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] ў студзені [[1918]] г. заняткі ў інстытуце аднавіліся. Але ў сакавіку горад быў заняты польскімі ўзброенымі фарміраваннямі, якіх у маі змянілі [[кайзераўскія войскі|германскія войскі]]. Цяпер адміністрацыя інстытута прасіла дазволу і ўзгадняла свае рашэнні з акупацыйнымі ўладамі<ref name="msu"/>. Пасля ўступлення ў Магілёў [[31 кастрычніка]] [[1918]] г. войск Чырвонай Арміі і пераходу ўлады да губернскага рэвалюцыйнага камітэта дзейнасць інстытута каардынавалася ўжо з органамі савецкай улады. Дзякуючы велізарным намаганням, самаадданай працы супрацоўнікаў, інстытут не прыпыніў сваёй дзейнасці ні ў рэвалюцыйных умовах 1917 г., ні ў час [[грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]]<ref name="msu"/>. === Магілёўскі педагагічны інстытут === Рэвалюцыя прывяла да кардынальных пераўтварэнняў у грамадстве, у тым ліку і ў сферы адукацыі. У адпаведнасці з пастановай [[Усерасійскі з’езд дэлегатаў настаўніцкіх інстытутаў|Усерасійскага з’езда дэлегатаў настаўніцкіх інстытутаў]] Магілёўскі настаўніцкі інстытут у снежні 1918 года быў пераўтвораны ў Магілёўскі педагагічны інстытут<ref name="msu"/>, ён атрымаў статус [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшай навучальнай установы]] з чатырохгадовым тэрмінам навучання<ref name="library"/>. У склад яе супрацоўнікаў увайшлі лепшыя выкладчыкі навучальных устаноў Магілёва, таксама былі запрошаны спецыялісты з іншых гарадоў [[Расія|Расіі]], у тым ліку і сталічных. Інстытут меў 3 аддзяленні і рыхтаваў настаўнікаў школ І і ІІ ступеняў, а таксама работнікаў дашкольных устаноў. Настаўнікаў для школ другой ступені вучылі на фізіка-матэматычным, сацыяльна-гістарычным, біялагічным, літаратурнамастацкім і геаграфічным цыклах. Кіраўніцтва інстытута ў 1919 г. прыняло абгрунтаваную, але, відавочна, не разлічаную на ўмовы грамадзянскай вайны праграму развіцця новай установы<ref name="msu"/>. Вучэбную і выхаваўчыю работу вялі каля 40 выкладчыкаў. У гады грамадзянскай вайны і пасляваеннай разрухі заняткі вяліся ў вячэрні час<ref name="library"/>. У [[1919]] г. інстытуту перадалі [[будынак Марыінскай жаночай гімназіі (Магілёў)|будынак былой Марыінскай жаночай гімназіі]]<ref name="library"/>. === Магілёўскі інстытут народнай адукацыі === У [[Масква|Маскве]] ў 1919 годзе была зацверджана чарговая рэарганізацыя: педагагічныя інстытуты пераўтвараліся ў інстытуты народнай адукацыі з больш шырокім профілем выпускаемых спецыялістаў. Яны ў залежнасці ад матэрыяльнай базы, патрэбнасці рэгіёнаў, наяўнасці выкладчыцкіх кадраў маглі мець да пяці аддзелаў і таксама адносіліся да вышэйшых навучальных устаноў. Усяго на Беларусі на базе педагагічных інстытутаў былі створаны тры такія ўстановы: у Магілёве, [[Віцебскі інстытут народнай адукацыі|Віцебску]] і [[Мінскі інстытут народнай адукацыі|Менску]]<ref name="msu"/>. У кастрычніку 1919 года інстытут быў адкрыты з чатырма аддзеламі: 1) дашкольным, 2) па падрыхтоўцы выкладчыкаў для школ І ступені, 3) па падрыхтоўцы выкладчыкаў для школ ІІ ступені, 4) па падрыхтоўцы інструктараў працоўных працэсаў. Ва ўмовах грамадзянскай вайны калектыў інстытута «увесь час змагаўся з велізарнымі, часта непераадольнымі перашкодамі». Сярод паступіўшых студэнтаў была «маса асоб без усялякай падрыхтоўкі». З-за цяжкасцяў жыцця ў прыфрантавым горадзе, бядотнага матэрыяльнага стану, сацыяльнай няпэўнасці і іншых прычын назіралася вялікая цякучасць кадраў<ref name="msu"/>. Летам 1921 года вучэбны працэс нармалізаваўся, умацавалася матэрыяльная база. Менавіта ў гэты час пачалася чарговая рэарганізацыя ў сістэме народнай адукацыі: інстытуты народнай адукацыі пераўтвараліся або ў практычныя інстытуты, або ў педагагічныя тэхнікумы. У Менску, як цэнтры краю, планавалася стварыць педфак, а ў [[Гомель|Гомелі]], як цэнтры губерні, — практычны інстытут, у Магілёве, як павятовым горадзе, — педтэхнікум. Перспектыва пераўтварэння інстытута ў тэхнікум не задавальняла ні выкладчыкаў, ні студэнтаў. Савет інстытута прызнаў магчымым і неабходным існаванне практычнага інстытута ў Магілёве, інфармаваў аб гэтым цэнтральныя ўлады, запрашаў дэлегата «цэнтра» ў Магілёў для азнаямлення з сітуацыяй на месцы. Каля 200 студэнтаў напісалі заявы з просьбай перавесці іх у практычны інстытут народнай адукацыі<ref name="msu"/>. === Магілёўскі практычны інстытут народнай адукацыі і закрыццё === {{якар|Магілёўскі практычны інстытут народнай адукацыі}} На пасяджэнні яго Савета [[3 кастрычніка]] [[1921]] г. у адпаведнасці з рашэннем Галоўпрафадукацыі, з улікам таго, што інстытут мае ''«лепшыя ў губерні выкладчыцкія кадры»'', было абвешчана аб адкрыцці Магілёўскага практычнага інстытута народнай адукацыі<ref name="msu"/>. Практычныя інстытуты, як новая форма падрыхтоўкі кваліфікаваных кадраў, заставаліся вышэйшымі навучальнымі ўстановамі і падпарадкоўваліся цэнтральным уладам у Маскве. Мэтай іх дзейнасці была падрыхтоўка «на навуковай аснове і адпаведных тэхнічных, прыродазнаўчых, педагагічных і эканамічных дысцыплін высокакваліфікаваных практычных дзеячаў», неабходных канкрэтнаму рэгіёну. Адметнасцю іх вучэбных планаў стала шырокае прымяненне практычных, лабараторных работ і практыкі студэнтаў<ref name="msu"/>. З заканчэннем грамадзянскай вайны становішча не палепшылася. Востры фінансавы, сацыяльна-эканамічны крызіс, высокія тэмпы [[інфляцыя|інфляцыі]] паставілі многія інстытуты на мяжу выжывання. Дзяржава была не ў стане ўтрымліваць вялікую колькасць ВНУ. У ліпені [[1923]] г. [[СНК СССР]] прыняў дэкрэт «Аб закрыцці і рэарганізацыі некаторых вышэйшых навучальных устаноў». Да новага навучальнага года Магілёўскі інстытут перадаў сваю матэрыяльную базу [[Магілёўскі педтэхнікум|Магілёўскаму педтэхнікуму]]. Туды была пераведзена частка выкладчыкаў, студэнты падрыхтоўчага аддзялення і першага курса. Старшакурснікі атрымалі магчымасць працягнуць вучобу на [[педагагічны факультэт БДУ|педагагічным факультэце Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name="msu"/>. === Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут === Развіццё школьнай сеткі і рост колькасці навучальных устаноў запатрабаваў ужо ў канцы [[1920-я|1920-х]] гг. тэрміновага паляпшэння сістэмы падрыхтоўкі педагагічных кадраў. У [[1930]] г. было прынята рашэнне аб аднаўленні педінстытутаў у Магілёве і [[Віцебскі дзяржаўны педагагічны інстытут|Віцебску]], стварэнні яго ў [[Гомельскі педагагічны інстытут|Гомелі]]. У адпаведнасці з пастановай [[1 кастрычніка]] [[1930]] г. распачаў дзейнасць і Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут у складзе гісторыка-эканамічнага і літаратурна-лінгвістычнага аддзяленняў<ref name="msu"/>. Да восені [[1932]] г. Магілёўскаму педагагічнаму інстытуту было прысвоена імя буйнейшага савецкага гісторыка [[М. М. Пакроўскі|М. М. Пакроўскага]], які памёр восенню таго года. У сярэдзіне 1930-х гг. у савецкай гістарычнай навуцы пачаўся пераход ад інтэрнацыяналістычнай да савецкай дзяржаўна-патрыятычнай канцэпцыі. У афіцыйнай прапагандзе пачалося ўсхваленне асобных перыядаў расійскага мінулага. Пасмяротна Пакроўскі быў абвінавачаны ў «антымарксізме і ачарненні гісторыі Расіі». Пасля крытычнага выступлення [[Сталін]]а ў [[1936]] г. пачалася кампанія крытыкі поглядаў нябожчыка<ref name="msu"/>. У [[1934]] г. было прынята рашэнне аб пераўтварэнні аддзяленняў інстытута ў профільныя факультэты з чатырохгадовым тэрмінам навучання: гістарычны, геаграфічны, мовы і літаратуры (рускае і беларускае аддзяленні). З 1934 г. выкладчыкі і студэнты пачалі геаграфічнае, гістарычнае і фальклорнае вывучэнне Магілёўскага рэгіёна. Да [[1935]] годзе ўсім грамадзянам СССР, якія скончылі сярэднюю школу і здалі іспыты, было дадзена права паступлення ў ВНУ незалежна ад іх сацыяльнага паходжання, праз гэта толькі на дзённым аддзяленні колькасць студэнтаў вырасла да 800 чалавек. У гэтым. [[Стыпендыя]] цяпер таксама залежала ад поспехаў у вучобе, а не паходжання. У наступным годзе пры інстытуце былі арганізаваны аднагадовыя курсы для падрыхтоўкі настаўнікаў (5 — 7 класаў)<ref name="msu"/>. Выключэнні з партыі, звальненні з працы і арышты гісторыкаў прывялі да таго, што ў Магілёўскім педінстытуце ў [[1935]] востра не хапала, а ў [[1936]]—[[1938]] гг. практычна не засталося сваіх лектараў-гісторыкаў. Неўкамплектаванасць кадрамі прыводзіла да зрыву заняткаў, вычыткі лекцый іншагароднімі, у тым ліку ленінградскімі, выкладчыкамі. З-за знішчэння «шкодніцкіх кніг ворагаў народа» востра не хапала гістарычнай літаратуры. Да таго ж шэраг лекцыйных гістарычных курсаў, якія раней вычыталі так званыя «ворагі народа», перачытваўся нанава. У пачатку першай паловы 1937 года з назвы знікла імя Пакроўскага<ref name="msu"/>. У 1937 г. пры педагагічным ствараецца настаўніцкі інстытут з двухгадовым тэрмінам навучання, які рыхтаваў настаўнікаў для няпоўнай сярэдняй школы, а ў наступным годзе была адкрыта аспірантура. Напачатку 1940-х гг. на дзённым і завочным аддзяленнях навучалася больш за 2 тысячы студэнтаў. Побач з вучэбным корпусам быў пабудаваны [[інтэрнат]], мелася вялікая [[бібліятэка]], [[спартыўная зала]] і [[стралковы цір]], добра абсталяваныя кабінеты і [[лабараторыя|лабараторыі]]<ref name="msu"/>. У 1940 г. было вырашана ўрачыста адсвяткаваць дзесяцігоддзе педагагічнага інстытута. Бюро Магілёўскага гарадскога камітэта партыі на сваім пасяджэнні 29 мая 1940 г., заслухаўшы даклад дырэктара МПІ Кірылава, пастанавіла падтрымаць меркаванне партарганізацыі і студэнтаў педінстытута прасіць [[Вярхоўны Савет БССР]] прысвоіць яму імя вядомага вучонага, даследчыка Арктыкі [[І. Д. Папанін]]а. [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]] 23 чэрвеня 1940 года прыняў адпаведны ўказ<ref name="msu"/>. === Вайна і пасляваеннае адраджэнне === У пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Магілёўскі педагагічны і настаўніцкі інстытуты планавалася эвакуіраваць на Урал у г. [[Чалябінск]]. Але вывезці калектыў і абсталяванне не ўдалося. На час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] і заняткі ў інстытуце прыпыніліся<ref name="msu"/>. Многія выкладчыкі і студэнты змагаліся супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў, навучальны корпус інстытута быў спалены. Пасля вызвалення Магілёва ў адпаведнасці з пастановай № 423 [[Савет Народных Камісараў Беларускай ССР|Савета Народных Камісараў Беларускай ССР]] ад [[24 ліпеня]] [[1944]] г. інстытут пачынаў нанава сваю дзейнасць у складзе гістарычнага, мовы і літаратуры і геаграфічнага факультэтаў. Адраджэнне адбывалася ў вельмі складаных умовах. Перададзеныя будынкі былі ў гады вайны моцна пашкоджаны і патрабавалі рамонту. Не хапала абсталявання, падручнікаў, кадраў. Тым не менш, [[16 лістапада]] рэгулярныя заняткі аднавіліся. Да канца 1950-х гадоў з назвы паступова знікла імя Папаніна<ref name="msu"/>. За першыя дзесяць пасляваенных гадоў інстытут падрыхтаваў 3500 настаўнікаў. У ім працавалі факультэты [[факультэт матэматыкі і прыродазнаўства МДУ імя А. А. Куляшова|фізіка-матэматычны]], мовы і літаратуры, гістарычны і геаграфічны. У 1958 г. быў адкрыты [[Факультэт пачатковай і музычнай адукацыі МДУ імя А. А. Куляшова|факультэт педагогікі і методыкі пачатковага навучання]]. У [[1959]] г. завершана будаўніцтва інтэрната са сталовай па [[Ленінская вуліца (Магілёў)|вул. Ленінскай]], 33<ref name="msu"/>. У [[1971]] г. пабудаваны [[Галоўны корпус МДУ імя А. А. Куляшова|новы вучэбны корпус]], сталовая і спартыўны комплекс, а пазней і новы інтэрнат па [[Вуліца Касманаўтаў (Магілёў)|вул. Касманаўтаў]]<ref name="msu"/>. У 1978 годзе інстытут адзначыў сваё 60-годдзе, яму было прысвоена імя народнага паэта БССР, ураджэнца Магілёўшчыны [[Аркадзь Куляшоў|Аркадзя Куляшова]]. З гэтага часу ўстанова афіцыйна пачала называцца «Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. А. Куляшова»<ref name="msu"/>. З [[1980]] г. у інстытуце былі створаны факультэты дашкольнага выхавання, зараз — педагогікі і псіхалогіі дзяцінства, пачатковай ваеннай падрыхтоўкі і фізічнага выхавання, у 1990 г. — біялагічны, цяпер — прыродазнаўства, у [[1997]] г. — факультэт даўніверсітжцкай падрыхтоўкі і прафарыентацыі. У снежні [[1991]] г., пасля шматгадовага перапынку, зноў была адкрыта [[аспірантура]]. У 1996 г. выйшаў першы нумар уласнага перыядычнага выдання «Педагог», якое праз год пачало называцца «Універсітэцкі веснік»<ref name="msu"/>. === Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова === [[30 чэрвеня]] [[1997]] г. педагагічны інстытут пераўтвораны ў Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова. Пасля атрымання новага статусу навучальная ўстанова, якая доўгі час была поліпедагагічнай, пачала падрыхтоўку спецыялістаў і для іншых галіні<ref name="msu"/>. З [[1998]] года друкуецца навуковы і метадычны часопіс «Веснік МДУ імя А. А. Куляшова». У гэтым жа годзе адкрыты факультэты эканомікі і права, замежных моў. Пры універсітэце з [[2000]] г. дзейнічае інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў<ref name="msu"/>. У [[2015]] годзе створаны гісторыка-філалагічны факультэт і факультэт матэматыкі і прыродазнаўства. У [[2018]] годзе Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова адзначае 105-годдзе. == Структура == === Факультэты === [[Файл:Mahiliou university 1 building.jpg|міні|справа|[[Галоўны корпус МДУ імя А. А. Куляшова|Вучэбны корпус № 1]]]] * [[Факультэт замежных моў МДУ імя А. А. Куляшова|Факультэт замежных моў]] * [[Гісторыка-філалагічны факультэт МДУ імя А. А. Куляшова|Гісторыка-філалагічны факультэт]] * [[Факультэт матэматыкі і прыродазнаўства МДУ імя А. А. Куляшова|Факультэт матэматыкі і прыродазнаўства]] * [[Факультэт пачатковай і музычнай адукацыі МДУ імя А. А. Куляшова|Факультэт пачатковай і музычнай адукацыі]] * [[Факультэт педагогікі і псіхалогіі дзяцінства МДУ імя А. А. Куляшова|Факультэт педагогікі і псіхалогіі дзяцінства]] * [[Факультэт фізічнага выхавання МДУ імя А. А. Куляшова|Факультэт фізічнага выхавання]] * [[Факультэт эканомікі і права МДУ імя А. А. Куляшова|Факультэт эканомікі і права]] === Інстытуты === * [[Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі МДУ імя А.А. Куляшова|Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі]] === Каледжы === * [[Сацыяльна-гуманітарны каледж (Магілёў)|Сацыяльна-гуманітарны каледж]] * [[Горацкі педагагічны каледж]] == Навуковая дзейнасць == Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 22 красавіка 2020 г. № 136 «Аб занясенні на Рэспубліканскую дошку Гонару пераможцаў спаборніцтва за 2019 год» сярод навуковых арганізацый МДУ імя А. А. Куляшова прызнаны адным з пераможцаў. У 2019 годзе супрацоўнікамі ўніверсітэта апублікаваныя 551 артыкул у навуковых выданнях, у тым ліку ў рэцэнзуемых навуковых часопісах і выданнях — 138, кніжных выданнях — 106, у тым ліку манаграфій — 8. У Расійскі індэкс навуковага цытавання ўваходзіць 11 167 адзінак, з іх у 2019 годзе ўвайшло 937; у Web of Science ўключана 116 адзінак, з іх у 2019 г. — 8; у Scopus — 132 адзінкі, з іх у 2019 г. — 12. Універсітэт ажыццяўляе падрыхтоўку навуковых работнікаў вышэйшай кваліфікацыі ў аспірантуры па 10 спецыяльнасцях. Колькасць аспірантаў на канец 2019 г. склала 44 чалавекі. Загадам Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь 2017/06/26 № 447 ва ўніверсітэце адкрыта падрыхтоўка па спецыяльнасці 07.00.02 «Айчынная гісторыя» гістарычнай галіны навукі для рэалізацыі адукацыйнай праграмы дактарантуры. У адпаведнасці з загадам Вышэйшай атэстацыйнай камісіі Рэспублікі Беларусь № 206 ад 2017/10/02 г. пры ўніверсітэце створаны савет па абароне дысертацый К 02.03.01, якому дазволена праводзіць абароны дысертацый на атрыманне вучонай ступені кандыдата навук па спецыяльнасці 07.00.02 — айчынная гісторыя (гістарычныя навукі). У 2019 годзе ў дадзеным савеце былі абароненыя 3 дысертацыйныя работы на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук. Абараніла ў савеце дысертацыю Я. А. Рыер, якая стала лаўрэатам конкурсу ВАК Рэспублікі Беларусь 2019 года на найлепшую кандыдацкую дысертацыю ў намінацыі «гуманітарныя навукі» (дысертацыя «Кіраўнік і грамадства на беларускіх землях у XIII — першай трэці XV стст .: асноўныя механізмы палітагенеза, легітымізацыі і сакралізацыі ўлады», навуковы кіраўнік — І. А. Марзалюк, доктар гістарычных навук, прафесар, член-карэспандэнт НАН Беларусі, старшыня Пастаяннай камісіі па адукацыі, культуры і навуцы Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь). У 2019 годзе ў МДУ імя А. А. Куляшова выконвалася 18 заданняў у 6 ДПНД: «Фундаментальныя і прыкладныя навукі — медыцына» (1 заданне), «Фатоніка, опта- і мікраэлектроніка» (2 задання), «Фізічнае матэрыялазнаўства, новыя матэрыялы і тэхналогіі» (1 заданне), «Прыродакарыстанне і экалогія» (1 заданне), « Канвергенцыя — 2020» (2 задання), «Эканоміка і гуманітарнае развіццё беларускага грамадства» (11 заданняў). Акрамя таго, у 2019 годзе ўніверсітэт выконваў 5 праектаў БРФФД, 6 грантаў Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, 1 грант МДУ імя А. А. Куляшова. Атрыманыя важныя вынікі ў галіне прародазнаўчых навук, у галіне сацыяльна-эканамічных і грамадскіх навук, у галіне гуманітарных навук. У навучальны працэс ўстановы адукацыі «Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова», іншых устаноў адукацыі рознага ўзроўню у 2019 годзе ўкаранёна 257 распрацовак. У 2019 годзе ажыццяўлялася ўкараненне навуковых распрацовак у навучальны працэс ўстаноў адукацыі рознага ўзроўню (257 распрацовак), сацыяльную сферу, вытворчасць, выканана 8 дамоў на аказанне паслуг. 6 выкладчыкаў МДУ імя А. А. Куляшова з’яўляюцца кансультантамі інавацыйных праектаў, якія ўключаны ў загад Міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь ад 2019/07/30 г. № 617 «Аб арганізацыі эксперыментальнай і інавацыйнай дзейнасці ў 2019/2020 навучальным годзе». Кожны з праектаў ахоплівае ад 6 да 36 устаноў адукацыі. Міжнародная навуковая дзейнасць універсітэта ажыццяўляецца ў рамках міжнародных праектаў БРФФД-РФФД з ФДБАУ ВА «Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт імя акадэміка І. Г. Пятроўскага», ФДБАУ ВА «Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны Ўніверсітэт», Федэральным навукова-даследчым цэнтрам «Крышталаграфія і фатоніка» РАН. Універсітэт рэгулярна арганізоўвае міжнародныя навуковыя канферэнцыі, у якіх прымаюць удзел вучоныя краін блізкага і далёкага замежжа. У 2019 годзе ва ўніверсітэце праведзена 15 міжнародных канферэнцый. Супрацоўнікі ўніверсітэта прынялі ўдзел з дакладамі ў шматлікіх навуковых мерапрыемствах, на якіх было прадстаўлена 1034 даклады. З мэтай прасоўвання інавацыйнай прадукцыі на замежныя рынкі распрацоўкі навукоўцаў універсітэта ў 2019 годзе дэманстраваліся на міжнародных выстаўках. == Рэктары == {{Div col|2}} * (1913—1918) — [[Уладзімір Мікалаевіч Тычынін]] * (1918—1923) — [[Яўген Іосіфавіч Бычкоў]] * (1935—1938) — [[Фядот Мікалаевіч Казакоў]] * (1939—1941) — [[Міхаіл Канстанцінавіч Кірылаў]] * (1944—1945) — [[Уладзімір Іванавіч Хома]] * (1946—1948) — [[Міхаіл Канстанцінавіч Кірылаў]] * (1949—1955) — [[Ніканор Зіноўевіч Назаранка]] * (1955—1960) — [[Фёдар Восіпавіч Папоў]] * (1960—1971) — [[Іван Пятровіч Ларчанка]] * (1971—1994) — [[Яўген Паўлавіч Кудрашоў]] * (1994—2001) — [[Міхаіл Аляксандравіч Аўласевіч]] * (2001—2003) — [[Аляксандр Міхайлавіч Радзькоў]] * (2003—2017) — [[Канстанцін Міхайлавіч Бандарэнка]] * (2017—2017) — [[Дзяніс Уладзіміравіч Дук]] * (з 2025) — [[Юрый Віктаравіч Машын]] {{Div col end}} == Абвінавачванні ў палітычных рэпрэсіях супраць студэнтаў == Паводле справаздачы, падрыхтаванай Польскім фондам свабоды і дэмакратыі, [[Канстанцін Міхайлавіч Бандарэнка|Канстанцін Бандарэнка]], рэктар універсітэта, адлічаў студэнтаў за іх палітычную дзейнасць<ref>{{кніга |аўтар = |частка = |арыгінал =Białoruski system represji. Prześladowcy i ich ofiary |загаловак =Беларуская сістэма рэпрэсій. Пераследнікі і іх ахвяры |спасылка =http://wid.org.pl/raport.pdf |адказны =pod redakcją dr Dariusza Zalewskiego, {{нп3|Марэк Бучко|Marka Bućko|pl|Marek Bućko}}, Michała Kurkiewicza i Tomasza Pisuli |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва =Fundacja Wolność i Demokracja |год =2007 |том = |старонкі =42 |старонак =72 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = |archiveurl =https://web.archive.org/web/20131203002146/http://wid.org.pl/raport.pdf |archivedate =3 снежня 2013 }}</ref>. == Выпускнікі == * [[Уладзімір Васілевіч Амелькін]] — доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар. * [[Святлана Мікалаеўна Баітава]] — алімпійская чэмпіёнка 1988 года ў камандным першынстве, чэмпіёнка свету, неаднаразовая чэмпіёнка СССР, заслужаны майстар спорту СССР. * [[Міхаіл Гапеевіч Булахаў]] — доктар філалагічных навук, прафесар, заслужаны дзеяч навукі БССР, лаўрэат прэміі Савета Міністраў СССР. * [[Валянцін Цярэнцьевіч Борух]] — доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Валеры Васілевіч Баранчыкаў]] — заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларусь. * [[Леанід Мацвеевіч Баркоўскі]] — доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар, член Амерыканскага аптычнага грамадства (OSA), карэспандэнт Міжнароднага саюза радыёфізікаў. * [[Аляксандр Іванавіч Болсун]] — кандыдат фізіка-матэматычных навук, дацэнт, сябра Беларускага фізічнага таварыства. * [[Дзмітрый Якаўлевіч Бугаёў]] — кандыдат філалагічных навук, прафесар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларускай ССР імя Якуба Коласа, член Саюза пісьменнікаў СССР, член Беларускага ПЭН — цэнтра. * [[Браніслаў Аляксандравіч Зубкоўскі]] — беларускі пісьменнік, краязнавец. * [[Міхаіл Васілевіч Зімянін]] — савецкі партыйны дзеяч, сакратар ЦК КПСС, Надзвычайны і Паўнамоцны пасол СССР, дэпутат Савета Нацыянальнасцяў Вярхоўнага Савета СССР 2-3 і 7-11 скліканняў ад РСФСР. * [[Анатоль Мікалаевіч Канапелька]] — паэт, перакладчык, педагог, літаратуразнаўца, член Саюза беларускіх пісьменнікаў і Беларускага ПЭН-цэнтра. * [[Ніна Васілеўна Каменская]] — доктар гістарычных навук, прафесар, член- карэспандэнт Акадэміі навук Беларускай ССР. * [[Уладзімір Яўгенавіч Кухараў]] — беларускі дзяржаўны дзеяч * [[Уладзімір Маісеевіч Ліўшыц]] — кандыдат філасофскіх навук, дацэнт, член беларускага Саюза пісьменнікаў, Саюза журналістаў Рэспублікі Беларусь,Міжнароднага Саюза пісьменнікаў «Новы сучаснік», акадэмік грамадскай Міжнароднай акадэміі сацыяльных тэхналогій. * [[Леанід Паўлавіч Ліпінскі]] — доктар гістарычных навук, прафесар. * [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] — Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь. * [[Ігар Аляксандравіч Марзалюк]] — доктар гістарычных навук, прафесар. * [[Уладзімір Фёдаравіч Мацвяйчук]] — былы міністр культуры Беларусі (2004—2009). * [[Сяргей Валянцінавіч Новікаў]] — беларускі біятланіст, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 2010 года ў індывідуальнай гонцы, трохразовы чэмпіён зімовай універсіядзе, двухразовы чэмпіён Еўропы, заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь. * [[Аляксандр Эдуардавіч Плятнёў]] — педагог, аўтар навукова-папулярных, навучальных і даведачных кніг, лаўрэат Усерасійскага фестывалю педагагічных ідэй «Адкрыты ўрок −2007», прэміі імя С. І. Вавілава, шостага конкурсу метадычных распрацовак педагагічных работнікаў Рэспублікі Беларусь «Адкрыты ўрок», стыпендыят Міжнароднага Алфёраўскага фонду падтрымкі адукацыі і навукі. * [[Аляксандр Міхайлавіч Радзькоў]] — доктар педагагічных навук, прафесар, заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь, былы міністр адукацыі Беларусі. * [[Якаў Рыгоравіч Рыер]] — доктар гістарычных навук, прафесар. * [[Алег Уладзіміравіч Салтук]] — паэт і перакладчык, член Саюза беларускіх пісьменнікаў, лаўрэат літаратурных прэмій Ленінскага камсамола Віцебшчыны, імя Уладзіміра Караткевіча, часопіса «Маладосць», «Сузор’е муз». * [[Анка Упала]] — беларуская пісьменніца. * [[Дар’я Чульцова]] — беларуская журналістка, [[Палітычныя зняволеныя|палітычная зняволеная]]. * [[Ігар Іванавіч Шклярэўскі]] — паэт, старшыня Саюза расійскіх пісьменнікаў, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР, Дзяржаўнай Пушкінскай прэміі Расіі. * [[Уладзімір Дзям’янавіч Ягораў]] — старшыня КДБ Рэспублікі Беларусь (1994—1995). == Выкладчыкі == * [[Алесь Макарэвіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Агееў]] * [[Мікалай Максімавіч Раганоўскі]] (нар. 1942) — прафесар кафедры методыкі выкладання матэматыкі факультэта матэматыкі і прыродазнаўства. * [[Сяргей Іванавіч Сідор]] (1937—1998) — беларускі географ. {{Зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 9. — Мінск, 1999. * Республика Беларусь: энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 5. — Минск, 2007. == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [https://www.msu.by/ Афіцыйны сайт МДУ імя Куляшова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211031192028/https://www.msu.by/ |date=31 кастрычніка 2021 }} {{МДУ імя А. А. Куляшова}} {{Рэктары МДУ імя А. А. Куляшова}} {{ВНУ Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова| ]] [[Катэгорыя:Вуліца Касманаўтаў (Магілёў)]] [[Катэгорыя:1913 год у Магілёве]] s4inh0xcybuk57ef7nhnf6ziy7jgrzn Любішчыцкі сельсавет 0 72681 5134647 4798173 2026-05-01T14:22:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134647 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Любішчыцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Івацэвіцкі раён]] |Уключае = 4 населеныя пункты |Сталіца = [[Любішчыцы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[9 жніўня]] [[2022]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1576 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Івацэвіцкі раён. Любішчыцкі сельсавет.svg |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Любі́шчыцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок [[Любішчыцы]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Косаўскі раён|Косаўскага раёна]] Брэсцкай вобласці [[БССР]]. З 20 верасня 1947 года ў складзе Івацэвіцкага раёна, з 25 снежня 1962 года — [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года — адноўленага Івацэвіцкага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 4 населеныя пункты<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|23}}</ref>. 9 жніўня 2022 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Яглевіцкі сельсавет|Яглевіцкага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D922b0117500&p1=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 9 августа 2022 г. № 356 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Ивацевичского района Брестской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1747 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 93,9 % — [[беларусы]], 3,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1576 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Склад == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 4 населеныя пункты: аграгарадок [[Любішчыцы]], вёскі [[Панкі (Івацэвіцкі раён)|Панкі]], [[Плехава]] і пасёлак [[Майск (Івацэвіцкі раён)|Майск]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Любішчыцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Івацэвіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Любішчыцкі сельсавет у [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім (да 1947 года Косаўскім) раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Бярозаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Любішчыцкі сельсавет у [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс3 = {{Івацэвіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Любішчыцкі сельсавет у [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]] (1965—2022)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Івацэвіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бярозаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2022 годзе]] 3mvidjcao551tftcu9a3xdi9ij8rrkg Энеіда навыварат 0 75341 5134764 5059421 2026-05-01T20:38:58Z ~2026-26443-36 167497 выправіў памылку ў слове 5134764 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Энеіда навыварат |Назва-арыгінал = |Выява = |Подпіс выявы = |Жанр = паэма |Аўтар = [[Вікенцій Равінскі]] |Мова арыгінала = беларуская |Напісаны = 1820-я гады |Публікацыя = 1845 |Асобнае выданне = |Выдавецтва = |Пераклад = |Вікітэка-тэкст = Энеіда навыварат }} '''«Энеіда навыварат»''' — парадыйна-сатырычная [[паэма]]; адзін з першых буйных твораў [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] новага часу. Напісана пасля 1812 і не пазней пач. 1830-х г. Дайшоў толькі ўрывак з паэмы (палавіна 1-й песні, каля 300 радкоў). Першыя датаваныя спісы адносяцца да 1837, першая публікацыя — у пецярбургскім часопісе «[[Маяк (часопіс)|Маяк]]» (1845), больш поўная — у «[[Смоленский вестник|Смоленском вестнике]]» (1890). Большасць даследчыкаў лічыць, што паэма нарадзілася на заходняй Смаленшчыне, цесна звязанай з Беларуссю, яе аўтар [[В. Равінскі]]. Частка даследчыкаў называе іншага аўтара - [[Ігнат Антонавіч Манькоўскі|Ігната Манькоўскага]]. {{Урэзка | Выраўноўванне = left | Без разрываў = 1 | Загаловак = Энеіда навыварат | Утрыманне = <poem> Жыў-быў Эней, дзяцюк хупавы, Парнюк няўвошта украсіў; Хоць пан, а ўдаўся нялукавы, Даступен, весял, неспясіў. Но грэкі вуйму нарабілі: Як ляда, Трою ўсю спалілі. Кашэль ён згробшы – науцёк, І швыдко зробіўшы чаўнок, Траянцамі яго набіў І ў мора з імі ён паплыў. </poem> | Подпіс = ''В. Равінскі'' }} Паэма напісана ў жанры травесціі (гл. [[бурлеска]]) і парадуе «[[Энеіда|Энеіду]]» [[Вергілій|Вергілія]]. Прымыкае да шэрагу травесційных «Энеід», якія пачынаючы з XVII ст. ўзнікалі ў многіх еўрапейскіх літаратурах як дэмакратычная рэакцыя на [[класіцызм]]. Бліжэйшымі ўзорамі для аўтара «Энеіда навыварат» былі адпаведныя ўкраінскія ([[І. Катлярэўскі|І. Катлярэўскага]]) і рускія ([[М. Осіпаў|М. Осіпава]]) творы. У сваіх папярэднікаў ён запазычыў сюжэт (прыгоды легендарнага героя [[Эней|Энея]]), але стварыў арыгінальны твор, напоўнены рэаліямі беларускага жыцця часоў прыгонніцтва. Траянцаў — спадарожнікаў Энея — аўтар надзяліў рысамі прыгонных сялян, паказаў кемлівасць, працавітасць і жыццелюбівасць народа. Пад выглядам старажытных багоў ([[Юнона]], [[Эол]]) і некаторых іншых персанажаў ([[Дыдона]]) выводзяцца памешчыкі і іх памагатыя. Аўтар прадэманстраваў дасканалае веданне [[Беларускі фальклор|беларускага фальклору]], вялікія выяўленчыя магчымасці беларускай мовы ([[усходнебеларускія гаворкі]]). Твор багаты па танальнасці і фарбах. У паказе жыцця аўтар імкнецца да праўдзівасці, хоць гэта яшчэ не рэалізм у поўным сэнсе слова. «Энеіда навыварат» адыграла вялікую ролю ў станаўленні новай беларускай літаратуры і ўваходзіць у скарбніцу беларускай паэзіі. == Публікацыі == * Энеіда навыварат. [[Тарас на Парнасе]]: Паэмы. Мн., 1982. == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|6-2|«Энеіда навыварат»|аўтар=Генадзь Кісялёў}} * Карский Е. Белорусы. Т. 3, вып. 3. Пт., 1922; * Лазарук М. Станаўленне беларускай паэмы. Мн., 1968; * Бас I. Літаратурныя пошукі, знаходкі, даследаванні. Мн., 1969; * Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры. Т. 2. Мн., 1969; * [[Генадзь Кісялёў|Кісялёў Г.]] Загадка беларускай «Энеіды». Мн., 1971; * Кісялёў Г. Разыскивается классик… Мн., 1989; * Кісялёў Г. Слядамі «Энеіды» // Полымя. 1996. № 10; * Блінава Э. Лінгвістычны аналіз паэмы «Энеіда навыварат» // Роднае слова. — 2005. — № 12. — С. 31-34. == Спасылкі == * [http://khblit.narod.ru/arhiu/seminar/khaust-eneida.htm Хаўстовіч М. «Энеіда навыварат»: спроба рэканструкцыі] * [https://youtube/Odg8dxuNtyY Энеiда навыварат (аудыё)]{{Недаступная спасылка}} {{Вікікрыніцы|Энеіда навыварат}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская літаратура XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сатырычныя паэмы]] [[Катэгорыя:Ананімныя творы]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Кнігі 1845 года]] qeu4j04mz80wi98b82am2a64nnxeewm 5134765 5134764 2026-05-01T20:40:36Z ~2026-26443-36 167497 5134765 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Энеіда навыварат |Назва-арыгінал = |Выява = |Подпіс выявы = |Жанр = паэма |Аўтар = [[Вікенцій Равінскі]] |Мова арыгінала = беларуская |Напісаны = 1820-я гады |Публікацыя = 1845 |Асобнае выданне = |Выдавецтва = |Пераклад = |Вікітэка-тэкст = Энеіда навыварат }} '''«Энеіда навыварат»''' — парадыйна-сатырычная [[паэма]]; адзін з першых буйных твораў [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] новага часу. Напісана пасля 1812 і не пазней пач. 1830-х г. Дайшоў толькі ўрывак з паэмы (палавіна 1-й песні, каля 300 радкоў). Першыя датаваныя спісы адносяцца да 1837, першая публікацыя — у пецярбургскім часопісе «[[Маяк (часопіс)|Маяк]]» (1845), больш поўная — у «[[Смоленский вестник|Смоленском вестнике]]» (1890). Большасць даследчыкаў лічыць, што паэма нарадзілася на заходняй Смаленшчыне, цесна звязанай з Беларуссю, яе аўтар [[В. Равінскі]]. Частка даследчыкаў называе іншага аўтара - [[Ігнат Антонавіч Манькоўскі|Ігната Манькоўскага]]. {{Урэзка | Выраўноўванне = left | Без разрываў = 1 | Загаловак = Энеіда навыварат | Утрыманне = <poem> Жыў-быў Эней, дзяцюк хупавы, Парнюк няўвошта украсіў; Хоць пан, а ўдаўся нялукавы, Даступен, весял, неспясіў. Но грэкі вуйму нарабілі: Як ляда, Трою ўсю спалілі. Кашэль ён згробшы – науцёк, І швыдко зробіўшы чаўнок, Траянцамі яго набіў І ў мора з імі ён паплыў. </poem> | Подпіс = ''В. Равінскі'' }} Паэма напісаная ў жанры травесціі (гл. [[бурлеска]]) і парадуе «[[Энеіда|Энеіду]]» [[Вергілій|Вергілія]]. Прымыкае да шэрагу травесційных «Энеід», якія пачынаючы з XVII ст. ўзнікалі ў многіх еўрапейскіх літаратурах як дэмакратычная рэакцыя на [[класіцызм]]. Бліжэйшымі ўзорамі для аўтара «Энеіда навыварат» былі адпаведныя ўкраінскія ([[І. Катлярэўскі|І. Катлярэўскага]]) і рускія ([[М. Осіпаў|М. Осіпава]]) творы. У сваіх папярэднікаў ён запазычыў сюжэт (прыгоды легендарнага героя [[Эней|Энея]]), але стварыў арыгінальны твор, напоўнены рэаліямі беларускага жыцця часоў прыгонніцтва. Траянцаў — спадарожнікаў Энея — аўтар надзяліў рысамі прыгонных сялян, паказаў кемлівасць, працавітасць і жыццелюбівасць народа. Пад выглядам старажытных багоў ([[Юнона]], [[Эол]]) і некаторых іншых персанажаў ([[Дыдона]]) выводзяцца памешчыкі і іх памагатыя. Аўтар прадэманстраваў дасканалае веданне [[Беларускі фальклор|беларускага фальклору]], вялікія выяўленчыя магчымасці беларускай мовы ([[усходнебеларускія гаворкі]]). Твор багаты па танальнасці і фарбах. У паказе жыцця аўтар імкнецца да праўдзівасці, хоць гэта яшчэ не рэалізм у поўным сэнсе слова. «Энеіда навыварат» адыграла вялікую ролю ў станаўленні новай беларускай літаратуры і ўваходзіць у скарбніцу беларускай паэзіі. == Публікацыі == * Энеіда навыварат. [[Тарас на Парнасе]]: Паэмы. Мн., 1982. == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|6-2|«Энеіда навыварат»|аўтар=Генадзь Кісялёў}} * Карский Е. Белорусы. Т. 3, вып. 3. Пт., 1922; * Лазарук М. Станаўленне беларускай паэмы. Мн., 1968; * Бас I. Літаратурныя пошукі, знаходкі, даследаванні. Мн., 1969; * Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры. Т. 2. Мн., 1969; * [[Генадзь Кісялёў|Кісялёў Г.]] Загадка беларускай «Энеіды». Мн., 1971; * Кісялёў Г. Разыскивается классик… Мн., 1989; * Кісялёў Г. Слядамі «Энеіды» // Полымя. 1996. № 10; * Блінава Э. Лінгвістычны аналіз паэмы «Энеіда навыварат» // Роднае слова. — 2005. — № 12. — С. 31-34. == Спасылкі == * [http://khblit.narod.ru/arhiu/seminar/khaust-eneida.htm Хаўстовіч М. «Энеіда навыварат»: спроба рэканструкцыі] * [https://youtube/Odg8dxuNtyY Энеiда навыварат (аудыё)]{{Недаступная спасылка}} {{Вікікрыніцы|Энеіда навыварат}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская літаратура XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сатырычныя паэмы]] [[Катэгорыя:Ананімныя творы]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Кнігі 1845 года]] fp6f5yso9bv4whs3p91b22402cesmjq Даўгасельцы 0 75487 5134624 5080909 2026-05-01T13:53:21Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Длугасельцы]] у [[Даўгасельцы]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134617#Вынік 8]] 5080909 wikitext text/x-wiki {{перанесці|Даўгасельцы}} {{НП-Польшча |статус = Вёска |беларуская назва = |арыгінальная назва = |падначаленне = |выява = |подпіс = |герб = |сцяг = |дэвіз = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ваяводства = Падляскае |павет = Сакольскі |гміна = Кузніца (гміна) |гміна_назва = Кузніца |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = |назва агламерацыі = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |тэлефонны код = 85 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = BSK |TERC = |SIMC = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта 2 = |add3n = |add3 = }} '''Даўгасе́льцы'''<ref>{{Cite web|url=https://niva.bialystok.pl/issue/2018/42/art_08.htm|title=Кузніца між узгоркамі|website=niva.bialystok.pl|access-date=2026-01-13}}</ref>, таксама '''Длугасе́льцы'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Długosielce}}) — [[вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Сакольскі павет|Сакольскага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]], частка вясковай [[Кузніца (гміна)|гміны Кузніца]]. {{Зноскі}} {{гміна Кузніца}} kftd26jlpw0dixiqfgf1xeb5chcm6mu 5134626 5134624 2026-05-01T13:53:32Z MocnyDuham 99818 [[Адмысловае:PermanentLink/5134617#Вынік 8]] 5134626 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = Вёска |беларуская назва = |арыгінальная назва = |падначаленне = |выява = |подпіс = |герб = |сцяг = |дэвіз = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ваяводства = Падляскае |павет = Сакольскі |гміна = Кузніца (гміна) |гміна_назва = Кузніца |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = |назва агламерацыі = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |тэлефонны код = 85 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = BSK |TERC = |SIMC = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта 2 = |add3n = |add3 = }} '''Даўгасе́льцы'''<ref>{{Cite web|url=https://niva.bialystok.pl/issue/2018/42/art_08.htm|title=Кузніца між узгоркамі|website=niva.bialystok.pl|access-date=2026-01-13}}</ref>, таксама '''Длугасе́льцы'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Długosielce}}) — [[вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Сакольскі павет|Сакольскага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]], частка вясковай [[Кузніца (гміна)|гміны Кузніца]]. {{Зноскі}} {{гміна Кузніца}} bx8ucllm05ni3zobjaf7m0fws9iffj8 Ласосна Вялікая 0 76070 5134620 5091518 2026-05-01T13:52:47Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Ласосьна Велька]] у [[Ласосна Вялікая]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134617#Вынік 7]] 5091518 wikitext text/x-wiki {{перанесці|Ласосна Вялікая}} {{НП-Польшча |статус = Вёска |ваяводства = Падляскае |павет = Сакольскі |гміна = Кузніца (гміна) |гміна_назва = Кузніца }} '''Ласосна Вялікая'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://niva.bialystok.pl/issue/2013/01/01_2013.pdf|title=Ніва. Тыднёвік беларусаў у Польшчы}}</ref><ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 96.</ref>, часам '''Ласосьна Велька'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Łosośna Wielka}}) — [[вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Сакольскі павет|Сакольскага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]], частка вясковай [[Кузніца (гміна)|гміны Кузніца]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|XV_cz.2|274|Łosośna (2)}} {{гміна Кузніца}} kdivz2o2mtzjhsxa81rigrfiozf2885 5134622 5134620 2026-05-01T13:52:59Z MocnyDuham 99818 [[Адмысловае:PermanentLink/5134617#Вынік 7]] 5134622 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = Вёска |ваяводства = Падляскае |павет = Сакольскі |гміна = Кузніца (гміна) |гміна_назва = Кузніца }} '''Ласосна Вялікая'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://niva.bialystok.pl/issue/2013/01/01_2013.pdf|title=Ніва. Тыднёвік беларусаў у Польшчы}}</ref><ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 96.</ref>, часам '''Ласосьна Велька'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Łosośna Wielka}}) — [[вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Сакольскі павет|Сакольскага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]], частка вясковай [[Кузніца (гміна)|гміны Кузніца]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|XV_cz.2|274|Łosośna (2)}} {{гміна Кузніца}} epslul8y281beh6kxko9f1fom078ia5 Super Mario Bros. 2 0 76259 5134912 4545774 2026-05-02T11:47:01Z DzBar 156353 катэгорыі 5134912 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра гульню | Загаловак = Super Mario Bros. 2 | выява = Super Mario Bros. 2.jpg | Подпіс = | Распрацоўшчык = [[Nintendo]] | Выдавец = [[Nintendo]] | Серыя = [[Mario, серыя гульняў|Mario]] | Кіраўнік/і = | Прадзюсар/ы = | Дызайнер = {{nl|Сігэру|Миямото}} | Сцэнарыст/ы = | Праграміст/ы = | Мастак/і = | Кампазітар/ы = | Даты выпуску = '''NES''' <br/> {{ЗША}} [[кастрычніка]] {{vgy|1988}} <br/> {{Сцяг Еўропы}} [[2 красавіка]] {{vgy|1989}} <br/> {{Аўстралія}} [[Май]] {{vgy|1989}} <br/> {{Японія}} [[14 ліпеня]] {{vgy|1992}} <br/> '''Virtual Console''' <br/> {{Аўстралія}} [[25 мая]] {{vgy|2007}} <br/> {{Сцяг Еўропы}} [[25 мая]] {{vgy|2007}} <br/> {{ЗША}} [[2 ліпеня]] {{vgy|2007}} <br/> {{Японія}} [[10 жніўня]] {{vgy|2007}} | Платформы = [[Nintendo Entertainment System|NES]], [[Virtual Console]], [[Game Boy Advance|GBA]], [[Super Nintendo Entertainment System|SNES]] | Рухавічок = мадыфікаваны рухавічок [[:en:Yume Kōjō: Doki Doki Panic|Yume Kōjō: Doki Doki Panic]] | Жанр = [[платформер]] | Рэжым = [[аднакарыстальніцкім гульня]] | Рэйтынгі = {{Рэйтынгі гульні|ESRB = E (Everyone)}} | Носьбіт = [[Картрыдж]] | Кіраванне = [[Геймпад]] }} '''Super Mario Bros. 2''' — [[відэагульня]] ў жанры [[платформер|платформавай]] аркады, распрацаваная і выдадзеная [[Nintendo]] для [[Гульнявая прыстаўка|кансолі]] [[Nintendo Entertainment System|NES]], працяг ''[[Super Mario Bros.]]'' У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] паступіла ў продаж у кастрычніку [[1988]], у Еўропе — у красавіку [[1989]]-га. Уяўляла сабой перароблены версію гульні ''Doki Doki Panic'', выпушчанай выключна на тэрыторыі Японіі. ''Super Mario Bros. 2'' ў Японіі была выдадзена толькі ў ліпені [[1992]] пад назвай ''Super Mario USA''. == Геймплэй == Гульня ўяўляла прыкметна зменены [[геймплэй]], які мяняў (і той, што рабіў больш разнастайным) увесь працэс праходжання гульні і патрабаваў ад гульца выпрацавання новай тактыкі паводзінаў. Асноўнае змяненне закранула схемы ўзаемадзеяння з супернікамі: прынятая ў папярэдніх гульнях серыі мадэль, у якой Марыа мог забіць ворага, скокнуўшы на яго зверху (калі толькі гэта не быў дзікабраз ці хто-небудзь іншы, абаронены шыпамі) была ліквідаваная. Замест гэтага была дададзеная магчымасць кідаць у суперніка розныя прадметы, размеркаваныя па гульнявых узроўням (часцей за ўсё выдраную з зямлі гародніну, а таксама іншых праціўнікаў). Прадмет можна ўзяць, папярэдне скокнуўшы яму на галаву. Такім чынам у ''Super Mario Bros. 2'' суперніка можна забіць толькі з дапамогай старонняга прадмета, іншага праціўніка, альбо ўзяўшы бонус — «зорку», якая дае непаражальнасць. У гульні быў уведзены ўзровень [[Ачкі жыцця|жыцця]], якая вымяралася колькасцю чырвоных [[гексагон|шасцікутнік]] у левым верхнім куце экрана. У папярэдніх гульнях велічыні «здароўя» не было, пры кантакце з супернікам Марыа маментальна губляў жыццё, а калі ў гэты момант ён знаходзіўся ў «прасунутым» стане, то вяртаўся ў папярэдняе (''Fiery Mario'' і ''[[Супер-|Super]] Mario'' станавіліся звычайным ''Mario''). Такім чынам у ''Super Mario Bros. 2'' гулец мог некалькі разоў сутыкнуцца з супернікам, перш чым страціць адно жыццё. Таксама гульцу была прадастаўлена магчымасць выбару аднаго з чатырох гульнявых персанажаў: Марыа, Луіджы, Піч і [[Тоад]]. Раней гулец мог выбіраць толькі паміж [[Марыа]] і [[Луіджы]] (і толькі ў рэжыме двух гульцоў), пры гэтым адрозненне паміж персанажамі заключалася ў тым, што Луіджы скакаў далей Марыа і мацней «прабуксоўваў». У той жа час усе чатыры персанажа ''Super Mario Bros. 2'' валодаюць унікальнымі для кожнага з іх здольнасцямі, якія вызначаюць стыль праходжання гульні. Акрамя гэтага ў гульню была дададзеная міні-гульня, якая працуе па прынцыпе [[аднарукі бандыт|аднарукага бандыта]], у якой гулец можа зарабіць бонусы, якія палягчаюць праходжанне. == Dream Factory: Heart-Pounding Panic == Такія сур’ёзныя змены ў геймплэі абумоўлены тым, што ''Super Mario Bros. 2'' не распрацоўвалася першапачаткова як самастойны прадукт, а з’яўлялася пераробленай версіяй іншай гульні — «[[:en:Yume Kōjō: Doki Doki Panic|Yume Kōjō: Doki Doki Panic]]» (дызайнерам якой таксама быў [[Миямото, Сігэру|Сігэру Миямото]]). Адказныя асобы ''Nintendo of America'' палічылі выпуск на амерыканскі рынак японскай версіі ''[[Super Mario Bros.: The Lost Levels|Super Mario Bros. 2]]'' спалучаным з фінансавым рызыкай (амерыканскія пакупнікі, на іх думку, не былі гатовыя да высокай складанасці гульні). Вынікам чаго стала рашэнне адаптаваць пад сусвет Марыа «Doki Doki Panic»<ref>[http://retro.ign.com/articles/833/833615p2.html The History of Super Mario Bros.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120217164813/http://retro.ign.com/articles/833/833615p2.html |date=17 лютага 2012 }} By Rus McLaughlin {{ref-en}}</ref>. «Yume Kōjō: Doki Doki Panic» ({{lang-en|Dream Factory: Heart-Pounding Panic}}) выкарыстала [[Блізкі Усход|блізкаўсходні]] антураж і выйшла выключна на японскім рынку. Для стылізацыі пад серыю гульняў з Марыа былі змененыя [[спрайт (камп'ютарная графіка)|спрайты]] персанажаў (Brother, Mama, Sister, Papa) і некаторых прадметаў, палепшаная анімацыя рухаў і ўзроўняў, зменена музычнае афармленне<ref>[http://www.progressiveboink.com/archive/dokidokipanic.html The strange truth behind «Super Mario Bros. 2»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070622094121/http://www.progressiveboink.com/archive/dokidokipanic.html |date=22 чэрвеня 2007 }} by Mike Fireball {{ref-en}}</ref>. Японская версія ''Super Mario Bros. 2'' была пазбаўлена ад праблематычных элементаў і пазней выйшла за межамі Японіі пад назвай ''The Lost Levels''. == Поспех == Гульня была прыхільна сустрэта гульцамі і стала пятай у спісе найболей прадаваных гульняў для NES. І хоць у агульнай складанасці было прададзена больш за 7 мільёнаў копій<ref>[http://www.vgchartz.com/games/game.php?id=6457&region=All VG Chartz.com]</ref>, больш папулярнай лічыцца рушыла за ёй ''[[Super Mario Bros. 3]]'', у якой распрацоўшчыкі вярнулі ранейшую гульнявую схему, дадаўшы, тым не менш, некаторыя новаўвядзенні (накшталт міні-карты гульнявога свету, магчымасці парыць над зямлёй пры выкарыстанні бонуса «Super Leaf» і міні-гульняў). == Рэмейкі == У [[1993]] гульня была ўключаная ў зборнік ''[[Super Mario All-Stars]]'' для [[Super Nintendo Entertainment System|SNES]] разам з ''[[Super Mario Bros.]]'', ''[[Super Mario Bros.: The Lost Levels|The Lost Levels]]'', ''[[Super Mario Bros. 3]]''. У [[2001]] ў рамках праекта''Super Mario Advance''гульня была [[Партаванне праграмнага забеспячэння|партавана]] для [[Game Boy Advance|GBA]] З мая [[2005]] года даступная ў сэрвісе [[Virtual Console]] [[Wii]]. == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://www.revver.com/video/1100373/super-mario-bros2-yume-kojodoki-doki-panic-guru-larrys-retro-corner/''Super Mario Bros 2''/'' Yume Kojo Doki Doki Panic Retro Corner''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090608032909/http://www.revver.com/video/1100373/super-mario-bros2-yume-kojodoki-doki-panic-guru-larrys-retro-corner/ |date=8 чэрвеня 2009 }} — відэаматэрыял аб''Super Mario Bros. 2''на XLEAGUE.TV і [[ScrewAttack]] * [http://www.themushroomkingdom.net/games/bssmusa BS''Super Mario US''] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гульні для NES]] [[Катэгорыя:Гульні Марыа]] [[Катэгорыя:Гульні для Game Boy Advance]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 1988 года]] [[Катэгорыя:Платформеры]] [[Катэгорыя:Гульні для Satellaview]] [[Катэгорыя:Гульні для Virtual Console]] [[Катэгорыя:Гульні для SNES]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Працягі камп’ютарных гульняў]] 5omswtvy3iz1r74sjymmugy6cp83vbd Лімасол 0 76651 5134801 5078802 2026-05-01T22:47:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134801 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Лімасол |арыгінальная назва = {{lang-el|Λεμεσός}}<br />{{lang-tr|Leymosun}} |падначаленне = |краіна = Кіпр |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 40|lat_sec = 29 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 02|lon_sec = 39 |CoordAddon = type:city(172500)_region:CY |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = Мэр |глава = Андрэас Хрысту |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 34,84 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = Грэчаская |афіцыйная мова-ref = Англійская |насельніцтва = 280&nbsp;000 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = +3 |тэлефонны код = +375 25 |паштовы індэкс = 3010-3050 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Limassol |сайт = http://www.limassolmunicipal.com.cy |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} [[Файл:Limassol 01-2017 img21 Castle exterior.jpg|thumb|[[Лімасольскі замак]]]] [[Файл:Limassol 01-2017 img01 Olympic Residence.jpg|thumb]] [[Файл:Limassol 01-2017 img07 Kebir Great Mosque.jpg|thumb]] '''Лімасол''' ({{lang-el|Λεμεσός}}, {{lang-tr|Leymosun}}) — горад на поўдні [[Кіпр]]а, другі па велічыні горад краіны, буйны эканамічны, культурны і фінансавы цэнтр. Насельніцтва — 280 тыс. чалавек (2010 г.). == Геаграфія == Лімасол знаходзіцца на беразе [[Акратыры, заліў|заліва Акратыры]] між старажытнымі гарадамі [[Горад Курыён|Курыён]] і [[Горад Аматус|Аматус]], таму візантыйцы называлі яго ''Неапаліс'' («новы горад»). Ад Аматуса да цэнтра сучаснага Лімасола ўздоўж набярэжнай цягнецца турыстычна-курортная зона. == Гісторыя == Найбольш старажытныя магілы датуюцца 2000 гг. да нашай эры. Старажытныя гісторыкі не пакінулі згадак пра год заснавання горада. У [[327]] годзе Алена Роўнаапостальная прыняла рашэнне пабудаваць недалёка ад Лімасола царкву. У [[1221]] годзе горад пагрузіўся пад зямлю пасля разбуральнага землятрусу. == Насельніцтва == Традыцыйна ў Лімасоле пражывалі як [[грэкі-кіпрыёты]], так і [[туркі-кіпрыёты]]. Пасля [[1974]] года большасць туркаў-кіпрыётаў выехалі на Паўночны Кіпр. У 1990-х частка з іх вярнулася, пасяліўшыся ў турэцкім квартале Лімасола. У горадзе пражывае шмат [[экспат]]аў (грэкаў з Грэцыі), англічан, балгар, філіпінцаў, а таксама рускіх<ref>[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&sub=2&sel=1&e=&print Preliminary Results of the Census of Population, 2011]{{Недаступная спасылка}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200313144732/http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&sub=2&sel=1&e=&print|date=13 сакавіка 2020}}</ref>, маецца невялікая армянская дыяспара (каля 1250 чалавек), якая мае [[Царква святога Георгія, Лімасол|ўласную царкву]]. == Ураджэнцы == * [[Іааніс Франгудзіс]] ({{lang-el|Ιωαννης Φραγκουδης}}) — грэчаскі афіцэр артылерыі, ад’ютант грэчаскага караля Георгія І, заняў першае месца ў стральбе з пісталета і другое з баявой вінтоўкі на [[Летнія Алімпійскія гульні 1896|першай алімпіядзе сучаснасці (Афіны, 1896)]]. * [[Міхаліс Какаяніс]] ({{lang-el|Μιχαλης Κακοιαννης}}, нар. у 1922) — сусветна вядомы грэчаскі кінарэжысёр («[[Грэк Зорба, фільм|Грэк Зорба]]», «Электра», «Іфігенія» і інш.). Узнагароды: [[Оскар]], Каны, Берлін і інш. * [[Кірыякас Іаану]] ({{lang-el|Κνριακος Ιωαννου}}, нар. у 1984) — лёгкаатлет, [[Скачкі ў вышыню|скакун у вышыню]], першы прызёр Міжземнаморскіх гульняў 2005 і 2009 гг., другі прызёр на чэмпіянаце свету 2009 г. * [[Маркас Багдаціс]] ({{lang-el|Μαρκος Παγδατιης}}, нар. у 1985) — тэнісіст міжнароднага класа, ракетка № 8 у рэйтынгу 2008 г., № 18 у 2010 г. * [[Дэспіна Алімпу]] — папулярная кіпрыёцкая і грэчаская спявачка. * [[Стэліас Пісіс]] — кіпрыёцкі спявак і кампазітар, які актыўна займаецца дабрачыннай дзейнасцю. == Культура == У Лімасоле дзейнічае гістарычны музей, які знаходзіцца ў [[Лімасольскі замак|сярэднявечным замку]]. Ёсць таксама археалагічны музей, мастацкая галерэя, а таксама руіны старога горада. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя |Тэма = {{PAGENAME}} |Партал = |Вікінавіны = Катэгорыя:Лімасол |Вікіслоўнік = |Вікіпадручнік = |Віківерсітэт = |Вікітэка = |Вікіцытатнік = |Віківіды = |Вікісклад = |Вікігід = |Вікідадзеныя = |Метавікі = |Праект = }} * [http://www.limassolmunicipal.com.cy/index_en.html Сайт муніцыпалітэта Лімасола] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110927021729/http://www.limassolmunicipal.com.cy/index_en.html |date=27 верасня 2011 }} * [http://1cyprus.ru/kurorti/4369-kiprskij-kurort-limassol-o-razvlecheniyax-pogode-plyazhax-ekskursiyax.html Лімасол аб курорце]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.cyprysexplorer.globalfolio.net/rus/limassol/index.php Лімасол і наваколлі. Падборка артыкулаў па тэме]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.whitesvariety.com.page/limassol__kipr_.html Лімасол для турыста]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Гарады Кіпра]] [[Катэгорыя:Лімасол| ]] cg9yipo0wymt602dudksm02j3aexqbe Tom Clancy’s Rainbow Six Vegas 2 0 76775 5134909 5034204 2026-05-02T11:35:56Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Гульні Ubisoft Entertainment]]; +[[Катэгорыя:Працягі камп’ютарных гульняў]]; +[[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Канадзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134909 wikitext text/x-wiki {{Загаловак курсівам}} {{Іншыя значэнні|Tom Clancy's Rainbow Six, серыя гульняў}} {{Інфармацыя пра гульню | Title = Tom Clancy's Rainbow Six: Vegas 2 | Image = [[Выява:Tcrbsv2-360-cover.jpg]] | Caption = | Developer = [[Ubisoft Montreal]] | Publisher = [[Ubisoft Entertainment]] | Translator = [[Руссобит-М]] ([[Расія]], [[СНД]], [[Прыбалтыка|краін Балтыі]]) | Designer = | Дата анонсу = 20 лістапада 2007 года | Released = '''[[PlayStation 3]]''' і '''[[Xbox 360]]'''<br/> {{сцяг ЗША|20px}} [[18 сакавіка]] [[2007|2008]] <ref>[http://ushop.ubi.com/shop/browse/productDetail.jsp?productId=prod130163 The Official Ubisoft Online Store - Welcomet <! - Загаловак дададзены ботам -->]{{Недаступная спасылка}}</ref> <br/> {{сцяг Еўрасаюза|20px}} [[20 сакавіка]] [[2008]] <ref>{{Cite web |url=http://www.gamestation.co.uk/product.asp?id=101296988476464 |title=Gamestation:: Xbox 360 <! - Bot generated title --> |access-date=30 сакавіка 2011 |archive-date=4 сакавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304013758/http://www.gamestation.co.uk/product.asp?id=101296988476464 |url-status=dead }}</ref> <br/> '''[[Microsoft Windows]]'''<br/> {{сцяг ЗША|20px}} [[15 красавіка]] [[2008]] <br/> {{сцяг Еўрасаюза|20px}} [[11 красавіка]] [[2008]] <br/> {{сцяг Расіі|20px}} [[красавіка]] [[2008]] <ref name="USHOP">{{cite web | url = http://ushop. ubi.com/shop/browse/ productDetail.jsp? productId = prod100161 & categoryId = pc-action & navAction = jump | title = PC version release date for Rainbow Six: Vegas 2 }}{{Недаступная спасылка}}</ref> | License = | Genre = [[Тактычны шутар]] | Platforms = [[PlayStation 3]], [[Xbox 360]], <br/> [[Microsoft Windows]] | Engine = [[Unreal engine#Unreal Engine 3|Unreal Engine 3.0]] | Mode = [[Singleplayer]], [[Multiplayer]], кааператыўны рэжым | Version = 01/02 ([[13 мая]] [[2008]]) (ПК) <ref name="Ubisoft">{{cite web | url = http://rainbowsixgame.uk.ubi.com/article.php ? news_id = 7719 | Title = Rainbow Six: Vegas 2 Patch 01/02 for PC released}}</ref> <br/> 1.30 (PS3) <br/> 01/10 (Xbox 360) | Ratings = [[PEGI]]: 16 + <br/> [[ESRB]]: Mature <br/> [[Office of Film and Literature Classification (Australia)|OFLC]]: MA15 + | Media = [[DVD| DVD Double Layer]], [[Blu-ray Disc|BD]] | Requirements =* [[Windows XP]], [[Windows Vista]] * [[Працэсар]]: Pentium 3 красавіка GHz або эквівалентны AMD * Аб'ём на цвёрдым дыску: 7 [[гігабайт]]оў * [[Памяць з адвольным доступам|RAM]]: 1024 MB * Відэакарта: 128 MB, Shader Model 3 і DirectX 9.0c сумяшчальная * Гукавая карта: DirectX 9.0c сумяшчальная * Версія [[DirectX]]: DirectX 9.0c * [[Мультыплэер]]: [[Лакальная сетка]] (LAN) і/ці 128 kbit Cable/DSL. | Input = Xbox 360 Gamepad, [[Sixaxis]], [[DualShock 3]], [[клавіятура]], [[Камп'ютарная мыш|Мыш]], [[джойсцік]], [[геймпад]] | Site = http://rainbowsixgame.us.ubi.com/vegas2/index.php }} '''«Tom Clancy’s Rainbow Six: Vegas 2»''' ({{lang-be|«Вясёлка Шэсць: Вегас 2» [[Том Клэнсі|Тома Клэнсі]]}}) — [[камп’ютарная гульня]], сумесь [[тактычны шутар|тактычнага шутара]] ад першага і трэцяга асобы з элементамі [[Камп’ютарная ролевая гульня|ролевай гульні]], распрацаваная кампаніяй «[[Ubisoft Montreal]]» і выдадзеная «[[Ubisoft Entertainment]]». Гульня з’яўляецца [[сіквел]]ам да гульні «[[Tom Clancy's Rainbow Six: Vegas]]», а таксама дзевятай гульнёй у серыі «Rainbow Six» (не лічачы пакетаў пашырэнняў). Гульня выйшла [[18 сакавіка]] [[2008]] года [[Еўропа|Еўропе]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] у версіях для [[гульнявая прыстаўка|гульнявых прыставак]] «[[Xbox 360]]» і «[[PlayStation 3]]». Выхад версіі для [[Персанальны камп’ютар|персанальнага камп’ютара]] адбыўся [[15 красавіка]] [[2008]] года. Не мае адлюстравання ў раманах Тома Клэнсі аб групе «Вясёлка Шэсць». Гульня пазіцыянуецца распрацоўшчыкамі як «''напалову [[прыквел]], напалову [[сіквел]]''», так як дзеянні гульні разгортваюцца да падзей першай часткі «[[Tom Clancy's Rainbow Six: Vegas]]», паралельна ім і пасля іх.<ref>{{cite web | url = http://n4g.com/NewsCom-90633.aspx | title = First details on Rainbow Six Vegas 2 | accessdate = 30 сакавіка 2011 | archiveurl = https://www.webcitation.org/65tgclq26?url=http://n4g.com/ | archivedate = 3 сакавіка 2012 | url-status = dead }}</ref><ref name="data">[http:// pc.ign.com/articles/842/842606p2.html IGN: Rainbow Six Vegas 2 Interview, Page 2.]</ref> [[пратаганіста]]ам «Tom Clancy’s Rainbow Six: Vegas 2» з’яўляецца Бішоп ({{lang-en|Bishop}}), цалкам новы персанаж серыі. Сюжэт гульні дапаўняе і працягвае сюжэт папярэдняй часткі, адбываецца ў наш час у большай меры ў [[Лас-Вегас]]е, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. У гульні сустракаецца Логан Келлер ({{lang-en| Logan Keller}}) — пратаганіста першай частцы. Сюжэтна «Tom Clancy’s Rainbow Six: Vegas 2» з’яўляецца класічным [[баявік (жанр)|баявікам]] — у сюжэтнай гісторыі фігуруюць [[Тэрарызм|тэрарысты]] з біялагічным зброяй, нечаканае здрада напарнікаў і помста. Гульня «Tom Clancy’s Rainbow Six: Vegas 2» з’яўляецца адначасова шутарам і ад першай, і ад трэцяй асобы. У стандартным рэжыме гульня вядзецца ад першай асобы, аднак прысутнічае механіка стральбы з-за хованак (накшталт «[[Gears of War]]»), пры якой агляд змяняецца на выгляд ад трэцяй асобы. Гульня змяшчае мноства элементаў [[Тактычны шутар|тактычнага шутара]] (камандныя дзеянні, магчымасць аддаваць загады, фармальная магчымасць выбіраць стыль праходжання, часткова нелінейны дызайн узроўняў) і элементаў ролевай гульні (магчымасць мадыфікаваць знешнасць і характарыстыкі персанажа: выбіраць пол, фізіялагічныя характарыстыкі, адзенне, ахоўнае абсталяванне і г. д.). На працягу гульні персанаж разам з двума байцамі спецназа знішчае мноства ворагаў з выкарыстаннем пераважна агнястрэльнай зброі. Аднак ёсць ўзровень ― нафтабаза, дзе персанажу трэба дзейнічаць аднаму. == Спасылкі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://rainbowsixgame.us.ubi.com/vegas2/ Афіцыйны сайт ''Tom Clancy’s Rainbow Six: Vegas''] * [http://www.russobit-m.ru/catalogue/item/tom_clancys_rainbow_six_vegas_2/ ''Tom Clancy’s Rainbow Six: Vegas 2''] на сайце [[Руссобит-М]] * {{AG.ru|tom_clancys_rainbow_six_vegas_2}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2008 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Тактычныя шуцеры]] [[Катэгорыя:Том Клэнсі]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кааператыўныя камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні Ubisoft Entertainment]] [[Катэгорыя:Працягі камп’ютарных гульняў]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Канадзе]] tut48gimk6sto6b9sfq1r03se0wfnur Літаратурная крытыка 0 87771 5134901 3484550 2026-05-02T11:12:56Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Літаратурная крытыка]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134901 wikitext text/x-wiki '''Літарату́рная крытыка''' — навука, якая вывучае, абмяркоўвае, ацэньвае і тлумачыць [[Літаратура|літаратуру]] з пункту гледжання сучаснасці (у тым ліку надзённых праблем грамадскага і духоўнага жыцця). == Гісторыя == Вылучаецца ўжо ў эпоху антычнасці ў Грэцыі і Рыме, таксама ў старажытнай Індыі і Кітаі як асаблівы прафесійны занятак. Але доўгі час мае толькі «прыкладное» значэнне. Задача яе - даць агульную ацэнку твора, заахвоціць або асудзіць аўтара, рэкамендаваць кнігу іншым чытачам. Затым, пасля працяглага перапынку зноў складваецца як адмысловы від літаратуры і як самастойная прафесія ў Еўропе, пачынаючы з XVII стагоддзя і да першай паловы XIX стагоддзя (Т. Карлейль, Ш. Сент-Беў, І. Тэн, Ф. Брунецьер, М. Арнолд , Г. Брандэс). [[Катэгорыя:Літаратуразнаўства]] [[Катэгорыя:Літаратурная крытыка]] {{бібліяінфармацыя}} beqoor7uxe25mydh85mxeidn51jode1 5134902 5134901 2026-05-02T11:15:38Z DzBar 156353 5134902 wikitext text/x-wiki '''Літарату́рная крытыка''' — навука, якая вывучае, абмяркоўвае, ацэньвае і тлумачыць [[Літаратура|літаратуру]] з пункту гледжання сучаснасці (у тым ліку надзённых праблем грамадскага і духоўнага жыцця). == Гісторыя == Вылучаецца ўжо ў эпоху антычнасці ў Грэцыі і Рыме, таксама ў старажытнай Індыі і Кітаі як асаблівы прафесійны занятак. Але доўгі час мае толькі «прыкладное» значэнне. Задача яе — даць агульную ацэнку твора, заахвоціць або асудзіць аўтара, рэкамендаваць кнігу іншым чытачам. Затым, пасля працяглага перапынку зноў складваецца як адмысловы від літаратуры і як самастойная прафесія ў Еўропе, пачынаючы з XVII стагоддзя і да першай паловы XIX стагоддзя (Т. Карлейль, Ш. Сент-Беў, І. Тэн, Ф. Брунецьер, М. Арнолд , Г. Брандэс). == Гл. таксама == * [[Літаратурны крытык]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўства]] [[Катэгорыя:Літаратурная крытыка]] {{бібліяінфармацыя}} tegixmsqybzk3k3ag7qni6fnxahkm7x Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка 4 90386 5134580 5133014 2026-05-01T12:52:56Z JerzyKundrat 174 5134580 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * Аснова плаўніка '''[[кісцяпёрыя рыбы|кісцяпёрых рыб]]''' уяўляе сабой мускулістую лопасць, унутры якой знаходзіцца моцны [[шкілет]]. * '''[[Балтыйская града]]''' цягнецца ад [[Данія|Даніі]] на захадзе да [[Дзвіна|Дзвіны]] на ўсходзе. * У анамальна засушлівае і гарачае лета з [[Дзвіна|Дзвіны]] ўдалося дастаць '''[[Барысаў камень (Друя)|Барысаў камень]]''', які лічыўся страчаным. * Падчас прэзідэнцтва [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша-малодшага]] ў [[Белы дом|Белым доме]] жыла '''[[Індыя (котка)|Індыя]]'''. * '''[[Пустынныя ваўкі|Калумбійскіх наймітаў]]''' на [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|вайну ў Судане]] вербавалі падманам. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] gcqk4100ecvbl3rvaf96nw1ryla5lp7 Беларускі саюз мастакоў 0 95106 5134760 5074094 2026-05-01T20:22:18Z Bk1949 50943 5134760 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Беларускі саюз мастакоў |альтэрнатыўнае = Саюз мастакоў Беларусі (да [[1992]] года) |абрэвіятура = БСМ |лагатып = [[Файл:Беларускі саюз мастакоў.JPG]] |тып = грамадскае аб'яднанне |пасада_кіраўніка1 = Старшыня |імя_кіраўніка1 = [[Глеб Анатольевіч Отчык|Глеб Отчык]] |пасада_кіраўніка2 = Першы намеснік |імя_кіраўніка2 = |пасада_кіраўніка3 = Намеснік па выстаўках |імя_кіраўніка3 = |падзея_заснавання1 = |адрас = вул. Якуба Коласа, д. 29«А», 220013, [[Мінск]] | мэта = |дата_заснавання1 =[[12 снежня]] [[1938]] |сайт = [http://www.belartunion.by www.belartunion.by] }} '''Беларускі саюз мастакоў''' — [[Грамадская арганізацыя|грамадскае аб’яднанне]] [[мастак]]оў [[Беларусь|Беларусі]]. БСМ ладзіць выстаўкі твораў сваіх удзельнікаў, як і штогадовыя маладзёвыя выстаўкі мастакоў-пачаткоўцаў<ref>{{Спасылка| год = 3 сакавіка 2011| url = http://www.look.by/events/minsk/maladzezhnaya-2011| загаловак = Маладзёвая-2011| выдавецтва = Look.by| дата = 19 ліпеня 2011| title = Архіўная копія| access-date = 18 кастрычніка 2011| archive-url = https://web.archive.org/web/20160306000559/http://www.look.by/events/minsk/maladzezhnaya-2011| archive-date = 6 сакавіка 2016| url-status = dead}}</ref>. У распараджэнні аб’яднання знаходзіцца 300 майстэрняў<ref>{{Спасылка | год = 14 мая 2008| url = http://m.charter97.org/be/news/2008/5/14/6521/| загаловак = Мінскіх мастакоў выселяць на вуліцу| назва праекта = Культура| выдавецтва = [[Хартыя’97]]| дата = 19 ліпеня 2011 }}</ref>. Уваходзіць у [[Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў|Беларускую канфедэрацыю творчых саюзаў]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-ar9895076&strq=l_siz=20|title=Белорусская конфедерация творческих союзов|website=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|accessdate=29 снежня 2025}}</ref>. == Гісторыя == Грамадскае аб’яднанне «Беларускі саюз мастакоў» вядзе сваю гісторыю з [[1938 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1938]] года. 6—9 снежня 1938 года адбыўся І з’езд мастакоў Беларусі, на якім быў створаны «Саюз савецкіх мастакоў [[БССР]]». Надалей творчае аб’яднанне неаднойчы змяняла сваю назву і ў выніку правапераемнікам Саюза мастакоў Беларусі стаў Беларускі саюз мастакоў. У 1995 годзе Саюз мастакоў аб’ядноўваў каля 990 членаў{{sfn|Беларусь|1995}}. == Задачы == * стварэнне ўмоў для плённай творчасці мастакоў; * спрыянне працы мастацтвазнаўцаў; * паляпшэнне побытава-жыллёвых умоў членаў саюза; * ахова [[Аўтарскае права|аўтарскіх правоў]] членаў саюза; * супрацоўніцтва з творчымі саюзамі, установамі культуры, [[урад]]авымі ведамствамі і грамадскімі аб’яднаннямі для распаўсюду твораў членаў сярод [[насельніцтва]] краіны; * захаванне маёмасці саюза. == Кіраванне == * ''З’езд''. Склікаецца прынамсі аднойчы на тры гады. Правамоцны пры наяўнасці дзвюх трацінаў абраных прадстаўнікоў. Ухваляе кірункі дзейнасці і Статут саюза, справаздачы Рады і Рэвізійнай камісіі і пастановы аб ператварэнні або самароспуску саюза. Абірае старшыню і вызначае склад Рады і Рэвізійнай камісіі. * ''Рада''. Збіраецца прынамсі двойчы на год. Вызначае выдаткі саюза і памер сяброўскіх складак. Наглядае за выкананнем пастаноў З’езду і ўхваляе прыём і выключэнне членаў і расцэнкі на іх творы, як і статуты падпарадкаваных устаноў. * ''Прэзідыум''. Збіраецца прынамсі штомесяц. Складаецца з старшыні БСМ, яго першага намесніка, намесніка па выставах і кіраўнікоў падпарадкаваных устаноў саюза. Ухваляе пастановы дзвюма трацінамі галасоў ад поўнага складу. Прынамсі двойчы на год падае справаздачы ў Раду. Стварае, касуе і ўхваляе статуты прадпрыемстваў саюза. Зацвярджае кіраўнікоў прадпрыемстваў саюза і вызначае памер выдаткаў на творчасць членаў і ўмовы іх узнагароджання. * ''Сакратарыят''. Складаецца са старшыні БСМ, яго першага намесніка і намесніка па выставах. Ладзіць узаеміны з урадам і грамадскімі аб’яднаннямі. Рыхтуе парадак пасяджэнняў З’езду, Рады і Прэзідыуму. * ''Рэвізійная камісія''. Збіраецца прынамсі штоквартал. Наглядае за выкананнем статутаў і пастаноў саюза, як і за адказамі выбраных устаноў саюза на заявы і скаргі членаў. Паведамляе аб выніках праверак у Раду і Прэзідыум і прапануе захады па выпраўленні выяўленых парушэнняў. ===Старшыні=== * [[Уладзімір Савіч]] (2007—2013, снежань) * [[Рыгор Сітніца]] (2013—2019, снежань) * [[Глеб Анатольевіч Отчык|Глеб Отчык]] (2019—2025, снежань) * [[Андрэй Генадзьевіч Васілеўскі|Андрэй Васілеўскі]] (з 23 снежня 2025)<ref>{{cite web|author = |authorlink = |date = |url =https://belartunion.by/1-2/starshynja/|title =Андрэй Генадзьевіч Васілеўскі. Cтаршыня Беларускага саюза мастакоў.|publisher = |access-date = 2026-05-01|language = }}</ref> == Прадпрыемствы == БСМ валодае прадпрыемствамі: «Беларт», «Галерэя мастацтва», «Камбінат дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва імя А. М. Кішчанкі» ([[Барысаў]], [[Мінская вобласць]]), «Мастацкі камбінат», «Мастацтва» ([[Брэст]], [[Віцебск]] і [[Гродна]]), «[[Мастацтва-БСМ]]» ([[Гомель]]), «Рэспубліканская мастацкая галерэя» і «Скульптурны камбінат». == Секцыі == * [[Жывапіс]] * [[Графіка (мастацтва)|Графіка]] * [[Скульптура]] * Дэкаратыўна-прыкладная * [[Манумент]]альна-дэкаратыўная * [[Тэкстыль]] * Графічны [[дызайн]] * Афармленчая * [[Тэатр]] і [[кіно]] * [[Мастацтвазнаўства]] * Маладзёвая == Гл. таксама == * [[Спіс членаў Беларускага саюза мастакоў]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Саюз мастакоў Беларусі|649}} * {{Крыніцы/БелЭн|14|||229}} == Спасылкі == * [http://www.belartunion.by Беларускі саюз мастакоў] * {{Спасылка | аўтар = [[Сяргей Харэўскі]].| год = 1 снежня 2008| url = https://nashaniva.by/?c=ar&i=21937| загаловак = Вельмі круглая дата| назва праекта = Культура| выдавецтва = [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]| дата = 19 ліпеня 2011 }} {{commonscat|Belarusian Union of Artists members}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:1938 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі саюз мастакоў| ]] clvcarq9c385fmo8zcwq37cj4h7uo5i Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі 0 96447 5134615 5130645 2026-05-01T13:52:01Z Jaŭhien 59102 /* Арышт і зняволенне */ 5134615 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гарэцкі}} {{Навуковец | Імя = Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі | Арыгінал імя = | Выява = Гаўрыла Гарэцкі.jpg | Шырыня = | Подпіс = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Навуковая сфера = [[геалогія]] | Месца працы = | Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|геолага-мінералагічных навук}} | Навуковае званне = {{Навуковае званне|НАНБ|0}} | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Узнагароды і прэміі = | Роспіс = | Шырыня роспісу = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Гаўры́ла Іва́навіч Гарэ́цкі''' ({{ДН|10|4|1900|28}}, вёска [[Багацькаўка|Малая Багацькаўка]] [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]{{efn|Цяпер у [[Мсціслаўскі раён|Мсціслаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]}} — {{ДС|20|11|1988}}, [[Мінск]]) — беларускі [[геалогія|геолаг]], [[Геаграфія|географ]], [[Эканоміка|эканаміст]], дэмограф, [[Археалогія|археолаг]], грамадскі дзеяч; адзін з заснавальнікаў і акадэмік ([[1928]]) [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Беларускай акадэміі навук]]. Доктар геолага-мінералагічных навук ([[1946]]), [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь|заслужаны дзеяч навукі Беларусі]] (1972). Малодшы брат класіка беларускай літаратуры [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]]<ref name="БС">{{кніга |частка = Горецкий Гавриил Иванович |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 163 |старонак = 737 }}</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне і дзяцінства === [[Файл:Baćki Hareckich.jpg|250px|міні|злева|Бацькі Іван Кузьміч і Ахрасіння Міхайлаўна Гарэцкія]] Нарадзіўся [[28 сакавіка]] ([[10 красавіка]] паводле [[Грыгарыянскі каляндар|новага стылю]]) [[1900]] ў вёсцы Малая Багацькаўка<ref name="БС"/> Мсціслаўскага павета Магілёўскай губерні ў сялянскай малазямельнай сям’і. Бацька — Іван Кузьміч Гарэцкі (1856—1945), многія гады служыў кухарам у пана Цэкерта ў [[Лонніца (Краснінскі раён)|Лонніцы]] на Смаленшчыне. Маці — Ахрасіння Іванаўна, у дзявоцтве Папова (1864—1935), дачка панскага ткача з сяла [[Слаўнае (Мсціслаўскі раён)|Слаўнае]], сям’я лічылася заможнай. Калі адбыўся шлюб, Івану Кузьмічу было 28 гадоў, а Ахрасінні Іванаўне 20. Абое былі непісьменнымі. Іван, які ўвесь час працаваў у паноў, стараўся і навучыўся размаўляць па-руску, Ахрасіння гаварыць па-руску саромелася, і так і не навучылася. Праз кароткі час пасля шлюбу Іван зноў паехаў служыць да пана Цэкерта. Ахрасіння ездзіла да мужа толькі ў госці, але зрэдку, бо было далёка{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=12}}. У Івана і Ахрасінні нарадзіўся першы сын, якому далі імя Васіль, але крыху больш чым праз год ён памёр. Праз два гады нарадзіўся Іван (1880—1939). Наступнай была Марына, але хутка памерла з [[Дыфтэрыя|водры]]. У 1893 годзе нарадзіўся [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім]]. Пасля нарадзіліся блізняты Панас (памёр праз 4 тыдні) і Парфір (1896—1980), Гаўрыла (1900—1988), Ганна (1902—1922){{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=12—13}}. === Адукацыя === Адзіны з пяці дзяцей атрымаў вышэйшую адукацыю. Пасля вучобы ў школе, земскім і двухкласным вучылішчах у [[1914]] паступіў у [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Горы-Горацкае каморніцка-агранамічнае вучылішча]]<ref>{{Спасылка| аўтар = Сяргей Макарэвіч| url = http://vialejka.org/2006/12/20/mesca_znajomstva__gork.html| загаловак = Месца знаёмства — Горкі| назва праекту = Гісторыя| выдавецтва = Сайт горада Вілейка| дата = 11 красавіка 2010| title = Архіўная копія| access-date = 30 кастрычніка 2011| archive-url = https://web.archive.org/web/20120118011714/http://vialejka.org/2006/12/20/mesca_znajomstva__gork.html| archive-date = 18 студзеня 2012| url-status = dead}}</ref>, якое закончыў у 1919. Працаваў ва Уфімскім губземаддзеле (каморнікам-аграномам) і вучыўся ва {{нп3|Башкірскі дзяржаўны ўніверсітэт|Уфімскім інстытуце народнай адукацыі|ru|Башкирский государственный университет}} (1919-20). У 1920 паступіў на эканамічны факультэт [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Ціміразеўскай (тады Пятроўскай) сельскагаспадарчай акадэміі]] (г. [[Масква]])<ref name="БС"/>, якую закончыў у 1924, атрымаўшы спецыяльнасць «аграном». Двойчы арыштоўваўся [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|Дзяржаўным палітычным упраўленнем]] (1920 і 1922). [[Файл:Gor 05.jpg|міні|злева|Гаўрыла Гарэцкі (злева) з братам [[Максім Гарэцкі|Максімам]], 1926 г.]] У 1925 з сям’ёй пераязджае ў Беларусь, у [[Горкі]], дзе Г. Гарэцкі працуе дацэнтам, загадчыкам кафедры сельскагаспадарчай эканоміі і эканамічнай геаграфіі ў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай акадэміі сельскай гаспадаркі]] (да 1927)<ref name="БС"/>. 3 1925 — член [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]], з 1927 — член Прэзідыума і Навуковай Рады гэтай установы. У 1926 годзе ІБК накіроўвае Г. Гарэцкага ў камандзіроўку ў [[Германія|Германію]], [[Польшча|Польшчу]] і [[Данія|Данію]]. У [[1927]] Г. Гарэцкага прызначаюць дырэктарам новага [[Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па земляробстве|Беларускага навукова-даследчага інстытута сельскай і лясной гаспадаркі]] пры [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]]<ref name="БС"/>. На гэтай пасадзе ён займаўся арганізацыяй сельскагаспадарчай навукі і практыкі. Летам 1927 г. Гарэцкі зноў едзе ў камандзіроўку ў Польшчу і Германію. У канцы 1928 28-гадовага дырэктара інстытута выбіраюць правадзейным членам [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Беларускай акадэміі навук]], у якую рэарганізавалі Інбелкульт. Ён быў самым маладым сярод акадэмікаў-заснавальнікаў акадэміі і застаецца дагэтуль наймаладзейшым сярод абраных акадэмікаў. === Арышт і зняволенне === [[24 ліпеня]] [[1930]] года Г. Гарэцкі арыштаваны ДПУ БССР па справе «[[Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі|Беларускага філіяла Працоўнай сялянскай партыі]]». [[6 снежня]] пазбаўлены звання акадэміка. Асуджаны паводле пастановы калегіі [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ СССР]] [[30 мая]] [[1931]] як «кіраўнік контррэвалюцыйнай арганізацыі „Працоўная сялянская партыя“» да вышэйшай меры пакарання. [[6 чэрвеня]] 1931 прысуд заменены на 10 гадоў ППК. {{нп3|Этап|Этапаваны|ru|Этап}} ў {{нп3|Белбалтлаг|Беламорска-Балтыйскі лагер НКУС|ru|Белбалтлаг}} [[Карэла-Фінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Карэла-Фінскай АССР]]. Вызвалены датэрмінова [[5 кастрычніка]] [[1934]]. Зноў арыштаваны ў кастрычніку [[1937]], праз тры месяцы вызвалены. У [[1938]] годзе арыштаваны яшчэ раз. [[8 мая]] 1938 асуджаны да расстрэлу. Больш за год ён прабыў у турме, але застаўся жывым. Гаўрыла Гарэцкі ў ГУЛАГу трапіў у Беламорска-Балтыйскі камбінат НКУС (пас. [[Мядзведжагорск|Мядзведжая Гара]] ў [[Карэлія|Карэліі]]), дзе ў 1931-39 гадах працаваў навуковым супрацоўнікам і інжынерам-геолагам<ref name="БС"/> на ўзвядзенні Беламорска-Балтыйскага канала і звязаных з ім гідратэхнічных збудаванняў, такіх як {{нп3|Туломскія ГЭС||ru|Туломские ГЭС}}, {{нп3|Рыбінская ГЭС|Рыбінскі гідравузел|ru|Рыбинская ГЭС}} {{нп3|Валгабуд|Валгабуда|ru|Волгострой}} і інш. У 1939-42 гадах ён — галоўны геолаг у сістэме Галоўпрамбуда і Наркамата абароны НКУС (у прыватнасці, у 1939-40 гадах — галоўны геолаг Салікамскага гідравузла НКУС), з 1942 — у арганізацыях {{нп3|Гідрапраект|Гідрапраекта|ru|Гидропроект}} НКУС, дзе працаваў па 1968 на пасадах ад галоўнага геолага да намесніка начальніка аддзела і галоўнага спецыяліста аддзела інжынернай геалогіі (г. [[Дзедаўск]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]])<ref name="БС"/>, пазней — галоўным кансультантам (да 1973). У часы вайны працаваў на ўзвядзенні абарончых збудаванняў. Пасля ўдзельнічаў у геолага-інжынерных вышуканнях і будоўлях амаль усіх найбуйнейшых ГЭС у еўрапейскай частцы Расіі і Украіны ({{нп3|Ніжагародская ГЭС|Горкаўская|ru|Нижегородская ГЭС}}, {{нп3|Жыгулёўская ГЭС|Куйбышаўская|ru|Жигулёвская ГЭС}}, {{нп3|Саратаўская ГЭС|Саратаўская|ru|Саратовская ГЭС}}, {{нп3|Канеўская ГЭС|Канеўская|ru|Каневская ГЭС}}, [[Кахоўская ГЭС|Кахоўская]], {{нп3|Цымлянская ГЭС|Цымлянская|ru|Цимлянская ГЭС}} і інш.), каналаў ([[Волга-Данскі канал|Волга-Данскі]], {{нп3|Верхнясальскі канал|Сальскі|ru|Верхнесальский канал}}, Азоўскі і інш.), вадасховішчаў, абвадняльных, арашальных і шлюзавых сістэм. === Пасля вызвалення === У 1954 годзе пастановай Прэзідыума ВС СССР з Г. Гарэцкага знятая судзімасць, а [[22 красавіка]] [[1958]] ён {{нп3|Юрыдычная рэабілітацыя|рэабілітаваны|ru|Юридическая реабилитация}} ваенным трыбуналам БВА і яго справа за адсутнасцю складу злачынства спынена. У званні акадэміка АН БССР адноўлены 28 верасня 1965 года. У 1966—1969 гадах працаваў па сумяшчальніцтве старшым навуковым супрацоўнікам Лабараторыі геахімічных праблем АН БССР. На сталае пражыванне і пастаянную працу ў Беларусь здолеў вярнуцца з сям’ёй у 1969, на пасаду загадчыка сектара [[Палеагеаграфія|палеагеаграфіі]] і [[Чацвярцічны перыяд|антрапагенавага перыяду]] Лабараторыі геахімічных праблем АН БССР (з 1970 [[Інстытут геалагічных навук НАН Беларусі|Інстытута геахіміі і геафізікі АН БССР]])<ref name="БС"/>. У 1971—1985 гадах — загадчык аддзела палеагеаграфіі антрапагену гэтага інстытута (з 1973 — аддзел, з 1978 — лабараторыя геалогіі і палеапатамалогіі антрапагену), у 1985—1988 гадах — кансультант ІГіГ АН БССР. Памёр 20 лістапада 1988 года ў Мінску. Пахаваны ў Мінску на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]]. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя даследаванні Г. Гарэцкага прысвечаныя [[Эканамічная геаграфія|эканамічнай геаграфіі]], {{нп3|Чацвярцічная геалогія|геалогіі антрапагену|ru|Четвертичная геология}}, [[Інжынерная геалогія|інжынернай геалогіі]] і інш<ref name="БС"/>. У 1926 годзе выйшлі з друку яго даследаванні аб народным (нацыянальным) прыбытку Беларусі, а таксама аб сельскай гаспадарцы і насельніцтве [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] (апошнія паспрыялі вырашэнню пытання аб уключэнні Гомельшчыны ў склад БССР). У працы аб нацыянальным прыбытку Беларусі (1927) паказаў, як можна зрабіць яе заможнай краінай з рацыянальна арганізаванай прыбытковай сельскай гаспадаркай накшталт развітай у гэтых адносінах [[Данія|Даніі]], прыродныя ўмовы якой (глебы, клімат) падобныя да беларускіх. Ім напісана кніга «Межы Заходняй Беларусі ў Польшчы» (1928). За час працы ў Гідрапраекце Г. Гарэцкі стаў аўтарытэтным інжынерам-геолагам і геолагам-чацвярцічнікам. 3 1948 — член Бюро, а ў 1967-83 г. — старшыня {{нп3|Камісія па вывучэнні чацвярцічнага перыяду|Камісіі АН СССР па вывучэнні чацвярцічнага перыяду|ru|Комиссия по изучению четвертичного периода}} і савецкай секцыі {{нп3|Міжнародны саюз па вывучэнні чацвярцічнага перыяду|INQUA|ru|Международный союз по изучению четвертичного периода}}<ref name="БС"/>. Ім закладзены асновы новай у СССР галіны ведаў — [[Палеапатамалогія|палеапатамалогіі]]<ref name="БС"/>, вучэння аб старажытных рэках, адклады якіх ён вывучаў пры будаўніцтве гідратэхнічных аб’ектаў і апісаў у грунтоўных манаграфіях аб алювіі вялікіх антрапагенавых прарэк Рускай раўніны (1964), аб фарміраванні даліны ракі [[Волга|Волгі]] ў антрапагене (1966). Г. Гарэцкі супрацоўнічаў з геолагамі-чацвярцічнікамі, палеантолагамі, археолагамі і іншымі спецыялістамі ў СССР, каб апрацаваць і ўсебакова вывучыць зборы палявых даследаванняў, якія ён праводзіў пры геолага-інжынерных вышуканнях. Паводле багатага матэрыялу, сабранага на [[Кольскі паўвостраў|Кольскім паўвостраве]], у 1945 годзе абараніў кандыдацкую, а праз год — аб неагенавых і чацвярцічных адкладах Сярэдняй Камы — доктарскую дысертацыі (1946). Напісаў больш за 80 навуковых артыкулаў па палеапатамалогіі і чацвярцічнай геалогіі Беларусі і выдаў манаграфіі «Аллювиальная летопись великого Пра-Днепра» (М., 1970), «Особенности палеопотамологии ледниковых областей (на примере Белорусского Понеманья)» (Мн., 1980) і «Палеопотамологические эскизы Палео-Дона и Пра-Дона» (Мн., 1982). Г. Гарэцкі — член рэдкалегіі часопісаў «Бюллетень Комиссии по изучению четвертичного периода» і «Инженерная геология», Карты чацвярцічных адкладаў СССР маштаба 1 : 2 500 000, галоўны рэдактар Карты чацвярцічных адкладаў БССР маштаба 1 : 500 000, старшыня Беларускай антрапагенавай камісіі, член рэдакцыйнага савета «Беларускай савецкай энцыклапедыі», член рэдкалегій некалькіх энцыклапедычных выданняў і член тэрміналагічнай камісіі, рэдактар многіх манаграфій геолагаў, намеснік акадэміка-сакратара Аддзялення хімічных і геалагічных навук АН БССР і інш. Апублікаваў больш за 160 навуковых прац — у т. л. па [[фальклор]]ы, [[Дэмаграфія|дэмаграфіі]], эканоміцы сельскай і лясной гаспадаркі, археалогіі<ref name="БС"/>. Адзін са стваральнікаў руска-беларускага слоўніка<ref name="БС"/>. У друку з’явіліся яго артыкулы і ўспаміны пра [[Максім Горкі|Максіма Горкага]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Янка Купала|Янку Купалу]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]] і інш. === Выбраныя працы === * Ложбины ледникового выпахивания и размыва в их связи с краевыми ледниковыми образованиями. — В кн.: Ледниковый морфогенез. Рига, 1972; * О некоторых проявлениях унаследования в антропогеновых образованиях Белорусского Понеманья. — В кн.: Стратиграфия и палеогеография антропогена. Мн., 1975; * Основные задачи палеопотамологических исследований в СССР. — В кн.: Речные системы и мелиорация. Новосибирск, 1977, ч. 1; * Особенности палеопотамологии ледниковых областей (на примере Белорусского Понеманья). — Мн., 1980. == Грамадская дзейнасць == У [[1919]] Г. Гарэцкі супрацоўнічаў з Беларускай секцыяй студэнтаў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Горацкага сельскагаспадарчага інстытута]]. Падчас вучобы ў {{нп3|Пятроўская сельскагаспадарчая акадэмія|Пятроўскай сельскагаспадарчай акадэміі|ru|Петровская сельскохозяйственная академия}} стварыў і ўзначальваў Беларускую культурна-навуковую асацыяцыю студэнтаў, вёў актыўную грамадскую працу, выкладаў эканамічную геаграфію ў Камуністычным універсітэце нацыянальных меншасцей Захаду (да 1925). Вучоба і праца былі падпарадкаваны ідэі падрыхтоўкі нацыянальнай беларускай інтэлігенцыі для эканамічнага, асветніцкага і культурнага будаўніцтва ў Беларусі. Неаднаразова арыштоўваўся. Пасля вяртання ў Мінск (1969) Г. Гарэцкі шмат займаўся арганізацыйнай, грамадскай і асветніцкай працай. Спрыяў адраджэнню беларускамоўнага асяродку на працы, вывучэнню чацвярцічнай геалогіі Беларусі, узгадаванню калектыву нацыянальных вучоных, стварэнню школы спецыялістаў у розных галінах чацвярцічнай геалогіі. Ён арганізаваў выданне шматлікіх манаграфій і зборнікаў навуковых прац сваіх супрацоўнікаў на беларускай і рускай мовах. Кандыдат у слены ЦВК БССР у 1927-28, член ЦВК БССР у 1929-30. Дамогся вяртання імя і творчасці [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]]: выданне збору твораў пісьменніка, прызнанне яго класікам беларускай літаратуры. У гэтай справе намаганні акадэміка Гарэцкага, жонкі і дачкі Максіма Іванавіча былі вырашальнымі. == Прэміі і ўзнагароды == Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] ([[1971]]) за манаграфіі «Алювіяльны летапіс вялікіх антрапагенавых прарэк Рускай раўніны. Прарэкі Камскага басейну» (1964), «Фарміраванне даліны р. Волгі ў раннім і сярэднім антрапагене. Алювій Пра-Волгі» (1966), «Алювіяльны летапіс вялікага Пра-Дняпра» (1970)<ref name="БС"/>, [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі БССР]] ([[1986]]). Г. Гарэцкі ўзнагароджаны трыма Ганаровымі граматамі ВС БССР, 14 медалямі і ордэнамі, сярод якіх [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР]] (1930), два ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга (1952, 1971), ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі (1979). == Сям’я == З жонкай Ларысай (у дзявоцтве Парфяновіч) меў двух сыноў: Усяслава (1924—2009) і Радзіма (1928—2025); [[Радзім Гаўрылавіч Гарэцкі|Радзім Гарэцкі]] — вучоны-геолаг, акадэмік НАН Беларусі. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] загінулі тры пляменнікі Гаўрылы Гарэцкага: Уладзімір Парфіраў, Віктар Iванаў i сын Максіма Гарэцкага Леанід. == Ушанаванне памяці == Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі пахаваны на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]] у Мінску. На яго магіле на помніку-валуне змешчаны барэльефны партрэт работы [[Валяр’ян Язэпавіч Янушкевіч|Валяр’яна Янушкевіча]]. У гонар яго названы 13 відаў выкапнёвых раслін і жывёл, дзеля ўшанавання памяці Гаўрылы Іванавіча штогод праводзяцца навуковыя канферэнцыі. [[Заір Ісакавіч Азгур|Заір Азгур]] стварыў скульптурны партрэт акадэміка Г. Гарэцкага, на будынку былога Інстытута геахіміі і геафізікі НАН Беларусі змешчана мемарыяльная дошка работы [[Аляксандр Сяргеевіч Шатэрнік|Аляксандра Шатэрніка]]. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Бібліяграфія навуковых прац акадэміка АН БССР Г. І. Гарэцкага. — Мн., 1980 * {{кніга|аўтар = Гарэцкі Р.|загаловак = Браты Гарэцкія|адказны = Шаўлякова І.|месца = Мінск|выдавецтва = Згуртаванне Беларусаў Свету Бацькаўшчына|год = 2008|старонак = 334|isbn = 978-985-6887-21-8|ref= Гарэцкі Р.}} * Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі (Да 110-годдзя з дня нараджэння) // Літасфера. № 1 (32). 2010. * [[Радзім Гаўрылавіч Гарэцкі|Радзім Гарэцкі]]. [http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/har30?OpenDocument Гаўрыла Гарэцкі, «У імя светлых вобразаў». З лістоў да родных. Згадкі. Вандроўкі. Мінулае] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130619035241/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/har30?OpenDocument |date=19 чэрвеня 2013 }} // Часопіс «Дзеяслоў» № 30, 2007-09 * [[Радзім Гаўрылавіч Гарэцкі|Радзім Гарэцкі]]. [http://www.homoliber.org/ru/xx/xx010105.html Гаўрыла Гарэцкі — прадстаўнік беларускай інтэлігенцыі 20-х гадоў]{{Недаступная спасылка}} // «Беларусь у XX стагоддзі». Вып 1. — Мн.: 2002. * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19365 ГАРЭЦКІ Гаўрыла Іванавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120128084412/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19365 |date=28 студзеня 2012 }} // {{Крыніцы/Даведнік Маракова|РЛ|1|0|РЛ1-3|РЛ1-3}} * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak/index_27738.html ГАРЭЦКІ Гаўрыла Іванавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120128082051/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak/index_27738.html |date=28 студзеня 2012 }} // {{Крыніцы/Даведнік Маракова|РЛ|3|2|РЛ1-3|РЛ1-3}} * [http://slounik.org/120543.html Гарэцкі Гаўрыла] // {{Крыніцы/Разгром нацыянальнага руху ў Беларусі}} * Ларыса Цімошык. [http://www.zviazda.by/ru/issue/article.php?id=56718 Выбраныя месцы з перапіскі Гарэцкага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111114538/http://www.zviazda.by/ru/issue/article.php?id=56718 |date=11 студзеня 2012 }} // Газета «Звязда» № 71 (26679) ад 10 красавіка 2010 г. * Горецкий Гавриил Иванович В кн.: ''Лившиц, В. М., Цыганов, А. Р., Саскевич, П. А.'' Гордость и слава Белорусской государственной сельскохозяйственной академии. Профессора и выпускники: академики и члены-корреспонденты — Горки: 2017. — С.56-58. ISBN 978-985-467-707-1 == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.geology.by/biogrphy/84/214.html Біяграфія Гаўрылы Гарэцкага на сайце geology.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100501234919/http://www.geology.by/biogrphy/84/214.html |date=1 мая 2010 }} * [http://michalevic.livejournal.com/17317.html Паказанні Г. І. Гарэцкага ад 17—18.III.1931 г.] * [https://news.tut.by/culture/166131.html Рукапісы не гараць. Гаўрыла Гарэцкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210515154105/https://news.tut.by/culture/166131.html |date=15 мая 2021 }} // news.tut.by, 5 красавіка 2010 * [https://csl.bas-net.by/personalii/50488/goreckiy-gavriil-ivanovich/ Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [http://library.basnet.by/handle/csl/266 Біябібліаграфічны паказальнік] у рэпазіторыі [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * Ліўшыц, Уладзімір. Быў самым маладым акадэмікам Беларусі. І двойчы быў асуджаны да расстрэлу // https://horki.info/news/14218.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201005061903/https://horki.info/news/14218.html |date=5 кастрычніка 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарэцкі Гаўрыла Іванавіч}} [[Катэгорыя:Максім Гарэцкі]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Географы Беларусі]] [[Катэгорыя:Геолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]] [[Катэгорыя:Аграномы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Вязні Белбалтлага]] glwalj1r0u0rqabw7qc01zrtwhnzcfm Бультэр’ер 0 102692 5134874 5072485 2026-05-02T08:40:21Z Ne kolyuchiy yozhik 161139 Афармленне і вікіфікацыя 5134874 wikitext text/x-wiki [[File:Bullterrierrouge_femelle.jpg|thumb|Бультэр'ер]] '''Бультэр’ер''' ({{lang-en|Bull Terrier}}, ад bull - бык і terrier - тэр’ер) — парода [[сабака|сабак]], якая адносіцца да сямейства тэр’ераў. == Гісторыя пароды == У 50-х гадах XIX стагоддзя Джэймс Хінкс з [[Бірмінгем]]а ў Англіі пачаў выводзіць новую пароду — белага бультэр’ера. Парода была атрымана ў выніку шматгадовага племяннога эксперыменту, у якім акрамя англійскага бульдога і белага англійскага тэр’ера, прыняў удзел далмацін. Упершыню белага бультэр’ера Джэймс Хінкс паказаў на выставе сабак у 1862 годзе. Знешнія дадзеныя белага бультэр’ера ў параўнанні са старым буль-энд-тэр’ерам, былі палепшаны, бульдожына была выпраўлена, сабака стаў даўжэйшым у корпусе, галава прыняла падоўжаную, авальную форму, зніклі рыхласць вуснаў і падвешванні на шыі. З розных парод сабак бультэр’ер увабраў у сябе самыя лепшыя іх рысы — высокі інтэлект, актыўнасць, цягавітасць, мускулістасць і пры гэтым інтэлігентнасць. Натуральна, адзінства гэтых якасцяў зрабіла белага бультэр’ер значна больш прывабным. У выкладчыкаў і студэнтаў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфарда]] лічылася прыкметай добрага тону трымаць белага бультэр’ера. [[Катэгорыя:Пароды сабак]] 5j1dgulgcja7svsrr3g4oey9x4wwutg 5134875 5134874 2026-05-02T08:40:46Z Ne kolyuchiy yozhik 161139 /* */ 5134875 wikitext text/x-wiki [[File:Bullterrierrouge_femelle.jpg|thumb|Бультэр’ер]] '''Бультэр’ер''' ({{lang-en|Bull Terrier}}, ад bull - бык і terrier - тэр’ер) — парода [[сабака|сабак]], якая адносіцца да сямейства тэр’ераў. == Гісторыя пароды == У 50-х гадах XIX стагоддзя Джэймс Хінкс з [[Бірмінгем]]а ў Англіі пачаў выводзіць новую пароду — белага бультэр’ера. Парода была атрымана ў выніку шматгадовага племяннога эксперыменту, у якім акрамя англійскага бульдога і белага англійскага тэр’ера, прыняў удзел далмацін. Упершыню белага бультэр’ера Джэймс Хінкс паказаў на выставе сабак у 1862 годзе. Знешнія дадзеныя белага бультэр’ера ў параўнанні са старым буль-энд-тэр’ерам, былі палепшаны, бульдожына была выпраўлена, сабака стаў даўжэйшым у корпусе, галава прыняла падоўжаную, авальную форму, зніклі рыхласць вуснаў і падвешванні на шыі. З розных парод сабак бультэр’ер увабраў у сябе самыя лепшыя іх рысы — высокі інтэлект, актыўнасць, цягавітасць, мускулістасць і пры гэтым інтэлігентнасць. Натуральна, адзінства гэтых якасцяў зрабіла белага бультэр’ер значна больш прывабным. У выкладчыкаў і студэнтаў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфарда]] лічылася прыкметай добрага тону трымаць белага бультэр’ера. [[Катэгорыя:Пароды сабак]] osn3hh1invk8o8pb6j2zc1abcsjxt7q Ліпініцкі сельсавет 0 103454 5134814 4848133 2026-05-02T00:14:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134814 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ліпініцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Буда-Кашалёўскі раён]] |Уключае = 19 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ліпінічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1308 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = https://buda-koshelevo.gomel-region.by/ru/lip_sov/ |Заўвагі = }} '''Лі́пініцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Ліпінічы]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Буда-Кашалёўскага раёна [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. З 27 кастрычніка 1927 года ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Буда-Кашалёўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 13 лютага 1958 года ў склад сельсавета з [[Буда-Люшаўскі сельсавет|Буда-Люшаўскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Дубраўка (Ліпініцкі сельсавет)|Дубраўка]], [[Люшаў]], [[Негаўка]] і [[Салтанаўка (Буда-Кашалёўскі раён)|Салтанаўка]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 13 лютага 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 4.</ref>. 26 чэрвеня 1969 года скасаваны пасёлак [[Пад’ясень (Буда-Кашалёўскі раён)|Пад’ясень]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1969 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 22 (1252).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Ліпініцкага сельсавета 21 населены пункт<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|76}}</ref>. 4 лістапада 1982 года скасаваны пасёлак [[Пяцідворка]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 4 лістапада 1982 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1982, № 33 (1731).</ref>, у 1989 годзе — пасёлак [[Барок (Ліпініцкі сельсавет)|Барок]]<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 24 жніўня, 21 верасня і 26 кастрычніка 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 35 (1985).</ref>. 1 снежня 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Будалюшаўскі сельсавет|Будалюшаўскага сельсавета]] (9 населеных пунктаў: вёскі [[Буда Люшаўская]], [[Любавін]], [[Новы Любавін]], [[Слабада Люшаўская]], [[Хмяльное]], [[Шутнае]] і пасёлкі [[Зарэчча (Ліпініцкі сельсавет)|Зарэчча]], [[Перагрузачны]], [[Рошча (Буда-Кашалёўскі раён)|Рошча]])<ref>[http://pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 277 Об изменении административно-территориального устройства Буда-Кошелевского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf|date=29 кастрычніка 2013}}</ref>. == Склад == У склад Ліпініцкага сельсавета ўваходзілі населеныя пункты, якія зараз не існуюць: да 1969 года — пасёлак Пад’ясень, да 1982 года — пасёлак Пяцідворка, да 1989 года — пасёлак Барок, да 1997 года — пасёлкі Дубраўка і Зялёная Рошча. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (10 населеных пунктаў) — 947 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 96,1 % — [[беларусы]], 1,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 1,1 % — [[армяне ў Беларусі|армяне]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (19 населеных пунктаў) — 1308 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=20 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Антон Ігнатавіч Казлоўскі]] (1899—1972) — [[вучоны]] ў галіне селекцыі сельскагаспадарчых раслін, [[доктар сельскагаспадарчых навук]], [[прафесар]]<ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 431.</ref>; * [[Аляксей Сцяпанавіч Кейзараў]] (4.10.1928 — 22.11.1994) — беларускі [[пісьменнік]]<ref name="vyk">[http://buda-koshelevo.gomel-region.by/ru/region/buda_k/master_sl Мастера слова. Афіцыйны сайт Буда-Кашалёўскага выканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100421042818/http://buda-koshelevo.gomel-region.by/ru/region/buda_k/master_sl |date=21 красавіка 2010 }}</ref>; * [[Валянціна Міхайлаўна Крыловіч]] (нар. 1951) — [[заслужаная артыстка БССР]] (1988); * [[Мікалай Мікалаевіч Чарняўскі]] (нар. 1943) — беларускі [[паэт]]<ref name="vyk"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|96498}} {{Ліпініцкі сельсавет}} {{Буда-Кашалёўскі раён}} [[Катэгорыя:Ліпініцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] rj5rtl734sh11modn4hy3b8tkdgonpn Курдыстан 0 103591 5134900 5134528 2026-05-02T11:06:26Z DenisBorum 139498 /* Геаграфія */ ілюстрацыя 5134900 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {| class="infobox bordered" style="width: 250px; font-size: 95%; float: right;" cellpadding="4" cellspacing="0" |+ <big>'''Курдыстан '''</big> |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Выява:Flag of Kurdistan.svg|225px]]<br /> ''[[Сцяг Курдыстана]]'' |- ! style="text-align: left;" | Размяшчэнне | На тэрыторыі [[Турцыя|Турцыі]], [[Іран]]а, [[Ірак]]а, [[Сірыя|Сірыі]], [[Арменія|Арменіі]] |- ! style="text-align: left;" | Плошча |450,000 км² — 530,000 км² |- ! style="text-align: left;" | Насельніцтва | Больш 40 мільёнаў |- ! style="text-align: left;" | Рэлігія | [[Суніты|Іслам суніцкага толку]], [[шыіты|іслам шыіцкага толку]], [[езідызм]], [[алевізм]], [[хрысціянства]], і [[іўдаізм]]. |} '''Курдыстан''' ({{lang-ku|Kurdistan}}) — этнагеаграфічная вобласць на паўднёвым-захадзе [[Еўразія|Еўразіі]], у межах якой [[курды]] складаюць абсалютную або адносную большасць насельніцтва. == Назва == Сельджукскія султаны сталі першымі кіраўнікамі, якія на афіцыйным узроўні выкарыстоўвалі тапонім Курдыстан у значэнні тэрыторыі населенай курдамі. Далей асманскія султаны, у прыватнасці, Явуз Селім, часта выкарыстоўвалі тапонім Курдыстан у значэнні ўрада, правінцый Курдыстана. У тэрытарыяльных кодэксах 1848 і 1867 гг. правінцыя Курдыстан была зацверджана афіцыйна. У перыяд канстытуцыйнай манархіі курдыстанскія рэгіёны былі надзелены паўнамоцтвамі дэпутацкага прадстаўніцтва. У 20-я гады XX стагоддзя заснавальнік Турэцкай Рэспублікі [[Мустафа Кемаль Атацюрк]] ў першыя гады кіравання часта выдаваў указы, інструкцыі, якія змяшчаюць словы «курды» і «Курдыстан». == Геаграфія == [[Файл:Kurdish-inhabited area by CIA (1992) box inset removed.jpg|thumb|150px|]] У цяперашні час Курдыстанам называюць вобласць прыкладна паміж 34 і 38 градусамі паўночнай шыраты і 40 і 48 градусамі ўсходняй даўгаты, з захаду на ўсход прасціраецца прыблізна на 1 тыс. км., А з поўначы на поўдзень — ад 250 да 400 км. Агульная плошча складае прыкладна 450 тысяч кв.км. Насельніцтва: у Турцыі — звыш 25 млн, у Іране — звыш 14 млн, у Іраку — да 9 млн, у Сірыі — да 5 млн чалавек. Курдыстан размяшчаецца на высакагорнай мясцовасці Сярэдняга Усходу з багатым лясным масівам, мноствам рэк і ўрадлівымі далінамі. Раслінны свет рэгіёну спрыяе развіццю жывёлагадоўлі. На ўрадлівых глебах Курдыстана растуць садавіна, гародніна і збожжавыя культуры. Курдыстан быў найважнейшым цэнтрам найвялікшай у гісторыі чалавецтва рэвалюцыі — земляробчай рэвалюцыі (11—4 тысячагоддзі да н.э.). == Гл. таксама == * [[Курдыстанскія горы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{rq|refless}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9|Курдыстан}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Курдистан}} == Спасылкі == {{commonscat|Kurdistan}} * [http://www.khrp.org Курдскі праваабарончы партал] * [http://karty.narod.ru/maps/kurdistan/kurdistan.html Карты Курдыстана] {{Іранскія краіны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Курдыстан| ]] 1u5hns6dof1oryxewkkptnde5x4f5ij Лятчанскі сельсавет 0 107215 5134741 4639510 2026-05-01T19:14:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134741 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лятчанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебскі раён]] |Уключае = 30 населеных пуктаў |Сталіца = [[Малыя Лётцы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[22 снежня]] [[1960]] |Скасаванне = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3220 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://vitebsk.vitebsk-region.gov.by/ru/letchanskiy-selsovet |Заўвагі = }} '''Лятча́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Малыя Лётцы]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Лятчанскі (Вялікалятчанскі) сельсавет''' у складзе [[Лосвідскі раён|Лосвідскага раёна]] [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Вялікія Лётцы|Лётцы]]. З 29 кастрычніка 1924 года ў [[Кузняцоўскі раён|Кузняцоўскім раёне]], з 26 сакавіка 1927 года ў Віцебскім раёне. Пасля скасавання акруговай сістэмы з 26 ліпеня 1930 года ў Віцебскім раёне БССР. 15 лютага 1931 года сельсавет уключаны ў гарадскую рысу [[Віцебск]]а. З 27 ліпеня 1937 года ў складзе адноўленага Віцебскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Старасельскі сельсавет (Віцебскі раён)|Старасельскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 22 снежня 1960 ўтвораны зноў у складзе Віцебскага раёна Віцебскай вобласці БССР шляхам аб’яднання скасаваных [[Біцялёўскі сельсавет|Біцялёўскага]] і [[Старасельскі сельсавет (Віцебскі раён)|Старасельскага]] сельсаветаў, цэнтр — вёска Лётцы, у склад [[Мазалаўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Мазалаўскага сельсавета]] перададзены 5 населеных пунктаў ([[Давыдаўка (Віцебск)|Давыдаўка]], [[Лужасна|Лужасна 1-е]], [[Лужасна 2-е]], пасёлак чыгуначнай станцыі [[Станцыя Лужасна|Лужасна]] і [[Лужасна Лес]]), у склад [[Заронаўскі сельсавет|Заронаўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Ціраспаль (Віцебск)|Ціраспаль]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 снежня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 4 (924).</ref>. 12 лістапада 1965 года ў склад [[Заронаўскі сельсавет|Заронаўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Сцяпанкава]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 лістапада 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 1 (1121).</ref>. 17 мая 1966 года ў мяжу [[Віцебск]]а ўключана вёска [[Мішкава]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб уключэнні вёскі Мішкава і пасёлка Ціраспаль у мяжу горада Віцебска ад 17 мая 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 16 (1136).</ref>. 30 снежня 1999 года цэнтр сельсавета перанесены з вёскі [[Вялікія Лётцы]] ў вёску [[Малыя Лётцы]]. 24 сакавіка 2011 года скасавана вёска [[Біцялёва]] (увайшла ў склад [[Віцебск]]а)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-42/2011_42_9_39949.pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского районного Совета депутатов от 24 марта 2011 г. № 94 Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района]</ref><ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-8/2011-8(008-010).pdf&oldDocPage=1 Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 г. № 18 О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района]</ref>. == Склад == На 1 студзеня 1974 года ў складзе Лятчанскага сельсавета было 36 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|43}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (31 населены пункт) — 4243 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 88,3 % — [[беларусы]], 9,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (30 населеных пунктаў) — 3220 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лятчанскі сельсавет}} {{Віцебскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Лятчанскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Лосвідскі раён|child|загаловак=Лятчанскі сельсавет у [[Лосвідскі раён|Лосвідскім раёне]] (1924)}} |спіс2 = {{Кузняцоўскі раён|child|загаловак=Лятчанскі сельсавет у [[Кузняцоўскі раён|Кузняцоўскім раёне]] (1924—1927)}} |спіс3 = {{Віцебскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лятчанскі сельсавет у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] (1927—1931)}} |спіс4 = {{Віцебскі гарадскі савет|child|загаловак=Лятчанскі сельсавет у падпарадкаванні [[Віцебск|Віцебскага]] гарадскога савета (1931—1937)}} |спіс5 = {{Віцебскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лятчанскі сельсавет у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] (1937—1954, з 1960)}} }} [[Катэгорыя:Лятчанскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лосвідскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Кузняцоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1960 годзе]] he7716e1hqk3lc5j3ntrzwo4kn84pln Карл III (кароль Вялікабрытаніі) 0 115524 5134734 4921350 2026-05-01T18:58:12Z ~2026-26508-77 167490 Карла на Чарлза. Таму што анямечваць імёны каралёў гэта расейская, а не беларуская традыцыя 5134734 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Карл III}} {{Дзяржаўны дзеяч |тытул = [[Спіс брытанскіх манархаў|Кароль Злучанага каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі]] |перыядпачатак = 8 верасня 2022 |папярэднік = [[Лізавета II]] }} '''Чарлз III''' ({{Lang-en|Charles III}}), поўнае імя '''Чарлз Філіп Артур Джордж [[Батэнбергі|Маўнтбетэн]]-[[Віндзорская дынастыя|Віндзар]]''' ({{Lang-en|Charles Philip Arthur George Mountbatten-Windsor}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[кароль]] [[Вялікабрытанія|Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі]], а таксама [[манарх]] 14 іншых [[Садружнасць нацый|дзяржаў Садружнасці]]. Заняў сталец [[8 верасня]] [[2022]] года пасля смерці сваёй маці, каралевы [[Лізавета II|Лізаветы II]]. Да гэтага часу быў вядомы як '''прынц Чарлз'''. Быў герцагам Корнуальскім і Ратсейскім у 1952—2022 гадах, да заняцця брытанскага стальца, і такім чынам самым старым і доўгачакалым спадкаемцам стальца за гісторыю [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], а таксама найдаўжэйшым трымальнікам тытула [[Прынц Уэльскі|прынца Уэльскага]] — з [[26 ліпеня]] [[1958]] года да [[8 верасня]] [[2022]] года. Ва ўзросце 73 гады ён таксама найстарэйшы з усіх, хто калі-небудзь займаў брытанскі сталец. Нарадзіўся ў [[Бакінгемскі палац|Бакінгемскім палацы]] ў [[Лондан]]е, быў першым дзіцём Лізаветы, прынцэсы Ёркскай, і [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|Філіпа, герцага Эдынбургскага]], а таксама першым унукам караля [[Георг VI|Георга VI]] і яго жонкі, каралевы-кансорта [[Лізавета Боўз-Лаян|Лізаветы]]. Атрымаў адукацыю ў школах Чыма і Горданстаўна, абедзве раней наведваў і яго бацька. Пазней правёў год у гімназіі Джыланг у [[Вікторыя (штат)|штаце Вікторыі]], [[Аўстралія]]. Пасля атрымання ступені [[бакалаўр]]а мастацтваў у [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскім універсітэце]] служыў у Каралеўскіх ваенна-паветраных сілах і Каралеўскім флоце ў 1971—1976 гадах. У 1981 годзе ажаніўся з [[Дыяна (прынцэса Уэльская)|Дыянай Спенсер]], у шлюбе з ёю нарадзіліся два сыны — [[Уільям (герцаг Кембрыджскі)|прынц Уільям]] і [[Гары (герцаг Сасекскі)|прынц Гары]]. У 1996 годзе пара развялася пасля таго, як грамадскасці сталі вядомы іх пазашлюбныя сувязі. У 2005 годзе ажаніўся са сваёй даўняй сяброўкай [[Каміла (каралева-кансорт Вялікабрытаніі)|Камілай]]. Як прынц Уэльскі, пры жыцці каралевы [[Лізавета II|Лізаветы II]] пачаў выконваць некаторыя афіцыйныя абавязкі ад яе імя. Пасля смерці маці ўзышоў на каралеўскі сталец. 6 мая 2023 года ў [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вэстмінстэрскім абацтве]] [[Лондан]]а адбылася каранацыя Чарлза III. == Біяграфія == === Дзяцінства === Нарадзіўся ў [[Бакінгемскі палац|Бакінгемскім палацы]] [[14 лістапада]] [[1948]] года ў 21 гадзіну 14 хвілін па [[Грынвіч (Лондан)|Грынвічы]]. Быў ахрышчаны [[15 снежня]] [[1948]] года вадой з [[Іардан (рака)|ракі Іардан]] арцыбіскупам Кентэрберыйскім. Хроснымі бацькамі былі: [[Спіс брытанскіх манархаў|кароль Вялікабрытаніі]] [[Георг VI]] (дзед па матчынай лініі); [[Спіс каралёў Нарвегіі|кароль Нарвегіі]] [[Хокан VII]] (яго стрыечны брат, завочна ў асобе графа Атлона); [[Марыя Тэкская|каралева Марыя]] (прабабуля па матчынай лініі); [[Маргарэт (прынцэса Вялікабрытаніі)|прынцэса Маргарэт]] (цётка па матчынай лініі); прынц Георг Грэчаскі (дзядзька па бацьку, завочна ў асобе герцага Эдынбургскага); прынцэса Вікторыя Гесэнская (прабабуля па бацьку); лэдзі Браборн (яго стрыечная сястра); і Дэвід Боўз-Лаян (дзядзька па матчынай лініі). Як сын дачкі караля, ён звычайна не меў бы права на тытул [[прынц]]а, але атрымаў бы ў спадчыну другарадны тытул свайго бацькі — графа Мерыянета. Аднак [[22 кастрычніка]] [[1948]] года [[Георг VI]] выдаў акт, паводле якога ўсе дзеці [[Лізавета II|прынцэсы Лізаветы]] і [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|герцага Эдынбургскага]] атрымалі статус каралеўскіх прынцаў. Яму было тры гады, калі яго маці, [[Лізавета II|каралева Лізавета]], узышла на трон. Затым ён стаў наследным прынцам. Будучы старэйшым сынам суверэна, ён аўтаматычна прыняў тытулы герцага Корнуальскага, герцага Ратсейскага, графа Кэрыка, барона Рэнфру, лорда Астравоў і прынца Шатландскага ў дадатак да тытула прынца Вялікабрытаніі. Чарлз прысутнічаў на каранацыі сваёй маці ў [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вэстмінстэрскім абацтве]] [[2 чэрвеня]] [[1953]] года, стоячы са сваімі бабуляй і цёткай. Згодна з каралеўскім звычаем, гувернантка, Кэтрын Піблз, была прызначана выхоўваць яго ва ўзросце ад пяці да васьмі гадоў. У 1955 годзе Букінгемскі палац абвясціў, што прынц будзе наведваць школу замест таго, каб браць прыватныя ўрокі з рэпетытарам. Ён быў першым брытанскім наследным прынцам, які атрымаў такую адукацыю. === Маладосць === Вучыўся ў школе Хіл-Хаўс у [[Лондан]]е. Затым вучыўся ў дзвюх школах, дзе вучыўся і яго [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|бацька]], у школе Чым у [[Беркшыр]]ы, [[Англія]], затым у школе Горданстаўн на паўночным усходзе [[Шатландыя|Шатландыі]]. Ён правёў два семестры ў 1966 годзе ў гімназіі Джыланга ў [[Аўстралія|Аўстраліі]], у гэты час ён таксама наведаў [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новую Гвінею]] падчас школьнай паездкі. Зноў парушаючы традыцыю, пасля заканчэння школы прынц паступіў адразу ва ўніверсітэт замест таго, каб далучыцца да брытанскіх узброеных сіл. У кастрычніку 1967 года прынц быў прыняты ў Каледж Святой Троіцы [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскага ўніверсітэта]], дзе вывучаў [[Антрапалогія|антрапалогію]], [[Археалогія|археалогію]] і [[Гісторыя|гісторыю]]. На другім курсе паступіў ва Уэльскі ўніверсітэцкі каледж ў Аберыстуіце, дзе на працягу семестра вывучаў мясцовую гісторыю і [[валійская мова|валійскую мову]]. [[23 чэрвеня]] [[1970]] года скончыў [[Кембрыджскі ўніверсітэт]], стаўшы першым наследным прынцам, які атрымаў універсітэцкую ступень [[бакалаўр]]а мастацтваў. Па традыцыі ва ўніверсітэце яму пазней была прысвоена ступень [[магістр]]а мастацтваў. Пасля заканчэння [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] паступіў на службу ў брытанскую армію. У сакавіку 1971 года ён пачаў навучанне ў ваенна-паветраных сілах, каб стаць лётчыкам. У верасні 1971 года ён пачаў сваю кар’еру ў каралеўскім флоце, дзе заставаўся да 1976 года. Ён таксама быў пілотам [[верталёт]]а. Быў названы [[Прынц Уэльскі|прынцам Уэльскім]] і графам Чэстэрскім [[26 ліпеня]] [[1958]] года, хоць яго афіцыйнае зацвярджэнне ў такой якасці адбылося [[1 ліпеня]] [[1969]] года, калі ён быў каранаваны сваёй маці на цырымоніі ў замку Карнарфон. У той час ён гаварыў ужо на [[Англійская мова|англійскай]] і [[Валійская мова|валійскай мовах]]. Яму былі давераны сімвалы прынца Уэльскага: [[меч]], [[скіпетр]] і [[пярсцёнак]] з аметыстам, які сімвалізаваў жаніцьбу прынца на гэтай [[Уэльс|краіне]]. У наступным годзе ён увайшоў у [[палата лордаў|Палату лордаў]], а пазней стаў першым членам каралеўскай сям’і пасля караля [[Георг I (кароль брытанскі)|Георга I]], які прысутнічаў на пасяджэнні кабінета міністраў Вялікабрытаніі па запрашэнні прэм’ер-міністра [[Джэймс Калаган|Джэймса Калагана]], каб паглядзець, як ён працуе ва ўрадзе. Затым прынц пачаў браць на сябе ўсё больш і больш грамадскіх абавязкаў. === Шлюбныя і пазашлюбныя стасункі === У маладосці меў раманы з многімі жанчынамі. Сярод яго сябровак былі: Джарджыяна Расел (дачка амбасадара Вялікабрытаніі ў Іспаніі), лэдзі Джэйн Уэлслі, Давіна Шэфілд, лэдзі Сара Спенсер (старэйшая сястра [[Дыяна (прынцэса Уэльская)|Дыяны Спенсер]], якая пазней стала яго першай жонкай), прынцэса Мары-Астрыд Люксембургская і [[Каміла (каралева-кансорт Вялікабрытаніі)|Каміла Шанд]], якая пазней стала яго другой жонкай. У пачатку 1974 года [[Луі Маўнтбетэн|лорд Маўнтбетэн]] абмяркоўваў з ім магчымы шлюб з Амандай Натчбул, пляменніцай Маўнтбетэна і стрыечнай сястрой прынца. Чатыры гады пазней Маўнтбетэн запрасіў Аманду, каб яна суправаджала яго і прынца ў паездцы ў [[Індыя|Індыю]] ў 1980 годзе. Але ў жніўні 1979]года [[Луі Маўнтбетэн|Маўнтбетэн]] быў забіты [[Ірландская рэспубліканская армія|ІРА]]. Чарлз адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] адзін, а пасля вяртання папрасіў Аманду стаць яго жонкай. Але яна страціла дзядулю, бабулю і малодшага брата падчас выбуху, і больш не хацела далучацца да каралеўскай сям’і. Хаця прынц сустрэў [[Дыяна (прынцэса Уэльская)|Дыяну Спенсер]] у 1977 годзе, калі сябраваў з яе старэйшай сястрой Сарай, іх раман пачаўся толькі ў 1980 годзе. Неўзабаве пасля гэтага, паводле біёграфа Джонатана Дымблбі, Чарлз, хоць і не адчуваючы вялікай страсці да Дыяны, пачаў сур’ёзна падумваць ажаніцца з ёй. Дыяна суправаджала яго падчас наведвання замкаў [[Балмарал]] і [[Сандрынгемскі палац|Сандрынгем]]. Па словах Нортана Кэтчбула (стрыечнага брата Чарлза і старэйшага брата Аманды), Дыяна была ўражана статусам прынца, але Чарлз не выглядаў закаханым у яе. Між тым пара заўсёды была на першых палосах газет. Калі [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|прынц Філіп]] сказаў Чарлзу, што гэта можа пашкодзіць рэпутацыі Дыяны, калі ён не прыме рашэнне аб шлюбе ў бліжэйшы час, ён вытлумачыў параду бацькі як заахвочванне ажаніцца як мага хутчэй. Прынц зрабіў прапанову Дыяне ў лютым [[1981]] года, і вяселле адбылося ў лонданскім [[Сабор Святога Паўла|саборы Святога Паўла]] [[29 ліпеня]]. У прынца і прынцэсы нарадзілася двое дзяцей: Уільям (нар. 21 чэрвеня 1982 года) і Генры (больш вядомы як Гары; нар. 15 верасня 1984 года). Чарлз быў першым каралеўскім бацькам, які прысутнічаў пры нараджэнні сваіх дзяцей. У бульварнай прэсе з часам з’явілася мноства чутак, што бацькам [[Гары (герцаг Сасекскі)|Гары]] з’яўляецца не Чарлз, а Джэймс Х’юіт, з якім у Дыяны тады быў пазашлюбны раман. Чуткі грунтаваліся на фізічным падабенстве Х’юіта і Гары. Пасля пяці гадоў шлюбу несумяшчальнасць пары і розніца ва ўзросце (13 гадоў), а таксама падазрэнні Дыяны адносна адносін паміж Чарлзам і яго былой каханай [[Каміла (каралева-кансорт Вялікабрытаніі)|Камілай Паркер Боўлз]] паўплывалі на іх шлюб. Дыяна апублікавала адносіны Чарлза з Камілай у кнізе «Дыяна, яе праўдзівая гісторыя», напісанай Эндру Мортанам, а таксама стала вядома пра яе ўласныя пазашлюбныя сувязі. У снежні 1992 года [[прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]] [[Джон Мэйджар]] абвясціў у парламенце аб іх расставанні. У тым жа годзе брытанская прэса апублікавала запісы тэлефоннай размовы 1989 года паміж прынцам Уэльскім і Камілай. Чарлз і Дыяна развяліся [[28 жніўня]] [[1996]] года. Калі Дыяна загінула ў аўтамабільнай аварыі ў [[Парыж]]ы [[31 жніўня]] [[1997]] года, прынц адправіўся ў [[Францыя|Францыю]] з сёстрамі Дыяны, каб даставіць яе цела ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. Аб заручынах Чарлза і Камілы было абвешчана [[10 лютага]] [[2005]] года. Прынц падарыў ёй заручальны [[пярсцёнак]] сваёй бабулі. Ён першы член каралеўскай сям’і, які ажаніўся цывільным [[шлюб]]ам, а не царкоўным. Шлюб адбыўся на цывільнай цырымоніі ў [[Віндзорскі замак|Віндзорскім замку]], пасля чаго адбылося рэлігійнае бласлаўленне ў капліцы Святога Георгія. Першапачатковая дата вяселля ([[8 красавіка]]) была перанесена на дзень, каб прынц і іншыя госці маглі прысутнічаць на пахаванні [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] [[Ян Павел II|Яна Паўла II]]. Бацькі Чарлза не прысутнічалі на цырымоніі [[9 красавіка]], магчыма таму, што каралева з’яўляецца кіраўніком [[Царква Англіі|англіканскай царквы]], якая афіцыйна не схвальвае такія шлюбы. Каралева і герцаг Эдынбургскі замест гэтага прысутнічалі на імшы і ладзілі прыём для маладых у Віндзорскім замку. == Грамадская дзейнасць == Заснаваў моладзевую дабрачынную арганізацыю ў 1976 годзе. [[Мецэнат]], старшыня або сябра больш за 400 дабрачынных арганізацый. Выступае за захаванне гістарычных будынкаў і важнасць якаснай [[Архітэктура|архітэктуры]] ў сучасным грамадстве. Нярэдка крытыкаваў [[Мадэрнізм (архітэктура)|мадэрнізм]] у [[Архітэктура|архітэктуры]] агулам і асобныя яго ўзоры ў прыватнасці. Сябе нярэдка называў эколагам, падтрымліваў арганічнае [[земляробства]] і захады па прадухіленні змены клімату, што прынесла яму ўзнагароды і прызнанне экалагічных колаў. Таксама вядомы як крытык [[Генетычная інжынерыя|генетычна мадыфікаванай ежы]]. З моманту заснавання The Prince’s Trust у 1976 годзе ён стварыў яшчэ шаснаццаць дабрачынных арганізацый. Ён з’яўляецца прэзідэнтам усіх іх. Разам яны ўтвараюць свабодны альянс пад назвай The Prince’s Charities, які апісвае сябе як «найбуйнейшая дабрачынная арганізацыя Вялікабрытаніі, якая займаецца шматлікімі мэтамі, збірае больш за 100 мільёнаў фунтаў стэрлінгаў у год, актыўна працуе ў шырокім дыяпазоне сфер, уключаючы адукацыю і моладзь, экалагічную ўстойлівасць, стварэнне лепшага навакольнага асяроддзя і адказны міжнародны бізнес і прадпрымальніцтва». Ён таксама з’яўляецца апекуном больш чым 400 іншых дабрачынных арганізацый і вядзе адпаведную працу ва ўсіх краінах Садружнасці. Напрыклад, ён выкарыстоўвае свае падарожжы як спосаб прыцягнуць увагу да праблем моладзі, інвалідаў, навакольнага асяроддзя, мастацтва, медыцыны, пажылых людзей, захавання спадчыны і адукацыі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.princeofwales.gov.uk/ Афіцыйны сайт прынца Чарлза] {{ref-en}} * [http://www.gq.ru/style/article/235370/ Часопіс GQ пра стыль прынца Чарлза] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091105023434/http://www.gq.ru/style/article/235370/ |date=5 лістапада 2009 }} * [http://www.dni.ru/society/2011/2/7/207020.html] {{Манархі Вялікабрытаніі}} {{Віндзорская дынастыя}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віндзорская дынастыя]] [[Катэгорыя:Манархі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Каралеўскія члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Прынцы Уэльскія]] 85knmr6u52753szgh3vwcmjbxxpvve6 5134851 5134734 2026-05-02T07:09:48Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-26508-77|~2026-26508-77]]) і адноўлена версія 4921350, зробленая Captain Ben Richards 5134851 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Карл III}} {{Дзяржаўны дзеяч |тытул = [[Спіс брытанскіх манархаў|Кароль Злучанага каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі]] |перыядпачатак = 8 верасня 2022 |папярэднік = [[Лізавета II]] }} '''Карл III''' ({{Lang-en|Charles III}}), поўнае імя '''Чарлз Філіп Артур Джордж [[Батэнбергі|Маўнтбетэн]]-[[Віндзорская дынастыя|Віндзар]]''' ({{Lang-en|Charles Philip Arthur George Mountbatten-Windsor}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[кароль]] [[Вялікабрытанія|Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі]], а таксама [[манарх]] 14 іншых [[Садружнасць нацый|дзяржаў Садружнасці]]. Заняў сталец [[8 верасня]] [[2022]] года пасля смерці сваёй маці, каралевы [[Лізавета II|Лізаветы II]]. Да гэтага часу быў вядомы як '''прынц Чарлз'''. Быў герцагам Корнуальскім і Ратсейскім у 1952—2022 гадах, да заняцця брытанскага стальца, і такім чынам самым старым і доўгачакалым спадкаемцам стальца за гісторыю [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], а таксама найдаўжэйшым трымальнікам тытула [[Прынц Уэльскі|прынца Уэльскага]] — з [[26 ліпеня]] [[1958]] года да [[8 верасня]] [[2022]] года. Ва ўзросце 73 гады ён таксама найстарэйшы з усіх, хто калі-небудзь займаў брытанскі сталец. Нарадзіўся ў [[Бакінгемскі палац|Бакінгемскім палацы]] ў [[Лондан]]е, быў першым дзіцём Лізаветы, прынцэсы Ёркскай, і [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|Філіпа, герцага Эдынбургскага]], а таксама першым унукам караля [[Георг VI|Георга VI]] і яго жонкі, каралевы-кансорта [[Лізавета Боўз-Лаян|Лізаветы]]. Атрымаў адукацыю ў школах Чыма і Горданстаўна, абедзве раней наведваў і яго бацька. Пазней правёў год у гімназіі Джыланг у [[Вікторыя (штат)|штаце Вікторыі]], [[Аўстралія]]. Пасля атрымання ступені [[бакалаўр]]а мастацтваў у [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскім універсітэце]] служыў у Каралеўскіх ваенна-паветраных сілах і Каралеўскім флоце ў 1971—1976 гадах. У 1981 годзе ажаніўся з [[Дыяна (прынцэса Уэльская)|Дыянай Спенсер]], у шлюбе з ёю нарадзіліся два сыны — [[Уільям (герцаг Кембрыджскі)|прынц Уільям]] і [[Гары (герцаг Сасекскі)|прынц Гары]]. У 1996 годзе пара развялася пасля таго, як грамадскасці сталі вядомы іх пазашлюбныя сувязі. У 2005 годзе ажаніўся са сваёй даўняй сяброўкай [[Каміла (каралева-кансорт Вялікабрытаніі)|Камілай]]. Як прынц Уэльскі, пры жыцці каралевы [[Лізавета II|Лізаветы II]] пачаў выконваць некаторыя афіцыйныя абавязкі ад яе імя. Пасля смерці маці ўзышоў на каралеўскі сталец. 6 мая 2023 года ў [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вэстмінстэрскім абацтве]] [[Лондан]]а адбылася каранацыя Карла III. == Біяграфія == === Дзяцінства === Нарадзіўся ў [[Бакінгемскі палац|Бакінгемскім палацы]] [[14 лістапада]] [[1948]] года ў 21 гадзіну 14 хвілін па [[Грынвіч (Лондан)|Грынвічы]]. Быў ахрышчаны [[15 снежня]] [[1948]] года вадой з [[Іардан (рака)|ракі Іардан]] арцыбіскупам Кентэрберыйскім. Хроснымі бацькамі былі: [[Спіс брытанскіх манархаў|кароль Вялікабрытаніі]] [[Георг VI]] (дзед па матчынай лініі); [[Спіс каралёў Нарвегіі|кароль Нарвегіі]] [[Хокан VII]] (яго стрыечны брат, завочна ў асобе графа Атлона); [[Марыя Тэкская|каралева Марыя]] (прабабуля па матчынай лініі); [[Маргарэт (прынцэса Вялікабрытаніі)|прынцэса Маргарэт]] (цётка па матчынай лініі); прынц Георг Грэчаскі (дзядзька па бацьку, завочна ў асобе герцага Эдынбургскага); прынцэса Вікторыя Гесэнская (прабабуля па бацьку); лэдзі Браборн (яго стрыечная сястра); і Дэвід Боўз-Лаян (дзядзька па матчынай лініі). Як сын дачкі караля, ён звычайна не меў бы права на тытул [[прынц]]а, але атрымаў бы ў спадчыну другарадны тытул свайго бацькі — графа Мерыянета. Аднак [[22 кастрычніка]] [[1948]] года [[Георг VI]] выдаў акт, паводле якога ўсе дзеці [[Лізавета II|прынцэсы Лізаветы]] і [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|герцага Эдынбургскага]] атрымалі статус каралеўскіх прынцаў. Яму было тры гады, калі яго маці, [[Лізавета II|каралева Лізавета]], узышла на трон. Затым ён стаў наследным прынцам. Будучы старэйшым сынам суверэна, ён аўтаматычна прыняў тытулы герцага Корнуальскага, герцага Ратсейскага, графа Кэрыка, барона Рэнфру, лорда Астравоў і прынца Шатландскага ў дадатак да тытула прынца Вялікабрытаніі. Чарлз прысутнічаў на каранацыі сваёй маці ў [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вэстмінстэрскім абацтве]] [[2 чэрвеня]] [[1953]] года, стоячы са сваімі бабуляй і цёткай. Згодна з каралеўскім звычаем, гувернантка, Кэтрын Піблз, была прызначана выхоўваць яго ва ўзросце ад пяці да васьмі гадоў. У 1955 годзе Букінгемскі палац абвясціў, што прынц будзе наведваць школу замест таго, каб браць прыватныя ўрокі з рэпетытарам. Ён быў першым брытанскім наследным прынцам, які атрымаў такую адукацыю. === Маладосць === Вучыўся ў школе Хіл-Хаўс у [[Лондан]]е. Затым вучыўся ў дзвюх школах, дзе вучыўся і яго [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|бацька]], у школе Чым у [[Беркшыр]]ы, [[Англія]], затым у школе Горданстаўн на паўночным усходзе [[Шатландыя|Шатландыі]]. Ён правёў два семестры ў 1966 годзе ў гімназіі Джыланга ў [[Аўстралія|Аўстраліі]], у гэты час ён таксама наведаў [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новую Гвінею]] падчас школьнай паездкі. Зноў парушаючы традыцыю, пасля заканчэння школы прынц паступіў адразу ва ўніверсітэт замест таго, каб далучыцца да брытанскіх узброеных сіл. У кастрычніку 1967 года прынц быў прыняты ў Каледж Святой Троіцы [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскага ўніверсітэта]], дзе вывучаў [[Антрапалогія|антрапалогію]], [[Археалогія|археалогію]] і [[Гісторыя|гісторыю]]. На другім курсе паступіў ва Уэльскі ўніверсітэцкі каледж ў Аберыстуіце, дзе на працягу семестра вывучаў мясцовую гісторыю і [[валійская мова|валійскую мову]]. [[23 чэрвеня]] [[1970]] года скончыў [[Кембрыджскі ўніверсітэт]], стаўшы першым наследным прынцам, які атрымаў універсітэцкую ступень [[бакалаўр]]а мастацтваў. Па традыцыі ва ўніверсітэце яму пазней была прысвоена ступень [[магістр]]а мастацтваў. Пасля заканчэння [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] паступіў на службу ў брытанскую армію. У сакавіку 1971 года ён пачаў навучанне ў ваенна-паветраных сілах, каб стаць лётчыкам. У верасні 1971 года ён пачаў сваю кар’еру ў каралеўскім флоце, дзе заставаўся да 1976 года. Ён таксама быў пілотам [[верталёт]]а. Быў названы [[Прынц Уэльскі|прынцам Уэльскім]] і графам Чэстэрскім [[26 ліпеня]] [[1958]] года, хоць яго афіцыйнае зацвярджэнне ў такой якасці адбылося [[1 ліпеня]] [[1969]] года, калі ён быў каранаваны сваёй маці на цырымоніі ў замку Карнарфон. У той час ён гаварыў ужо на [[Англійская мова|англійскай]] і [[Валійская мова|валійскай мовах]]. Яму былі давераны сімвалы прынца Уэльскага: [[меч]], [[скіпетр]] і [[пярсцёнак]] з аметыстам, які сімвалізаваў жаніцьбу прынца на гэтай [[Уэльс|краіне]]. У наступным годзе ён увайшоў у [[палата лордаў|Палату лордаў]], а пазней стаў першым членам каралеўскай сям’і пасля караля [[Георг I (кароль брытанскі)|Георга I]], які прысутнічаў на пасяджэнні кабінета міністраў Вялікабрытаніі па запрашэнні прэм’ер-міністра [[Джэймс Калаган|Джэймса Калагана]], каб паглядзець, як ён працуе ва ўрадзе. Затым прынц пачаў браць на сябе ўсё больш і больш грамадскіх абавязкаў. === Шлюбныя і пазашлюбныя стасункі === У маладосці меў раманы з многімі жанчынамі. Сярод яго сябровак былі: Джарджыяна Расел (дачка амбасадара Вялікабрытаніі ў Іспаніі), лэдзі Джэйн Уэлслі, Давіна Шэфілд, лэдзі Сара Спенсер (старэйшая сястра [[Дыяна (прынцэса Уэльская)|Дыяны Спенсер]], якая пазней стала яго першай жонкай), прынцэса Мары-Астрыд Люксембургская і [[Каміла (каралева-кансорт Вялікабрытаніі)|Каміла Шанд]], якая пазней стала яго другой жонкай. У пачатку 1974 года [[Луі Маўнтбетэн|лорд Маўнтбетэн]] абмяркоўваў з ім магчымы шлюб з Амандай Натчбул, пляменніцай Маўнтбетэна і стрыечнай сястрой прынца. Чатыры гады пазней Маўнтбетэн запрасіў Аманду, каб яна суправаджала яго і прынца ў паездцы ў [[Індыя|Індыю]] ў 1980 годзе. Але ў жніўні 1979]года [[Луі Маўнтбетэн|Маўнтбетэн]] быў забіты [[Ірландская рэспубліканская армія|ІРА]]. Чарлз адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] адзін, а пасля вяртання папрасіў Аманду стаць яго жонкай. Але яна страціла дзядулю, бабулю і малодшага брата падчас выбуху, і больш не хацела далучацца да каралеўскай сям’і. Хаця прынц сустрэў [[Дыяна (прынцэса Уэльская)|Дыяну Спенсер]] у 1977 годзе, калі сябраваў з яе старэйшай сястрой Сарай, іх раман пачаўся толькі ў 1980 годзе. Неўзабаве пасля гэтага, паводле біёграфа Джонатана Дымблбі, Чарлз, хоць і не адчуваючы вялікай страсці да Дыяны, пачаў сур’ёзна падумваць ажаніцца з ёй. Дыяна суправаджала яго падчас наведвання замкаў [[Балмарал]] і [[Сандрынгемскі палац|Сандрынгем]]. Па словах Нортана Кэтчбула (стрыечнага брата Чарлза і старэйшага брата Аманды), Дыяна была ўражана статусам прынца, але Чарлз не выглядаў закаханым у яе. Між тым пара заўсёды была на першых палосах газет. Калі [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|прынц Філіп]] сказаў Чарлзу, што гэта можа пашкодзіць рэпутацыі Дыяны, калі ён не прыме рашэнне аб шлюбе ў бліжэйшы час, ён вытлумачыў параду бацькі як заахвочванне ажаніцца як мага хутчэй. Прынц зрабіў прапанову Дыяне ў лютым [[1981]] года, і вяселле адбылося ў лонданскім [[Сабор Святога Паўла|саборы Святога Паўла]] [[29 ліпеня]]. У прынца і прынцэсы нарадзілася двое дзяцей: Уільям (нар. 21 чэрвеня 1982 года) і Генры (больш вядомы як Гары; нар. 15 верасня 1984 года). Чарлз быў першым каралеўскім бацькам, які прысутнічаў пры нараджэнні сваіх дзяцей. У бульварнай прэсе з часам з’явілася мноства чутак, што бацькам [[Гары (герцаг Сасекскі)|Гары]] з’яўляецца не Чарлз, а Джэймс Х’юіт, з якім у Дыяны тады быў пазашлюбны раман. Чуткі грунтаваліся на фізічным падабенстве Х’юіта і Гары. Пасля пяці гадоў шлюбу несумяшчальнасць пары і розніца ва ўзросце (13 гадоў), а таксама падазрэнні Дыяны адносна адносін паміж Чарлзам і яго былой каханай [[Каміла (каралева-кансорт Вялікабрытаніі)|Камілай Паркер Боўлз]] паўплывалі на іх шлюб. Дыяна апублікавала адносіны Чарлза з Камілай у кнізе «Дыяна, яе праўдзівая гісторыя», напісанай Эндру Мортанам, а таксама стала вядома пра яе ўласныя пазашлюбныя сувязі. У снежні 1992 года [[прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]] [[Джон Мэйджар]] абвясціў у парламенце аб іх расставанні. У тым жа годзе брытанская прэса апублікавала запісы тэлефоннай размовы 1989 года паміж прынцам Уэльскім і Камілай. Чарлз і Дыяна развяліся [[28 жніўня]] [[1996]] года. Калі Дыяна загінула ў аўтамабільнай аварыі ў [[Парыж]]ы [[31 жніўня]] [[1997]] года, прынц адправіўся ў [[Францыя|Францыю]] з сёстрамі Дыяны, каб даставіць яе цела ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. Аб заручынах Чарлза і Камілы было абвешчана [[10 лютага]] [[2005]] года. Прынц падарыў ёй заручальны [[пярсцёнак]] сваёй бабулі. Ён першы член каралеўскай сям’і, які ажаніўся цывільным [[шлюб]]ам, а не царкоўным. Шлюб адбыўся на цывільнай цырымоніі ў [[Віндзорскі замак|Віндзорскім замку]], пасля чаго адбылося рэлігійнае бласлаўленне ў капліцы Святога Георгія. Першапачатковая дата вяселля ([[8 красавіка]]) была перанесена на дзень, каб прынц і іншыя госці маглі прысутнічаць на пахаванні [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] [[Ян Павел II|Яна Паўла II]]. Бацькі Чарлза не прысутнічалі на цырымоніі [[9 красавіка]], магчыма таму, што каралева з’яўляецца кіраўніком [[Царква Англіі|англіканскай царквы]], якая афіцыйна не схвальвае такія шлюбы. Каралева і герцаг Эдынбургскі замест гэтага прысутнічалі на імшы і ладзілі прыём для маладых у Віндзорскім замку. == Грамадская дзейнасць == Заснаваў моладзевую дабрачынную арганізацыю ў 1976 годзе. [[Мецэнат]], старшыня або сябра больш за 400 дабрачынных арганізацый. Выступае за захаванне гістарычных будынкаў і важнасць якаснай [[Архітэктура|архітэктуры]] ў сучасным грамадстве. Нярэдка крытыкаваў [[Мадэрнізм (архітэктура)|мадэрнізм]] у [[Архітэктура|архітэктуры]] агулам і асобныя яго ўзоры ў прыватнасці. Сябе нярэдка называў эколагам, падтрымліваў арганічнае [[земляробства]] і захады па прадухіленні змены клімату, што прынесла яму ўзнагароды і прызнанне экалагічных колаў. Таксама вядомы як крытык [[Генетычная інжынерыя|генетычна мадыфікаванай ежы]]. З моманту заснавання The Prince’s Trust у 1976 годзе ён стварыў яшчэ шаснаццаць дабрачынных арганізацый. Ён з’яўляецца прэзідэнтам усіх іх. Разам яны ўтвараюць свабодны альянс пад назвай The Prince’s Charities, які апісвае сябе як «найбуйнейшая дабрачынная арганізацыя Вялікабрытаніі, якая займаецца шматлікімі мэтамі, збірае больш за 100 мільёнаў фунтаў стэрлінгаў у год, актыўна працуе ў шырокім дыяпазоне сфер, уключаючы адукацыю і моладзь, экалагічную ўстойлівасць, стварэнне лепшага навакольнага асяроддзя і адказны міжнародны бізнес і прадпрымальніцтва». Ён таксама з’яўляецца апекуном больш чым 400 іншых дабрачынных арганізацый і вядзе адпаведную працу ва ўсіх краінах Садружнасці. Напрыклад, ён выкарыстоўвае свае падарожжы як спосаб прыцягнуць увагу да праблем моладзі, інвалідаў, навакольнага асяроддзя, мастацтва, медыцыны, пажылых людзей, захавання спадчыны і адукацыі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.princeofwales.gov.uk/ Афіцыйны сайт прынца Чарлза] {{ref-en}} * [http://www.gq.ru/style/article/235370/ Часопіс GQ пра стыль прынца Чарлза] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091105023434/http://www.gq.ru/style/article/235370/ |date=5 лістапада 2009 }} * [http://www.dni.ru/society/2011/2/7/207020.html] {{Манархі Вялікабрытаніі}} {{Віндзорская дынастыя}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віндзорская дынастыя]] [[Катэгорыя:Манархі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Каралеўскія члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Прынцы Уэльскія]] 0yews911th1mbc1f76gbjmvzqld0c46 Лізавета Боўз-Лаян 0 116501 5134786 5113391 2026-05-01T22:03:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134786 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Лізавета Боўз-Лаян | арыгінальнае імя = {{lang-en|Elizabeth Bowes-Lyon}} | партрэт = Queen Elizabeth the Queen Mother portrait.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Партрэт пэндзля [[Рычард Стоўн|Рычарда Стоўна]], [[1986]] | герб = Coat of Arms of Elizabeth Bowes-Lyon.svg | подпіс герба = | тытул = Каралева-кансорт Вялікабрытаніі | парадак-жан = | сцяг = Royal Standard of Queen Elizabeth, The Queen Mother.svg | перыядпачатак = [[11 снежня]] [[1936]] | перыядканец = [[6 лютага]] [[1952]] | папярэднік = [[Марыя Тэкская]] | пераемнік = [[Каміла (каралева-кансорт Вялікабрытаніі)|Каміла]] | каранацыя = [[12 мая]] [[1937]] | тытул_2 = [[Імператар Індыі|Імператрыца-кансорт Індыі]] | парадак-жан_2 = | сцяг_2 = Flag of Imperial India.svg | перыядпачатак_2 = [[11 снежня]] [[1936]] | перыядканец_2 = [[14 жніўня]] [[1947]] | папярэднік_2 = [[Марыя Тэкская]] | пераемнік_2 = пасада скасавана | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = Queen Elizabeth, The Queen Mother }} '''Лэ́дзі Лізаве́та Бо́ўз-Ла́ян''' ({{lang-en|Lady Elizabeth Bowes-Lyon}}; {{ДН|4|8|1900}} — {{ДС|30|3|2002}}) — жонка караля [[Георг VI|Георга VI]] і каралева-[[кансорт]] [[Вялікабрытанія|Злучанага Каралеўства]] ў [[1936]]—[[1952]] як '''Карале́ва Лізаве́та''' ({{lang-en|Queen Elizabeth}}), апошняя [[Брытанская Індыя|імператрыца Індыі]] ([[1936]]—[[1950]]), Лорд-Хавальнік Пяці Гаваней ([[1978]]—[[2002]]). Маці каралевы [[Лізавета II|Лізаветы II]] (пасля смерці мужа насіла, для адрознення ад цёзкі-дочкі, тытул ''Каралева-маці''<ref>{{London Gazette|issue=55932|date=4 August 2000|startpage=8617|supp=yes }} {{London Gazette|issue=56653|date=5 August 2002|startpage=1|supp=yes }} {{London Gazette|issue=56969|date=16 June 2003|startpage=7439 }}</ref> ({{lang-en|Queen Mother}})). Каралева-маці — адзін з двух членаў брытанскага каралеўскага дому, якія пражылі больш за 100 гадоў (іншай была [[Аліса, герцагіня Глостэрская|герцагіня Глостэрская Аліса]], народжаная Мантэгю, [[1901]]—[[2004]]). Як герцагіня Ёркская, яна — разам з мужам і дзвюма дачкамі [[Лізавета II|Лізаветай]] і [[Маргарэт, прынцэса Вялікабрытаніі|Маргарэт]] — увасабленне традыцыйных уяўленняў брытанцаў аб сям’і і дзяржаўнай службе<ref>Roberts, pp. 58-59</ref>. == Дзяцінства == Лізавета Ангела Маргарыта Боўз-Лаян была малодшай дачкой і дзявятай з дзесяці дзяцей [[Клод Джордж Боўз-Лаян|Клода Джорджа Боўз-Лаяна]] (пасля 14-ы граф Стратмар і Кінгхарн), і яго жонкі [[Сесілія Ніна Кавендыш-Бентынк|Сесіліі Ніны Кавендыш-Бентынк]]. Яе маці была ў сваяцтве з прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі [[Уільям Кавендыш-Бентынк, 3-ці герцаг Портлендскі|Уільямам Кавендыш-Бентынкам]] і генералам-губернатарам Індыі Рычардам Уэлслі, 1-м маркізам Уэлслі. Месца нараджэння Лізаветы засталося нявызначаным, ёсць меркаванні што, яна нарадзілася ў доме сваіх бацькоў [[Белгравія|Белгравіі]], або ў карэце хуткай дапамогі па дарозе ў бальніцу<ref>{{citation |first=Alison |last=Weir |authorlink=Alison Weir (historian)|title=Britain's Royal Families: The Complete Genealogy, Revised edition |url=https://archive.org/details/britainssroyalfa0000weir |publisher=Pimlico |location=London |year=1996 |isbn=0-7126-7448-9|page=[https://archive.org/details/britainssroyalfa0000weir/page/330 330]}}</ref>. Яе хрысцілі [[23 верасня]] [[1900]] года ў мясцовай прыхадской царкве Усіх святых; хроснымі былі цётка з боку бацькі, лэдзі Мод Боўз-Лаян, і яе стрыечны брат Артур Джэймс<ref name="Yvonne">[http://users.uniserve.com/~canyon/christenings.htm#Christenings Yvonne’s Royalty Home Page— Royal Christenings] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110806125845/http://users.uniserve.com/~canyon/christenings.htm#Christenings |date=6 жніўня 2011 }}</ref>. У [[1911]] годзе паводле даных перапісу яна жыла ў Хітчыне. Правяла большую частку свайго дзяцінства ва Уолдэне і ў замку Гламіс у Шатландыі. Да васьмі гадоў ёй займаліся гувернанткі. Лізавета захаплялася спортам, поні і сабакамі<ref>Vickers, p. 8</ref>. У школе яе любімымі прадметамі былі літаратура і свяшчэннае пісанне; усе выпускныя экзамены яна здала на выдатна. Чацвёра з яе братоў служылі ў арміі. Старэйшы брат Фергус загінуў у баі ў бітве пры Лаосе ў [[1915]] годзе. Іншы брат, Міхаіл, быў абвешчаны згінуўшым без весткі [[28 красавіка]] [[1917]] года<ref>Shawcross, p. 85</ref>. Праз тры тыдні сям’і далажылі, што ён трапіў у палон пасля ранення; ён заставаўся ў лагеры для ваеннапалонных на працягу ўсёй вайны. == Вяселле з Прынцам Альбертам == Прынц Альберт, герцаг Ёркскі (у сям’і — «Берці»), быў другім сынам [[Георг V|Георга V]]. У першы раз ён прапанаваў Лізавеце ажаніцца з ім у [[1921]] годзе, але яна адмовіла, «баючыся, што ніколі больш не зможа свабодна думаць, гаварыць і дзейнічаць, не так, як адчувае, а як павінна»<ref name="ezard">{{citation|last=Ezard|first=John|title=A life of legend, duty and devotion |newspaper=The Guardian|date=1 April 2002|page=18}}</ref>. Калі ён заявіў, што не ажэніцца ні з якой іншай жанчынай, яго маці, [[Марыя Тэкская|каралева Марыя]], наведала Гламіс і пераканалася, што Лізавета —- «адзіная дзяўчына, якая магла б зрабіць Берці шчаслівым», але ўмешвацца не стала<ref>{{citation |last=Airlie |first=Mabell |authorlink=Mabell Ogilvy, Countess of Airlie |title=Thatched with Gold |publisher=Hutchinson |location=London |year=1962 |page=167}}</ref>. У той час за Лізаветай заляцаўся таксама Джэймс Сцюарт, стайнік Альберта, пакуль не з’ехаў у Амерыку<ref>Shawcross, pp. 133—135</ref>. У лютым [[1922]] года Лізавета была сяброўкай нявесты на вяселлі сястры Альберта, прынцэсы Марыі, вікантэсы Ласелс<ref>Shawcross, pp. 135—136</ref>. У наступным месяцы Альберт ізноў прапанаваў ажаніцца і зноў атрымаў адмову<ref>Shawcross, p. 136</ref>. Нарэшце, у студзені [[1923]] года Лізавета пагадзілася выйсці замуж, нягледзячы на асцярогі аб жыцці ў каралеўскай сям’і<ref>Longford, p. 23</ref>. Яны ажаніліся [[26 красавіка]] [[1923]] года ў [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вэстмінстэрскім абацтве]]. Лізавета паклала букет да магілы Невядомага салдата па дарозе ў абацтва: гэты жэст паўтарала кожная нявеста з каралеўскай сям’і, хоць наступныя нявесты рабілі гэта на зваротным шляху ад алтара<ref>Shawcross, p. 177</ref><ref>Vickers, p. 64</ref>. Пасля вяселля яна стала звацца Яе Каралеўская Высокасць герцагіня Ёркская<ref>Shawcross, p. 168</ref>; маладыя правялі мядовы месяц у Полсдэн-Лейсі, сядзібе ў графстве Сурэй, а затым адправіліся ў Шатландыю<ref>Letter from Albert to Queen Mary, 25 May 1923, quoted in Shawcross, p. 185</ref>. == Герцагіня Ёркская == Пасля візіту ў Паўночную Ірландыю ў ліпні [[1924]] г. лейбарысцкі ўрад пагадзіўся, што Альберт і Лізавета могуць паехаць у тур па Усходняй Афрыцы са снежня [[1924]] па красавік [[1925]]<ref>Shawcross, pp. 218—219</ref>. Хоць лейбарысцкі ўрад пацярпеў паражэнне ад кансерватараў на парламенцкіх выбарах у лістападзе<ref>Letter from Elizabeth to Lady Strathmore, 1 November 1924, quoted in Shawcross, p. 217</ref> і генерал-губернатар [[Англа-Егіпецкі Судан|Англа-Егіпецкага Судана]] сэр Лі Стэк быў забіты праз тры тыдні, тур працягнуўся: пара наведала [[Кенія|Кенію]], [[Уганда|Уганду]] і [[Судан]], але ў Егіпце ім пабываць не атрымалася з-за палітычных праблем<ref>Shawcross, pp. 221—240</ref>. Альберт быў заікай, што замінала яму выступаць перад аўдыторыяй. З кастрычніка [[1925]] года ён пачаў лячэнне, распрацаванае [[Лаянел Лог|Лаянелам Логам]]. У [[1926]] годзе ў пары з’явілася першае дзіця — прынцэса [[Лізавета II|Лізавета]] («Лілібет»), якая пазней стане каралевай Лізаветай II. Іншая дачка, [[Маргарэт, прынцэса Вялікабрытаніі|Маргарэт Роўз]], нарадзілася праз чатыры гады. Альберт і Лізавета адправіліся ў [[Аўстралія|Аўстралію]], каб адкрыць будынак Парламента ў [[Канбера|Канберы]] ў [[1927]] годзе<ref>{{citation|url= http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/The%20House%20of%20Windsor%20from%201952/QueenElizabethTheQueenMother/Royaltours.aspx |title=Queen Elizabeth The Queen Mother > Royal tours |publisher=Official web site of the British monarchy |accessdate=1 May 2009}}</ref>, затым наведалі [[Ямайка|Ямайку]] і [[Панамскі канал]]. == Адрачэнне Эдуарда VIII == [[20 студзеня]] [[1936]] года, кароль [[Георг V]] памёр, і каралём стаў брат яе мужа [[Эдуард VIII|Эдуард]], прынц Уэльскі. Ён стаў настойваць на шлюбе з двойчы разведзенай амерыканкай [[Уоліс Сімпсан]], аднак Англіканская царква, главой якой ён, быўшы каралём, з’яўляўся, забараняла жаніцца ці выходзіць замуж за разведзеных. Міністры лічылі, што народ ніколі не пагадзіцца бачыць Сімпсан каралевай і выказаліся супраць заключэння з ёю шлюбу. Эдуард вырашыў адрачыся ад прастола на карысць Альберта<ref>The Duke of Windsor (1951). ''A King’s Story''. London: Cassell and Co., p. 387</ref>, які стаў каралём замест яго [[11 снежня]] [[1936]] года, узяўшы імя [[Георг VI|Георга VI]]. Ён і Лізавета былі каранаваны, як ''Кароль і Каралева Вялікабрытаніі, Ірландыі і Брытанскіх дамініёнаў, Імператар і Імператрыца Індыі'' [[12 мая]] [[1937]] года. Карона Лізаветы была зроблена з плаціны і ўтрымлівала дыямент [[Кахінур]]<ref>Shawcross, p. 397</ref>. Эдуард і місіс Сімпсан ажаніліся. 8 сакавіка 1937 года кароль афіцыйна сваім патэнтам прысвоіў яму тытул [[Герцаг Віндзарскі|Герцага Віндзарскага]] і вярнуў [[ордэн Падвязкі]], «з тым толькі, каб жонка яго і патомства, калі такое будзе, не насілі імя і званне Каралеўскай Высокасці». == Каралева == === Каралеўскі тур === [[Выява:H.R.H. King George VI and Queen Elizabeth visit the Canadian Pavilion at the World's Fair.jpg|thumb|Кароль [[Георг VI]] і каралева Лізавета на кірмашы свету ў [[1939]] годзе ў Нью-Ёрку]] Улетку [[1938]] года дзяржаўны візіт у Францыю караля і каралевы быў адкладзены на тры тыдні з-за смерці маці каралевы, лэдзі Стратмар. Мэтай візіту было падтрымаць брытана-французскую салідарнасць перад агрэсіяй з боку [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]]<ref>Shawcross, p. 430</ref>. Французская прэса высока ацаніла паводзіны і абаянне каралеўскай пары ў час паездкі<ref>Shawcross, pp. 434—436</ref>. У чэрвені [[1939]] года Лізавета і яе муж наведалі Паўночную Амерыку. Тур быў спланаваны для ўмацавання падтрымкі ў выпадку вайны і для пацвярджэння статусу Канады як дамініёна Злучанага Каралеўства<ref>{{citation|last=Galbraith|first=William|title=Fiftieth Anniversary of the 1939 Royal Visit|journal=Canadian Parliamentary Review|volume=12|issue=3|pages=7–8|publisher=Commonwealth Parliamentary Association|location=Ottawa|year=1989|url=http://www.revparl.ca/12/3/12n3_89e.pdf|format=PDF|accessdate=14 December 2009|archive-date=3 мая 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120503062202/http://www.revparl.ca/12/3/12n3_89e.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{citation|last=Bousfield|first=Arthur|coauthors=Toffoli, Garry|title=Royal Spring: The Royal Tour of 1939 and the Queen Mother in Canada|publisher=Dundurn Press|year=1989|location=Toronto|pages=65–66|url=http://books.google.com/?id=1Go5p_CN8UQC&printsec=frontcover&q=|isbn=1-55002-065-X}}</ref><ref>{{citation|last=Lanctot|first=Gustave|authorlink=Gustave Lanctot|title=Royal Tour of King George VI and Queen Elizabeth in Canada and the United States of America 1939|publisher=E. P. Taylor Foundation|year=1964|location=Toronto}}</ref><ref>{{citation|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/king/023011-1070.06-e.html|last=Library and Archives Canada|authorlink=Library and Archives Canada|title=The Royal Tour of 1939|publisher=Queen's Printer for Canada|accessdate=12 December 2009}}</ref>. Яны праехалі ўсю Канаду ад края да края, затым у ЗША наведалі прэзідэнта [[Франклін Рузвельт|Рузвельта]] ў [[Белы дом|Белым доме]]<ref>{{Citation|last=Bell|first=Peter|title=The Foreign Office and the 1939 Royal Visit to America: Courting the USA in an Era of Isolationism|journal=Journal of Contemporary History|volume=37|issue=4|pages=599–616| date=October 2002| jstor=3180762|doi=10.1177/00220094020370040601}}</ref><ref>{{Citation|last=Rhodes|first=Benjamin D.|year=2001|title=United States foreign policy in the interwar period, 1918–1941|url=https://archive.org/details/unitedstatesfore00rhod|page=[https://archive.org/details/unitedstatesfore00rhod/page/153 153]|publisher=Greenwood|isbn=0-275-94825-0}}</ref><ref>{{Citation|authorlink=David Reynolds (English historian)|last=Reynolds|first=David|date=August 1983|title=FDR's Foreign Policy and the British Royal Visit to the U.S.A., 1939|journal=Historian|volume=45|issue=4|pages=461–472|doi=10.1111/j.1540-6563.1983.tb01576.x}}</ref><ref>{{Citation|last=Rhodes|first=Benjamin D.|date=April 1978|title=The British Royal Visit of 1939 and the "Psychological Approach" to the United States|journal=Diplomatic History|volume=2|issue=2|pages=197–211|doi=10.1111/j.1467-7709.1978.tb00431.x}}</ref>. У час адной з сустрэч каралеўскай пары з канадцамі ветэран англа-бурскай вайны спытаў Лізавету: «Вы шатландка ці англічанка?» Яна адказала: «Я канадка!»<ref>Speech delivered by Her Majesty the Queen at the Fairmont Hotel, Vancouver, Monday, 7 October 2002 as reported in e.g. Joyce, Greg (8 October 2002) «Queen plays tribute to Canada, thanks citizens for their support», [[The Canadian Press]]</ref> Паездка ў Канаду і ЗША зрабіла каралеўскую пару вельмі папулярнай у Паўночнай Амерыцы<ref>Shawcross, pp. 457—461; Vickers, p. 187</ref>. [[Элеанора Рузвельт]], першая лэдзі ЗША, гаварыла, што Лізавета была «зусім, як каралева, міласцівая… гаварыла правільныя і добрыя словы»<ref>Shawcross, p. 479</ref>. === Другая сусветная вайна === [[File:Eleanor Roosevelt, King George VI, Queen Elizabeth in London, England - NARA - 195320.png|thumb|right|[[Элеанора Рузвельт]] (у цэнтры), Георг VI і Лізавета ў Лондане, 23 кастрычніка 1942]] [[Выява:Queen Elizabeth Bowes Lyon in Coronation Robes by Sir Gerald Kelly.jpg|thumb|left|Партрэт Лізаветы сэра {{нп3|Джэральд Келі|Джэральда Келі|en|Gerald Kelly}}.]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] кароль і каралева сталі сімваламі барацьбы з [[нацызм]]ам<ref>Shawcross, p. 515</ref>. Лізавета публічна адмовілася пакінуць [[Лондан]] ці адправіць дзяцей у [[Канада|Канаду]], сказаўшы: «Дзеці не паедуць без мяне. Я не пакіну караля. А кароль ніколі не пакіне краіны»<ref>{{citation |url=http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/The%20House%20of%20Windsor%20from%201952/QueenElizabethTheQueenMother/ActivitiesasQueen.aspx |title=Queen Elizabeth The Queen Mother > Activities as Queen|publisher=Official web site of the British monarchy |accessdate=1 May 2009}}</ref>. Яна наведвала войскі, бальніцы, фабрыкі, тыя раёны краіны, якія падвергліся нямецкім бамбардзіроўкам. Яе візіты спачатку выклікалі варожасць, з натоўпу яе папракалі дарагімі ўборамі<ref name="moore">{{citation |url=http://www.guardian.co.uk/queenmother/article/0,,676855,00.html |first=Lucy |last=Moore |title=A wicked twinkle and a streak of steel |journal=The Guardian |date=31 March 2002 |accessdate=1 May 2009}}</ref>. Каралева тлумачыла: калі падданыя прыходзяць да яе, то імкнуцца надзець свае лепшыя касцюмы, яна плаціць свайму народу тым жа. Норман Хартнел апранаў яе ў далікатныя колеры і ніколі — у чорны, з тым каб яна ўяўляла «Вясёлку надзеі»<ref>Hartnell, Norman (1955), ''Silver and Gold'', Evans Bros., pp. 101—102, quoted in Shawcross, p. 526 and Vickers, p. 219</ref>. Калі пачалі бамбіць [[Букінгемскі палац]], то кароль і каралева не пакінулі яго. На ноч яны перабіраліся ў [[Віндзарскі замак]] у 32 км да захаду ад цэнтральнага Лондана. У замку не было войскаў, большасць пакояў былі зачынены<ref>Vickers, p. 229</ref>, шкло выбіта выбухамі<ref>Bradford, p. 321; Shawcross, p. 516</ref>. З-за яе моцнага ўздзеяння на баявы дух брытанскай арміі [[Адольф Гітлер]] зваў Лізавету «самай небяспечнай жанчынай у Еўропе»<ref name="rml">{{citation|authorlink=Richard M. Langworth|first=Richard M.|last=Langworth|url=http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/finest-hour/issues-109-to-144/no-114/632--hm-queen-elizabeth-the-queen-mother-1900-2002|date=Spring 2002|title=HM Queen Elizabeth The Queen Mother 1900–2002|publisher=The Churchill Centre|accessdate=1 May 2010}}</ref>, хоць да вайны яна і яе муж былі прыхільнікамі палітыкі супакаення. === Паваенныя гады === У [[1945]] годзе на брытанскіх усеагульных выбарах [[Кансерватыўная партыя]] [[Чэрчыль|Чэрчыля]] пацярпела паражэнне ад [[Лейбарысцкая партыя|Лейбарысцкай партыі]] [[Клемент Этлі|Клемента Этлі]]. Лізавета рэдка выказвала свае палітычныя погляды<ref>Shawcross, p. 412</ref>, але ліст, які яна напісала ў [[1947]] годзе, апісвае Этлі як «чалавека з вялікімі надзеямі на сацыялістычны рай на зямлі»<ref>{{citation|first=Andrew|last=Pierce|title=What Queen Mother really thought of Attlee's socialist 'heaven on earth'|journal=The Times|date=13 May 2006|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article717201.ece|accessdate=1 May 2009|location=London|archive-date=5 жніўня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805080005/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article717201.ece|url-status=dead}}</ref>. Пасля шасці гадоў знаходжання на пасадзе [[Прэм’ер-міністр]]а [[Клемент Этлі|Этлі]] быў пераможаны на выбарах [[1951]] года, і да ўлады зноў прыйшоў [[Чэрчыль]]. У [[1948]] годзе каралеўскае турнэ па [[Аўстралія|Аўстраліі]] і [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] было адкладзена з-за дрэннага здароўя [[Георг VI|караля]], якому ў сакавіку [[1949]] года была праведзена аперацыя на правай назе<ref>Shawcross, pp. 637—640</ref>. Летам [[1951]] года каралева Лізавета і яе дочкі выконвалі грамадскія абавязацельствы замест караля<ref>Shawcross, pp. 645—646</ref>. У верасні яму быў пастаўлены дыягназ рак лёгкіх<ref>Shawcross, p. 647</ref>. == Каралева-маці == === Удаўство === [[Выява:H.M. The Queen Mother Allan Warren.jpg|thumb|left|Каралева-маці ў [[Дуўрскі замак|Дуўрскім замку]], {{нп3|Алан Уорэн|Алан Уорэн|en|Allan Warren}}.]] [[6 лютага]] [[1952]] года кароль [[Георг VI]] сканаў у сне, пасля чаго Лізавета стала называцца Яе Вялікасць Каралева-маці Лізавета. Тытул быў прыняты для адрознення ад тытула яе старэйшай дачкі, каралевы [[Лізавета II|Лізаветы II]]<ref>{{citation|publisher=CBC News|last=McCluskey|first=Peter|title=Elizabeth: The Queen Mother|url=http://www.cbc.ca/news/obit/queenmother/|accessdate=1 May 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020409231155/http://www.cbc.ca/news/obit/queenmother/|archivedate=9 красавіка 2002|url-status=live}}</ref>. У народзе стала звацца проста Каралева-маці<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1002170,00.html ELIZABETH, QUEEN CONSORT, 1900—2002: A Mum for All Seasons: — TIME] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130824115712/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1002170,00.html |date=24 жніўня 2013 }}</ref>. Была ў прыгнечаным настроі пасля смерці караля і пераехала ў [[Шатландыя|Шатландыю]], але пасля сустрэчы з [[Чэрчыль|Чэрчылем]] аднавіла свае каралеўскія абавязкі<ref>Hogg and Mortimer, p. 161</ref>. У ліпені [[1953]] года паехала ў свой першы замежны тур пасля пахаванняў; заклала першы камень у падмурак універсітэцкага каледжа Радэзіі і Ньясалендзе, цяперашняга ўніверсітэта ў [[Зімбабвэ]]<ref>Shawcross, pp. 686—688; Vickers, p. 324</ref>. Стаўшы ўдавой, каралева кіравала аднаўленнем замка Мей каля ўзбярэжжа Шатландыі, які яна кожны год выкарыстоўвала, каб «уцячы ад усяго»<ref>Vickers, p. 314</ref> на тры тыдні ў жніўні і ў кастрычніку<ref>{{citation|url=http://www.castleofmey.org.uk/castle-ownership.html|title=The Queen Elizabeth Castle Of Mey Trust|accessdate=1 May 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080113055418/http://www.castleofmey.org.uk/castle-ownership.html|archivedate=13 студзеня 2008|url-status=dead}}</ref>. Каралева да апошніх дзён любіла скачкі<ref>Shawcross, pp. 703—704</ref> і была пераможцам прыкладна ў 500 гонках. Як калекцыянер твораў мастацтва, набывала працы [[Клод Манэ|Клода Манэ]], [[Аўгуст Джон|Аўгуста Джона]] і [[Карл Фабержэ|Петэра Карла Фабержэ]]<ref>{{citation|url=http://www.royalcollection.org.uk/collection/the-collectors/queen-elizabeth|title=Queen Elizabeth The Queen Mother|publisher=The Royal Collection|accessdate=31 October 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120921144532/http://www.royalcollection.org.uk/collection/the-collectors/queen-elizabeth|archivedate=21 верасня 2012|url-status=dead}}</ref>. У лютым [[1964]] года ёй выдалілі [[апендыкс]], што прывяло да адтэрміноўкі запланаванага турнэ па Аўстраліі, Новай Зеландыі і Фіджы да [[1966]] года<ref>Shawcross, p. 806</ref>. У снежні [[1966]] года ёй зрабілі аперацыю па выдаленні пухліны тоўстай кішкі<ref>{{citation|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8259474.stm|title=Queen Mother 'had colon cancer'|date=17 September 2009|accessdate=22 September 2009|publisher=BBC }}</ref><ref>Shawcross, p. 817</ref>. У [[1984]] годзе перанесла аперацыю па выдаленні пухліны грудзей<ref>Shawcross, p. 875</ref>. У [[1975]] годзе наведала [[Іран]] па запрашэнні шаха [[Махамед Рэза Пехлеві|Рэза Пехлеві]]. Брытанскі пасол Антоній Парсанс і яго жонка Шэйла адзначылі, наколькі іранцы былі збянтэжаны яе звычкамі гаварыць з усімі, незалежна ад статусу<ref>Shawcross, pp. 822—823</ref>. У перыяд паміж [[1976]] і [[1984]] гадамі яна штогод летам наведвала Францыю<ref>Shawcross, pp. 827—831</ref>. Да жаніцьбы яе ўнука Чарльза з лэдзі [[Дыяна (прынцэса Уэльская)|Дыянай Спенсер]] каралева Лізавета была самым папулярным членам каралеўскай сям’і<ref name="ezard" />. Яе подпіс, капялюшы з сеткай і сукенкі з драпаванымі панэлямі сталі адметнай рысай асабістага стылю. === Стагадовая каралева === У сваіх пазнейшых гадах, каралева-маці стала вядомая за сваё даўгалецце. Яе 90-годдзе святкавалі парадам [[27 чэрвеня]]; удзельнічала каля 300 арганізацый, заступнікам якіх яна была<ref>Shawcross, pp. 732, 882</ref>. У [[1995]] годзе яна прысутнічала на памятных мерапрыемствах па выпадку заканчэння вайны пяцьдзясят гадоў назад. Каралева-маці перанесла дзве аперацыі: адна з прычыны катаракты левага вока, іншая — імплантацыя тазасцегнавога сустава<ref>Shawcross, pp. 903—904</ref>. У [[1998]] годзе яе левае сцягно было заменена пасля таго, як яна паслізнулася і звалілася ў час візіту ў стайні Сандрынгема<ref>Shawcross, p. 912</ref>. Яе 100-гадовы юбілей быў пышна адзначаны: адбыўся парад, яе выява з’явілася на манеце ў 20 фунтаў стэрлінгаў<ref>{{citation|url=http://www.rampantscotland.com/SCM/qetqm100.htm|title=Commemorative Bank Note for 100th Birthday of Queen Elizabeth the Queen Mother|publisher=Rampant Scotland|accessdate=1 May 2009|archive-date=14 студзеня 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114025833/http://www.rampantscotland.com/SCM/qetqm100.htm|url-status=dead}}</ref>, яна прысутнічала на абедзе ў Гілдхоле c Джорджам Керы, архібіскупам Кентэрберыйскім<ref>Vickers, p. 490</ref>. У лістападзе [[2000]] года каралева-маці зламала ключыцу пры падзенні<ref>Shawcross, p. 925</ref>, у снежні [[2001]] года — зламала таз, але нягледзячы на гэта, яна стаяла на гімне ў час памінальнай службы па мужу [[6 лютага]] наступнага года<ref>Vickers, p. 495</ref>. Праз тры дні яе другая дачка прынцэса Маргарэт памерла. [[13 лютага]] [[2002]] года каралева-маці звалілася і зламала руку<ref name="bbc">{{citation|publisher=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1818165.stm|title=Queen Mother hurt in minor fall|date=13 February 2002|accessdate=1 May 2009}}</ref>, аднак паехала на пахаванне Маргарэт у капліцу Св. Георгія<ref>Shawcross, p. 930; Vickers, pp. 497—498</ref>. == Смерць == [[Выява:Queen Mother Carriage.jpg|thumb|left|Пахаванні Каралевы-маці.]] [[30 сакавіка]] [[2002]] года ў 15:15 каралева-маці сканала ў сне ў Роял-Лодж на руках у дачкі, каралевы [[Лізавета II|Лізаветы II]]. Яна пакутавала ад прастуды апошнія чатыры месяца свайго жыцця<ref name="bbc" />. На момант сваёй смерці яна была самым даўгавечным членам каралеўскай сям’і ў гісторыі Вялікабрытаніі. Гэты рэкорд быў пабіты [[24 ліпеня]] [[2003]], калі прынцэса Аліса, герцагіня Глостэрская перасягнула мяжу ў 102 гады. Яна памерла ва ўзросце 102 гадоў [[29 кастрычніка]] [[2004]] года. Больш за 200 тыс. чалавек на працягу трох дзён праходзілі міма, калі яна ляжала ў труне ў Вэстмінстэрскай зале [[Вэстмінстэрскі палац|Вэстмінстэрскага палаца]]. Кавалерысты стаялі на варце па чатырох вуглах катафалка. У дзень пахаванняў каралевы-маці, [[9 красавіка]], [[генерал-губернатар Канады]] выпусціў пракламацыю аб тым, каб усе канадцы ўспомнілі каралеву-маці<ref>{{cite web| url=http://publications.gc.ca/site/eng/110091/publication.html| last=Government of Canada Publications| title=Publication Information > Proclamation Requesting that the People of Canada Set Aside April&nbsp;9, 2002, as the Day on Which They Honour the Memory of Our Dearly Beloved Mother, Her Late Majesty Queen Elizabeth the Queen Mother, Who Passed Away on March&nbsp;30, 2002| publisher=Queen's Printer for Canada| accessdate=4 October 2010}}</ref>. У Аўстраліі генерал-губернатар чытаў памінальную службу, якая адбылася ў саборы Святога Андрэя, у [[Сідней|Сіднеі]]<ref>{{citation|publisher=Sydney Anglicans|title=Memorial Service for HM Queen Elizabeth, The Queen Mother|url=http://www.sydneyanglicans.net/mediareleases/23a/ |accessdate=2 March 2011|date=9 April 2002}}</ref>. У Лондане больш мільёна людзей запоўнілі плошчу каля Вэстмінстэрскага абацтва. Яе цела ляжала зараз разам з мужам і дачкой у капліцы Св. Георгія ў Віндзарскім замку<ref>{{citation|publisher=CNN|title=Queues at Queen Mother vault|url=http://edition.cnn.com/2002/WORLD/europe/04/10/uk.queenmum/index.html|accessdate=1 May 2009|date=10 April 2002|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025737/http://edition.cnn.com/2002/WORLD/europe/04/10/uk.queenmum/index.html|url-status=dead}}</ref>. Па яе просьбе, пасля яе пахавання вянок, які ляжаў на вечку труны, быў аднесены на магілу Невядомага салдата ў Вэстмінстэрскім абацтве, — жэст, які нагадваў ёй дзень вяселля<ref>{{citation|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1920360.stm |publisher=BBC |date=10 April 2002|accessdate=1 May 2009|title=Mourners visit Queen Mother's vault}}</ref>. == Грамадскае ўспрыманне == Нягледзячы на тое, што каралева-маці лічылася адным з самых папулярных членаў каралеўскай сям’і, якія дапамаглі стабілізаваць папулярнасць манархіі ў цэлым<ref name="lawrence">[[Lawrence Goldman|Goldman, Lawrence]] (May 2006) [http://www.oxforddnb.com/view/article/76927 «Elizabeth (1900—2002)»], ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, [[doi:10.1093/ref:odnb/76927]], retrieved 1 May 2009 (Subscription required)</ref><ref>Shawcross, p. 942</ref>, Лізавета падвяргалася крытыцы на працягу свайго жыцця. Некаторыя сцвярджалі, што Лізавета выкарыстоўвала расісцкія абразы для чорных людзей<ref name="kelley">{{citation|first=Kitty|last=Kelley|authorlink=Kitty Kelley|title=The Royals|publisher=Time Warner|location=New York|year=1977}}</ref>. Вудра Уаят, наадварот, запісаў у сваім дзённіку, што, калі ён выказаў меркаванне, што чорныя не маюць нічога агульнага з «намі», яна сказала яму: «Я вельмі зацікаўлена ў садружнасці, яны ўсе, як мы»<ref>{{citation|author=Wyatt, Woodrow|authorlink=Woodrow Wyatt|coauthors=Edited by Sarah Curtis|title=The Journals of Woodrow Wyatt: Volume II|year=1999|publisher=Macmillan|location=London|page=547|isbn=0-333-77405-1}}</ref>. Аднак яна не давярала немцам і сказала Вудра Уаяту: «Ніколі не давярайце ім, ніколі не давяраць ім»<ref>Wyatt, ''Volume II'' p. 608</ref>. У 1987 годзе яна была падвергнута крытыцы, калі высветлілася, што двое з яе пляменніц, [[Кэтрын і Нерыса Боўз-Лаян]], патрапілі ў псіхіятрычную бальніцу. == Легенды == [[Выява:queen mother statue.jpg|thumb|Бронзавая статуя Каралевы Лізаветы ў Лондане.]] Сэр Х’ю Касан сказаў, што яна была як «хваля, якая разбівае скалы, яна прыгожая і чароўная, яна трывалая і жывучая. Яна фізічна моцная, адважная, з пачуццём доўгу»<ref>Hogg and Mortimer, p. 122</ref>. Яна была добра вядомая сваёй сухой вастрынёй. Дазнаўшыся, што [[Эдвіна Маўнтбетэн]] была пахавана каля мора, яна сказала: «Дарагая Эдвіна, яна заўсёды любіла рабіць усплёск» ({{lang-en|Dear Edwina, she always liked to make a splash}}){{efn|У англійскай мове выраз «to make a splash» азначае «рабіць фурор», «выклікаць сенсацыю» і даслоўна перакладаецца як «рабіць усплёск».}}<ref name="straits">{{citation |title=Queen of Quips |journal=The Straits Times (Singapore) |date=7 August 2000}}</ref>. Яе звычкі часта парадзіраваў у сатырычнай тэлевізійнай праграме 1980-х гадоў Спітынг Імедж. У фільмах яе ігралі такія актрысы, як [[Джульета Обры]], [[Сільвія Сімс]], [[Хелена Бонэм Картэр]] (фільм [[Прамова караля]], які быў намінаваны на [[Оскар (кінапрэмія)|прэмію Оскар]] за найлепшую жаночую ролю другога плана і выйграў прэмію [[BAFTA]] за найлепшую жаночую ролю другога плана за стварэнне яе вобраза, як каралевы-маці). У Таронта ўстаноўлены бюсты Лізаветы і Георга. Каралева-маці пакінула сваёй дачцэ сядзібу. Яе маёмасць была ацэнена ў 70 мільёнаў фунтаў стэрлінгаў, уключаючы карціны, [[яйкі Фабержэ]], ювелірныя вырабы і коней. За восем гадоў да сваёй смерці яна, як паведамляецца, падзяліла грошы паміж сваімі праўнукамі. Самыя важныя творы мастацтва каралевы-маці былі перададзены Каралеўскай калекцыі каралевы<ref>{{citation|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1993665.stm|title=Queen Inherits Queen Mother's Estate|publisher=BBC News |date=17 May 2002|accessdate=1 May 2009}}</ref>. [[Выява:Qew-lg.jpg|thumb|left|Галовы караля і каралевы ў [[Таронта]].]] Статуя каралевы Лізаветы, скульптара працы Філіпа Джэксана на Мемарыяле Георга VI, у Лондане, была адкрыта [[24 лютага]] [[2009]] года<ref>{{citation|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7906986.stm|title=Queen Mother statue is unveiled|date=24 February 2009|publisher=BBC |accessdate=1 May 2009}}</ref>. Лайнер «RMS каралева Лізавета» быў названы ў гонар Лізаветы. Яна запусціла карабель [[27 верасня]] [[1938]] года ў Шатландыі. Лізавета паспела разбіць бутэльку віна аб нос карабля<ref>Hutchings, David F. (2003) ''Pride of the North Atlantic. A Maritime Trilogy'', Waterfront.</ref>. У сакавіку 2011 былі знойдзены музычныя запісы каралевы ў замку Мей<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/8379979/The-Queen-Mothers-regal-taste-in-music.html The Queen Mother’s regal taste in music at telegraph.co.uk]</ref>. Яна любіла слухаць шатландскія барабаны, мюзіклы, Тоні Хэнкока, [[Ноэл Коўард|Ноэля Коварда]]. == Цікавыя факты == * [[6 студзеня]] [[2000]] года каралеве-маці было прысвоена званне «[[Ганаровыя грамадзяне горада-героя Валгаграда|Ганаровы грамадзянін горада Валгаграда]]» з фармулёўкай «за асаблівыя заслугі ў арганізацыі дапамогі [[Сталінград]]у жыхароў Вялікабрытаніі ў перыяд Другой сусветнай вайны і развіцці дружалюбных сувязей з Расіяй».<ref>[http://www.volgadmin.ru/RU2/City/Heroes.aspx?id=8 Ганаровыя грамадзяне Валгаграда]</ref> На сённяшні дзень гэта адзіны выпадак прысваення гэтага звання іншаземцу. == Тытулы == * 4 жніўня 1900 — 16 лютага 1904: Высокашаноўная Лізавета Боўз-Лаян * 16 лютага 1904 — 26 красавіка 1923: Лэдзі Лізавета Боўз-Лаян * 26 красавіка 1923 — 11 снежня 1936: Яе Каралеўская Высокасць Герцагіня Ёркская * 11 снежня 1936 — 6 лютага 1952: Яе Вялікасць Каралева ** 11 снежня 1936 — 14 жніўня 1947 : Яе Імператарская Вялікасць Імператрыца Індыі * 6 лютага 1952 — 30 сакавіка 2002: Яе Вялікасць Каралева-маці Лізавета == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Citation|last=Bradford|first=Sarah|title=The Reluctant King: The Life and Reign of George VI|url=https://archive.org/details/reluctantking00brad|publisher=St Martin's|location=New York|year=1989}} * {{Citation|last=Forbes|first=Grania|title=My Darling Buffy: The Early Life of The Queen Mother|publisher=Headline Book Publishing|year=1999|isbn=978-0-7472-7387-5}} * {{Citation|first=James|last=Hogg|coauthors=Mortimer, Michael (eds.)|title=The Queen Mother Remembered|url=https://archive.org/details/queenmotherremem0000unse|publisher=BBC Books|year=2002|isbn=0-563-36214-6}} * {{Citation|last=Howarth|first=Patrick|title=George VI|url=https://archive.org/details/isbn_9780091710002|publisher=Century Hutchinson|year=1987|isbn=0-09-171000-6}} * [[Lawrence Goldman|Goldman, Lawrence]] (May 2006) [http://www.oxforddnb.com/view/article/76927 «Elizabeth (1900—2002)»], ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, [[doi:10.1093/ref:odnb/76927]], retrieved 1 May 2009 (Subscription required) * {{Citation|last=Longford|first=Elizabeth|authorlink=Elizabeth Longford|title=The Queen Mother|url=https://archive.org/details/queenmother0000long|publisher=Weidenfeld & Nicolson|year=1981}} * {{Citation|first=Andrew|last=Roberts|authorlink=Andrew Roberts (historian)|coauthors=Edited by [[Antonia Fraser]]|title=The House of Windsor|url=https://archive.org/details/houseofwindsor0000unse|publisher=Cassell and Co.|location=London|year=2000|isbn=0-304-35406-6}} * {{Citation|last=Shawcross|first=William|authorlink=William Shawcross|title=Queen Elizabeth The Queen Mother: The Official Biography|url=https://archive.org/details/queenelizabethqu0000shaw_r7u5|publisher=Macmillan|year=2009|isbn=978-1-4050-4859-0}} * {{Citation|last=Vickers|first=Hugo|title=Elizabeth: The Queen Mother|url=https://archive.org/details/elizabethqueenmo0000vick_n7i7|publisher=Arrow Books/Random House|year=2006|isbn=978-0-09-947662-7}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Queen Elizabeth, The Queen Mother }} * [http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/The%20House%20of%20Windsor%20from%201952/QueenElizabethTheQueenMother/Biography.aspx Афіцыйны сайт] * [http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/obituaries/queen_mother/funeral_procession/poet.stm Remember This—An Elegy on the death of HM Queen Elizabeth, The Queen Mother] by [[Andrew Motion]], [[Poet Laureate]], at the [[BBC]] * [http://www.gg.ca/media/doc.asp?lang=e&DocID=320 Order of Canada Citation] {{Архівавана|url=https://archive.today/20030902222644/http://www.gg.ca/media/doc.asp?lang=e&DocID=320 |date=2 верасня 2003 }} * [http://archives.cbc.ca/society/monarchy/topics/2367/ CBC Digital Archives — Their Majesties in Canada: The 1939 Royal Tour] * [http://youtube.com/watch?v=tvglWKl6b1A The Queen Mother’s Wedding] on The Royal Channel on YouTube.com {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Палітыка|Асоба}} [[Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Каралеўскія члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Стагадовыя доўгажыхары]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Валгаграда]] kdktalcny07dghwcq9p1r78dhv0uxpp Mass Effect 3 0 118201 5134910 4982686 2026-05-02T11:39:58Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Працягі камп’ютарных гульняў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134910 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні | загаловак = Mass Effect | стыль загалоўка = | выява = [[Выява:Mass Effect 3 cover(PC).jpg|250px]] | подпіс = Вокладка гульні (PC-версія) | распрацоўшчык = {{сцяг|Канада}} [[BioWare]] | выдавец = {{сцяг|ЗША}} [[Electronic Arts]] | кіраўнік = Кейсі Хадсан | сцэнарысты = Мак Уолтэрс (вядучы сцэнарыст) | кампазітары = [[Клінт Мэнсел]], [[Крыстафер Ленерц]], [[Крыс Веласка]], [[Сэм Хулік]], [[Саша Дзікісіян]] | лакалізатар = {{сцяг|Расія}} EA Russia | серыя = [[Mass Effect (серыя)|Mass Effect]] | дата анонсу = 11 снежня 2010 года | даты выпуску = {{Сцяг|ЗША}} [[6 сакавіка]] [[2012]]<br />{{Сцяг|Расія}} [[7 сакавіка]] [[2012]]<br />{{Сцяг|ЕС}} [[9 сакавіка]] [[2012]] | платформы = [[PC]] ([[Microsoft Windows]]), [[Xbox 360]], [[PlayStation 3]] | рухавічок = [[Unreal Engine 3#Unreal Engine 3.5|Unreal Engine 3.5]] | ліцэнзія = | версія = | жанр = [[Action RPG|Action-RPG]] | рэжым = [[Аднакарыстальніцкая гульня]]<br />[[Шматкарыстальніцкая гульня]] | рэйтынг = [[ESRB]]: Mature<br />[[PEGI]]: +18 | носьбіты = 2 [[DVD-DL]], 1 [[Blu-ray]] | сістэмныя патрабаванні = | кіраванне = [[Клавіятура]] і [[камп’ютарная мыш|мыш]]<br /> [[Геймпад]] <br /> [[Kinect]] ([[Xbox 360]]) | сайт = http://masseffect.bioware.com }} '''«Mass Effect 3»''' (<small>МФА:</small> {{IPA|[mæs ɪˈfɛkt θɹi]}}) — [[камп’ютарная гульня]] жанру [[Action/RPG]] [[Канада|канадскай]] кампаніі «[[BioWare]]», трэцяя частка [[Mass Effect (серыя)|аднайменнай серыі гульняў]]. Выдаўцом выступае кампанія «[[Electronic Arts]]<ref name="3dnews_UE3">{{cite web |url= http://www.3dnews.ru/software-news/igra_mass_effect_3_postroena_na_dvizhke_unreal_engine_3/ |title= Гульня Mass Effect 3 пабудавана на рухавічку Unreal Engine 3 |author= Пётр Пятроў |publisher= [[3DNews]] |datepublished= 30 сакавіка 2010 года |accessdate= 31 сакавіка 2010 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20100401141359/http://www.3dnews.ru/software-news/igra_mass_effect_3_postroena_na_dvizhke_unreal_engine_3 |archivedate= 1 красавіка 2010 |url-status= dead }}</ref>». «Mass Effect 3» выйшла 6 сакавіка 2012 года<ref name="gametech_UE3">{{cite web |url= http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=news&id=12026 |title= Mass Effect 3 на Unreal Engine 3 |publisher= [[GameTech]] |datepublished= 30 сакавіка 2010 года |accessdate= 31 сакавіка 2010 |archiveurl= https://www.webcitation.org/675tpBN4N?url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=news |archivedate= 21 красавіка 2012 |url-status= dead }}</ref> на [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютарах]], «[[Xbox 360]]» і «[[PlayStation 3]]». Характэрна, што ў «Mass Effect 3», у адрозненне ад папярэдніх частак серыі, прысутнічае [[Шматкарыстальніцкая гульня|шматкарыстальніцкі рэжым гульні]]<ref>[http://lenta.ru/news/2011/10/11/casey/ Lenta.ru: Гульні: У Mass Effect 3 будзе кааператыўны рэжым<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://masseffect.bioware.com/ Афіцыйны сайт «Mass Effect»] на [http://bioware.com сайце BioWare.com]{{ref-en}} * {{PlayGround|mass_effect_3}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Mass Effect}} {{Гульні BioWare}} [[Катэгорыя:Шутары ад трэцяй асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Канадзе]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2012 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Кааператыўныя камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Працягі камп’ютарных гульняў]] q8z4puzycl5aj3c37swwwekz2go2h5l Лятальны апарат 0 119010 5134740 5021040 2026-05-01T19:13:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134740 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} [[Выява:1843 engraving of the Aerial Steam Carriage.jpg|thumb|250px|1843. Планёр «Арыель» на рэкламным плакаце «Ariel Transit Company»]] '''Лятальны апарат''' (ЛА) — прылада для кіраванага палёту ў [[Атмасфера|атмасферы]] або [[Космас|касмічнай]] прасторы. Лятальныя апараты падзяляюць на ''атмасферныя'' і ''касмічныя''. Атмасферныя лятальныя апараты, у сваю чаргу, падзяляюць на два класы: апараты, цяжэйшыя за [[паветра]], і апараты, лягчэйшыя за паветра. [[Пад’ёмная сіла]] лятальных апаратаў, цяжэйшых за паветра, мае пераважна [[Аэрадынаміка|аэрадынамічнае]] паходжанне і ўзнікае дзякуючы хуткаму руху ў паветры самога апарата або яго частак. У некаторых апаратах выкарыстоўваецца таксама газадынамічны прынцып утварэння пад'ёмнай сілы. Найбольш пашыраным лятальным апаратам, цяжэйшым за паветра, з’яўляецца [[самалёт]]. Яго пад'ёмная сіла ўтвараецца ў асноўным [[крыло]]м. Значна меншую ролю выконвае пад'ёмная сіла [[фюзеляж]]а і апярэння. Пад'ёмная сіла крыла змяняецца амаль прапарцыянальна квадрату [[Хуткасць|хуткасці]] палёту. Пры малых скарасцях пад'ёмнай сілы крылаў недастаткова для адрыву самалёта ад паверхні зямлі. Для кожнага самалёта існуе мінімальная хуткасць, пры якой пад'ёмная сіла крылаў роўная вазе самалёта. Таму пры ўзлёце неабходны разбег для дасягнення гэтай хуткасці, а пры прызямленні — прабег, каб звесці яе да нуля. Адсюль вынікае неабходнасць будовы [[аэрадром]]аў з [[Узлётна-пасадачная паласа|узлётна-пасадачнымі палосамі]]. Змяншэнне мінімальнай хуткасці і, адпаведна, скарачэнне даўжыні разбегу і прабегу самалёта дасягаюць павелічэннем пад'ёмнай сілы крылаў праз іх механізацыю, здыманне [[Памежны слой, авіяцыя|памежнага слою]] з крыла, абдзіманне крыла струменямі ад вінтоў, і іншымі спосабамі. Пад'ёмная сіла можа ўтварацца і на нерухомым лятальным апараце. Для гэтага яго крылы мусяць рухацца адносна корпуса. Існуюць праекты лятальных апаратаў з крыламі, якія рухаюцца, — [[арнітаптар]]ы. Але найбольш вядомым апаратам гэтага тыпу з’яўляецца [[верталёт]] (гелікоптар) — лятальны апарат з нясучым вінтом ([[Пад'ёмны вінт|пад'ёмным вінтом]]), які можна разглядаць як сістэму крылаў, якія круцяцца ў плоскасці, блізкай да гарызантальнай. Нахіленнем плоскасці кручэння нясучага вінта ў напрамку палёту ствараецца не толькі пад'ёмная сіла, але і [[цяга]]. У [[вінтакрыл]]а пад'ёмная сіла ствараецца адначасова нясучым вінтом і крылом, а цяга — [[Цягавы вінт|цягавым]] і нясучым вінтамі. Існуюць самалёты з вінтамі, плоскасць кручэння якіх можа змяняцца ад вертыкальнай да гарызантальнай, — гэтыя самалёты могуць здзяйсняць вертыкальныя ўзлёт і пасадку. Выкарыстанне газадынамічнага прынцыпу пад'ёмнай сілы дазваляе і [[Рэактыўны рухавік|рэактыўнаму самалёту]] лятаць з малымі скарасцямі і нават «вісець», здзяйсняць вертыкальныя або скарочаныя ўзлёт і пасадку. Гэта дасягаецца адхіленнем уніз струменя [[Рэактыўны рухавік|рэактыўнага рухавіка]] праз паваротныя [[Сопла|соплы]], альбо выкарыстаннем адмысловых вертыкальна ўсталяваных [[рухавік]]оў. == Класіфікацыя лятальных апаратаў == === Атмасферныя === ==== Цяжэйшыя за паветра ==== * Маторныя, рух якіх забяспечвае рухавік. Падраздзяляюцца на: ** Апараты з актыўным кіраваннем памежным цячэннем. ** Апараты з некіраваным памежным цячэннем: *** Верталёты, пад'ёмная сіла каторых утвараецца [[Пад'ёмны вінт|паветраным вінтом]], які рухаецца вакол вертыкальнай восі. *** Крылатыя апараты, пад'ёмная сіла каторых утвараецца крылом. Падраздзяляюцца на: **** Крылатыя апараты з нерухомым крылом: самалёты, крылатыя ракеты, [[экраналёт]]ы, [[экранаплан]]ы, мота[[дэльтаплан]]ы, параматоры. **** Крылатыя апараты з рухомым крылом: [[гіраплан]]ы (іншыя назвы: гіракаптары, ратапланы, аўтажыры) — крыло якіх свабодна рухаецца вакол вертыкальнай восі пад уздзеяннем паветра, што набягае ў гарызантальным палёце; арнітаптары (махалёты) — крыло якіх акрамя ўтварэння пад'ёмнай сілы выконвае функцыю [[рухач]]а ў гарызантальным палёце. *** Вінтакрылы — апараты, якія здзяйсняюць адрыў ад зямлі і набор вышыні падобна верталётам (гл. 1.2.1), а гарызантальны палёт — падобна апаратам з нерухомым крылом (гл. 1.2.2.1). * Безматорныя аэрадынамічныя апараты, якія рухаюцца ў паветры з паступовым зніжэннем: ** [[Планёр]]ы, [[дэльтаплан]]ы, [[параплан]]ы. ** [[Парашут]]ы. ** Апараты [[касмічны карабель|касмічных караблёў]], прызначаныя для спуску. * [[Апараты на паветранай падушцы]], якія ўтрымліваюцца ў паветры дзякуючы павышанаму [[ціск]]у паветра, утворанаму адмысловым [[кампрэсар]]ам. * [[Безаэрадромныя самалёты з аэрастатычнаю разгрузкаю]], у якіх спалучаныя найлепшыя якасці дырыжабля, самалёта, верталёта і судна на паветранае падушцы. У такіх ЛА выкарыстоўваюцца тры прынцыпы ўтварэння пад'ёмнай сілы: [[аэрастат]]ычны, аэрадынамічны і рэактыўны. ==== Лягчэйшыя за паветра ==== {{У планах}} === Касмічныя === {{main|Арбітальны самалёт}} Касмаплан (арбітальны самалёт, паветрана-касмічны самалёт ці паветрана-касмічны лятальны апарат) - транспартны сродак, які можа лётаць і планаваць як [[самалёт]] у атмасферы Зямлі і функцыянаваць як [[Касмічны апарат|касмічны карабель]] у касмічнай прасторы. Для гэтага касмапланы павінны спалучаць у сабе рысы як самалёта, так і касмічнага карабля. {{У планах|элемент=раздзел|прысвечаны=касмапланам і ім падобным апаратам}} === Старажытныя часы === Канструкцыі, якія маглі лятаць, з’явіліся яшчэ ў старажытныя часы. Даследчык Старажытнага Егіпта Ісідор Уільям Дэйчас знайшоў доказы, што ўжо ў 2500—1500 гг. да н. э. ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]] існавалі планёры<ref>Deiches, I. W. and Humphrey, Jenny. The world's greatest puzzle : aeronautics c. 3225 B.C.-1783 A.D. part 1 : hot air balloons, ancient Egyptians, Karnak, Carnac, Avebury, Stonehenge / by I.W. Deiches and J.M. Humphrey {{ref-en}}</ref> ({{lang-fr|planeur}}, ад planer — лунаць) — безматорныя лятальныя апараты для лунальнага палёту. Наступныя выявы планёра адносяцца да пачатку нашай эры. Падчас раскопак у [[Пустыня|пустыні]], размешчанай у [[Перу]], дзе ў пачатку нашай эры жылі паракаскія індзейцы, археолагі знайшлі абрыс прадмета, названага пасля «паракаскім кандэлябрам», а недалёка ад яго была знойдзеная пляцоўка для прызямлення з «пасадачнымі палосамі» і выява «ружы вятроў»<ref>[http://2012god.ru/zagadochnye-risunki-pustyni-nasko/ Загадочные рисунки пустыни Наска] {{ref-ru}}</ref>. Спецыялісты-авіятары не сумняваюцца, што «паракаскі кандэлябар» — гэта лятальны апарат, падобны на сучасны планёр<ref>[http://claw.ru/a-avia/1040.htm Образовательный портал Claw.ru. Посьледователи Дедала] {{ref-ru}}</ref>. === Распрацоўка ЛА цяжэйшых за паветра === Тэхнічныя асаблівасці лятальных апаратаў эпохі Сярэднявечча і пачатку Новага часу: * яны былі разлічаныя на лунанне пры скоку з вышыні; * яны ўяўлялі з сябе прыдатак натуральных [[Чалавек|чалавечых]] органаў (то бок крылы прывязваліся да рук, а не чалавек знаходзіўся ўсярэдзіне апарата); * першыя планёры рабілі з такіх матэрыялаў, як пер'е, [[тканіна]], [[скура]], [[драўніна]]; * ідэя неабходнасці хваста, які выконвае ролю кіравання і балансаванага цяжару, толькі выспявала і яшчэ не ўвасобілася на практыцы. {{Цытата|Можна пабудаваць машыны, седзячы ў якіх, чалавек, круцячы прыстасаванні, якія прыводзяць у рух штучныя крылы, прымушаў бы іх біць па паветры, падобна птушыным".|Роджэр Бэкан, англійскі філосаф і даследчык прыроды, «Аб таемных рэчах у прыродзе і мастацтве» (1542)}} [[Выява:Leonardo Design for a Flying Machine, c. 1488.jpg|thumb|250px|Эскіз арнітаптара Леанарда да Вінчы]] Вялізарны ўнёсак у канструяванне лятальных апаратаў зрабіў [[Італія|італьянскі]] мастак, навуковец, архітэктар і інжынер [[Леанарда да Вінчы]]. Ён вывучаў палёт і лунанне птушак, будову іх крылаў, і распрацаваў лятальны апарат новага тыпу, які назваў [[арнітаптар]]ам ({{lang-el|ornithos — птушка, pteron — крыло|скарочана}}). Крылы гэтага апарата не былі нерухомымі — яны мусілі махаць, як гэта робяць птушкі. Навуковец дэталёва распрацаваў некалькі тыпаў арнітаптараў: * арнітаптар, у якім пілот ляжыць ([[1485]]—[[1487]]); * арнітаптар, у якім пілот знаходзіцца вертыкальна ([[1495]]—[[1497]]); * арнітаптар-лодка (каля 1487 г.). [[Выява:Leonardo helicopter.JPG|thumb|225px|Эксіз гелікоптара да Вінчы]] Аднак пасля глыбейшага вывучэння механізму палёту птушак Леанарда да Вінчы прыйшоў да высновы, што не чалавек мусіць адштурхоўваць крыламі паветра, а вецер мусіць біць у крылы і несці апарат у паветра. У выніку вынаходнік адмовіўся ад ідэі арнітаптараў, якія рухаліся з дапамогай мускульнай сілы, і распрацаваў праект апарата, прызначанага для балансавання ў паветры, з крыламі абмежаванай рухомасці. {{Цытата|...Калі птушка знаходзіцца на хвалях ветру, яна можа трымацца на іх без махання крыламі, бо тую самую ролю, якую пры нерухомым паветры крыло грае ў адносінах да паветра, пры нерухомых крылах грае рухомае паветра ў адносінах да крылаў...|Леанарда да Вінчы}} У [[17 стагоддзе|XVII ст.]] навукоўцы [[Джавані Альфонса Барэлі]] і [[Роберт Хук]] параўналі вагавыя і энергетычныя характарыстыкі людзей і птушак і тэарэтычна абгрунтавалі правільнасць ідэі Леанарда да Вінчы абмежаваць рухомасць крылаў у лятальных апаратах<ref>Borelli G. A. De motu animalium. Roma, 1680- Eadem. Oswalds Klassiker. Leipzig, 1927, N 221, S. 33-34. {{ref-de}}; http://bourabai.narod.ru/hooke/book11.htm {{ref-ru}}; Hooke R. Posthumous Works. 2nd ed. L., 1971. {{ref-en}}</ref>. У [[1716]] г. пабачыла свет першае друкаванае выданне пра авіяцыю «Эскізы машыны для палёту ў паветры» [[Эмануіла Сведэнборга]]. Гэты шведcкі навуковец і вынаходнік зрабіў першыя эскізы планёра, а таксама даказаў, што найважнейшаю ўмоваю палёта ёсць наяўнасць [[рухавік]]а. === Першыя палёты === У [[1799]] г. сэр [[Джордж Кейлі]] распрацаваў схему планёра, якая, за выключэннем вертыкальнае праекцыі, цалкам адпавядае сучасным; гэтая мадэль была апрабаваная ў [[1804]] г. Наступныя пяцьдзясят гадоў Кейлі распрацоўваў фізіку палёту і ўдасканальваў канструкцыю планёра, у выніку чаго быў збудаваны поўнамаштабны апарат, які ў [[1849]] г. здзейсніў беспілотны палёт, а ў [[1853]] г. сэр Джордж Кейлі ажыццявіў першы пілатуемы палёт. У 1848 г. [[Джон Стрынгфелау]] здзейсніў у Англіі беспілотны палёт мадэлі з паравым рухавіком. [[Выява:LeBris1868.jpg|thumb|left|[[Жан-Мары Ле Бры]] і ягоная лятучая машына, 1868]] У [[1856]] г. было праведзенае не зусім удалае выпрабаванне планёра з фюзеляжам у выглядзе лодкі і крыламі як у альбатроса. Вынаходнік гэтага апарата — капітан далёкага плавання [[Жан-Мары Ле Бры]]. Праз 10 гадоў ён пабудаваў апарат удасканаленай канструкцыі даўжынёй каля 6 [[метр]]аў і з размахам крылаў 15 метраў. На новым планёры Ле Бры здзейсніў першы палёт, пры якім апарат падняўся вышэй за ўзровень старту, — ён праляцеў 30 метраў і паспяхова прызямліўся. У [[1870]] г. быў пабудаваны першы арнітаптар, які мог лятаць: апарат, сканструяваны [[Густаў Труві|Густавам Труві]] (Gustave Trouvé's), праляцеў перад членамі Французскай Акадэміі навук 70 метраў. [[Выява:Edward Frost ornithopter.JPG|thumb|200px| Эдуард Фрост (Кембрыджшыр, [[Англія]]) у [[1902]] г. сканструяваў арнітаптар з вербалозу, шоўку і пер'я]] Значны ўнёсак у тэорыю і практыку палётаў зрабіў нямецкі інжынер [[Ота Ліліенталь]]. З [[1891]] па 1896 гг. ён сканструяваў і выпрабаваў 18 мадэляў [[манаплан]]аў і [[біплан]]аў. Менавіта гэты пілот-даследчык упершыню распрацаваў канструкцыю біплана — удалага баланснага планёра з добрымі лётнымі характарыстыкамі. У [[1896]] г. [[Октаў Шанют]] і [[Агастус Герынг]] (ЗША) прапанавалі канструкцыю біплана з прамавугольнымі крыламі, якая стане агульнапрызнанай не толькі ў планерызме, але і ў самалётабудаванні. === Першыя самалёты === У [[1876]] г. [[Нікалаус Ота]] стварыў чатырохтактны газавы рухавік унутранага згарання, і цяпер у чалавека быў матор, які быў здольны падняць лятальны апарат ў неба. У 1880—1890-х гг. было здзейснена шмат спроб сканструяваць ЛА, які лятаў бы з дапамогай рухавіка. Аднак гэтыя намаганні не мелі поспеху. Першы паспяховы некіруемы палёт ЛА цяжэйшага за паветра з паравым рухавіком адбыўся 6 мая 1896 г. у штаце [[Вірджынія]] ([[ЗША]]). Апарат, сканструяваны [[Самуэль Пірпант Лэнглі|Самуэлем Пірпантам Лэнглі]], двойчы быў запушчаны з дапамогай спружыннай катапульты і пасля палётаў быў пасаджаны на ваду (у ім не было механізмаў прызямлення). Таксама ўдалыя доследы з маторам правялі ўжо згаданыя амерыканцы Шанют і Герынг. Іхны матарызаваны трыплан меў крыжападобнае апярэнне і парныя шасі, а рухавік меў два вінты: адзін мусіў цягнуць, другі — штурхаць. лятальны апарат разам з рухавіком важыў 40 кг. Гэты апарат праляцеў летам 1896 г. усяго 22 метры. Наступны праект матарызаванага трыплана распрацаваў у [[1899]] г. [[Персі Пільчэр]] (Англія), які планаваў выкарыстаць бензінавы рухавік с паветраным вінтом-штурхачом. Гэты рухавік мусіў уключацца пасля старту з узгорку. Аднак Пільчэр загінуў і не паспеў выпрабаваць сваё тварэнне. У [[2003]] г. у школе аэранаўтыкі ва Універсітэце Кранфілда было праведзенае даследаванне, вынікі якога засведчылі, што праект Пільчэра быў цалкам здзяйсняльным і ён мог бы ажыццявіць першы палёт на самалёце яшчэ да [[Браты Райт|братоў Райт]]. Першы палёт чалавека на ЛА з рухавіком быў здзейснены [[14 жніўня]] [[1901]] г. у штаце [[Канектыкут]], ЗША. [[Густаў Уайтхед]] праляцеў тады каля 800 метраў на вышыні 15 метраў. [[Выява:Wrightflyer.jpg|left|thumb|[[Флаер-1]] братоў Райтаў: першы пацверджаны палёт кіраванага самалёта з рухавіком]] Наступны этап канструявання самалётаў звязаны з дзейнасцю амерыканцаў [[браты Райт|Орвіла і Уілбура Райтаў]]. Яны сталі першымі эксперыментатарамі, якія навучыліся кіраваць палётамі лятальных апаратаў з рухавіком, што зрабіла магчымым далейшае развіццё самалётабудавання. Пачынаючы з [[1900]] г. Райты сканструявалі і апрабавалі некалькі біпланаў, аднак далёкасць іх палётаў была не большая за 118 метраў. Браты надавалі шмат увагі ўдасканаленню канструкцыі планёраў і толькі ў [[1902]] г. ажыццявілі больш як тысячу палётаў. [[17 снежня]] [[1903]] г. адбыліся першыя палёты братоў Райт на самалёце з рухавіком, які працаваў на газе.<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/en/item/11372/ |title = Telegram from Orville Wright in Kitty Hawk, North Carolina, to His Father Announcing Four Successful Flights, 1903 December 17 |website = [[World Digital Library]] |date = 1903-12-17 |accessdate = 2013-07-22 |archive-date = 7 студзеня 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190107070246/https://www.wdl.org/en/item/11372/ |url-status = dead }}</ref> Працягваючы далей працаваць над канструкцыяй самалёта, Райты дамагліся ў 1908 г. устойлівага кіраванага палёту працягласцю да 1 гадзіны. === Першыя верталёты === У [[1877]] г. [[Энрыка Фарланіні]] сканструяваў беспілотны верталёт з паравым рухавіком. Ён узляцеў вертыкальна на вышыню 13 метраў, дзе пратрымаўся каля 20 секунд. У [[1907]] г. адбыўся першы палёт пілатуемага верталёта. Гэты верталёт быў сканструяваны [[Поль Карню|Полем Карню]]. === Першыя гідрасамалёты === Першы гідрасамалёт быў сканструяваны французскім інжынерам [[Анры Фабр]]ам. У сакавіку 1910 г. ён узляцеў з паверхні [[Вада|вады]] і праляцеў 800 метраў. == Далейшае развіццё самалётабудавання == Гады паміж [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнымі войнамі]] адзначаныя значным прагрэсам у тэхналогіі самалётабудавання. У гэты перыяд канструктары адмовіліся ад самалётаў, пабудаваных у асноўным з дрэва і тканіны, і перайшлі да цалкам алюмінавых апаратаў. Адбывалася хуткае развіццё рухавікоў: паступова іх магутнасць павысілася з 700—800 да 2000 к.с., адначасова іх удзельная вага зменшылася з 0,9 да 0,5 кг/[[Конская сіла|к.с]]. У 1920—1930-я гг. у [[Англія|Англіі]], [[Францыя|Францыі]], ЗША, [[Германія|Германіі]] і іншых краінах з’явілася некалькі сотняў тыпаў вайсковых і грамадзянскіх самалётаў. Спачатку большасць самалётаў былі пабудаваныя паводле біпланавай схемы, але ў сярэдзіне 1930-х гг. біпланы сталі выцясняцца манапланамі. У 1937 г. на англійскім самалёце [[Супермарын S. 6В]] быў устаноўлены рэкорд хуткасці — 656 км/г. === Развіццё рэактыўных рухавікоў === [[Выява:Ohain USAF He 178 page61.jpg|thumb|300px|Heinkel He 178 V2 — першы практычна прыменены рэактыўны самалёт Германіі.]] У другой палове 1930-х гг. у Англіі, Германіі, Італіі, ЗША і [[СССР]] ішла праца над стварэннем [[рэактыўны рухавік|рэактыўных рухавікоў]]. У Англіі [[Фрэнк Уітл]] запатэнтаваў распрацаваны ім рэактыўны рухавік у 1930 г. У Германіі [[Ганс фон Агайн]] запатэнтаваў сваю версію рэактыўнага рухавіка ў 1936 г. Першым практычна прымененым рэактыўным самалётам стаў [[Heinkel He 178]] (Германія), які зрабіў першы палёт у 1939 г. Першая крылатая ракета [[Фау-1]], першая балістычная ракета [[Фау-2]] і першая кіраваная ракета [[Bachem Ba 349]] таксама распрацаваныя ў Германіі. На англійскім самалёце [[Глостэр Метэор IV]] 7 лістапада 1945 г. быў устаноўлены сусветны рэкорд хуткасці таго часу — 969,9 км/г. Першымі серыйнымі камерцыйнымі рэактыўнымі самалётамі сталі амерыканскі [[Avro C102 Jetliner]] (першы палёт — верасень 1949) і брытанскі [[De Havilland Comet]] (студзень 1951). А 15 верасня 1956 г. савецкая авіякампанія [[Аэрафлот]] стала першай авіякампаніяй, якая пачала здзяйсняць рэгулярныя перавозкі на рэактыўных самалётах (Ту-104). === Развіццё звышгукавых хуткасцяў === [[Выява:Bell X-1 in flight.jpg|thumb|250px|Bell X-1 — першы эксперыментальны самалёт ВПС ЗША, які пераадолеў гукавы бар'ер]] Даследаванні законаў аэрадынамікі і поспехі ў стварэнні ўсё больш магутных рэактыўных рухавікоў дазволілі пераадолець [[гукавы бар’ер]]: хуткасць самалёта ў гарызантальным палёце перавысіла [[хуткасць гуку]]. Упершыню гэта адбылося ў кастрычніку 1947 г. на самалёце з ракетным рухавіком [[Bell X-1]], які пілатаваў [[Чарлз Элвуд Егер]]. Першы палёт звышгукавога пасажырскага самалёта — гэта быў савецкі [[Ту-144]] — адбыўся 31 снежня 1968 г. У 1967 г. самалёт [[X-15]] устанавіў новы рэкорд хуткасці — 7297 км/г (6,1 М). Калі не лічыць апаратаў, прызначаных для палёту ў космасе, гэты рэкорд быў пабіты самалётам [[X-43]] толькі ў XXI ст. — 12 144 км/г (9,8 М). У 1969 г. здзейсніў свой першы палёт [[Boeing 747]] — і цяпер адзін з самых распаўсюджаных буйных (шырокафюзеляжных) пасажырскіх самалётаў, які штогод перавозіць мільёны пасажыраў. У 1976 г. [[British Airways]] пачалі трансатлантычныя рэйсы на звышгукавым самалёце [[Aérospatiale-BAC Concorde|Concorde]]. == Апошнія дасягненні == У канцы XX ст. ў межах навукова-даследчых і даследча-канструктарскіх работ ААТ «Цюменьэкатранс» распрацаваны прынцыпова новы тып ЛА — безаэрадромны самалёт з аэрастатычнаю разгрузкай, у якім спалучаюцца найлепшыя якасці дырыжабля, самалёта, верталёта і судна на паветранай падушцы<ref>[http://www.avia.ru/aut/27/ Безаэродромные самолеты с аэростатической разгрузкой грузоподъемностью 20…400 тонн (Гибридные дирижабли) «Фиалка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100701074726/http://www.avia.ru/aut/27/ |date=1 ліпеня 2010 }} {{ref-ru}}</ref>. Пілатаваная мадэль пацвердзіла ў 1995—1996 гг. жыццяздольнасць праекту. У сярэдзіне 1990-х гг. быў пабудаваны і паспяхова прайшоў лётныя выпрабаванні паменшаны пілатуемы аналаг безаэрадромнага самалёта «Бэла», авіяносьбіт якога рэалізаваны ў палегчанае версіі. Цяжкі транспартны варыянт безаэрадромнага самалёта «Фіялка», прызначанага для перавозкі буйнагабарытных грузаў, пакуль знаходзіцца ў стадыі распрацоўкі<ref>[http://www.tumenecotrans.ru/press28.html «Фиалка» родом из Тюмени] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804204809/http://tumenecotrans.ru/press28.html |date=4 жніўня 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. У пачатку XXI стагоддзя ў развіцці дагукавой авіяцыі выявілася тэндэнцыя да стварэння дыстанцыйна кіраваных або цалкам аўтаномных транспартных сродкаў. З’явілася шмат беспілотных ЛА. У красавіку 2001 г. беспілотны самалёт [[RQ-4 Global Hawk]] праляцеў ад авіябазы Эдуардс у ЗША да Аўстраліі без прыпынкаў і дазаправак. Час палёту склаў 23 [[Гадзіна|гадзіны]] 23 хвіліны — гэта самы доўгі пералёт між двума пунктамі, калі-небудзь ажыццёўлены беспілотным самалётам. У кастрычніку 2003 г. адбыўся першы цалкам аўтаномны пералёт самалёта, кіраванага [[камп’ютар]]ам. == Гл. таксама == * [[Авіямадэлізм]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://home.iwichita.com/rh1/hold/av/avhist/antique/firstfly.htm First Flyers — They’re not who you think… by Richard Harris] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110713071455/http://home.iwichita.com/rh1/hold/av/avhist/antique/firstfly.htm |date=13 ліпеня 2011 }} {{ref-en}} * [http://www.diclib.com/Авиация/show/ru/bse/880 Большая советская энциклопедия. Авиация] {{ref-ru}} {{ref-en}} * [http://www.diclib.com/Летательный%20аппарат/show/ru/bse/38522 Большая советская энциклопедия. Летательный аппарат] {{ref-ru}} * [http://www.idsia.ch/~juergen/planetruth.html First Powdered Flight — Plane Truth] * [http://www.thewrightbrothers.org/fivefirstflights.html The five first flights. The Slope and Winds of Big Kill Devil Hill — The First Flight Reconsidered] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150423162519/http://www.thewrightbrothers.org/fivefirstflights.html |date=23 красавіка 2015 }} {{ref-en}} * [http://tehno.claw.ru/shared/avio/information/017.html Плянер — преемник воздушного зьмея. Рождение практического планеризма] {{ref-ru}} * [http://airstory.ru/index.php Сайт «История авиации»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090814081718/http://www.airstory.ru/index.php |date=14 жніўня 2009 }} {{ref-ru}} * [http://kurs1.as-club.ru/lessons/lesson18/18.html Летательные аппараты с машущими крыльями]{{Недаступная спасылка}} * [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VIET/FLY/FLY.HTM ''Соболев Д. А.'' Идея полёта в трудах Леонардо да Винчи] {{ref-ru}} * [http://aviacia.info/?p=14 Первые проекты летательных аппаратов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210731222815/https://aviacia.info/?p=14 |date=31 ліпеня 2021 }} {{ref-ru}} * [http://aviacia.info/?p=15 Создание аэроплянов с двигателем.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210731223034/https://aviacia.info/?p=15 |date=31 ліпеня 2021 }} {{ref-ru}} * [http://aviacia.info/?p=16 Развитие самолетостроения в начале XX столетия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210731223432/https://aviacia.info/?p=16 |date=31 ліпеня 2021 }} {{ref-ru}} * [http://avia.claw.ru/shared/1040.htm Посьледователи Дедала] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя авіяцыі| ]] [[Катэгорыя:Лятальныя апараты| ]] 8dazdiq0dguinmz18n7nht6jyekcq1p Лэнс Армстранг 0 119120 5134577 4434271 2026-05-01T12:50:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134577 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Армстранг}} {{Велагоншчык | імя = Лэнс Армстранг | арыгінал імя = {{lang-en|Lance Armstrong}} | выява = [[Выява:Lance Armstrong Tour 2010 team presentation.jpg|200px]] | апісанне = На прэзентацыі «Тур дэ Франс» у Ратэрдаме ў 2010 г. | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | цяперашняя каманда = | рэйтынг протур = | спецыялізацыя = універсал, шматдзёншчык | аматарскія каманды = {{s|Subaru-Montgomery}}<br />US National Team | аматарскія гады = 1990—1991 | прафесійныя гады = 1992—1996<br />1997<br />1998—2004<br />2005<br />2008—2009<br />2010—2011 | прафесійныя каманды = Motorola<br />[[Cofidis, велакаманда|Cofidis]]<br />[[Us Postal, велакаманда|Us Postal]]<br />Discovery Channel<br />[[Астана, велакаманда|Astana Cycling Team]]<br />[[Team RadioShack]] | перамогі = 22 этапы [[Tour de France]] * 7x Tour de France (1999—2005) * 2x Dauphine Libere (2002, 2003) * 1x Tour of Switzerland (2001) * 1x Classica San-Sebastien (1996) * 1x Flesh Wallone (1996) * 1x World Champion (1993) }} '''Лэнс Эдвард Армстранг''' ({{мова-en|Lance Edward Armstrong}}, імя пры нараджэнні — '''Лэнс Эдвард Гандэрсан''' ({{мова-en|Lance Edward Gunderson}}); [[18 верасня]] [[1971]], [[Плейна (Тэхас)|Плейна]], [[Тэхас|штат Тэхас]], [[ЗША]]) — амерыканскі шашэйны веласіпедыст. Армстранг быў адным з мацнейшых веласіпедыстаў свету. Ён станавіўся 7-разовым пераможцам самай прэстыжнай і адной з трох самых складаных шматдзёнак — [[Тур дэ Франс|Le Tour de France]], перамагаючы ў 1999, 2000, 2001, 2002, 2003 і 2004 гадах, падчас выступлення за клуб «[[US Postal Service]]» (сучаснае імя клуба — «''Discovery Channel''»). Гэта пры тым, што ў 1996 годзе ў Армстранга быў выяўлены [[Рак, захворванне|рак]], і метастазы распаўсюдзіліся на ўсё цела. Аднак ён здолеў не толькі выжыць, але і вярнуцца ў вялікі спорт дзякуючы сучаснай медыцыне. Пасля сямі перамог на «Тур дэ Франс» Лэнс аб’явіў, што пакідае спорт<ref>{{Cite web |url=http://www.chas-daily.com/win/2005/07/26/s_014.html?r=8& |title=Вялікі і непераможаны Лэнс Армстранг развітаўся з вялікім спортам на Елісейскіх палях |access-date=25 чэрвеня 2012 |archive-date=4 жніўня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804034851/http://www.chas-daily.com/win/2005/07/26/s_014.html?r=8& |url-status=dead }}</ref>. 9 верасня 2008 года Армстранг вярнуўся ў спорт і выступаў за [[Казахстан|казахскі]] клуб «[[Astana Cycling Team|Astana]]», а потым за ўласны клуб «[[Team RadioShack]]». У 2012 годзе з’явіліся паведамленні, што ў Лэнса Армстронга забіраюць сем тытулаў пераможцы велагонкі «Тур дэ Франс» у сувязі з абвінавачваннямі Амерыканскага антыдопінгавага агенцтва (USADA) ва ўжыванні допінгу. USADA абвінаваціла велагоншчыка ў парушэнні цэлага шэрагу антыдопінгавых правілаў: ён ужываў забароненыя прэпараты і дзяліўся допінгам з іншымі спартоўцамі. З чэрвеня 2012 амерыканец у судзе спрабаваў даказаць сваю невінаватасць, аднак прысуд па ягонай справе адкладаўся, і ў выніку Армстронг вырашыў спыніць барацьбу.<ref>http://nashaniva.by/?c=ar&i=78934</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Lance Armstrong}} * [http://www.lancearmstrong.com Lance Armstrong official site] {{ref-en}} * [http://www.laf.org Lance Armstrong Foundation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050519080418/http://laf.org/ |date=19 мая 2005 }} {{ref-en}} * {{twitter|lancearmstrong|Лэнс Армстранг}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Армстранг Лэнс}} [[Катэгорыя:Велагоншчыкі ЗША]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2000 года]] [[Катэгорыя:Велагоншчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1992 года]] [[Катэгорыя:Велагоншчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года]] [[Катэгорыя:Велагоншчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па шашэйных велагонках]] c43gdpzxm8x1b9lukt7v0jijrq5u6km Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы 100 121975 5134681 5134068 2026-05-01T15:50:58Z NirvanaBot 40832 +11 новых 5134681 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Вераніка Карвялене|2026-05-01T12:59:18Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Вінцэнт Лютаслаўскі|2026-05-01T12:52:46Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Міхаіл Аляксандравіч (князь цвярскі)|2026-05-01T09:04:30Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Усевалад Аляксандравіч|2026-05-01T08:04:11Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Васіль Міхайлавіч (князь цвярскі)|2026-05-01T07:09:08Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|2026-04-30T20:33:20Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Канстанцін Міхайлавіч (князь цвярскі)|2026-04-30T20:25:50Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Садзіё Камара|2026-04-30T18:34:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Юзаф Абрэмбскі (этнолаг)|2026-04-30T17:53:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Юзаф Абрэмбскі (прэлат)|2026-04-30T17:31:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ганна Энгелькінг|2026-04-30T16:55:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Алімпіі Гродна»|2026-04-30T09:05:44Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 ЖБК «Мінск»|2026-04-30T08:59:20Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гарызонта» Мінск|2026-04-30T08:47:29Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Юндзіл|2026-04-29T15:18:21Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Томас Лаў Пікак|2026-04-29T07:15:26Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Патрык Гордан|2026-04-29T06:01:19Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Канстанцін Якаўлевіч Курачкін|2026-04-28T19:46:27Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Параска Сцяпанаўна Плытка-Гарыцвіт|2026-04-28T12:38:49Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Іван Хрысанфавіч Каладзееў|2026-04-28T08:50:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> efv70jvmprnf2uqc5gz05bxej563rbr Вікіпедыя:Да перайменавання 4 131069 5134603 5134478 2026-05-01T13:43:15Z MocnyDuham 99818 /* Бакалажэва → Бакаларава */ вынік 5134603 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == {{закрыта}} Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уласнага даследвання няма, бо прадстаўлены беларускія крыніцы. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 1 мая 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == {{закрыта}} Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:43, 1 мая 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус склаўся. Артыкул перайменаваны. Таксама вельмі прашу пазбягаць акрэслення працы Чаховіча як шкоднай. Мы зыходзім з [[ВП:СУ]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:59, 1 мая 2026 (+03) : Дарэчы, паважаны @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], паглядзіце яшчэ на артыкул [[Сэйнэнскі павет]]. Якая там правільная назва? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:02, 1 мая 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:54, 1 мая 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == {{закрыта}} Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:51, 1 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == {{закрыта}} Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:40, 1 мая 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 0tyyi2hid1zr900jgu9cnyrrrdi8a99 5134616 5134603 2026-05-01T13:52:07Z MocnyDuham 99818 /* Ласосьна Велька → Ласосна Вялікая */ вынік 5134616 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == {{закрыта}} Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уласнага даследвання няма, бо прадстаўлены беларускія крыніцы. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 1 мая 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == {{закрыта}} Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:43, 1 мая 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус склаўся. Артыкул перайменаваны. Таксама вельмі прашу пазбягаць акрэслення працы Чаховіча як шкоднай. Мы зыходзім з [[ВП:СУ]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:59, 1 мая 2026 (+03) : Дарэчы, паважаны @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], паглядзіце яшчэ на артыкул [[Сэйнэнскі павет]]. Якая там правільная назва? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:02, 1 мая 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:54, 1 мая 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == {{закрыта}} Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:51, 1 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == {{закрыта}} Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:40, 1 мая 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 37wys9jpzwmnewsdemk3gew8by6lu9q 5134617 5134616 2026-05-01T13:52:12Z MocnyDuham 99818 /* Длугасельцы → Даўгасельцы */ 5134617 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == {{закрыта}} Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уласнага даследвання няма, бо прадстаўлены беларускія крыніцы. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 1 мая 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == {{закрыта}} Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:43, 1 мая 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус склаўся. Артыкул перайменаваны. Таксама вельмі прашу пазбягаць акрэслення працы Чаховіча як шкоднай. Мы зыходзім з [[ВП:СУ]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:59, 1 мая 2026 (+03) : Дарэчы, паважаны @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], паглядзіце яшчэ на артыкул [[Сэйнэнскі павет]]. Якая там правільная назва? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:02, 1 мая 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:54, 1 мая 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == {{закрыта}} Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:51, 1 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == {{закрыта}} Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:40, 1 мая 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] akw9goj68bstjv3mp4cs7qyozh0ut4t 5134858 5134617 2026-05-02T08:08:49Z Feeleman 163471 /* Бягучыя абмеркаванні */ 5134858 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == {{закрыта}} Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уласнага даследвання няма, бо прадстаўлены беларускія крыніцы. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 1 мая 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == {{закрыта}} Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:43, 1 мая 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус склаўся. Артыкул перайменаваны. Таксама вельмі прашу пазбягаць акрэслення працы Чаховіча як шкоднай. Мы зыходзім з [[ВП:СУ]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:59, 1 мая 2026 (+03) : Дарэчы, паважаны @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], паглядзіце яшчэ на артыкул [[Сэйнэнскі павет]]. Якая там правільная назва? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:02, 1 мая 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:54, 1 мая 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == {{закрыта}} Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:51, 1 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == {{закрыта}} Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:40, 1 мая 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] ktfg6036zf748xotwkgnsepxwlm372p 5134859 5134858 2026-05-02T08:09:29Z Feeleman 163471 /* Хагіс → Хэгіс */ 5134859 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == {{закрыта}} Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уласнага даследвання няма, бо прадстаўлены беларускія крыніцы. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 1 мая 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == {{закрыта}} Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:43, 1 мая 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус склаўся. Артыкул перайменаваны. Таксама вельмі прашу пазбягаць акрэслення працы Чаховіча як шкоднай. Мы зыходзім з [[ВП:СУ]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:59, 1 мая 2026 (+03) : Дарэчы, паважаны @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], паглядзіце яшчэ на артыкул [[Сэйнэнскі павет]]. Якая там правільная назва? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:02, 1 мая 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:54, 1 мая 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == {{закрыта}} Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:51, 1 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == {{закрыта}} Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:40, 1 мая 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] ly8r717wnww04o1q4cqfyn2m5t9nqef Любанскі сельсавет (Вілейскі раён) 0 134786 5134589 5072442 2026-05-01T13:07:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134589 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Любанскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Любанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Вілейскі раён]] |Уключае = 32 населеныя пункты |Сталіца = [[Любань (Вілейскі раён)|Любань]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2604 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Любанскі сельсавет.svg |Памер карты = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = www.vileyka.minsk-region.by/rukovodstvo/selsovety/lyubanskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet |Заўвагі = }} '''Лю́банскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок [[Любань (Вілейскі раён)|Любань]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Каловіцкі сельсавет''' у складзе [[Куранецкі раён|Куранецкага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Каловічы]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. З 5 ліпеня 1946 года ў складзе Вілейскага раёна. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Мінскай вобласці. 28 ліпеня 1980 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Любань, сельсавет перайменаваны ў Любанскі. 13 красавіка 1981 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Журыхскі сельсавет|Журыхскага сельсавета]] (17 населеных пунктаў: вёскі [[Астравы (Вілейскі раён)|Астравы]], [[Будкі (Вілейскі раён)|Будкі]], [[Даўбарова (Вілейскі раён)|Даўбарова]], [[Журыхі]], [[Заазер’е (Вілейскі раён)|Заазер’е]], [[Казаны]], [[Кароткія (Вілейскі раён)|Кароткія]], [[Красны Бераг (Вілейскі раён)|Красны Бераг]], [[Кузьмічы (Вілейскі раён)|Кузьмічы]], [[Любоўшы]], [[Ляскі (Вілейскі раён)|Ляскі]], [[Новыя Зімодры]], [[Сіўцы (Любанскі сельсавет)|Сіўцы]], [[Студзёнкі (Вілейскі раён)|Студзёнкі]], [[Сухары (Вілейскі раён)|Сухары]], [[Сцеберакі]] і [[Талуць]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 13 красавіка 1981 г. // Збор законаў Беларуская ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 14 (1676).</ref>. 28 мая 2013 года частка вёскі [[Порса]] ўключана ў склад [[Вілейка|Вілейкі]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=31 сакавіка 2016}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2730 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=20 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 95,2 % — [[беларусы]], 3,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2604 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=20 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Склад == Любанскі сельсавет уключае ў сябе 32 населеныя пункты: * [[Більцавічы]] — вёска. * [[Будкі (Вілейскі раён)|Будкі]] — вёска. * [[Бутрымава]] — вёска. * [[Даўбарова (Вілейскі раён)|Даўбарова]] — вёска. * [[Дзядзічы (Вілейскі раён)|Дзядзічы]] — вёска. * [[Жаўткі]] — вёска. * [[Жарсцвянка (Любанскі сельсавет)|Жарсцвянка]] — вёска. * [[Журыхі]] — вёска. * [[Заазер’е (Вілейскі раён)|Заазер’е]] — вёска. * [[Казаны]] — вёска. * [[Карвелі]] — вёска. * [[Каловічы]] — вёска. * [[Кароткія (Вілейскі раён)|Кароткія]] — вёска. * [[Красны Бераг (Вілейскі раён)|Красны Бераг]] — вёска. * [[Кузьмічы (Вілейскі раён)|Кузьмічы]] — вёска. * [[Кульшыно]] — вёска. * [[Ляскі (Вілейскі раён)|Ляскі]] — вёска. * [[Любань (Вілейскі раён)|Любань]] — аграгарадок. * [[Любоўшы]] — вёска. * [[Навікі (Любанскі сельсавет)|Навікі]] — вёска. * [[Новыя Зімодры]] — вёска. * [[Астравы (Вілейскі раён)|Астравы]] — вёска. * [[Порса]] — вёска. * [[Сіўцы (Любанскі сельсавет)|Сіўцы]] — вёска. * [[Снежкава]] — вёска. * [[Сцеберакі|Сцебяракі]] — вёска. * [[Студзёнкі (Вілейскі раён)|Студзёнкі]] — вёска. * [[Сухары (Вілейскі раён)|Сухары]] — вёска. * [[Талуць]] — вёска. * [[Тураўшчына (Вілейскі раён)|Тураўшчына]] — вёска. * [[Цна (Любанскі сельсавет)|Цна]] — вёска. * [[Цынцавічы]] — вёска. == Вядомыя асобы == * [[Андрэй Іванавіч Валынец|Андрэй Валынец]] — [[Герой Савецкага Саюза]], удзельнік камуністычнага падполля [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. * [[Міхаіл Казінец]] — беларускі [[дырыжор]], народны артыст Беларусі (1987). * [[Іван Кузьміч Кандрацьеў|Іван Кандрацьеў]] — рускі [[паэт]], [[празаік]], [[драматург]], педагог (1849—1904). * [[Яўген Фёдаравіч Мірановіч|Яўген Мірановіч]] (1917—1980) — гаспадарчы дзеяч, [[Герой Сацыялістычнай Працы]], заслужаны аграном БССР. * [[Ганна Аляксееўна Новік|Ганна Новік]] — беларуская [[паэтэса]], дзеяч падпольнага беларускага руху ў Польшчы (1914—1997).<ref>{{Cite web |url=http://slovo.ws/bio/bel/13/0010.html |title=«Новік Ганна, біяграфія» |access-date=7 ліпеня 2015 |archive-date=9 мая 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509064729/http://slovo.ws/bio/bel/13/0010.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://vialejka.info/1572-vosenski-rozdum-ganny-novik.html «Восеньскі роздум Ганны Новік»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305053601/http://vialejka.info/1572-vosenski-rozdum-ganny-novik.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref><ref>[http://vialejka.info/79-z_ljuboju_da_ljudzejj.html «З любоўю да людзей»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305113517/http://vialejka.info/79-z_ljuboju_da_ljudzejj.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref><ref name="Nowik_01">«[[Рэгіянальная газета]]», № 12 (465), 12 сакавіка 2004</ref>. * [[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Нікадзім Сілівановіч]] — [[Беларусь|беларускі]] і [[Расія|расійскі]] [[мастак]], акадэмік [[Пецярбургская акадэмія мастацтваў|Пецярбургскай акадэміі мастацтваў]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Вилейский район}} * {{кніга |аўтар = |частка = Памяць. Вілейскі раён. |загаловак = |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = БелТА. |год = 2003 |том = |старонкі = |старонак = 704 |серыя = Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. |isbn = 985-6302-56-0 |тыраж = 3000 }} * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://www.rh.by/by/339/20/12029/ Помнік земляку, аўтару бессмяротнай песні «По диким степям Забайкалья», адкрылі сёння пад Вілейкай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150707170658/http://www.rh.by/by/339/20/12029/ |date=7 ліпеня 2015 }} // [[Рэгіянальная газета]] {{Любанскі сельсавет (Вілейскі раён)}} {{Вілейскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Любанскі (да 1980 года Каловіцкі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Куранецкі раён|child|загаловак=Каловіцкі сельсавет у [[Куранецкі раён|Куранецкім раёне]] (1940—1946)}} |спіс2 = {{Вілейскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Любанскі (да 1980 года Каловіцкі) сельсавет у [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] (з 1946)}} }} [[Катэгорыя:Любанскі сельсавет (Вілейскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] el2lbnfs80x6ajlvof9istqawby5skl Людвіноўскі сельсавет 0 134791 5134664 4789521 2026-05-01T14:59:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134664 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Людвіноўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Вілейскі раён]] |Уключае = 35 населеных пунктаў |Сталіца = [[Людвінова (Вілейскі раён)|Людвінова]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2017 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 210,0 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Людвіноўскі сельсавет.svg |Памер карты = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = +375 1771 |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = www.vileyka.minsk-region.by/rukovodstvo/selsovety/lyudvinovskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet |Заўвагі = }} '''Людвіно́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок [[Людвінова (Вілейскі раён)|Людвінова]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Касцяневіцкі сельсавет''' у складзе [[Куранецкі раён|Куранецкага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Касцяневічы]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. З 5 ліпеня 1946 года ў складзе Вілейскага раёна. 18 мая 1959 года ў склад сельсавета з [[Рэчкаўскі сельсавет (Вілейскі раён)|Рэчкаўскага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў ([[Альшэўцы]], [[Дзеракі (Вілейскі раён)|Дзеракі]], [[Івашынавічы]], [[Карэкаўцы]], [[Лявонавічы (Вілейскі раён)|Лявонавічы]] і [[Рындзевічы]])<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 мая 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 5.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Мінскай вобласці. 27 снежня 1962 года ў склад сельсавета з [[Крывіцкі пассавет|Крывіцкага пассавета]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Лоцевічы]], [[Навасёлкі (Людвіноўскі сельсавет)|Навасёлкі]], [[Субачы (Вілейскі раён)|Субачы]] і [[Цярэшкі (Вілейскі раён)|Цярэшкі]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 снежня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 9 (1009).</ref>. 4 красавіка 1973 года ў склад сельсавета з [[Жарскі сельсавет (Вілейскі раён)|Жарскага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў (вёскі [[Гедзевічы]], [[Добравічы-I]], [[Добравічы-II]], [[Малышкі (Вілейскі раён)|Малышкі]], [[Перакалле]] і [[Старынкі (Касцяневіцкі сельсавет)|Старынкі]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 красавіка 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 12 (1386).</ref>. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Сцешыцкі сельсавет|Сцешыцкага сельсавета]] (9 населеных пунктаў: [[Бакунькі]], [[Генеральчыкі]], [[Дубраўка (Вілейскі раён)|Дубраўка]], [[Жары (Вілейскі раён)|Жары]], [[Замошша (Людвіноўскі сельсавет)|Замошша]], [[Кумельшчына]], [[Паляны (Вілейскі раён)|Паляны]], [[Сцешыцы]], [[Юдзеўшчына]]), у склад [[Рабунскі сельсавет|Рабунскага сельсавета]] перададзены 11 населеных пунктаў ([[Альшэўцы]], [[Арпа]], [[Асташкава (Вілейскі раён)|Асташкава]], [[Валоські]], [[Горная (Вілейскі раён)|Горная]], [[Гутараўшчына (Вілейскі раён)|Гутараўшчына]], [[Ерхі]], [[Івашынавічы]], [[Карэкаўцы]], [[Лявонавічы (Вілейскі раён)|Лявонавічы]], [[Сосенка (Вілейскі раён)|Сосенка]]), сельсавет перайменаваны ў Людвіноўскі<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=31 сакавіка 2016}}</ref>. 27 чэрвеня 2013 года цэнтр сельсавета перанесены з вёскі Касцяневічы ў аграгарадок Людвінова<ref>[https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=D913n0059603 Решение Вилейского районного Совета депутатов от 27 июня 2013 г. № 176 О переносе административного центра Людвиновского сельсовета в агрогородок Людвиново] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201020015046/https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=D913n0059603|date=20 кастрычніка 2020}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (37 населеных пунктаў) — 2471 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=20 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 95,3 % — [[беларусы]], 2,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,5 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (35 населеных пунктаў) — 2017 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=20 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 года — 20 == Гісторыка-культурныя каштоўнасці == * Касцёл Беззаганнага Пачацця Дзевы Марыі ў [[Касцяневічы|Касцяневічах]]<ref name="Касцёл">[http://www.rh.by/by/213/70/6114/ Касцёл у Касцяневічах адзначыць 250 год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305033636/http://www.rh.by/by/213/70/6114/ |date=5 сакавіка 2016 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Людвіноўскі сельсавет}} {{Вілейскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Людвіноўскі (да 2013 года Касцяневіцкі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Куранецкі раён|child|загаловак=Касцяневіцкі сельсавет у [[Куранецкі раён|Куранецкім раёне]] (1940—1946)}} |спіс2 = {{Вілейскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Людвіноўскі (да 2013 года Касцяневіцкі) сельсавет у [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] (з 1946)}} }} [[Катэгорыя:Людвіноўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 55ix3xk8wpkpee9wput85c4921ied6d Любоў Дзмітрыеўна Усава 0 139561 5134619 4948191 2026-05-01T13:52:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134619 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява = |памер = |подпіс = |імя =Любоў Дзмітрыеўна Усава |арыгінальнае імя = |грамадзянства = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах =[[Мінск]] |стыль = [[Сталінскі ампір]] |найважнейшыя пабудовы =[[Беларускі рэспубліканскі тэатр юнага гледача]]<br/>[[Будынак Рэспубліканскага Палаца піянераў і школьнікаў|Палац піянераў]]<br/>[[Выканаўчы камітэт СНД|Будынак абкама КПБ]]<br/>[[БНТУ|Галоўны корпус БПІ]]<br/>[[Вароты Мінска]]<br/>[[Сквер Траецкая гара]]<br/>[[Парк Перамогі (Мінск)|Парк Перамогі]] |горадабудаўнічыя праекты = [[Водна-зялёны дыяметр Мінска]] |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = |вікісховішча = Category:Liubo%C5%AD_Vusava }} '''Любоў Дзмітрыеўна Усава''' ({{ДН|6|9|1921}}, {{месца нараджэння|Іркуцк}}, [[Іркуцкая губерня]] [[РСФСР]] — {{ДС|2|1|2015}}) — савецкі беларускі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Іркуцк]]у [[6 верасня]] [[1921]] года ў сям’і служачых. У [[1930-я]] гады яе сям’я пераехала ў [[Масква|Маскву]], дзе Любоў пасля заканчэння школы паступіла ў [[Маскоўскі архітэктурны інстытут]]. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] знаходзілася ў эвакуацыі ў [[Ташкент|Ташкенце]], назад вярнулася толькі ў [[1945]] годзе. Абараніла ў [[1947]] з адзнакай дыпломны праект, пасля чаго была размеркавана на працу ў [[Мінск]] ў [[Мінскпраект|архітэктурна-планіровачную майстэрню]] пры [[Мінгарвыканкам]]е, дзе працаваў яе муж [[Васіль Іосіфавіч Герашчанка]]<ref name="kariatida">[http://www.bsc.by/story/kariatida-gradostroitelstva-lyubov-usova КАРИАТИДА ГРАДОСТРОИТЕЛЬСТВА: ЛЮБОВЬ УСОВА]</ref>. З [[1953]] у [[Мінгарпраект|Мінгарпраекце]], з [[1960]] года ў інстытуце «[[Мінскпраект]]»<ref name="АБ"/>. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з [[1949]] года<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Усова Любовь Дмитриевна}}</ref>. == Творчасць == Асноўныя работы ў [[Мінск]]у: рэканструкцыя [[Рэспубліканскі Палац піянераў і школьнікаў (будынак)|Рэспубліканскага Палаца піянераў і школьнікаў]] ([[1952]]), [[Тэатр юнага гледача Беларусі|Тэатра юнага гледача]] ([[1956]]), [[будынак абкама КПБ (Мінск)|абкам]] (цяпер тут размяшчаецца [[Выканаўчы камітэт СНД]]) па [[Вуліца Кірава (Мінск)|вул. Кірава]] і [[будынак гаркама КПБ (Мінск)|гаркам КПБ]] ([[1954]]; усе з [[Аляксандр Пятровіч Воінаў|А. Воінавым]]), [[Вароты Мінска|жылыя дамы на Прывакзальнай плошчы]] ([[1952]]; сумесна з мужам), аднаўленне і рэканструкцыя [[галоўны корпус БНТУ|галоўнага корпуса БПІ]] ([[1950]], у сааўтарстве з з [[Л. Рымінскі]]м), [[Комплекс будынкаў БНТУ|інтэрнаты]] ([[1955]]), [[Комплекс будынкаў БНТУ|бібліятэчны і спартыўны карпусы БПІ]] ([[1967]]), [[Рэспубліканскі Дом юнага тэхніка]] па [[Першамайская вуліца (Мінск)|вул. Першамайскай]] (1968)<ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Усава Любоў Дзмітрыеўна}}</ref>. Выканала шэраг прац па прывязцы і рэканструкцыі школ, дзіцячых садоў, праектавала жылыя дамы для рабочых [[Мотавелазавод]]а, жылыя кварталы заводаў электрашчытоў і запчастак<ref name="kariatida"/> [[Файл:Minsk CIS executive committee.JPG|thumb|злева|[[Будынак Мінскага абласнога камітэта КПБ]]]] [[File:Belarus-Minsk-Railway Station Square-4.jpg|злева|thumb|[[Вароты Мінска]] на [[Прывакзальная плошча (Мінск)|Прывакзальнай плошчы]] (арх. [[Б. Рубаненка]], [[Л. Галубоўскі]], [[А. Карабельнікаў]], Л. Усава, [[В. Герашчанка]], 1947—1956 гг.)]] Удзельнічала ў стварэнні [[Сквер Траецкая гара|сквера]] ля [[Дзяржаўны тэатр оперы і балета Беларусі|тэатра оперы і балета]], [[Парк Перамогі (Мінск)|парку Перамогі]]. Займалася рэканструкцыяй [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|дзіцячага парку імя М. Горкага]]: набярэжная р. [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]], пешаходны мост цераз яе, Дзіцячыя кафэ «Летняе»<ref name="АСБ"/> ([[1970]]), «Зімовае»<ref name="АСБ"/> (1975) і інш. ([[1960]]—[[1970]]). У [[1970-я]] гады ўдзельнічала ў рашэнні праблемы абваднення і воднага добраўпарадкавання Мінска, у прыватнасці сааўтар праектаў дэталёвай планіроўкі [[Водна-зялёны дыяметр Мінска|водна-зялёнага дыяметра Мінска]] (паўночна-заходняй і паўднёва-ўсходняй часткі), вадасховішчаў [[Крыніца (вадасховішча)|«Крыніца»]] і [[Дразды (вадасховішча)|«Дразды»]] з вадаскідамі ([[1976]]<ref name="АСБ"/>), ПДП зоны адпачынку [[Вяча (зона адпачынку)|«Вяча»]] (1970—80, у сааўт.), лугапарка на паўднёвым беразе, лесапарку на ўсходнім беразе [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскага вадасховішча]], заходняй часткі [[Водна-зялёны дыяметр Мінска|водна-зялёнага дыяметра]] ў Мінску ([[1974]]—[[1976]])<ref name="АСБ"/>. Выканала рэканструкцыю старажытнага парку ў [[Пружаны|Пружанах]] ([[1978]]) і інш<ref name="АБ"/>. == Узнагароды == За творчую дзейнасць Любоў Дзмітрыеўна Усава неаднаразова ўзнагароджвалася медалямі<ref name="АСБ"/>, [[грамата Вярхоўнага Савета БССР|граматамі Вярхоўнага Савета БССР]] (1954, 1968<ref name="АСБ"/>), ганаровымі граматамі і граматамі інстытута «[[Мінскпраект]]», дыпломамі [[Саюз архітэктараў СССР|Саюзаў архітэктараў СССР]] і [[Саюз архітэктараў БССР|БССР]]. У [[1989]] годзе занесена ў кнігу пашаны інстытута «Мінскпраект»<ref name="kariatida"/>. == Сям’я == У шлюбе з архітэктарам [[Васіль Іосіфавіч Герашчанка|Васілём Герашчанкам]], мае 2 сыноў, Сяргея і [[Дзмітрый Васілевіч Герашчанка|Дзмітрыя]], і малодшую дачку, таксама архітэктараў<ref name="bsc">{{Cite web |url=https://bsc.by/ru/story/k-100-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-arhitektora-v-i-gerashchenko |title=К 100-летию со дня рождения архитектора В. И. Геращенко |access-date=4 верасня 2018 |archive-date=29 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230829130147/https://bsc.by/ru/story/k-100-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-arhitektora-v-i-gerashchenko |url-status=dead }}</ref><ref name="minsknews">[https://minsknews.by/arhitektor-lyubov-usova-kogda-idu-po-ulitsam-goroda-i-smotryu-na-zdaniya-slovno-obshhayus-s-druzyami-i-kollegami/ Архитектор Любовь Усова: «Когда иду по улицам города и смотрю на здания, словно общаюсь с друзьями и коллегами»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171102194526/http://minsknews.by/arhitektor-lyubov-usova-kogda-idu-po-ulitsam-goroda-i-smotryu-na-zdaniya-slovno-obshhayus-s-druzyami-i-kollegami/ |date=2 лістапада 2017 }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Усава Любоў Дзмітрыеўна}} * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Усова Любовь Дмитриевна}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Liuboŭ Vusava}} * [http://www.bsc.by/story/kariatida-gradostroitelstva-lyubov-usova КАРИАТИДА ГРАДОСТРОИТЕЛЬСТВА: ЛЮБОВЬ УСОВА] {{ref-ru}} * [http://arcp.by/ru/article/lyubov-usova-ya-mozhet-byt-nemnozhko-schastlivee-drugih Любовь Усова: «Я, может быть, немножко счастливее других…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151018225123/http://arcp.by/ru/article/lyubov-usova-ya-mozhet-byt-nemnozhko-schastlivee-drugih |date=18 кастрычніка 2015 }} {{ref-ru}} * [http://minsknews.by/blog/2014/10/09/arhitektor-lyubov-usova-kogda-idu-po-ulitsam-goroda-i-smotryu-na-zdaniya-slovno-obshhayus-s-druzyami-i-kollegami/ Минск-Новости: Архитектор Любовь Усова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151019001918/http://minsknews.by/blog/2014/10/09/arhitektor-lyubov-usova-kogda-idu-po-ulitsam-goroda-i-smotryu-na-zdaniya-slovno-obshhayus-s-druzyami-i-kollegami/ |date=19 кастрычніка 2015 }} {{ref-ru}} * [http://www.ctv.by/lyudmila-usova-o-legende-belorusskogo-zodchestva-i-sozdannyh-eyu-znakovyh-obektah-minska Людмила Усова: о легенде белорусского зодчества и созданных ею знаковых объектах Минска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180830020326/http://www.ctv.by/lyudmila-usova-o-legende-belorusskogo-zodchestva-i-sozdannyh-eyu-znakovyh-obektah-minska |date=30 жніўня 2018 }} * {{bis.nlb.by|134909|Усава Любоў Дзмітрыеўна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Усава Любоў Дзмітрыеўна}} [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] 7zocbn49mhdyaszr6ltjriej2trcrs0 Ліпнішкі 0 139952 5134811 5109949 2026-05-02T00:07:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134811 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Беларусь |статус =аграгарадок |беларуская назва = Ліпнішкі |краіна = Беларусь |магдэбургскае права = [[6 чэрвеня]] [[1633]] |выява = Касцёл у Ліпнішках 13.jpg |подпіс = Агульны выгляд |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Ліпнішкаўскі }} '''Лі́пнішкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lipniški}}, {{lang-ru|Липнишки}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910r0029127&q_id=4797297|title=Решение Ивьевского районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 года № 107 "О преобразовании некоторых населенных пунктов района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на рацэ [[Апіта (рака)|Аліта]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Ліпнішкаўскі сельсавет|Ліпнішкаўскага сельсавета]]. Знаходзяцца за 14 км на паўднёвы захад ад [[Іўе|Іўя]]; на аўтамабільнай дарозе [[Гродна]] — [[Ліда]] — [[Іўе]]. == Назва == У гэтай мясціне (Граўжышкі) у канцы 18 ст. фіксавалася прозвішча Ліпневіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-K3DV-X?cat=koha%3A1106480&i=937&lang=pl</ref>. Ёсць літоўскія ''Lipnius, Lipnys''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=866bca1a131113b0f8a25f5546e7278b</ref>. Як імя - у Перапісе войска ВКЛ 1528 г. сярод жамойцкага бяржанскага баярства: "''Липънюсъ Талевичъ''"<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 169.</ref>. == Гісторыя == На пачатку XVI ст. Ліпнішкі трымаў у заставе [[Юрый Іванавіч Ільініч]]. Гэты дзяржаўны дзеяч выдаткаваў свае грошы на дзяржаўныя патрэбы, і з-за гэтага ў 1522 годзе [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Стары]], сярод іншай маёмасці, пажыццёва надаў маёнтак Ліпнішкі Юрыю Ільінічу. У [[1528]] годзе Жыгімонт Стары перадаў паселішча [[Альберт Гаштольд|Альберту Гаштольду]] за зняцце маскоўскай аблогі з [[Полацк]]а і складанне міру з татарамі. [[Файл:Lipniški, Pahonia. Ліпнішкі, Пагоня (1792).jpg|thumb|left|160px|[[Герб Ліпнішак|Гарадскі герб]] з прывілею [[1792]]]] У XVI ст. Ліпнішкі атрымалі статус мястэчка і ўвайшлі ў склад [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. З XVII ст. мясцовасць знаходзілася ва ўладанні [[Пацы|Пацаў]]. Адначасна з [[Геранёны|Геранёнамі]] (1670) Ліпнішкі перадалі на размяшчэнне артылерыі. Пазней мястэчка перайшло да [[Сапегі|Сапегаў]], Бяганскіх. [[6 чэрвеня]] [[1633]] [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Уладзіслаў Ваза]] надаў Ліпнішкам [[Магдэбургскае права]] і герб: «''у чырвоным полі вершнік з дзідай у руцэ''»<ref>[http://knihi.com/hierb/lipni.html Ліпнішкі] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}</ref>. У [[1792]] [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] пацвердзіў Ліпнішкам гарадскія правы, у гэты час тут пачала працаваць цагельня. У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1795]]) Ліпнішкі апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Ашмянскім павеце. Расійская імператрыца [[Кацярына II]] падаравала магдэбургскае мястэчка А. Безбародку, які прадаў іх у [[1812]] маршалку слонімскаму В. Пуслоўскаму, а яго сыны — [[Вольскія|Вольскім]] у [[1849]]. У [[1856]] расійскі Сенат адхіліў прашэнне жыхароў Ліпнішак пра зацвярджэнне іх у мяшчанскім званні, на што местачкоўцы адмовіліся выконваць паншчыну. Арганізатараў выступлення кінулі ў вязніцу. У [[1861]] і [[1862]] адбыліся сялянскія хваляванні, жорстка здушаныя расійскімі карнымі войскамі<ref>Ліпнішкі // {{Крыніцы/ЭГБ|4к}} С. 370.</ref>. У 1860-я, дзякуючы сваёй мураванай забудове, Ліпнішкі рэзка адрозніваліся ад іншых мястэчак Віленскай губерні. У гэты час тут было 105 будынкаў. Станам на [[1886]] у Ліпнішках [[год|рэгулярна]] праводзілася 5 кірмашоў, існавала 12 крамаў, вадзяны млын і бровар. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] мястэчка занялі нямецкія войскі. У [[1894]] у Ліпнішках пад таемнай партыйнай мянушкай «Віктар» хаваўся ад расійскіх уладаў дзеяч правага крыла [[Польская сацыялістычная партыя|ППС]] [[Юзаф Пілсудскі]]. Менавіта Ліпнішкі ў мэтах канспірацыі абрала ППС для выпуску сваёй газеты. [[17 красавіка]] [[1919]] у Ліпнішках адбылася сутычка паміж польскім 7-ы Палком люблінскіх уланаў пад камандаю маёра [[Януш Глухоўскі|Януша Глухоўскага]] і аддзеламі Чырвонай Арміі, якія адыходзілі з [[Ліда|Ліды]] па паразе ў бітве. Польская кавалерыя адсекла дарогу бальшавікам і прымусіла іх здацца. Палякі здабылі значную колькасць зброі і ўзялі ў палон салдат<ref>Lech Wyszczelski. Wojna polsko-rosyjska 1919—1920. Wyd. 1. — Warszawa: Bellona, 2010. ISBN 978-83-11-11934-5. — S. 90.</ref>. Мястэчка трапіла пад польскую адміністрацыю. У [[1920]] Ліпнішкі апынуліся ў складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], у [[1922]] — у Лідскім павеце [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У [[1939]] Ліпнішкі ўвайшлі ў [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка|12]] [[1940]] сталі цэнтрам сельсавета Іўеўскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Статус паселішча панізілі да вёскі. Станам на [[1972]] тут было 260 двароў, на [[1999]] — 596. <center><gallery caption="Мястэчка на старых фатаздымках" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Lipniški. Ліпнішкі (1916).jpg|Агульны выгляд Выява:Lipniški, Rynak. Ліпнішкі, Рынак (1901-39).jpg|Рынак Выява:Lipniški-kaścioł.jpg|Касцёл Выява:Lipniški-siadziba.jpg|Сядзіба </gallery></center> == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1886—740 чал. (474 каталікі і 266 іўдзеяў) у ''мястэчку Ліпнішкі'' і 40 чал. (усе каталікі) у ''фальварку Ліпнішкі''<ref>Lipniszki // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/277 277].</ref> * '''XX стагоддзе''': 1972—831 чал.; 1999—1480 чал.<ref>{{Крыніцы/БелЭн|9к}}</ref> * '''XXI стагоддзе''': 2006—1450 чал. == Інфраструктура == У Ліпнішках працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, дом культуры, бібліятэка. == Славутасці == [[Файл:Касцёл у Ліпнішках 03.jpg|thumb|Касцёл Св. Казіміра]] [[Файл:Ліпнішкі. Капліца на могілках.jpg|thumb|Капліца на могілках]] * Гістарычная забудова (кан. XIX — пач. XX стст.; фрагменты) * Капліца (XIX ст.) * [[Касцёл Святога Казіміра (Ліпнішкі)|Касцёл Св. Казіміра]] (1910) * Могілкі: яўрэйскія; каталіцкія, капліца (XIX ст.) * [[Сядзібна-паркавы комплекс Вольскіх, Ліпнішкі|Сядзібна-паркавы комплекс Вольскіх]] (XIX ст.) == Страчаная спадчына == * [[Гандлёвыя рады, Ліпнішкі|Гандлёвыя рады]] * [[Ліпнішкаўская сінагога|Сінагога]] * Сядзіба == Вядомыя асобы == * [[Рафаэль Мардэхай Барышанскі]] (1866—1950) — рабін. З 1893 года рабін Гомеля. З 1923 года жыў у [[ЗША]]. У 1926—1929 гадах рабін [[Вашынгтон]]а, з 1929 — [[Нью-Ёрк]]а. * [[Андрэй Казіміравіч Гецэвіч]] (нар. 1981) — беларускі навуковец, гісторык, педагог. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * Lipniszki // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/277 277]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/pub/1147_m/ в. Ліпнішкі] на [[Radzima.org]] * [http://lipnishki.narod.ru/ Сайт вёскі Ліпнішкі] * [http://globustut.by/lipnishki/index.htm Здымкі на Globustut.by] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Ліпнішкаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Ліпнішкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] [[Катэгорыя:Ліпнішкі| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 8bv7o3lnzz9zd0if44dtc6p2p0jfmt2 Майкл Бішап 0 152530 5134886 5128584 2026-05-02T09:37:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134886 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бішап}} {{Вучоны |Імя = Майкл Бішап |Арыгінал імя = {{lang-en|John Michael Bishop}} |Выява = Nci-vol-8172-300 j michael bishop.jpg }} '''Джон Майкл Бішап''' ({{lang-en|John Michael Bishop}}, {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] ў [[1989]] годзе разам з [[Харальд Эліят Вармус|Х.Вармусам]] «за адкрыццё клетачнай прыроды рэтравірусных анкагенаў». == Біяграфія == Джон Майкл Бішап нарадзіўся 22 лютага 1936 года ў Ёрку ([[Пенсільванія]]) у сям’і [[лютэранства|лютэранскага]] святара. Cкончыў невялікую вясковую школу, затым правінцыйную вышэйшую школу. Сяброўства з сямейным урачом Робертам Кафам стымулявала яго цікавасць да біялогіі чалавека. Вырашыўшы паступаць у медыцынскую школу, Бішап спачатку скончыў Гетысбургскі каледж, а затым пачаў вывучаць [[медыцына|медыцыну]] ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]]. Cваю кар’еру пачаў, працуючы ў Нацыянальным інстытуце алергіі і інфекцыйных захворванняў, які з’яўляецца часткай Нацыянальнага інстытута здароўя. Затым ён правёў год, працуючы для інстытута імя Генрыха Петэ ў [[Гамбург]]у, [[Германія]], а пасля перайшоў на факультэт Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Сан-Францыска ў 1968 годзе.<ref name="ucsf">[http://chancellor.ucsf.edu/Chancellor/jmb.htm Autobiography on UCSF Website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140810091101/http://chancellor.ucsf.edu/Chancellor/jmb.htm |date=10 жніўня 2014 }}</ref> Бішап застаўся на кафедры ў школе з 1968 года, і быў рэктарам універсітэта з 1998 па 2009 год.<ref name="stepdown">[http://news.ucsf.edu/releases/susan-desmond-hellmann-named-uc-san-francisco-chancellor/ Susan Desmond-Hellmann named UC San Francisco chancellor] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100610150844/http://news.ucsf.edu/releases/susan-desmond-hellmann-named-uc-san-francisco-chancellor/ |date=10 чэрвеня 2010 }}</ref> Ён з’яўляецца дырэктарам Лабараторыі Бішапа<ref>http://hooper.ucsf.edu/hooper/bishop_lab.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202223641/http://hooper.ucsf.edu/hooper/bishop_lab.html |date=2 снежня 2013 }}</ref>. Бішап з’яўляецца вядомым дзякуючы сваёй працы па рэтравірусных анкагенаў, якая прынесла яму [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскую прэмію]]. Працуючы разам з [[Харальд Вармус|Харальдам Вармусам]] ў [[1980-я|1980-х]] гадах, ён адкрыў першы чалавечы анкаген, [[Src|c-Src]]. Іх вынікі дазваляюць зразумець, як злаякасныя пухліны ўтвараюцца са змяненняў у нармальныя [[ген]]ы клеткі. Гэтыя змены могуць быць выкліканы [[вірусы|вірусамі]], выпраменьваннем ці ўздзеяннем некаторых хімічных рэчываў.<ref name="nopress">[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1989/press.html Nobel Prize press release]</ref> Аўтар навуковых прац па даследаванні працэсаў новаўтварэння, клетачных механізмаў анкагенезу. Прафесар універсітэта ў г.[[Сан-Францыска]]<ref name="nms"/><ref name="nobio">[http://nobelprize.org/medicine/laureates/1989/bishop-autobio.html Nobel autobiography]</ref>. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] ([[2008]]). == Узнагароды == * [[2003]] — [[Нацыянальны навуковы медаль ЗША]]<ref name="nms">[http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.cfm?recip_id=5000000000423 National Medal of Science details]</ref> * [[1989]] — [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]] * [[1984]] — [[Міжнародная прэмія Гайрднера]] * [[1984]] — Прэмія імя Альфрэда П. Слоўна малодшага ({{lang-en|Alfred P. Sloan, Jr. Prize}})<ref>{{Cite web |url=http://visualsonline.cancer.gov/details.cfm?imageid=8172 |title=Архіўная копія |access-date=30 сакавіка 2013 |archive-date=20 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920191047/https://visualsonline.cancer.gov/details.cfm?imageid=8172 |url-status=dead }}</ref> * [[1982]] — [[Прэмія Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні]]<ref>http://www.laskerfoundation.org/awards/1982_b_description.htm#bishop {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150915045012/http://www.laskerfoundation.org/awards/1982_b_description.htm#bishop |date=15 верасня 2015 }}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1989/bishop-autobio.html Аўтабіяграфія Джона Майкла Бішіпа на Нобелеўскім сайце] {{ref-en}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 1976-2000}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бішап}} [[Катэгорыя:Імунолагі ЗША]] [[Катэгорыя:Мікрабіёлагі ЗША]] [[Катэгорыя:Малекулярныя біёлагі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты міжнароднай прэміі Гайрднера]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] 261t87wigwnnyf5hizcasc9vc8z4be8 Мікалай Андрэевіч Кавалёў 0 153981 5134733 5132802 2026-05-01T18:58:14Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, афармленне, стыль 5134733 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Кавалёў}} {{Навуковец |Імя = Мікалай Андрэевіч Кавалёў<br/>{{lang-ru|Николай Андреевич Ковалёв}} |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Месца нараджэння = |Месца смерці = |Навуковая сфера = [[Ветэрынарыя]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|ветэрынарных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}}, {{Навуковае званне|НАНБ|0}}, {{Навуковае званне|ААН РБ|0}} |Альма-матэр = [[Віцебскі ветэрынарны інстытут]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = {{Ордэн Знак Пашаны}} |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Мікалай Андрэевіч Кавалёў''' ({{ВДП}}) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[ветэрынарыя|ветэрынарыі]]. Акадэмік Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь (1994; член-карэспандэнт з 1992), акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003), доктар ветэрынарных навук (1977), [[прафесар]] (1979). == Біяграфія == Нарадзіўся 1 чэрвеня 1937 года ў в. Стары Дзедзін [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага раёна]]. Скончыў [[Віцебскі ветэрынарны інстытут]] (1959). У 1959—1961 гадах працаваў ветэрынарным урачом раённай ветлячэбніцы і галоўным ветэрынарным урачом у саўгасе «Высокаўскі» ў [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. З 1964 года — у [[Беларускі НДІ эксперыментальнай ветэрынарыі імя С. М. Вышалескага|Беларускім НДІ эксперыментальнай ветэрынарыі імя С. М. Вышалескага]] (у 1988—1999 гадах — дырэктар). Адначасова ў 1992 −1997 гадах — акадэмік-сакратар Аддзялення жывёлагадоўлі і ветэрынарыі [[Акадэмія аграрных навук Рэспублікі Беларусь|Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь]]. З 1999 года — загадчык лабараторыі, з 2002 года — галоўны навуковы супрацоўнік [[Інстытут эксперыментальнай ветэрынарыі імя С. М. Вышалескага НАН Беларусі|Інстытута эксперыментальнай ветэрынарыі імя С. М. Вышалескага НАН Беларусі]]. Член [[КПСС]] з 1965 года. Памёр 16 красавіка 2026 года. == Навуковая дзейнасць == Аўтар многіх навуковых работ па [[эпізааталогія|эпізааталогіі]] прыродна-ачаговых хвароб хатняй і дзікай жывёлы на Беларусі, распрацоўцы экспрэс-метадаў дыягностыкі, спосабаў прафілактыкі і лячэння інфекцыйнай паталогіі жывёл. Распрацаваў больш за 35 біяпрэпаратаў і метадаў дыягностыкі і прафілактыкі інфекцыйных захворванняў жывёлы. М. А. Кавалёў прымаў удзел у рабоце Сусветных ветэрынарных кангрэсаў у [[Мексіка|Мексіцы]] ([[Мехіка]]), [[Аўстралія|Аўстраліі]] ([[Сідней]]), [[Расія|Расіі]] ([[Масква]]), Міжнароднага эпізаатычнага бюро ў [[Парыж]]ы ў 1991, 1993, 1995 гг. і іншых мерапрыемстваў. Доўгі час з’яўляўся членам Усесаюзнай камісіі па біяпрэпаратам Міністэрства сельскай гаспадаркі СССР. Член Еўрапейскага таварыства вірусолагаў, антывіруснай асацыяцыі Рэспублікі Беларусь, рэдакцыйных калегій [[часопіс]]аў «Эпизоотология, иммунология, фармакология, санитария», «Экология и животный мир». === Навуковыя працы === М. А. Кавалёў з’яўляецца аўтарам больш за 360 навуковых прац, у т.л. 8 [[Манаграфія|манаграфій]] і 19 вынаходніцтваў і [[патэнт]]аў. Сярод апублікаванага: * Бешенство и его профилактика. — Мн., 1968 * Новые методы диагностики зоонозных инфекций. — Мн., 1982 * Профилактика инфекционных болезней животных. — Мн., 1988 * Бешенство животных. — Мн., 1990 (разам з М. Р. Таршысам, П. П. Кузняцовым); * Справочник по болезням сельскохозяйственных животных. — 2-е изд. — Мн., 1990 (у сааўт.). * Классическая и современная иммунология / [[Раіса Уладзіміраўна Тузава|Р. В. Тузова-Юсковец]], Н. А. Ковалёв. — Мн.: Белорусская наука, 2006. — 691 с. — На рус. яз. — ISBN 985-08-0758-X == Узнагароды == М. А. Кавалёў узнагароджаны ордэнам «[[Ордэн «Знак Пашаны»|Знак Пашаны]]», медалямі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Кавалёў Мікалай Андрэевіч||395}} * {{Крыніцы/ЭПБ|2|Кавалёў Мікалай Андрэевіч||452}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20190724050428/https://nasb.gov.by/bel/members/akademiki/kovalev.php КАВАЛЁЎ Мікалай Андрэевіч] на сайце НАН Беларусі * [https://csl.bas-net.by/personalii/63528/kovalev-nikolay-andreevich/ Мікалай Андрэевіч Кавалёў] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [http://vesti.belal.by/vesti/pdf/20120319.pdf НИКОЛАЙ АНДРЕЕВИЧ КОВАЛЁВ (К 75-летию со дня рождения]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кавалёў Мікалай Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Ветэрынары СССР]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі аграрных навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клімавіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] i3ir71mgwjw5cz60kv4lc3kjsb1xipl 5134735 5134733 2026-05-01T18:58:53Z DobryBrat 5701 пунктуацыя, стыль 5134735 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Кавалёў}} {{Навуковец |Імя = Мікалай Андрэевіч Кавалёў<br/>{{lang-ru|Николай Андреевич Ковалёв}} |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Месца нараджэння = |Месца смерці = |Навуковая сфера = [[Ветэрынарыя]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|ветэрынарных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}}, {{Навуковае званне|НАНБ|0}}, {{Навуковае званне|ААН РБ|0}} |Альма-матэр = [[Віцебскі ветэрынарны інстытут]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = {{Ордэн Знак Пашаны}} |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Мікалай Андрэевіч Кавалёў''' ({{ВДП}}) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[ветэрынарыя|ветэрынарыі]]. Акадэмік Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь (1994; член-карэспандэнт з 1992), акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003), доктар ветэрынарных навук (1977), [[прафесар]] (1979). == Біяграфія == Нарадзіўся 1 чэрвеня 1937 года ў в. Стары Дзедзін [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага раёна]]. Скончыў [[Віцебскі ветэрынарны інстытут]] (1959). У 1959—1961 гадах працаваў ветэрынарным урачом раённай ветлячэбніцы і галоўным ветэрынарным урачом у саўгасе «Высокаўскі» ў [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. З 1964 года — у [[Беларускі НДІ эксперыментальнай ветэрынарыі імя С. М. Вышалескага|Беларускім НДІ эксперыментальнай ветэрынарыі імя С. М. Вышалескага]] (у 1988—1999 гадах — дырэктар). Адначасова ў 1992−1997 гадах — акадэмік-сакратар Аддзялення жывёлагадоўлі і ветэрынарыі [[Акадэмія аграрных навук Рэспублікі Беларусь|Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь]]. З 1999 года — загадчык лабараторыі, з 2002 года — галоўны навуковы супрацоўнік [[Інстытут эксперыментальнай ветэрынарыі імя С. М. Вышалескага НАН Беларусі|Інстытута эксперыментальнай ветэрынарыі імя С. М. Вышалескага НАН Беларусі]]. Член [[КПСС]] з 1965 года. Памёр 16 красавіка 2026 года. == Навуковая дзейнасць == Аўтар многіх навуковых работ па [[эпізааталогія|эпізааталогіі]] прыродна-ачаговых хвароб хатняй і дзікай жывёлы на Беларусі, распрацоўцы экспрэс-метадаў дыягностыкі, спосабаў прафілактыкі і лячэння інфекцыйнай паталогіі жывёл. Распрацаваў больш за 35 біяпрэпаратаў і метадаў дыягностыкі і прафілактыкі інфекцыйных захворванняў жывёлы. М. А. Кавалёў прымаў удзел у рабоце Сусветных ветэрынарных кангрэсаў у [[Мексіка|Мексіцы]] ([[Мехіка]]), [[Аўстралія|Аўстраліі]] ([[Сідней]]), [[Расія|Расіі]] ([[Масква]]), Міжнароднага эпізаатычнага бюро ў [[Парыж]]ы ў 1991, 1993, 1995 гг. і іншых мерапрыемстваў. Доўгі час з’яўляўся членам Усесаюзнай камісіі па біяпрэпаратам Міністэрства сельскай гаспадаркі СССР. Член Еўрапейскага таварыства вірусолагаў, антывіруснай асацыяцыі Рэспублікі Беларусь, рэдакцыйных калегій [[часопіс]]аў «Эпизоотология, иммунология, фармакология, санитария», «Экология и животный мир». === Навуковыя працы === М. А. Кавалёў з’яўляецца аўтарам больш за 360 навуковых прац, у тым ліку 8 [[Манаграфія|манаграфій]] і 19 вынаходніцтваў і [[патэнт]]аў. Сярод апублікаванага: * Бешенство и его профилактика. — Мн., 1968 * Новые методы диагностики зоонозных инфекций. — Мн., 1982 * Профилактика инфекционных болезней животных. — Мн., 1988 * Бешенство животных. — Мн., 1990 (разам з М. Р. Таршысам, П. П. Кузняцовым); * Справочник по болезням сельскохозяйственных животных. — 2-е изд. — Мн., 1990 (у сааўт.). * Классическая и современная иммунология / [[Раіса Уладзіміраўна Тузава|Р. В. Тузова-Юсковец]], Н. А. Ковалёв. — Мн.: Белорусская наука, 2006. — 691 с. — На рус. яз. — ISBN 985-08-0758-X == Узнагароды == М. А. Кавалёў узнагароджаны ордэнам «[[Ордэн «Знак Пашаны»|Знак Пашаны]]», медалямі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Кавалёў Мікалай Андрэевіч||395}} * {{Крыніцы/ЭПБ|2|Кавалёў Мікалай Андрэевіч||452}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20190724050428/https://nasb.gov.by/bel/members/akademiki/kovalev.php КАВАЛЁЎ Мікалай Андрэевіч] на сайце НАН Беларусі * [https://csl.bas-net.by/personalii/63528/kovalev-nikolay-andreevich/ Мікалай Андрэевіч Кавалёў] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [http://vesti.belal.by/vesti/pdf/20120319.pdf НИКОЛАЙ АНДРЕЕВИЧ КОВАЛЁВ (К 75-летию со дня рождения]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кавалёў Мікалай Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Ветэрынары СССР]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі аграрных навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клімавіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] 0bwnfuar9a5ay1htxzw8ob5kr8pdciu Мікалай Кавалёў 0 153982 5134715 3671114 2026-05-01T18:19:47Z DobryBrat 5701 дапаўненне 5134715 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{цёзкі2|Кавалёў}} '''Мікалай Кавалёў''':</noinclude> * [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (1937—2026) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі. * [[Мікалай Кузьміч Кавалёў]] — [[Герой Савецкага Саюза]]. <noinclude>{{Спіс цёзак-цёзак}}</noinclude> 0hklk6qs0z4b8129w5pixukmrdxko9p Літоўскае генерал-губернатарства 0 154318 5134818 4918209 2026-05-02T01:54:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134818 wikitext text/x-wiki '''Літоўскае генерал-губернатарства''' (1794—1801), '''Літоўскае ваеннае губернатарства''' (1801—1830), '''Віленскае часовае ваеннае губернатарства''' (1830—1832), '''Віленскае ваеннае генерал-губернатарства''' (1832—1864), '''Віленскае генерал-губернатарства''' (1864—1912) — шэраг генерал-губернатарстваў у [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]] ў [[1794]]—[[1912]] гг. з цэнтрам у [[Гродна|Гродне]] (з 1794 г.) і [[Вільня|Вільні]] (з 1795 г.), якія па сутнасці тэрытарыяльна і бюракратычна з'яўляліся пераемнікамі адзін аднаго. Першае генерал-губернатарства было створана ў [[1794]] г. з акупаваных зямель [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якія Расійская Імперыя ўключыла ў свой склад па выніках [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзела Рэчы Паспалітай]] (1795). Неафіцыйна (а часам і ў афіцыйных дакументах расійскай улады) гэтыя генерал-губернатарствы называліся як «літоўскія губерні», «Літоўскі край» ці «Літва». == Літоўскае генерал-губернатарства (1794—1801) == Паводле свайго маніфеста ад [[30 кастрычніка]] [[1794]] г. расійская імператрыца [[Кацярына II|Кацярына ІІ]] загадала пасля падаўлення [[паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]] галоўнакамандуючаму расійскімі войскамі [[Мікалай Васілевіч Рапнін|Мікалаю Рапніну]] падзяліць акупаваныя землі Вялікага Княства Літоўскага на тры часткі (у складзе 17 паветаў) — Ковенскую, Віленскую і Гродзенскую, і прызначыла Рапніна літоўскім генерал-губернатарам (ці «генерал-губернатарам Літоўскага княства») з рэзідэнцыяй (Вярхоўным Праўленнем) у [[Гродна|Гродне]]<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, №17264; [[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|''Анішчанка, Я.К.'']] Інкарпарацыя... С. 371.</ref><ref>Паралельна Мікалай Рапнін быў ліфляндскім і эстляндскім генерал-губернатарам, а цалкам князь афіцыйна менаваўся як «Яе Імператарскай Вялікасці, Самаўладцы Усерасійскай генерал-аншэф, Галоўнакамандуючы войскамі, ахапіўшымі Вялікае Княства Літоўскае, сенатар, ліфляндскі, эстляндскі і літоўскі генерал-губернатар, Яе Вялікасці генерал-ад'ютант, палкоў лейб-гвардыі Ізмайлаўскага падпалкоўнік, Таўрычаскага грэнадзерскага шэф, і ордэнаў расійскіх Св. Апостала Андрэя Першакліканага, Аляксандра Неўскага, ваеннага Св. Вялікапакутніка і пабеданосца Георгія і Св. Роўнаапостальнага князя Уладзіміра першых ступеняў, каралеўскага польскага Белага Арла і вялікакняскага Галсцінскага Св. Ганны кавалер». Гл.: Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, №17264.</ref>. Пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзела Рэчы Паспалітай]] [[14 снежня]] [[1795]] г. захопленыя тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага, якія яшчэ з 30 кастрычніка 1794 г. падпарадкоўваліся літоўскаму генерал-губернатару Рапніну, былі падзелены на [[Слонімская губерня|Слонімскую]] (тэрытарыяльна правобраз будучай [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]) і [[Віленская губерня|Віленскую губерні]] і засталіся пад кіраваннем літоўскага генерал-губернатара<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, №17417.</ref><ref>У 1795—1796 гг. літоўскі генерал-губернатар князь Рапнін ва ўказах Кацярыны ІІ (а пасля і Паўла І) менаваўся часам як віленскі і слонімскі генерал-губернатар. Гл.: Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, №17430, 17494, 17519.</ref>. Цэнтрам Літоўскага генерал-губернатарства, якое тады складалася толькі са Слонімскай і Віленскай губерняў, станавілася [[Вільня]]. Афіцыйнай рэзідэнцыяй генерал-губернатара ў Вільні стаў палац віленскіх каталіцкіх біскупаў, які быў пабудаваны апошнім у часы Вялікага Княства Літоўскага [[біскупы віленскія|віленскім біскупам]] (1762—1794) [[Ігнацій Якуб Масальскі|Ігнатам-Якубам Масальскім]] (1727—1794). Палац пачаў выконваць не толькі функцыі месца жыхарства і службы генерал-губернатара, але і месца перабывання для расійскага імператара, членаў яго сям'і і высокіх гасцей (у тым ліку з каранаваных асоб), калі яны наведвалі горад. (Зараз былы палац генерал-губернатара служыць [[Прэзідэнцкі палац, Літва|рэзідэнцыяй прэзідэнта Рэспублікі Літва]]). Паводле ўказа расійскага імператара (1796—1801) [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]] ад [[12 снежня]] [[1796]] г. [[Віленская губерня|Віленская]] і [[Слонімская губерня|Слонімская губерні]] былі аб'яднаны ў адну [[Літоўская губерня|Літоўскую губерню]]<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 24, №17634.</ref>, толькі з якой пачало складацца Літоўскае генерал-губернатарства. Генерал-губернатарства з цэнтрам у Вільні неафіцыйна (а часта і ў афіцыйных дакументах) называлася як «літоўскія губерні», «літоўскія правінцыі», «Літоўскі край» ці «Літва». == Літоўскае ваеннае губернатарства (1801—1830) == Літоўскае ваеннае губернатарства было створана паводле ўказу расійскага імператара (1801—1825) [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] ад 9 (21) верасня 1801 г., якім [[Літоўская губерня]] падзялялася на «дзве літоўскія» — [[Віленская губерня|Літоўска-Віленскую]] і [[Гродзенская губерня|Літоўска-Гродзенскую губерні]], што былі ўключаны тым жа ўказам ў склад Літоўскага ваеннага губернатарства з цэнтрам у [[Вільня|Вільні]]<ref>Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор першы. Т. 26, №20004.</ref><ref>Указам ад 9 (21) верасня 1801 г. Літоўская губерня падзялялася на «дзве літоўскія» губерні (Віленскую і Гродзенскую губерні), а Беларуская губерня на «дзве беларускія» губерні (Віцебскую і Магілёўскую губерні), якія адразу пачалі пісацца як «Літоўска-Віленская губерня» (ці «Літоўская Віленская губерня»), «Літоўска-Гродзенская губерня» (ці «Літоўская Гродзенская губерня»), «Беларуска-Віцебская губерня» (ці «Беларуская Віцебская губерня») і «Беларуска-Магілёўская губерня» (ці «Беларуская Магілёўская губерня»). Азначэнні «Літоўска-» («Літоўская») і «Беларуска-» («Беларуская») выкарыстоўваліся для абазначэння тапанімічнага характару губерні і часта не ўказваліся. Пасады губернатараў і губернскіх устаноў таксама часта пісаліся з указаннем тапанімічнага характару губерні: «літоўска-віленскі губернатар», «Літоўска-Віленскае губернскае праўленне» і г.д. У афіцыйных назвах пасады генерал-губернатара ці генерал-губернатарства (з пералікам губерняў, якія ў ваходзілі ў склад генерал-губернатарства) азначэнні «Літоўская» ці «Беларуская» у назве губерняў у 1801—1840 гг. не выкарыстоўваліся: напрыклад, «віцебскі, магілёўскі, смаленскі і калужскі генерал-губернатар», «віленскі ваенны, гродзенскі, беластоцкі і мінскі генерал-губернатар» і г.д. Пасля падзелу (паводле таго ж указа ад 9 (21) верасня 1801 г.) [[Маларасійская губерня|Маларасійскай губерні]] на дзве губерні (Чарнігаўскую і Палтаўскую) яны таксама пэўны час пісаліся як Маларасійска-Палтаўская губерня (альбо «Маларасійская Палтаўская губерня») і Маларасійска-Чарнігаўская губерня («Маларасійская Чарнігаўская губерня»).</ref><ref>''Швед, В.В.'' Губернскі Гродна... С. 5.</ref>. У складзе Літоўскага ваеннага губернатарства знаходзіліся толькі [[Віленская губерня|Літоўска-Віленская]] і [[Гродзенская губерня|Літоўска-Гродзенская губерні]]. Ваеннае губернатарства з цэнтрам у Вільні неафіцыйна (а часта і ў афіцыйных дакументах) працягвала называцца як «літоўскія губерні», «літоўскія правінцыі», «Літоўскі край» ці «Літва». <gallery perrow=5> File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 27 nr 20369 - p 220 - 1802 AD.jpg|Паведамленне 14 жніўня 1802 г. Літоўскага ваеннага губернатара Сенату ''Аб перадачы Ашмянскага павета да Гродзенскай губерні''<ref>[[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі павет]] у канечным выніку не быў уключаны ў склад Літоўска-Гродзенскай губерні.</ref>. Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор першы. Т. 27, №20369. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 1 Т 28 nr 21317 - p0359.jpg|Указ 31 мая 1804 г. ''Аб дазволе водпуску хлеба з літоўскіх губерняў замяжу''. Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор першы. Т. 28, №21317. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 1 T 30 nr 23534 - p0874.jpg|Указ Сената 11 сакавіка 1809 г. ''Аб правядзенні дваранскіх выбараў у губернях, вернутых ад Польшчы, паводле ўказаў 5 сакавіка 1805 г. і 11 кастрычніка 1807 г.'' Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор першы. Т. 30, №23534. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 1 T 31 nr 24370 - p0378.jpg|Палажэнне 6 кастрычніка 1810 г. ''Аб размежаванні Літоўска-Віленскай губерні''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 31, №24370. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 1 Т 32 nr 25005 - p0199.jpg|Меркаванне Дзяржаўнага Савета 18 снежня 1811 г. ''Аб распаўсюджанні палажэння пра размежаванне Віленскай губерні і на Мінскую губерню''. Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор першы. Т. 32, №25005. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 1 Т 35 nr 27333 - p0191.jpg|Указ сената 1 красавіка 1818 г. ''Аб зацвярджэнні распараджэнняў Віленскага губернскага праўлення адносна размежавання і справодства казённых і пажалаваных маёнткаў.'' Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор першы. Т. 35, №27333. File:Vitebsk district marshal of nobility Waclaw Kossow certificate to Victor Gejnysz - page 1 - 1813 AD.JPG|Пасведчанне віцебскага павятовага маршалка Вацлава Косава музычнаму артысту шляхціцу Вількамірскага павета [[Віленская губерня|Літоўска-Віленскай губерні]] Віктару Гейнышу, 27 жніўня 1813 г. ''(пярэдняя старонка)'' File:Vitebsk district marshal of nobility Waclaw Kossow certificate to Victor Gejnysz - page 2 - 1813 AD.JPG|Пасведчанне віцебскага павятовага маршалка Вацлава Косава музычнаму артысту шляхціцу Вількамірскага павета [[Віленская губерня|Літоўска-Віленскай губерні]] Віктару Гейнышу, 27 жніўня 1813 г. ''(адваротная старонка)'' </gallery> == Віленскае часовае ваеннае губернатарства (1830—1832) == 1 (13) снежня 1830 г. у Літоўска-Віленскай, Літоўска-Гродзенскай, Мінскай губернях і Беластоцкай вобласці было ўведзена ваеннае становічша ў сувязі з [[паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскім паўстаннем 1830—1831 гадоў]]<ref>Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор другі. Т. 5, аддзяленне 2, № 4155.</ref>. Літоўскае ваеннае губернатарства было пераўтворана ў снежні [[1830]] г. у «Віленскае і Гродзенскае часовае ваеннае губернатарства», якое скарочана пісалася як «Віленскае часовае ваеннае губернатарства» альбо «Віленскае ваеннае губернатарства». У яго складзе знаходзіліся [[Віленская губерня|Літоўска-Віленская]] і [[Гродзенская губерня|Літоўска-Гродзенская губерні]]. Паводле царскага ўказу ад [[30 кастрычніка]] [[1831]] г. [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкая вобласць]] (1808—1842) перайшла пад уладу віленскага часовага ваеннага губернатара і ў склад Віленскага часовага ваеннага губернатарства. <gallery perrow=5> File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 2. Tom 7. Otdelenie 1 nr 5086.jpg|Палажэнне Камітэта міністраў 19 студзеня 1832 г. ''Аб заснаванні паліцыі ў прыватных гарадах Гродзенскай губерні: Слоніме, Лідзе і Валкавыску''. Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор другі, Т. 7, №5086. </gallery> == Віленскае ваеннае генерал-губернатарства (1832—1864) == [[File:Vilnia, Masalski. Вільня, Масальскі (P. Benoist, 1850).jpg|thumb|Палац генерал-губернатара ў [[Вільня|Вільні]], 1850 г.]] Віленскае часовае ваеннае губернатарства [[1 чэрвеня]] [[1832]] г. было рэарганізавана ў «Віленскае ваеннае генерал-губернатарства». У яго складзе знаходзіліся [[Віленская губерня|Літоўска-Віленская]] і [[Гродзенская губерня|Літоўска-Гродзенская губерні]], а таксама і [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкая вобласць]] (1808—1842). З-за таго, што генерал-губернатар меў званне яшчэ і ваеннага губернатара адной з падначаленых губерняў (Віленскай губерні), адміністрацыйна-тэрытарыяльная структура мела поўную афіцыйную назву «Віленскае ваеннае губернатарства, Гродзенскае і Беластоцкае генерал-губернатарства», адлюстроўваючы пералік адзінак, якія ўваходзілі ў яго склад, а кіраўнік — «віленскі ваенны губернатар, гродзенскі і беластоцкі генерал-губернатар» (г.зн. ваенны губернатар, які вярхоўна кіруе і грамадзянскай часткай у губернях). Найчасцей у законах і дакументах ужываліся больш скарочаная афіцыйная назва «Віленскае ваеннае, Гродзенскае і Беластоцкае генерал-губернатарства» і, адпаведна, тытул «віленскі ваенны, гродзенскі і беластоцкі генерал-губернатар». У справаводстве ў [[1832]]—[[1864]] гг. маглі таксама выкарыстоўвацца і іншыя скарачэнні: «віленскі ваенны і генерал-губернатар», «віленскі ваенны генерал-губернатар», «віленскі ваенны губернатар» ці «віленскі генерал-губернатар». У [[1834]] г. у склад Віленскага ваеннага генерал-губернатарства ўвайшла яшчэ і [[Мінская губерня]]. Адміністрацыйна-тэрытарыяльная структура пачала афіцыйна называцца «Віленскае ваеннае губернатарства, Гродзенскае, Мінскае і Беластоцкае генерал-губернатарства» (ці «Віленскае ваеннае, Гродзенскае, Мінскае і Беластоцкае генерал-губернатарства»), а генерал-губернатар як «віленскі ваенны губернатар, гродзенскі, мінскі і беластоцкі генерал-губернатар» (ці «віленскі ваенны, гродзенскі, мінскі і беластоцкі генерал-губернатар»). Неафіцыйна (а часам і ў афіцыйных дакументах расійскай улады) Віленскае ваеннае генерал-губернатарства працягвала называцца як «літоўскія губерні», «Літоўскі край» ці «Літва». [[18 ліпеня]] [[1840]] г. расійскі імператар (1825—1855) [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] перайменаваў Літоўска-Віленскую і Літоўска-Гродзенскую губерні ў адпаведна Віленскую і Гродзенскую губерні, а Беларуска-Віцебскую і Беларуска-Магілёўскую губерні — у [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую губерні]]<ref>Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор другі. Т. 15, аддзяленне 1, №13678.</ref>. [[File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 T 17 Otd 2 nr 16347.jpg|left|thumb|Указ 18 снежня 1842 г. ''Аб пераўтварэнні паўночна-заходніх губерняў''. Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор другі, Т. 17, аддзял. 2, №16347.]] Паводле ўказу ад [[18 снежня]] [[1842]] г. са складу [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] былі вылучаны [[Ковенскі павет (Расійская імперыя)|Ковенскі]], [[Цельшаўскі павет|Цельшаўскі]], [[Расіенскі павет|Расіенскі]], [[Панявежскі павет (Расійская імперыя)|Панявежскі]], [[Вількамірскі павет (Расійская імперыя)|Вількамірскі]] і [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Новааляксандраўскі]] паветы, з якіх была створана новая губерня — [[Ковенская губерня]], якая ўвайшла ў склад Віленскага ваеннага генерал-губернатарства<ref>Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор другі, Т. 17, аддзяленне 2, №16347.</ref>. Тым жа ўказам ад [[18 снежня]] [[1842]] г. [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкая вобласць]] (1808—1842) была ўключана ў склад [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Адміністрацыйна-тэрытарыяльная структура пачала афіцыйна поўнасцю называцца як «Віленскае ваеннае губернатарства, Ковенскае, Гродзенскае і Мінскае генерал-губернатарства», адлюстроўваючы пералік складовых адзінак ваеннага генерал-губернатарства — Віленская, Ковенская, Гродзенская і Мінская губерні; а ваенны генерал-губернатар поўнасцю — як «віленскі ваенны губернатар, ковенскі, гродзенскі і мінскі генерал-губернатар». Пасля скасавання ў Расійскай Імперыі [[уніяцтва|ўніяцтва]] (1839) у адносінах да Віленскага ваеннага генерал-губернатарства (як жаданне паказаць этнаканфесійна «рускі» (г.зн. праваслаўны), а не «літоўскі» ці «польскі» (г.зн. каталіцкі)<ref>Пад «Польшчай» тады разумелася тэрыторыя былой Рэчы Паспалітай, якая была саюзам Польскага каралеўства («Кароны») і Вялікага Княства Літоўскага («Княства» ці «Літвы»).</ref> характар гэтых зямель) у расійскай урадавай тэрміналогіі (а хутка — і ў публіцыстыцы) пачаў ужывацца тэрмін [[Паўночна-Заходні край|«Паўночна-Заходні край» («паўночна-заходнія губерні»)]]<ref>Упершыню тэрмін «паўночна-заходнія губерні» ужыты ў афіцыйным заканадаўстве ва ўказе ад 18 снежня 1842, якім праводзілася рэарганізацыя адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Віленскага ваеннага генерал-губернатарства: са складу Віленскай губерні былі вылучаны Ковенскі, Цельшаўскі, Расіенскі, Панявежскі, Вількамірскі і Новааляксандраўскі для стварэння Ковенскай губерні, а Беластоцкая вобласць (1808—1842) уключана ў склад Гродзенскай губерні. (Гл.: Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор другі. Т. 17, аддзяленне 2, №16347). Другім разам у Поўным сборы законаў Расійскай Імперыі тэрмін ужываецца ва ўказе Сената ад 27 ліпеня 1843 г. («Аб прывядзені ў дзейнасць Найвысачайшага ўказа 18 снежня 1842 года адносна стварэння ў новым складзе паўночна-заходніх губерняў» — гл.: Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор другі. Т. 18, аддзяленне 1, № 17074), а трэцім разам — ужо толькі з 1863 г.</ref> ці «Заходні край» («заходнія губерні»), хоць тэрмін [[Заходні край|«Заходні край» («заходнія губерні»)]] ужываўся паралельна для абазначэння ўсіх дзевяці «заходніх губерняў» (Валынскай, Падольскай, Кіеўскай, Ковенскай, Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай губерняў)<ref>Цьвікевіч, А. «Западно-руссизм»... С. 17; ''Миллер, А.'' [http://uchebilka.ru/literatura/12119/index.html?page=2 Формирование наций у восточных славян в XIX в. — проблема альтернативности и сравнительно-исторического контекста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305011318/http://uchebilka.ru/literatura/12119/index.html?page=2%e2%80%8e |date=5 сакавіка 2016 }}.</ref><ref>Нават пасля паўстання 1863—1864 гадоў, калі тэрмін «Паўночна-Заходні край» пачаў шырока ўжывацца ў заканадаўчых актах, афіцыйных дакументах і публіцыстыцы, тэрмін «Заходні край», які «прыжыўся» у грамадскай свядомасці ў адносінах да генерал-губернатарства з цэнтрам у Вільні, яшчэ часам суадносіўся толькі з Віленскім генерал-губернатарствам. Так, у дванаццатым томе (1894) вядомага і папулярнага энцыклапедычнага слоўніка Бракгауза і Эфрона ў артыкуле «Западный край» указваецца, што тэрмін адносіцца да дзевяці заходніх губерняў Расійскай імперыі — Ковенскай, Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Віцебскай, Магілёўскай, Валынскай, Падольскай і Кіеўскай, але і адзначаецца, што пад Заходнім краем пераважна разумеюцца першыя шэсць губерняў («паўночна-заходніх»). А ў дзявятым томе (1902) выдання «Большая энциклопедия: Словарь общедоступных сведений по всем отраслям знания» пад рэдакцыяй Южакова ўказваецца, што тэрмін «Заходні край» адносіцца да дзевяці заходніх губерняў, а часцей за ўсё — да шасці губерняў (Ковенскай, Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай) ці ўвогуле — да трох (Ковенскай, Віленскай і Гродзенскай), якія складалі Віленскае генерал-губернатарства. Гл.: Западный край // Энциклопедический словарь; изд. Ф.А. Брокгауз… С. 247; Западный край // Большая энциклопедия… С. 507.</ref>. Аднак да пачатку [[Сялянская рэформа ў Расійскай Імперыі|сялянскай рэформы (1861)]] і асабліва да паўстання 1863—1864 гадоў тэрмін «Паўночна-Заходні край» (ці «Заходні край» — у значэнні Віленскага ваеннага генерал-губернатарства) выкарыстоўваўся вельмі рэдка. Нягледзячы на тое, што ўніяты [[Заходні край|заходніх губерняў]] былі пераведзены ў [[праваслаўе]], у краі мелася значная доля католікаў — з асабліва высокім працэнтам у Ковенскай, Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губернях. У [[1850]]—[[1855]] гг. віленскі ваенны генерал-губернатар кіраваў і [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругай]]. Паводле ўказу ад [[17 лютага]] [[1856]] г. [[Мінская губерня]] была вылучана са складу Віленскага ваеннага генерал-губернатарства і перастала ўваходзіць у склад якога небудзь генерал-губернатарства. Само Віленскае ваеннае генерал-губернатарства афіцыйна пачало поўнасцю называцца як «Віленскае ваеннае губернатарства, Ковенскае і Гродзенскае генерал-губернатарства» (ці «Віленскае ваеннае, Ковенскае і Гродзенскае генерал-губернатарства»). [[File:Vilnia, Pałacavy, Masalski. Вільня, Палацавы, Масальскі (J. Caildrau, 1863).jpg|thumb|Палац генерал-губернатара ў [[Вільня|Вільні]], 1863 г.]] У сувязі з сялянскімі хваляваннямі (пасля [[Сялянская рэформа ў Расійскай Імперыі|адмены прыгону ў 1861 г. у Расійскай імперыі]]) і ростам апазіцыйнасці мясцовых (галоўным чынам, каталіцкіх і польскамоўных) дваран, якія патрабавалі злучэння «заходніх губерняў» з губернямі [[Царства Польскае|Царства Польскага]], паводле ўказу ад [[16 жніўня]] [[1862]] г. [[Мінская губерня]] зноў увайшла (да [[22 снежня]] [[1870]] г.) у склад Віленскага ваеннага генерал-губернатарства, якое пачало поўнасцю называцца як «Віленскае ваеннае губернатарства, Ковенскае, Гродзенскае і Мінскае генерал-губернатарства» (ці «Віленскае ваеннае, Ковенскае, Гродзенскае і Мінскае генерал-губернатарства»), а яго кіраўнік як «віленскі ваенны губернатар, ковенскі, гродзенскі і мінскі генерал-губернатар» (ці «віленскі ваенны, ковенскі, гродзенскі і мінскі генерал-губернатар»). Паводле рэформы генерал-губернатары Расійскай імперыі з [[1862]] г. сталі прызначацца адначасова і на пасаду начальніка аднайменнай ваеннай акругі: віленскі ваенны генерал-губернатар узначаліў [[Віленская ваенная акруга|Віленскую ваенную акругу]], што працягвалася да [[1884]] г. Паводле ўказу Сената ад [[30 красавіка]] [[1863]] г.<ref name="ReferenceA">Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор другі. Т. 38, аддзяленне 1, №39561.</ref> па прычыне пачатку [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Магілёўская губерня|Магілёўская]] і [[Віцебская губерня|Віцебская губерні]] былі пераведзены (гэтак жа як і часовыя ваенныя губернатары ў літоўска-беларускіх землях<ref>Напярэдадні паўстання 1863—1864 гадоў і ў час яго губернатары Ковенскай, Гродзенскай, Віцебскай і Магілёўскай губерняў атрымлівалі статус ваенных губернатараў, падпарадкоўваліся віленскаму ваеннаму генерал-губернатару і менаваліся як «ваенны губернатар горада Коўна і ковенскі грамадзянскі губернатар», «ваенны губернатар горада Гродна і гродзенскі грамадзянскі губернатар» і г.д. Мінскі і віленскі губернатары не атрымалі такога статусу, бо ў Мінскай губерні ўжо дзейнічаў асобны [[Мінскае ваеннае губернатарства|мінскі часовы ваенны губернатар]], а ў Віленскай губерні функцыі ваеннага губернатара выконваў сам віленскі ваенны генерал-губернатар.</ref>) пад уладу віленскага ваеннага генерал-губернатара. Ва ўказе адзначалася: ''«<...> па прычыне пастаянна ўзрастаючых мяцежніцкіх дзеянняў, і з мэтай сканцэнтравання ў асобе Галоўнага Начальніка края неабходных сродкаў для своечасовага прыняцця належных мер да сканчэння падобных беспарадкаў <...> прадаставіць Галоўнаму Начальніку края права часова знімаць з пасад грамадзянскіх губернатараў 6-ці губерняў (Віленскай, Ковенскай, Гродзенскай, Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай) і прызначаць для выканання іх абавязкаў іншых асоб, на сваё меркаванне <...> Незалежна ад таго, што дзве Беларускія губерні<ref>Віцебская і Магілёўская губерні.</ref> і Мінская губерня складаюць, па тым элементам насельніцтва, якія ў іх знаходзяцца, у многіх адносінах як бы асобную ад Літоўскіх губерняў<ref>Віленская, Ковенская і Гродзенская губерні.</ref> групу, і патрабуюць асобных рашучых распараджэнняў, і ў асаблівасці для аказання садзейнічання да ўтаймавання мяцяжу ў Літве, для чаго спакой і строгі парадак у гэтых губернях павінны быць цалкам неадкладна ўстаноўлены, <...> дазволіць Галоўнаму Начальніку края прызначаць, на сваё меркаванне, <...> у адзначаных губернях да выканання абавязкаў часовых ваенных губернатараў <...>»''<ref name="ReferenceA"/>. З аднаго боку расійская ўлада не хацела злучаць шэсць губерняў разам і не прызнавала падобнасць Магілёўскай і Віцебскай губерняў з іншымі губернямі, створанымі з земляў былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а з другога — па прычыне паўстання вымушана была аб'яднаць іх пад адной адміністрацыяй у паўстанчы і пасляпаўстанчы час, чым ускосна прызнавалася наяўнасць еднасці і салідарнасці мясцовага дваранства, якія захаваліся з часоў Вялікага Княства Літоўскага. [[File:Decree of the Vilno General-Governor Mikhail Nikolayevich Muravyov to Vitebsk Governor Alexander Ogolin - 1863 AD.jpg|thumb|Дакумент канцылярыі віленскага ваеннага генерал-губернатара з выкарыстаннем вуглавога штампа «Віленскі ваенны, ковенскі, гродзенскі і мінскі генерал-губернатар з падпарадкаваннем Віцебскай і Магілёўскай губерняў», 9 мая 1863 г.]] У гэтай сітуацыі быў прыдуманы новы бюракратычны тэрмін, які па сутнасці падкрэсліваў нежаданне расійскай улады мець злучанымі гэтыя шэсць губерняў ([[Віленская губерня|Віленскую]], [[Ковенская губерня|Ковенскую]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскую]], [[Мінская губерня|Мінскую]], [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую губерні]]). Афіцыйная назва новай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай структуры атрымала з [[30 красавіка]] [[1863]] г. дзіўную для менавання генерал-губернатарстваў Расійскай імперыі форму: «Віленскае ваеннае губернатарства, Ковенскае, Гродзенскае і Мінскае генерал-губернатарства з падпарадкаваннем Віцебскай і Магілёўскай губерняў». Афіцыйна віленскі ваенны генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]] (1796—1866) у [[1863]]—[[1864]] гг. называўся «Віленскі ваенны губернатар, ковенскі, гродзенскі і мінскі генерал-губернатар і галоўны начальнік Віцебскай і Магілёўскай губерняў». З [[1863]] г. віленскі ваенны генерал-губернатар (віленскі генерал-губернатар) у афіцыйным справаводстве пачаў стала паралельна называцца як «галоўны начальнік Паўночна-Заходняга края» (ці скарочана як «галоўны начальнік края»<ref>Неафіцыйна (а часта і ў афіцыйнай перапісцы) у тыя часы генерал-губернатары Расійскай імперыі называліся «галоўны начальнік края» ці «Начальнік края» (па аналогіі як грамадзянскі губернатар часам у афіцыйнай перапісцы называўся «начальнікам губерні», а павятовы маршалак як «начальнік павета», што не выклікала эмоцый).</ref>), усе шэсць губерняў якога стала пачалі сукупна менавацца як [[Паўночна-Заходні край|«паўночна-заходнія губерні» («Паўночна-Заходні край»)]]. У расійскай імперскай ідэалогіі тэрмін «Паўночна-Заходні край» акрамя геаграфічнай прывязкі стала набыў выразную ідэалагічную афарбоўку, фактычна пачаў абазначаць паўночна-заходнюю частку «адзінай Русі» — «Паўночна-Заходнюю Русь» («Паўночна-Заходнюю Расію»), стаў часта і шырока выкарыстоўвацца ў адносінах да літоўска-беларускіх губерняў паводле ідэалогіі [[заходнерусізм|«заходнерусізма»]]. Па прычыне паўстання восенню [[1863]] г. [[Аўгустоўская губерня]] (дзе сялянства было ў асноўным балтамоўнае) у ваенна-адміністрацыйных адносінах была таксама пераведзена пад уладу віленскага ваеннага генерал-губернатара, якому даручалася кіраваць ваеннымі і паліцэйскімі дзеяннямі супраць паўстанцаў. У афіцыйнай поўнай назве віленскага ваеннага генерал-губернатарства гэта ніяк не адлюстравалася. Перавод Аўгустоўскай губерні пад уладу віленскага ваеннага генерал-губернатара быў адным з першых крокаў праекта ўрада аб вылучэнні Аўгустоўскай губерні са складу [[Царства Польскае|Царства Польскага]], бо, паводле думкі віленскага ваеннага генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]], у Аўгустоўскай губерні ''«насельніцтва больш жмудскае<ref>Генерал-губернатар Міхаіл Мураўёў выкарыстоўвае тэрмін «жмудзь» (жамойты) у адносінах да [[літоўцы|балтамоўнага насельніцтва, якое зараз прынята называць «літоўцамі»]]. Цікава, што менавіта на аснове балцкіх гаворак Аўгустоўскай губерні вакол [[Марыямпале]] (па сучаснай класіфікацыі — сувалкійская гаворка аўкштайцкага дыялекта літоўскай мовы) пачала з 1880-х гг. стварацца сучасная [[літоўская мова|літоўская літаратурная мова]].</ref> і таму па ўсёй справядлівасці належыць не да Польшчы, а да Літоўскага края»''<ref>''Staliunas, D.'' Making Russians... P. 32; Западные окраины Российской империи... С. 183—184.</ref>. Да падзелаў Рэчы Паспалітай значная частка тэрыторыі Аўгустоўскай губерні ўваходзіла ў склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Аднак пасля падаўлення ў [[1864]] г. паўстання верагодны праект рэканфігурацыі меж [[Царства Польскае|Царства Польскага]] быў пакінуты ўрадам<ref>Западные окраины Российской империи... С. 183—184.</ref>. <gallery perrow=5> File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 T 13 Otd 2 nr 11405 p 16.jpg|Указ Сената 14 ліпеня 1838 г. ''Аб заснаванні часовых станцый на Таурагенскай шашы''. Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор другі, Т. 13, аддзял. 1, №11405. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 T 21 Otd 2 nr 20446.jpg|Указ 17 верасня 1846 г. ''Аб прызначэнні перакладчыка ў гродзенскую камісію, заснаваную для перагляда актавых кніг у адміністрацыйных установах заходніх губерняў''. Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор другі, Т. 21, аддзял. 2, №20446. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 T 36 Otd 2 nr 37437.jpg|Палажэнне 26 верасня 1861 г. ''Аб скасаванні ў літоўскіх губернях некаторых павіннасцей сялян у адносінах да маянткоўцаў''<ref>Прыкметна, што Мінская губерня, якая ў 1861 г. не ўваходзіла ў склад Віленскага ваеннага генерал-губернатарства, названа «літоўскай».</ref>. Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор другі, Т. 36, аддзял. 2, №37437. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 Т 38 Otd 1 nr 39161 - p 60.jpg|Рэскрыпт 14 студзеня 1863 г. ''Аб наданні віленскаму ваеннаму, гродзенскаму, мінскаму і ковенскаму генерал-губернатару асаблівай улады і прадастаўленні яму права прымаць меры, неабходныя для захавання спакоя ў краі, па прычыне беспарадкаў, узніклых у Царстве Польскім''. Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор другі, Т. 38, аддзял. 1, №39161. </gallery> == Віленскае генерал-губернатарства (1864—1912) == [[File:Palace of Bishop of Vilnius Ignotas Masalskis. Lithuania.jpg|left|thumb|Палац генерал-губернатара ў [[Вільня|Вільні]], 1870-ыя гг.]] Па жаданні расійскага імператара (1855—1881) [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]] указам Сената ад [[25 лютага]] [[1864]] г. «Віленскае ваеннае губернатарства, Ковенскае, Гродзенскае і Мінскае генерал-губернатарства» было перайменавана ў «Віленскае, Ковенскае, Гродзенскае і Мінскае генерал-губернатарства»<ref>Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор другі, Т. 39, аддз. 1, №40635. Тым жа ўказам былі перайменаваны і іншыя ваенныя генерал-губернатарствы і ваенныя губернатарствы Расійскай імперыі.</ref> і афіцыйна складалася з Віленскай, Ковенскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў. З-за таго, што пад уладай віленскага генерал-губернатара знаходзіліся яшчэ Віцебская і Магілёўская губерні, адміністрацыйна-тэрытарыяльная структура, якая складалася з шасці губерняў ([[Віленская губерня|Віленская]], [[Ковенская губерня|Ковенская]], [[Гродзенская губерня|Гродзенская]], [[Мінская губерня|Мінская]], [[Віцебская губерня|Віцебская]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўская губерні]]), у дакументах пачала менавацца як «Віленскае, Ковенскае, Гродзенскае і Мінскае генерал-губернатарства з падпарадкаваннем Віцебскай і Магілёўскай губерняў», а генерал-губернатар як «віленскі, ковенскі, гродзенскі і мінскі генерал-губернатар і галоўны начальнік Віцебскай і Магілёўскай губерняў». [[File:Vilniaus generalgubernatūros rūmai. XIX a. 8 deš..jpg|thumb|Палац генерал-губернатара ў [[Вільня|Вільні]], фота канца XIX ст.]] З [[1864]] па [[1884]] г. існавала спецыяльная пасада памочніка віленскага генерал-губернатара па грамадзянскай частцы кіравання, бо, нягледзячы на перайменаванне пасады, для генерал-губернатара аднымі з галоўных былі ваенныя функцыі. Як толькі пагроза новых ваенных выступленняў у Паўночна-Заходнім краі стала ўжо лічыцца малаверагоднай, [[27 чэрвеня]] [[1869]] г. [[Магілёўская губерня|Магілёўская]], а [[2 лістапада]] [[1869]] г. — [[Віцебская губерня]] былі выведзены з-пад улады віленскага генерал-губернатара («из ведения Главного Управления Северо-Западным краем»)<ref>Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор другі. Т. 44, аддзяленне 1, №47251; аддзяленне 2, № 47608.</ref>. Пасля вылучэння Магілёўскай губерні адміністрацыйна-тэрытарыяльная структура пачала менавацца як «Віленскае, Ковенскае, Гродзенскае і Мінскае генерал-губернатарства з падпарадкаваннем Віцебскай губерні», а генерал-губернатар — як «віленскі, ковенскі, годзенскі і мінскі генерал-губернатар і галоўны начальнік Віцебскай губерні». Пасля вылучэння Віцебскай губерні — як «Віленскае, Ковенскае, Гродзенскае і Мінскае генерал-губернатарства», а генерал-губернатар — як «віленскі, ковенскі, гродзенскі і мінскі генерал-губернатар». [[File:Decree of the Vilno General-Governor Peter Albedinski to Minsk Governor - 2 March 1876 AD.jpg|thumb|Дакумент канцылярыі віленскага генерал-губернатара з выкарыстаннем вуглавога штампа «Віленскі, ковенскі і гродзенскі генерал-губернатар», 2 сакавіка 1876 г.]] Паводле ўказу ад [[22 снежня]] [[1870]] г. [[Мінская губерня]] была вылучана са складу Віленскага генерал-губернатарства, якое доўга пачало ўключаць толькі тры губерні (Ковенскую, Віленскую і Гродзенскую губерні) і афіцыйна менавацца як «Віленскае, Ковенскае і Гродзенскае генерал-губернатарства», а віленскі генерал-губернатар — як «віленскі, ковенскі і гродзенскі генерал-губернатар». Коратка генерал-губернатарства маглі называць як «Віленскае генерал-губернатарства», а генерал-губернатара — як «віленскі генерал-губернатар». Пасля выхаду з-пад улады віленскага генерал-губернатара ў [[1869]] г. Магілёўскай і Віцебскай губерняў, а ў [[1870]] г. — і Мінскай губерні, шэсць літоўска-беларускіх губерняў (Ковенская, Віленская, Гродзенская, Мінская, Віцебская і Магілёўская губерні) працягвалі размоўна і публіцыстычна адносіцца да «паўночна-заходніх», а ўсе шэсць губерняў па ідэалагічных матывах захавалі сукупную назву [[Паўночна-Заходні край|«Паўночна-Заходні край»]] аж да [[Лютаўская рэвалюцыя|падзення расійскага самадзяржаўя ў лютым 1917 г]]. Неафіцыйна (а часам і ў навуковых і публіцыстычных працах) Віленскае генерал-губернатарства працягвала называцца як «літоўскія губерні», «Літоўскі край» ці «Літва». З [[1884]] г. віленскія генерал-губернатары перасталі прызначацца ўладамі паралельна на пасаду начальніка [[Віленская ваенная акруга|Віленскай ваеннай акругі]]. Сумяшчэнні гэтых пасад у адной асобе сталі рэдкімі. З [[1884]] г. таксама перастала існаваць пасада памочніка віленскага генерал-губернатара па грамадзянскай частцы кіравання. Пры ўпраўленні генерал-губернатара з [[1898]] г. пачаў дзейнічаць [[музей Міхаіла Мікалаевіча Мураўёва]] — віленскага ваеннага генерал-губернатара, які падавіў [[паўстанне 1863—1864 гадоў]] у «Літве». Пры ўпраўленні таксама дзейнічала інспекцыя друкарняў, а ў [[1904]]—[[1915]] гг. выдаваўся зборнік навуковых прац па статыстыцы, гісторыі, мовазнаўстве, культуры [[Паўночна-Заходні край|паўночна-заходніх губерняў]] пад назвай [[Виленский временник|«Виленский временник»]]. <gallery perrow=5> File:Decree of the Vilno General-Governor Mikhail Nikolayevich Muravyov to Minsk Governor - 18 April 1864 AD - a.jpg|Дакумент канцылярыі віленскага генерал-губернатара з выкарыстаннем вуглавога штампа «Віленскі, ковенскі, гродзенскі і мінскі генерал-губернатар і галоўны начальнік Віцебскай і Магілёўскай губерняў», 18 красавіка 1864 г. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 T 39 otd 1 nr 40655 - р 203.jpg|Указ 5 сакавіка 1864 г. ''Аб павелічэнні жалавання і выдачы дапамогі, пад'ёмных і падарожных грошай рускім чыноўнікам міністэрства ўнутраных спраў у Паўночна-Заходнім краі.'' Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор другі. Т. 39, адз. 1, № 40655. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 Т 44 otd 2 nr 47608 - p 234 - 1869 AD.jpg|Указ 2 лістапада 1869 г. ''Аб выключэнні Віцебскай губерні з распараджэння Галоўнага Упраўлення Паўночна-Заходнім краем''. Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор другі. Т. 44, адз. 2, № 47608. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 T 46 otd 1 nr 49724 - p 836.jpg|Палажэнне Камітэта міністраў 11 чэрвеня 1871 г. ''Аб выдачы дапамогі паліцэйскім чыноўнікам у Паўночна-Заходнім краі замест працэнтнай прыбаўкі да жалавання.'' Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор другі. Т. 46, адз. 1, № 49724. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 Т 47 otd 2 nr 50775.jpg|Указ Сената 25 красавіка 1872 г. ''Аб зняцці ваеннага становішча ў Цельшаўскім і Расіенскім паветах Ковенскай губерні.'' Поўны збор законаў Расійскай Імперыі. Збор другі. Т. 47, адз. 2, № 50775 </gallery> З [[1909]] генерал-губернатары не прызначаліся. Віленскае генерал-губернатарства было скасавана [[1 ліпеня]] [[1912]] г.<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор трэці. Т. 32, аддзяленне 1, №37665.</ref>, а [[Ковенская губерня|Ковенская]], [[Віленская губерня|Віленская]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенская губерні]] перасталі ўваходзіць у склад якога-небудзь генерал-губернатарства. {|class="graytable" style="text-align:center" |width="25%"|[[File:Vilnius presidential palace.jpg|180px]] |width="25%"|[[File:Wilno - Pałac prezydencki.jpg|180px]] |width="25%"|[[File:Backyard of the Presidential Palace in Vilnius2.JPG|180px]] |width="25%"|[[File:Backyard of the Presidential Palace in Vilnius4.JPG|180px]] |- |[[Прэзідэнцкі палац, Літва|Рэзідэнцыя прэзідэнта Рэспублікі Літва]] (у былым палацы віленскага генерал-губернатара), фасад, фота 2007 г. |Рэзідэнцыя прэзідэнта [[Рэспубліка Літва|Рэспублікі Літва]] (у былым палацы генерал-губернатара), задні двор, 2008 г. |Рэзідэнцыя прэзідэнта Рэспублікі Літва (у былым палацы генерал-губернатара), задні двор, 2008 г. |У аднапавярховым будынку кардэгардыі (злева; цяпер Калонная зала) знаходзіўся музей [[Прэзідэнцкі палац, Літва|музей Міхаіла Мікалаевіча Мураўёва]], 2008 г. |} == Спіс генерал-губернатараў, ваенных губернатараў, ваенных генерал-губернатараў == === Літоўскія генерал-губернатары (1794—1801) === * 30.10.1794—26.11.1798 — князь [[Мікалай Васілевіч Рапнін]] (1734—1801), генерал-аншэф * 26.11.1798—26.10.1799 — [[Барыс Пятровіч Дэ-Ласі]] (1737—1820), генерал ад інфантэрыі * 13.11.1799—19.12.1799 — [[Іван Пятровіч Горыч]] (1745—1811)<ref>Часова выконваў абавязкі.</ref>, генерал ад кавалерыі * 19.12.1799—11.07.1801 — [[Міхаіл Іларыёнавіч Кутузаў]] (1745—1813), генерал ад інфантэрыі === Літоўскія ваенныя губернатары (1801—1830) === * 11.07.1801—20.09.1806 — барон [[Лявонцій Лявонцевіч Бенігсен]] (1745—1826), генерал-лейтэнант * 05.10.1806—03.07.1809 — [[Аляксандр Міхайлавіч Рымскі-Корсакаў]] (1753—1840), генерал ад інфантэрыі * 03.07.1809—17.04.1812 — [[Міхаіл Іларыёнавіч Кутузаў]] (1745—1813), генерал ад інфантэрыі * 17.04.1812—24.12.1830 — [[Аляксандр Міхайлавіч Рымскі-Корсакаў]] (1753—1840), генерал ад інфантэрыі === Віленскія часовыя ваенныя губернатары (1830—1832) === * 24.12.1830—23.08.1831 — [[Мацвей Яўграфавіч Храпавіцкі]] (1784—1847), генерал-ад'ютант, генерал-лейтэнант * 23.08.1831—01.06.1832 — князь [[Мікалай Андрэевіч Далгарукаў]] (1792—1847)<ref>Далгарукаў займаў пасаду віленскага часовага ваеннага губернатара і віленскага ваеннага генерал-губернатара бесперапынна — Віленскае часовае ваеннае губернатарства проста было перайменавана ў Віленскае ваеннае генерал-губернатарства.</ref>, генерал-ад'ютант, генерал-маёр (генерал-лейтэнант) === Віленскія ваенныя генерал-губернатары (1832—1864) === * 01.06.1832—18.03.1840 — князь [[Мікалай Андрэевіч Далгарукаў]] (1792—1847), генерал-ад'ютант, генерал-маёр (генерал-лейтэнант) * 23.08.1830—18.03.1840 — [[Фёдар Якаўлевіч Міркавіч]] (1789—1866), генерал-лейтэнант * 18.03.1840—10.12.1855 — [[Ілля Гаўрылавіч Бібікаў]] (1794—1867), генерал-ад'ютант, генерал-лейтэнант * 10.12.1855—01.05.1863 — [[Уладзімір Іванавіч Назімаў]] (1802—1874), генерал-лейтэнант * 01.05.1863—25.02.1864 — [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў]] (1796—1866)<ref>Мураўёў займаў пасаду віленскага ваеннага генерал-губернатара і віленскага генерал-губернатара бесперапынна — Віленскае ваеннае генерал-губернатарства проста 25 лютага 1864 г. было перайменавана ў Віленскае генерал-губернатарства.</ref>, генерал-лейтэнант, генерал ад інфантэрыі === Віленскія генерал-губернатары (1864—1912) === * 25.02.1864—17.04.1865 — [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў]] (1796—1866), генерал-лейтэнант, генерал ад інфантэрыі * 17.04.1865—09.10.1866 — [[Канстанцін Пятровіч Кауфман|Канстанцін Пятровіч фон Кауфман]] (1818—1882), генерал-ад'ютант, генерал-лейтэнант * 09.10.1866—02.03.1868 — граф [[Эдуард Трафімавіч Баранаў]] (1811—1884), генерал-ад'ютант, генерал-лейтэнант * 02.03.1868—22.07.1874 — [[Аляксандр Львовіч Патапаў]] (1818—1886), генерал-ад'ютант, генерал-лейтэнант * 22.07.1874—18.05.1880 — [[Пётр Паўлавіч Альбядзінскі]] (1826—1883), генерал-ад'ютант, генерал-лейтэнант * 18.05.1880—19.06.1884 — граф [[Эдуард Іванавіч Татлебен]] (1818—1884), генерал-ад'ютант, інжынер-генерал * 05.11.1882—14.01.1884 — [[Аляксандр Паўлавіч Нікіцін]] (1824—1891)<ref>Нікіцін, які камандаваў войскамі [[Віленская ваенная акруга|Віленскай ваеннай акругі]], часова выконваў абавязкі генерал-губернатара падчас хваробы графа Татлебена.</ref>, генерал ад інфантэрыі * 06.08.1884—01.01.1893 — [[Іван Сямёнавіч Каханаў]] (1825—1909), генерал ад артылерыі * 01.01.1893—31.03.1897 — [[Пётр Васілевіч Аржэўскі]] (1839—1897), генерал ад кавалерыі * 06.12.1897—09.05.1901 — [[Віталій Мікалаевіч Троцкі]] (1835—1901), генерал-ад'ютант, генерал ад кавалерыі * 09.05.1901—15.08.1902 — ''вакансія'' * 15.08.1902—26.09.1904 — князь [[Пётр Дзмітрыевіч Святаполк-Мірскі]] (1857—1914), генерал-лейтэнант * 12.10.1904—19.12.1905 — [[Аляксандр Аляксандравіч Фрэзе]] (1840—1918), генерал ад інфантэрыі * 19.12.1905—1909 — [[Канстанцін Фадзеевіч Кржывіцкі]] (1840—1910), генерал-лейтэнант * 1909—1912 — ''вакансія'' ==== Памочнікі віленскага генерал-губернатара па грамадзянскай частцы кіравання (1864—1884) ==== * 14.07.1864—17.04.1865 — [[Аляксандр Львовіч Патапаў]] (1818—1886), генерал-маёр * 05.09.1867—02.03.1868 — [[Міхаіл Іванавіч Чарткоў]] (1829—1905), генерал-маёр * 25.03.1868—22.09.1870 — князь [[Пётр Раманавіч Баграціён]] (1818—1876), генерал-лейтэнант * 14.01.1884—06.09.1884 — [[Іван Сямёнавіч Каханаў]] (1825—1909), генерал-лейтэнант == Гл. таксама == * [[Беларускае генерал-губернатарства]] (1772—1796) — з цэнтрам у [[Магілёў|Магілёве]] * [[Беларускае ваеннае губернатарства]] (1801—1823) — з цэнтрам у [[Віцебск]]у * [[Віцебскае генерал-губернатарства]] (1823—1856) * [[Дынабургскае часовае ваеннае губернатарства]] (1830—1832) * [[Мінскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства]] (і яго пераемнікі [[Мінскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства|Мінскае, Валынскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства]]; [[Мінскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства|Мінскае, Валынскае і Падольскае ваеннае губернатарства]]) (1793—1801) — з цэнтрам у [[Нясвіж]]ы (да 1796), [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] (з 1796) * [[Кіеўскае ваеннае губернатарства]] (1801—1832) * [[Мінскае ваеннае губернатарства]] (1812—1815) * [[Мінскае часовае ваеннае губернатарства]] (1831—1832, 1861—1862, 1863—1864) * [[Беластоцкае часовае генерал-губернатарства]] (1905—1907) {{зноскі}} == Літаратура == * [[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|''Анішчанка, Я.К.'']] Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я.К. Анішчанка. — Мінск : Хурсік, 2003. — 470 с. * ''Большакова, О.В.'' Российская империя: система управления. Современная зарубежная историография: аналитический обзор / О.В. Большакова ; Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. отеч. и зарубеж. истории; Отв. ред. В.М. Шевырин. — М., 2003. — 92 с. [http://www.inion.ru/files/File/2003_Bolshakova_ros_imper.pdf]{{Недаступная спасылка}} * ''Зайончковский, П.А.'' Правительственный аппарат самодержавной России в XIX в. / П.А. Зайончковский. — М. : Мысль, 1978. — 288 с. * Западные окраины Российской империи / Л.А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — Москва: Новое литературное обозрение, 2006. — 608 с. * Западный край // Энциклопедический словарь; изд. Ф.А. Брокгауз, И.А. Эфрон. — СПб : Тип. И.А. Эфрона, 1894. — Т. XII. — С. 247. * Западный край // Большая энциклопедия: Словарь общедоступных сведений по всем отраслям знания; под ред. С.Н. Южакова. — СПб : Тип. Тов-ва «Просвещение», 1902. — Т. 9. — С. 507. * ''Казлоў, Л.Р.'' Беларусь на сямі рубяжах / Л.Р. Казлоў, А.К. Цітоў. — Мінск : Беларусь, 1993. — 71 с. * [[Генадзь Васілевіч Кісялёў|''Кісялёў, Г.В.'']] Віленскае генерал-губернатарства / Г.В. Мальдзіс // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мн., 1994. — Т. 2. — С. 272—273. * ''Лысенко, Л.М.'' Губернаторы и генерал-губернаторы Российской империи (XVIII – начало XX века) / Л.М. Лысенко. — М. : МПГУ, 2001. — 2-е изд. — 358 с. * [[Аляксей Ілліч Мілер|''Миллер, А.'']] [http://uchebilka.ru/literatura/12119/index.html?page=2 Формирование наций у восточных славян в XIX в. — проблема альтернативности и сравнительно-исторического контекста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305011318/http://uchebilka.ru/literatura/12119/index.html?page=2%e2%80%8e |date=5 сакавіка 2016 }} // uchebilka.ru [Электронны рэсурс] * [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|''Цьвікевіч, А.'']] «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў ХІХ і пачатку ХХ в. / А. Цьвікевіч. — 2-е выд. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 352 с. * [[Вячаслаў Швед|''Швед, В.В.'']] [http://kamunikat.org/download.php?item=10267-1.pdf&pubref=10267 Губернскі Гродна: Аповяды з гісторыі горада (канец XVIII — пачатак ХХ ст.)] — Гродна, 2002. — 193 с. * [[Дарус Сталюнас|''Staliunas, D.'']] Making Russians. Meaning and Practice of Russification in Lithuania and Belarus after 1863 / D. Staliunas. — Amsterdam—New York : Rodopi, 2007. — 465 s. == Спасылкі == * [http://whp057.narod2.ru/vil-g-g.htm Кіраўнікі Літоўскага генерал-губернатарства (ваеннага губернатарства) і Віленскага ваеннага генерал-губернатарства]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.runivers.ru/lib/book3130/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140530161039/http://www.runivers.ru/lib/book3130/ |date=30 мая 2014 }} // Руниверс * [http://www.runivers.ru/lib/book3136/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Второе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308003703/http://www.runivers.ru/lib/book3136/ |date=8 сакавіка 2016 }} // Руниверс * [http://www.runivers.ru/lib/book3139/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Третье] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110819174043/http://runivers.ru/lib/book3139/9995/ |date=19 жніўня 2011 }} // Руниверс {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Генерал-губернатарствы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:1794 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Гродна]] o1m0guk5s8faotiktx4jx7px8chy0c4 Лышчыцкі сельсавет 0 164452 5134554 4880752 2026-05-01T12:15:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134554 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лышчыцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Брэсцкі раён]] |Уключае = 17 населеных пунктаў |Сталіца = [[Новыя Лышчыцы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 4541 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Location_Lyshchicy_selsovet_Brest_raion.svg |Часавы пояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лы́шчыцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Новыя Лышчыцы]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Лышчыцы]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Сычэўскі сельсавет|Сычэўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 4 студзеня 1965 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Астрамечаўскі сельсавет|Астрамечаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. 7 лютага 1972 года скасаваны хутар [[Вялічкава (Брэсцкі раён)|Вялічкава]] (зліўся з вёскай [[Астрамечава]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, 4 верасня 1972 года — вёскі [[Баяры (Брэсцкі раён)|Баяры]] (злілася з вёскай [[Цюпрыкі]]) і [[Сычыкі (Брэсцкі раён)|Сычыкі]] (злілася з вёскай [[Вельямовічы]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Лышчыцкага сельсавета было 16 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|17}}</ref>. 19 ліпеня 1976 года скасавана вёска [[Плянта (Брэсцкі раён)|Плянта]] (злілася з вёскай [[Астрамечава]])<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. 18 кастрычніка 1982 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Малазводскі сельсавет|Малазводскага сельсавета]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] (7 населеных пунктаў: [[Агароднікі (Брэсцкі раён)|Агароднікі]], [[Люта (Брэсцкі раён)|Люта]], [[Малыя Зводы]], [[Марозавічы (Брэсцкі раён)|Марозавічы]], [[Пагубяцічы]], [[Сегянеўшчына (Брэсцкі раён)|Сегянеўшчына]] і [[Яцкавічы (Брэсцкі раён)|Яцкавічы]])<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 18 кастрычніка 1982 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1982, № 33 (1731).</ref>. 20 сакавіка 1986 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Астрамечава]]. 20 чэрвеня 1988 года скасавана вёска [[Уладычыцы]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 20 чэрвеня 1988 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 27 (1941).</ref>. 3 снежня 2002 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Новыя Лышчыцы. == Склад == Лышчыцкі сельсавет уключае 17 населеных пунктаў: {|class=standard |+ ! Населены пункт ! Статус ! Насельніцтва ! Паштовы індэкс |- |align=center | [[Агароднікі (Брэсцкі раён)|Агароднікі]] || align=center | вёска || align=center | 19 || align=center |225043 |- |align=center | [[Астрамечава]] ||align=center | вёска ||align=center | 1886 ||align=center |225034 |- |align=center | [[Вялікія Шчытнікі]] ||align=center | вёска || align=center | 66 || align=center |225035 |- |align=center | [[Кашылава]] ||align=center | вёска || align=center | 106 || align=center |225034 |- |align=center | [[Кустын (Брэсцкі раён)|Кустын]] ||align=center | вёска || align=center | 132 || align=center |225035 |- |align=center | [[Лышчыцы]] ||align=center | вёска || align=center | 98 || align=center |225035 |- |align=center | [[Люта (Брэсцкі раён)|Люта]] ||align=center | вёска || align=center | 123 || align=center |225043 |- |align=center | [[Малыя Зводы]] ||align=center | вёска || align=center | 399 || align=center |225043 |- |align=center | [[Малыя Сухарэвічы]] ||align=center | вёска || align=center | 11 || align=center |225034 |- |align=center | [[Малыя Шчытнікі]] ||align=center | вёска || align=center | 83 || align=center |225035 |- |align=center | [[Марозавічы (Брэсцкі раён)|Марозавічы]] ||align=center | вёска || align=center | 49 || align=center | 225043 |- |align=center | [[Новыя Лышчыцы|'''Новыя Лышчыцы''']] ||align=center | вёска || align=center | 847 || align=center |225035 |- |align=center | [[Пагубяцічы]] ||align=center | вёска || align=center | 7 || align=center |225044 |- |align=center | [[Рудавец (Брэсцкі раён)|Рудавец]] ||align=center | вёска || align=center | 51 || align=center |225034 |- |align=center | [[Сегянеўшчына (Брэсцкі раён)|Сегянеўшчына]] ||align=center | вёска || align=center | 28 || align=center |225044 |- |align=center | [[Цюпрыкі]] ||align=center | вёска || align=center | 45 || align=center | 225034 |- |align=center | [[Яцкавічы (Брэсцкі раён)|Яцкавічы]] ||align=center | вёска || align=center | 378 || align=center |225044 |} == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 4328 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 73,8 % — [[беларусы]], 12,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 11,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,8 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 0,5 % — [[армяне ў Беларусі|армяне]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=23 снежня 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 4541 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лышчыцкі сельсавет}} {{Брэсцкі раён}} [[Катэгорыя:Лышчыцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] rntdqxgvgwix3fxeczv9j450lxj0njd Уладзімір Міхайлавіч Верамейчык 0 169444 5134720 5128696 2026-05-01T18:28:04Z ~2026-26503-67 167485 удакладненне назва кнігі "Жыву школай" - кніга называецца "Жыву школаю" 5134720 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{Цёзкі2|Верамейчык}} '''Уладзімір Міхайлавіч Верамейчык''' (нар. {{ДН|1|11|1937}} г., [[Петрыцкае|вёска Петрыцкае]], [[Брагінскі раён]], [[Гомельская вобласць]] — 26 снежня 1999 г., [[Ведрыч (аграгарадок)|вёска Ведрыч]], [[Рэчыцкі раён]], [[Гомельская вобласць]]) — беларускі [[паэт]], [[пісьменнік]] і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і настаўнікаў. У 1955 г. скончыў [[Рэчыцкае педагагічнае вучылішча]]. Пасля выпуску год працаваў старшым піянерважатым і настаўнікам спеваў і малявання ў Міхалкаўскай сярэдняй школы [[Мазырскі раён|Мазырскага раёна]]. Служыў у [[Савецкая Армія|Савецкай Армі]]і (1956—1959). Пасля дэмабілізацыі паступіў на [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (скончыў у 1964 годзе). Працаваў завучам, дырэктарам Ведрыцкай васьмігадовай школы (у 1966 г. рэарганізавана ў сярэднюю школу) Рэчыцкага раёна. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза Пісьменнікаў БССР]] з 1976 г. Памёр 26 снежня 1999 года<ref>1. '''[http://rechitsalib.by/index.php/ru/kraevedene/rechitsa-literaturnaia/9-uncategorised/161-uladzimir-veramejchyk УЛАДЗІМІР ВЕРАМЕЙЧЫК (01.11.1937-26.12.1999)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210209225603/http://rechitsalib.by/index.php/ru/kraevedene/rechitsa-literaturnaia/9-uncategorised/161-uladzimir-veramejchyk |date=9 лютага 2021 }}'''</ref>. Пахаваны на могілках в. [[Ведрыч (аграгарадок)|Ведрыч]] [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/breskaja-hareczki.html|title=Брэская — Гарэцкі – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-07-26}}</ref>. == Творчасць == Першы верш надрукаваў у 1955 г. у рэчыцкай раённай газеце «Зара камуны». Аўтар зборнікаў вершаў «Прыпяць» (1973), «Яснасць» (1978), «Люблю!» (1981), «Клянуся Прыпяццю» (1988), «Ліхаўня» (1997), кніг публіцыстыкі «Гарызонты сельскіх педагогаў: Запіскі дырэктара школы» (1984) і «Жыву школаю» (1991). Таксама выдаў зборнік баек і сатырычных вершаў «Магарыч» (1994) і кніжкі гумарэсак «Карчы Гіменея» (1991) і «Местачковы секс» (1994). == Узнагароды == Узнагароджаны [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]] і медалём<ref>http://slounik.org/80886.html</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Верамейчык}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] 337bokn07c1wwzaqu4sn6yq1d26v5v9 Спаса-Праабражэнская царква (Полацк) 0 170394 5134646 5134505 2026-05-01T14:21:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5134646 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў ёй для жыцця Сяльцо паблізу Полацка, з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|царквой-пахавальняй]], «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторый перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Тэрыторыя манастыра была ператворана ў загарадную вілу для адпачынку полацкіх езуітаў. Законнікі аднавілі зруйнаваную царкву і, што адметна, пакінулі ёй стары праваслаўны тытул — Панскага Перамянення{{sfn|Гліннік|2003|с=66}}. Менавіта ў канцы ХVI — пачатку ХVII стагоддзя старая пазакамарная сістэма перакрыццяў была заменена на [[вальмавы дах]] з дахоўкі. Аб тым, што ў XVII стагоддзі адноўленая езуітамі святыня амаль не выкарыстоўвалася, сведчаць шматлікія хуліганскія [[графіці]], пакінутыя на ўнутраных сценах тагачаснымі полацкімі шкалярамі{{sfn|Гліннік|2003|с=67—68}}. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а ў 1786 годзе святыню зноў рамантавалі з ініцыятывы рэктара [[Францішак Караў|Францішка Карэў]]{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў дах над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Перабудаваная царква выконвала ролю своеасаблівага «антычнага храма» ў рэгулярным парку загарадняй езуіцкай вілы і служыла не столькі касцёлам, колькі сцэнічнай дэкарацыяй для школьных тэатральных пастановак. Набажэнствы тут правілі ўсяго некалькі разоў на год, а для мясцовых сялян — толькі па нядзелях і святах{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і [[С. Кох|С. Коха]], прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах (пакрыццё якога ўсё яшчэ было з дахоўкі) і званіца над заходнім фасадам{{sfn|Лалазараў|2025|с=8—9}}. Падчас нападу французаў згарэў гістарычны алтарны абраз Панскага Перамянення, таму пасля вайны ў касцёле часова паставілі алтар з абразом Св. Тадэвуша{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} У 1819 годзе езуіты рыхтаваліся маштабна перабудаваць святыню «не ў ранейшым выглядзе», аднак у 1820 годзе [[Скасаванне ордэна езуітаў|ордэн быў скасаваны]] і гэтыя планы не ажыццявіліся{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання [[А. Порта|А. Порты]] пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. === XX стагоддзе === У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] храм моцна пацярпеў{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр, і будынак працяглы час выкарыстоўваўся не па прызначэнні. Чарговы рамонт пачаўся толькі ў 1940-х гадах, але быў перапынены [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]]. Сваю дзейнасць як культавая ўстанова царква аднавіла [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|падчас акупацыі]] ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе была выяўлена кцітарская фрэска з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з закамарамі і какошнікамі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025"/>. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]]|загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника)|выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г.|месца=Полоцк ; Новополоцк|выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой|год=2025|старонкі=5—36|doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf|ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] 2f3yy3o2n7yocf08qvyoh2a9s1cv0i9 5134649 5134646 2026-05-01T14:23:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Роспісы */ 5134649 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў ёй для жыцця Сяльцо паблізу Полацка, з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|царквой-пахавальняй]], «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторый перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Тэрыторыя манастыра была ператворана ў загарадную вілу для адпачынку полацкіх езуітаў. Законнікі аднавілі зруйнаваную царкву і, што адметна, пакінулі ёй стары праваслаўны тытул — Панскага Перамянення{{sfn|Гліннік|2003|с=66}}. Менавіта ў канцы ХVI — пачатку ХVII стагоддзя старая пазакамарная сістэма перакрыццяў была заменена на [[вальмавы дах]] з дахоўкі. Аб тым, што ў XVII стагоддзі адноўленая езуітамі святыня амаль не выкарыстоўвалася, сведчаць шматлікія хуліганскія [[графіці]], пакінутыя на ўнутраных сценах тагачаснымі полацкімі шкалярамі{{sfn|Гліннік|2003|с=67—68}}. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а ў 1786 годзе святыню зноў рамантавалі з ініцыятывы рэктара [[Францішак Караў|Францішка Карэў]]{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў дах над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Перабудаваная царква выконвала ролю своеасаблівага «антычнага храма» ў рэгулярным парку загарадняй езуіцкай вілы і служыла не столькі касцёлам, колькі сцэнічнай дэкарацыяй для школьных тэатральных пастановак. Набажэнствы тут правілі ўсяго некалькі разоў на год, а для мясцовых сялян — толькі па нядзелях і святах{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і [[С. Кох|С. Коха]], прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах (пакрыццё якога ўсё яшчэ было з дахоўкі) і званіца над заходнім фасадам{{sfn|Лалазараў|2025|с=8—9}}. Падчас нападу французаў згарэў гістарычны алтарны абраз Панскага Перамянення, таму пасля вайны ў касцёле часова паставілі алтар з абразом Св. Тадэвуша{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} У 1819 годзе езуіты рыхтаваліся маштабна перабудаваць святыню «не ў ранейшым выглядзе», аднак у 1820 годзе [[Скасаванне ордэна езуітаў|ордэн быў скасаваны]] і гэтыя планы не ажыццявіліся{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання [[А. Порта|А. Порты]] пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. === XX стагоддзе === У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] храм моцна пацярпеў{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр, і будынак працяглы час выкарыстоўваўся не па прызначэнні. Чарговы рамонт пачаўся толькі ў 1940-х гадах, але быў перапынены [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]]. Сваю дзейнасць як культавая ўстанова царква аднавіла [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|падчас акупацыі]] ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў 1999 годзе ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]] выявіў кцітарскую фрэску з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з двума радамі какошнікаў і закамарамі трохлопасцевай формы з кілепадобнымі завяршэннямі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025" />{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў сляды старажытнага дэкору (нішы, броўкі) на фасадах. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя закамары і какошнікі барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет (сёння ён захоўваецца ў галерэі Полацка). Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]]|загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника)|выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г.|месца=Полоцк ; Новополоцк|выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой|год=2025|старонкі=5—36|doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf|ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] jpsu64zx12451gapo51cot3go7x71yd 5134650 5134649 2026-05-01T14:26:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі */ 5134650 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў ёй для жыцця Сяльцо паблізу Полацка, з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|царквой-пахавальняй]], «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторый перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Тэрыторыя манастыра была ператворана ў загарадную вілу для адпачынку полацкіх езуітаў. Законнікі аднавілі зруйнаваную царкву і, што адметна, пакінулі ёй стары праваслаўны тытул — Панскага Перамянення{{sfn|Гліннік|2003|с=66}}. Менавіта ў канцы ХVI — пачатку ХVII стагоддзя старая пазакамарная сістэма перакрыццяў была заменена на [[вальмавы дах]] з дахоўкі. Аб тым, што ў XVII стагоддзі адноўленая езуітамі святыня амаль не выкарыстоўвалася, сведчаць шматлікія хуліганскія [[графіці]], пакінутыя на ўнутраных сценах тагачаснымі полацкімі шкалярамі{{sfn|Гліннік|2003|с=67—68}}. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а ў 1786 годзе святыню зноў рамантавалі з ініцыятывы рэктара [[Францішак Караў|Францішка Карэў]]{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў дах над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Перабудаваная царква выконвала ролю своеасаблівага «антычнага храма» ў рэгулярным парку загарадняй езуіцкай вілы і служыла не столькі касцёлам, колькі сцэнічнай дэкарацыяй для школьных тэатральных пастановак. Набажэнствы тут правілі ўсяго некалькі разоў на год, а для мясцовых сялян — толькі па нядзелях і святах{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і [[С. Кох|С. Коха]], прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах (пакрыццё якога ўсё яшчэ было з дахоўкі) і званіца над заходнім фасадам{{sfn|Лалазараў|2025|с=8—9}}. Падчас нападу французаў згарэў гістарычны алтарны абраз Панскага Перамянення, таму пасля вайны ў касцёле часова паставілі алтар з абразом Св. Тадэвуша{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} У 1819 годзе езуіты рыхтаваліся маштабна перабудаваць святыню «не ў ранейшым выглядзе», аднак у 1820 годзе [[Скасаванне ордэна езуітаў|ордэн быў скасаваны]] і гэтыя планы не ажыццявіліся{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання [[А. Порта|А. Порты]] пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. === XX стагоддзе === У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] храм моцна пацярпеў{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр, і будынак працяглы час выкарыстоўваўся не па прызначэнні. Чарговы рамонт пачаўся толькі ў 1940-х гадах, але быў перапынены [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]]. Сваю дзейнасць як культавая ўстанова царква аднавіла [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|падчас акупацыі]] ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў 1999 годзе ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]] выявіў кцітарскую фрэску з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з двума радамі какошнікаў і закамарамі трохлопасцевай формы з кілепадобнымі завяршэннямі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025" />{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў контуры надпартальнай нішы на паўднёвым фасадзе, першапачатковае акно на апсідзе, а таксама ссечаныя [[Броўка (архітэктура)|броўкі]] з кілепадобнымі завяршэннямі над вокнамі ніжняга яруса{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён у 1999 годзе знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя [[Закамара|закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]] барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет, які сёння захоўваецца ў галерэі Полацка. Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]]|загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника)|выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г.|месца=Полоцк ; Новополоцк|выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой|год=2025|старонкі=5—36|doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36|спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf|ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] 2vjdaum4u4opqmzsi87t5kv2n9jr1nq 5134651 5134650 2026-05-01T14:27:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5134651 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў ёй для жыцця Сяльцо паблізу Полацка, з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|царквой-пахавальняй]], «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторый перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Тэрыторыя манастыра была ператворана ў загарадную вілу для адпачынку полацкіх езуітаў. Законнікі аднавілі зруйнаваную царкву і, што адметна, пакінулі ёй стары праваслаўны тытул — Панскага Перамянення{{sfn|Гліннік|2003|с=66}}. Менавіта ў канцы ХVI — пачатку ХVII стагоддзя старая пазакамарная сістэма перакрыццяў была заменена на [[вальмавы дах]] з дахоўкі. Аб тым, што ў XVII стагоддзі адноўленая езуітамі святыня амаль не выкарыстоўвалася, сведчаць шматлікія хуліганскія [[графіці]], пакінутыя на ўнутраных сценах тагачаснымі полацкімі шкалярамі{{sfn|Гліннік|2003|с=67—68}}. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а ў 1786 годзе святыню зноў рамантавалі з ініцыятывы рэктара [[Францішак Караў|Францішка Карэў]]{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў дах над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Перабудаваная царква выконвала ролю своеасаблівага «антычнага храма» ў рэгулярным парку загарадняй езуіцкай вілы і служыла не столькі касцёлам, колькі сцэнічнай дэкарацыяй для школьных тэатральных пастановак. Набажэнствы тут правілі ўсяго некалькі разоў на год, а для мясцовых сялян — толькі па нядзелях і святах{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і [[С. Кох|С. Коха]], прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах (пакрыццё якога ўсё яшчэ было з дахоўкі) і званіца над заходнім фасадам{{sfn|Лалазараў|2025|с=8—9}}. Падчас нападу французаў згарэў гістарычны алтарны абраз Панскага Перамянення, таму пасля вайны ў касцёле часова паставілі алтар з абразом Св. Тадэвуша{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} У 1819 годзе езуіты рыхтаваліся маштабна перабудаваць святыню «не ў ранейшым выглядзе», аднак у 1820 годзе [[Скасаванне ордэна езуітаў|ордэн быў скасаваны]] і гэтыя планы не ажыццявіліся{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання [[А. Порта|А. Порты]] пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. === XX стагоддзе === У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] храм моцна пацярпеў{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр, і будынак працяглы час выкарыстоўваўся не па прызначэнні. Чарговы рамонт пачаўся толькі ў 1940-х гадах, але быў перапынены [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]]. Сваю дзейнасць як культавая ўстанова царква аднавіла [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|падчас акупацыі]] ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў 1999 годзе ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]] выявіў кцітарскую фрэску з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з двума радамі какошнікаў і закамарамі трохлопасцевай формы з кілепадобнымі завяршэннямі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025" />{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў контуры надпартальнай нішы на паўднёвым фасадзе, першапачатковае акно на апсідзе, а таксама ссечаныя [[Броўка (архітэктура)|броўкі]] з кілепадобнымі завяршэннямі над вокнамі ніжняга яруса{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён у 1999 годзе знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя [[Закамара|закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]] барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет, які сёння захоўваецца ў галерэі Полацка. Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул |аўтар=[[Вадзім Васільевіч Гліннік|Гліннік В. В.]] |загаловак=Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас |выданне=Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі |месца=Полацк |выдавецтва=НПГКМЗ |год=2003 |старонкі=64—73 |ref=Гліннік}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36 |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf |ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] lquj41kwwmqi3htplt8efsj25iocblq 5134652 5134651 2026-05-01T14:27:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5134652 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў ёй для жыцця Сяльцо паблізу Полацка, з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|царквой-пахавальняй]], «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і рысунках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторый перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Тэрыторыя манастыра была ператворана ў загарадную вілу для адпачынку полацкіх езуітаў. Законнікі аднавілі зруйнаваную царкву і, што адметна, пакінулі ёй стары праваслаўны тытул — Панскага Перамянення{{sfn|Гліннік|2003|с=66}}. Менавіта ў канцы ХVI — пачатку ХVII стагоддзя старая пазакамарная сістэма перакрыццяў была заменена на [[вальмавы дах]] з дахоўкі. Аб тым, што ў XVII стагоддзі адноўленая езуітамі святыня амаль не выкарыстоўвалася, сведчаць шматлікія хуліганскія [[графіці]], пакінутыя на ўнутраных сценах тагачаснымі полацкімі шкалярамі{{sfn|Гліннік|2003|с=67—68}}. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а ў 1786 годзе святыню зноў рамантавалі з ініцыятывы рэктара [[Францішак Караў|Францішка Карэў]]{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў дах над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Перабудаваная царква выконвала ролю своеасаблівага «антычнага храма» ў рэгулярным парку загарадняй езуіцкай вілы і служыла не столькі касцёлам, колькі сцэнічнай дэкарацыяй для школьных тэатральных пастановак. Набажэнствы тут правілі ўсяго некалькі разоў на год, а для мясцовых сялян — толькі па нядзелях і святах{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і [[С. Кох|С. Коха]], прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах (пакрыццё якога ўсё яшчэ было з дахоўкі) і званіца над заходнім фасадам{{sfn|Лалазараў|2025|с=8—9}}. Падчас нападу французаў згарэў гістарычны алтарны абраз Панскага Перамянення, таму пасля вайны ў касцёле часова паставілі алтар з абразом Св. Тадэвуша{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} У 1819 годзе езуіты рыхтаваліся маштабна перабудаваць святыню «не ў ранейшым выглядзе», аднак у 1820 годзе [[Скасаванне ордэна езуітаў|ордэн быў скасаваны]] і гэтыя планы не ажыццявіліся{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання [[А. Порта|А. Порты]] пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. === XX стагоддзе === У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] храм моцна пацярпеў{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр, і будынак працяглы час выкарыстоўваўся не па прызначэнні. Чарговы рамонт пачаўся толькі ў 1940-х гадах, але быў перапынены [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]]. Сваю дзейнасць як культавая ўстанова царква аднавіла [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|падчас акупацыі]] ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў 1999 годзе ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]] выявіў кцітарскую фрэску з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з двума радамі какошнікаў і закамарамі трохлопасцевай формы з кілепадобнымі завяршэннямі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025" />{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў контуры надпартальнай нішы на паўднёвым фасадзе, першапачатковае акно на апсідзе, а таксама ссечаныя [[Броўка (архітэктура)|броўкі]] з кілепадобнымі завяршэннямі над вокнамі ніжняга яруса{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён у 1999 годзе знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя [[Закамара|закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]] барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет, які сёння захоўваецца ў галерэі Полацка. Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Вадзім Васільевіч Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас|выданне=Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі|месца=Полацк|выдавецтва=НПГКМЗ|год=2003|старонкі=64—73|спасылка=https://polotsk.museum.by/node/34116|ref=Гліннік}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36 |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf |ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] czicmnw3m039ld5efg6yqxikuf7uenb 5134656 5134652 2026-05-01T14:34:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5134656 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў ёй для жыцця Сяльцо паблізу Полацка, з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|царквой-пахавальняй]], «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Połacak. Полацак (S. Pachałaviecki, 1579). Спаская царква.jpg|злева|міні|Царква на малюнку аблогі Полацка войскамі Стэфана Баторыя ў 1579 года, створаным Станіславам Пахалавецкім.]] Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і малюнках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторый перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Тэрыторыя манастыра была ператворана ў загарадную вілу для адпачынку полацкіх езуітаў. Законнікі аднавілі зруйнаваную царкву і, што адметна, пакінулі ёй стары праваслаўны тытул — Панскага Перамянення{{sfn|Гліннік|2003|с=66}}. Менавіта ў канцы ХVI — пачатку ХVII стагоддзя старая пазакамарная сістэма перакрыццяў была заменена на [[вальмавы дах]] з дахоўкі. Аб тым, што ў XVII стагоддзі адноўленая езуітамі святыня амаль не выкарыстоўвалася, сведчаць шматлікія хуліганскія [[графіці]], пакінутыя на ўнутраных сценах тагачаснымі полацкімі шкалярамі{{sfn|Гліннік|2003|с=67—68}}. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а ў 1786 годзе святыню зноў рамантавалі з ініцыятывы рэктара [[Францішак Караў|Францішка Карэў]]{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў дах над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Перабудаваная царква выконвала ролю своеасаблівага «антычнага храма» ў рэгулярным парку загарадняй езуіцкай вілы і служыла не столькі касцёлам, колькі сцэнічнай дэкарацыяй для школьных тэатральных пастановак. Набажэнствы тут правілі ўсяго некалькі разоў на год, а для мясцовых сялян — толькі па нядзелях і святах{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і [[С. Кох|С. Коха]], прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах (пакрыццё якога ўсё яшчэ было з дахоўкі) і званіца над заходнім фасадам{{sfn|Лалазараў|2025|с=8—9}}. Падчас нападу французаў згарэў гістарычны алтарны абраз Панскага Перамянення, таму пасля вайны ў касцёле часова паставілі алтар з абразом Св. Тадэвуша{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} У 1819 годзе езуіты рыхтаваліся маштабна перабудаваць святыню «не ў ранейшым выглядзе», аднак у 1820 годзе [[Скасаванне ордэна езуітаў|ордэн быў скасаваны]] і гэтыя планы не ажыццявіліся{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання [[А. Порта|А. Порты]] пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. === XX стагоддзе === У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] храм моцна пацярпеў{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр, і будынак працяглы час выкарыстоўваўся не па прызначэнні. Чарговы рамонт пачаўся толькі ў 1940-х гадах, але быў перапынены [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]]. Сваю дзейнасць як культавая ўстанова царква аднавіла [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|падчас акупацыі]] ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў 1999 годзе ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]] выявіў кцітарскую фрэску з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з двума радамі какошнікаў і закамарамі трохлопасцевай формы з кілепадобнымі завяршэннямі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025" />{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў контуры надпартальнай нішы на паўднёвым фасадзе, першапачатковае акно на апсідзе, а таксама ссечаныя [[Броўка (архітэктура)|броўкі]] з кілепадобнымі завяршэннямі над вокнамі ніжняга яруса{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён у 1999 годзе знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя [[Закамара|закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]] барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет, які сёння захоўваецца ў галерэі Полацка. Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Вадзім Васільевіч Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас|выданне=Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі|месца=Полацк|выдавецтва=НПГКМЗ|год=2003|старонкі=64—73|спасылка=https://polotsk.museum.by/node/34116|ref=Гліннік}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36 |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf |ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] 27mpu1m4vsw9576x6vrbcgue2f6eed1 5134657 5134656 2026-05-01T14:38:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Пад уладай Расійскай імперыі */ 5134657 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў ёй для жыцця Сяльцо паблізу Полацка, з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|царквой-пахавальняй]], «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Połacak. Полацак (S. Pachałaviecki, 1579). Спаская царква.jpg|злева|міні|Царква на малюнку аблогі Полацка войскамі Стэфана Баторыя ў 1579 года, створаным Станіславам Пахалавецкім.]] Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і малюнках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторый перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Тэрыторыя манастыра была ператворана ў загарадную вілу для адпачынку полацкіх езуітаў. Законнікі аднавілі зруйнаваную царкву і, што адметна, пакінулі ёй стары праваслаўны тытул — Панскага Перамянення{{sfn|Гліннік|2003|с=66}}. Менавіта ў канцы ХVI — пачатку ХVII стагоддзя старая пазакамарная сістэма перакрыццяў была заменена на [[вальмавы дах]] з дахоўкі. Аб тым, што ў XVII стагоддзі адноўленая езуітамі святыня амаль не выкарыстоўвалася, сведчаць шматлікія хуліганскія [[графіці]], пакінутыя на ўнутраных сценах тагачаснымі полацкімі шкалярамі{{sfn|Гліннік|2003|с=67—68}}. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. [[Файл:Połacak, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Эўфрасіньня Полацкая (1600). Спаская царква.jpg|міні|Царква на спісе з абраза Ефрасінні Полацкай. Канец XVII стагоддзя]] Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а ў 1786 годзе святыню зноў рамантавалі з ініцыятывы рэктара [[Францішак Караў|Францішка Карэў]]{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў дах над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Перабудаваная царква выконвала ролю своеасаблівага «антычнага храма» ў рэгулярным парку загарадняй езуіцкай вілы і служыла не столькі касцёлам, колькі сцэнічнай дэкарацыяй для школьных тэатральных пастановак. Набажэнствы тут правілі ўсяго некалькі разоў на год, а для мясцовых сялян — толькі па нядзелях і святах{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і [[С. Кох|С. Коха]], прысвечаных бітве за Полацк: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах (пакрыццё якога ўсё яшчэ было з дахоўкі) і званіца над заходнім фасадам{{sfn|Лалазараў|2025|с=8—9}}. Падчас нападу французаў згарэў гістарычны алтарны абраз Панскага Перамянення, таму пасля вайны ў касцёле часова паставілі алтар з абразом Св. Тадэвуша{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} У 1819 годзе езуіты рыхтаваліся маштабна перабудаваць святыню «не ў ранейшым выглядзе», аднак у 1820 годзе [[Скасаванне ордэна езуітаў|ордэн быў скасаваны]] і гэтыя планы не ажыццявіліся{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання [[А. Порта|А. Порты]] пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. === XX стагоддзе === У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] храм моцна пацярпеў{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр, і будынак працяглы час выкарыстоўваўся не па прызначэнні. Чарговы рамонт пачаўся толькі ў 1940-х гадах, але быў перапынены [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]]. Сваю дзейнасць як культавая ўстанова царква аднавіла [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|падчас акупацыі]] ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў 1999 годзе ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]] выявіў кцітарскую фрэску з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з двума радамі какошнікаў і закамарамі трохлопасцевай формы з кілепадобнымі завяршэннямі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025" />{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў контуры надпартальнай нішы на паўднёвым фасадзе, першапачатковае акно на апсідзе, а таксама ссечаныя [[Броўка (архітэктура)|броўкі]] з кілепадобнымі завяршэннямі над вокнамі ніжняга яруса{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён у 1999 годзе знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя [[Закамара|закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]] барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет, які сёння захоўваецца ў галерэі Полацка. Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Вадзім Васільевіч Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас|выданне=Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі|месца=Полацк|выдавецтва=НПГКМЗ|год=2003|старонкі=64—73|спасылка=https://polotsk.museum.by/node/34116|ref=Гліннік}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36 |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf |ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] jn2tuwvupxmu6ee43f27e1pjj6veryd 5134658 5134657 2026-05-01T14:41:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Пад уладай Расійскай імперыі */ 5134658 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў ёй для жыцця Сяльцо паблізу Полацка, з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|царквой-пахавальняй]], «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Połacak. Полацак (S. Pachałaviecki, 1579). Спаская царква.jpg|злева|міні|Царква на малюнку аблогі Полацка войскамі Стэфана Баторыя ў 1579 года, створаным Станіславам Пахалавецкім.]] Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і малюнках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторый перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Тэрыторыя манастыра была ператворана ў загарадную вілу для адпачынку полацкіх езуітаў. Законнікі аднавілі зруйнаваную царкву і, што адметна, пакінулі ёй стары праваслаўны тытул — Панскага Перамянення{{sfn|Гліннік|2003|с=66}}. Менавіта ў канцы ХVI — пачатку ХVII стагоддзя старая пазакамарная сістэма перакрыццяў была заменена на [[вальмавы дах]] з дахоўкі. Аб тым, што ў XVII стагоддзі адноўленая езуітамі святыня амаль не выкарыстоўвалася, сведчаць шматлікія хуліганскія [[графіці]], пакінутыя на ўнутраных сценах тагачаснымі полацкімі шкалярамі{{sfn|Гліннік|2003|с=67—68}}. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. [[Файл:Połacak, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Эўфрасіньня Полацкая (1600). Спаская царква.jpg|міні|Царква на спісе з абраза Ефрасінні Полацкай. Канец XVII стагоддзя]] Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а ў 1786 годзе святыню зноў рамантавалі з ініцыятывы рэктара [[Францішак Караў|Францішка Карэў]]{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў дах над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Перабудаваная царква выконвала ролю своеасаблівага «антычнага храма» ў рэгулярным парку загарадняй езуіцкай вілы і служыла не столькі касцёлам, колькі сцэнічнай дэкарацыяй для школьных тэатральных пастановак. Набажэнствы тут правілі ўсяго некалькі разоў на год, а для мясцовых сялян — толькі па нядзелях і святах{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. [[Файл:Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 1812) (cropped).jpg|злева|міні|[[Вільгельм фон Кобель]]. Фрагмент падрыхтоўчага малюнка да карціны Першай Полацкай бітвы. 17-18 жніўня 1812 г.]] Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і [[С. Кох|С. Коха]], прысвечаных [[Першая Полацкая бітва|бітве за Полацк]]: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах (пакрыццё якога ўсё яшчэ было з дахоўкі) і званіца над заходнім фасадам{{sfn|Лалазараў|2025|с=8—9}}. Падчас нападу французаў згарэў гістарычны алтарны абраз Панскага Перамянення, таму пасля вайны ў касцёле часова паставілі алтар з абразом Св. Тадэвуша{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} У 1819 годзе езуіты рыхтаваліся маштабна перабудаваць святыню «не ў ранейшым выглядзе», аднак у 1820 годзе [[Скасаванне ордэна езуітаў|ордэн быў скасаваны]] і гэтыя планы не ажыццявіліся{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання [[А. Порта|А. Порты]] пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. === XX стагоддзе === У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] храм моцна пацярпеў{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр, і будынак працяглы час выкарыстоўваўся не па прызначэнні. Чарговы рамонт пачаўся толькі ў 1940-х гадах, але быў перапынены [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]]. Сваю дзейнасць як культавая ўстанова царква аднавіла [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|падчас акупацыі]] ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў 1999 годзе ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]] выявіў кцітарскую фрэску з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з двума радамі какошнікаў і закамарамі трохлопасцевай формы з кілепадобнымі завяршэннямі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025" />{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў контуры надпартальнай нішы на паўднёвым фасадзе, першапачатковае акно на апсідзе, а таксама ссечаныя [[Броўка (архітэктура)|броўкі]] з кілепадобнымі завяршэннямі над вокнамі ніжняга яруса{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён у 1999 годзе знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя [[Закамара|закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]] барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет, які сёння захоўваецца ў галерэі Полацка. Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Вадзім Васільевіч Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас|выданне=Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі|месца=Полацк|выдавецтва=НПГКМЗ|год=2003|старонкі=64—73|спасылка=https://polotsk.museum.by/node/34116|ref=Гліннік}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36 |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf |ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] 37ayvqb7snbvih0vd0ygyvzpesl3stc 5134659 5134658 2026-05-01T14:48:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Пад уладай Расійскай імперыі */ 5134659 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў ёй для жыцця Сяльцо паблізу Полацка, з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|царквой-пахавальняй]], «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап Ілія, які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Połacak. Полацак (S. Pachałaviecki, 1579). Спаская царква.jpg|злева|міні|Царква на малюнку аблогі Полацка войскамі Стэфана Баторыя ў 1579 года, створаным Станіславам Пахалавецкім.]] Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і малюнках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторый перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Тэрыторыя манастыра была ператворана ў загарадную вілу для адпачынку полацкіх езуітаў. Законнікі аднавілі зруйнаваную царкву і, што адметна, пакінулі ёй стары праваслаўны тытул — Панскага Перамянення{{sfn|Гліннік|2003|с=66}}. Менавіта ў канцы ХVI — пачатку ХVII стагоддзя старая пазакамарная сістэма перакрыццяў была заменена на [[вальмавы дах]] з дахоўкі. Аб тым, што ў XVII стагоддзі адноўленая езуітамі святыня амаль не выкарыстоўвалася, сведчаць шматлікія хуліганскія [[графіці]], пакінутыя на ўнутраных сценах тагачаснымі полацкімі шкалярамі{{sfn|Гліннік|2003|с=67—68}}. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. [[Файл:Połacak, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Эўфрасіньня Полацкая (1600). Спаская царква.jpg|міні|Царква на спісе з абраза Ефрасінні Полацкай. Канец XVII стагоддзя]] Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а ў 1786 годзе святыню зноў рамантавалі з ініцыятывы рэктара [[Францішак Караў|Францішка Карэў]]{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў дах над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Перабудаваная царква выконвала ролю своеасаблівага «антычнага храма» ў рэгулярным парку загарадняй езуіцкай вілы і служыла не столькі касцёлам, колькі сцэнічнай дэкарацыяй для школьных тэатральных пастановак. Набажэнствы тут правілі ўсяго некалькі разоў на год, а для мясцовых сялян — толькі па нядзелях і святах{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. [[Файл:Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 1812) (cropped).jpg|злева|міні|[[Вільгельм фон Кобель]]. Фрагмент падрыхтоўчага малюнка да карціны Першай Полацкай бітвы. 17-18 жніўня 1812 г.]] [[Файл:Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 18.08.1812).jpg|міні|[[Вільгельм фон Кобель]]. Карціна Першай Полацкай бітвы. 1812 г.]] Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і [[С. Кох|С. Коха]], прысвечаных [[Першая Полацкая бітва|бітве за Полацк]]: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах (пакрыццё якога ўсё яшчэ было з дахоўкі) і званіца над заходнім фасадам{{sfn|Лалазараў|2025|с=8—9}}. Падчас нападу французаў згарэў гістарычны алтарны абраз Панскага Перамянення, таму пасля вайны ў касцёле часова паставілі алтар з абразом Св. Тадэвуша{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} У 1819 годзе езуіты рыхтаваліся маштабна перабудаваць святыню «не ў ранейшым выглядзе», аднак у 1820 годзе [[Скасаванне ордэна езуітаў|ордэн быў скасаваны]] і гэтыя планы не ажыццявіліся{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання [[А. Порта|А. Порты]] пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. === XX стагоддзе === У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] храм моцна пацярпеў{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр, і будынак працяглы час выкарыстоўваўся не па прызначэнні. Чарговы рамонт пачаўся толькі ў 1940-х гадах, але быў перапынены [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]]. Сваю дзейнасць як культавая ўстанова царква аднавіла [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|падчас акупацыі]] ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў 1999 годзе ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]] выявіў кцітарскую фрэску з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з двума радамі какошнікаў і закамарамі трохлопасцевай формы з кілепадобнымі завяршэннямі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025" />{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў контуры надпартальнай нішы на паўднёвым фасадзе, першапачатковае акно на апсідзе, а таксама ссечаныя [[Броўка (архітэктура)|броўкі]] з кілепадобнымі завяршэннямі над вокнамі ніжняга яруса{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён у 1999 годзе знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя [[Закамара|закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]] барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет, які сёння захоўваецца ў галерэі Полацка. Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Вадзім Васільевіч Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас|выданне=Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі|месца=Полацк|выдавецтва=НПГКМЗ|год=2003|старонкі=64—73|спасылка=https://polotsk.museum.by/node/34116|ref=Гліннік}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36 |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf |ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] 7gtdw87ewwm6ks4asancmr93tb7zdlo 5134666 5134659 2026-05-01T15:04:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5134666 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў ёй для жыцця Сяльцо паблізу Полацка, з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|царквой-пахавальняй]], «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} [[Файл:Пячаць Ефрасінні Полацкай з Полацка, выява Хрыста.jpg|злева|міні|[[Пячатка Ефрасінні Полацкай з Полацка|Пячатка Ефрасінні Полацкай]] з выявай Ісуса Хрыста, знойдзеная ў 2015 годзе пры раскопках каля сцен Спаскай царквы.]] Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап [[Ілія (полацкі епіскап)|Ілія]], які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі [[Казьма (полацкі епіскап)|Казьма]], які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Połacak. Полацак (S. Pachałaviecki, 1579). Спаская царква.jpg|злева|міні|Царква на малюнку аблогі Полацка войскамі Стэфана Баторыя ў 1579 года, створаным Станіславам Пахалавецкім.]] Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і малюнках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторый перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Тэрыторыя манастыра была ператворана ў загарадную вілу для адпачынку полацкіх езуітаў. Законнікі аднавілі зруйнаваную царкву і, што адметна, пакінулі ёй стары праваслаўны тытул — Панскага Перамянення{{sfn|Гліннік|2003|с=66}}. Менавіта ў канцы ХVI — пачатку ХVII стагоддзя старая пазакамарная сістэма перакрыццяў была заменена на [[вальмавы дах]] з дахоўкі. Аб тым, што ў XVII стагоддзі адноўленая езуітамі святыня амаль не выкарыстоўвалася, сведчаць шматлікія хуліганскія [[графіці]], пакінутыя на ўнутраных сценах тагачаснымі полацкімі шкалярамі{{sfn|Гліннік|2003|с=67—68}}. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. [[Файл:Połacak, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Эўфрасіньня Полацкая (1600). Спаская царква.jpg|міні|Царква на спісе з абраза Ефрасінні Полацкай. Канец XVII стагоддзя]] Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а ў 1786 годзе святыню зноў рамантавалі з ініцыятывы рэктара [[Францішак Караў|Францішка Карэў]]{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў дах над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Перабудаваная царква выконвала ролю своеасаблівага «антычнага храма» ў рэгулярным парку загарадняй езуіцкай вілы і служыла не столькі касцёлам, колькі сцэнічнай дэкарацыяй для школьных тэатральных пастановак. Набажэнствы тут правілі ўсяго некалькі разоў на год, а для мясцовых сялян — толькі па нядзелях і святах{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. [[Файл:Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 1812) (cropped).jpg|злева|міні|[[Вільгельм фон Кобель]]. Фрагмент падрыхтоўчага малюнка да карціны Першай Полацкай бітвы. 17-18 жніўня 1812 г.]] [[Файл:Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 18.08.1812).jpg|міні|[[Вільгельм фон Кобель]]. Карціна Першай Полацкай бітвы. 1812 г.]] Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і [[С. Кох|С. Коха]], прысвечаных [[Першая Полацкая бітва|бітве за Полацк]]: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах (пакрыццё якога ўсё яшчэ было з дахоўкі) і званіца над заходнім фасадам{{sfn|Лалазараў|2025|с=8—9}}. Падчас нападу французаў згарэў гістарычны алтарны абраз Панскага Перамянення, таму пасля вайны ў касцёле часова паставілі алтар з абразом Св. Тадэвуша{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} У 1819 годзе езуіты рыхтаваліся маштабна перабудаваць святыню «не ў ранейшым выглядзе», аднак у 1820 годзе [[Скасаванне ордэна езуітаў|ордэн быў скасаваны]] і гэтыя планы не ажыццявіліся{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання [[А. Порта|А. Порты]] пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. === XX стагоддзе === У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] храм моцна пацярпеў{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр, і будынак працяглы час выкарыстоўваўся не па прызначэнні. Чарговы рамонт пачаўся толькі ў 1940-х гадах, але быў перапынены [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]]. Сваю дзейнасць як культавая ўстанова царква аднавіла [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|падчас акупацыі]] ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў 1999 годзе ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]] выявіў кцітарскую фрэску з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з двума радамі какошнікаў і закамарамі трохлопасцевай формы з кілепадобнымі завяршэннямі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025" />{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў контуры надпартальнай нішы на паўднёвым фасадзе, першапачатковае акно на апсідзе, а таксама ссечаныя [[Броўка (архітэктура)|броўкі]] з кілепадобнымі завяршэннямі над вокнамі ніжняга яруса{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён у 1999 годзе знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя [[Закамара|закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]] барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет, які сёння захоўваецца ў галерэі Полацка. Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Вадзім Васільевіч Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас|выданне=Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі|месца=Полацк|выдавецтва=НПГКМЗ|год=2003|старонкі=64—73|спасылка=https://polotsk.museum.by/node/34116|ref=Гліннік}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36 |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf |ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] ca2hujltogdxu7u4y3132bjuy0xtnin 5134669 5134666 2026-05-01T15:15:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Пад уладай Расійскай імперыі */ 5134669 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў ёй для жыцця Сяльцо паблізу Полацка, з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|царквой-пахавальняй]], «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} [[Файл:Пячаць Ефрасінні Полацкай з Полацка, выява Хрыста.jpg|злева|міні|[[Пячатка Ефрасінні Полацкай з Полацка|Пячатка Ефрасінні Полацкай]] з выявай Ісуса Хрыста, знойдзеная ў 2015 годзе пры раскопках каля сцен Спаскай царквы.]] Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап [[Ілія (полацкі епіскап)|Ілія]], які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі [[Казьма (полацкі епіскап)|Казьма]], які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Połacak. Полацак (S. Pachałaviecki, 1579). Спаская царква.jpg|злева|міні|Царква на малюнку аблогі Полацка войскамі Стэфана Баторыя ў 1579 года, створаным Станіславам Пахалавецкім.]] Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і малюнках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторый перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Тэрыторыя манастыра была ператворана ў загарадную вілу для адпачынку полацкіх езуітаў. Законнікі аднавілі зруйнаваную царкву і, што адметна, пакінулі ёй стары праваслаўны тытул — Панскага Перамянення{{sfn|Гліннік|2003|с=66}}. Менавіта ў канцы ХVI — пачатку ХVII стагоддзя старая пазакамарная сістэма перакрыццяў была заменена на [[вальмавы дах]] з дахоўкі. Аб тым, што ў XVII стагоддзі адноўленая езуітамі святыня амаль не выкарыстоўвалася, сведчаць шматлікія хуліганскія [[графіці]], пакінутыя на ўнутраных сценах тагачаснымі полацкімі шкалярамі{{sfn|Гліннік|2003|с=67—68}}. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. [[Файл:Połacak, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Эўфрасіньня Полацкая (1600). Спаская царква.jpg|міні|Царква на спісе з абраза Ефрасінні Полацкай. Канец XVII стагоддзя]] Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а ў 1786 годзе святыню зноў рамантавалі з ініцыятывы рэктара [[Францішак Караў|Францішка Карэў]]{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў дах над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Перабудаваная царква выконвала ролю своеасаблівага «антычнага храма» ў рэгулярным парку загарадняй езуіцкай вілы і служыла не столькі касцёлам, колькі сцэнічнай дэкарацыяй для школьных тэатральных пастановак. Набажэнствы тут правілі ўсяго некалькі разоў на год, а для мясцовых сялян — толькі па нядзелях і святах{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. [[Файл:Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 1812) (cropped).jpg|злева|міні|[[Вільгельм фон Кобель]]. Фрагмент падрыхтоўчага малюнка да карціны Першай Полацкай бітвы. 17-18 жніўня 1812 г.]] [[Файл:Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 18.08.1812).jpg|міні|[[Вільгельм фон Кобель]]. Карціна Першай Полацкай бітвы. 1812 г.]] Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і [[С. Кох|С. Коха]], прысвечаных [[Першая Полацкая бітва|бітве за Полацк]]: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах (пакрыццё якога ўсё яшчэ было з дахоўкі) і званіца над заходнім фасадам{{sfn|Лалазараў|2025|с=8—9}}. Падчас нападу французаў згарэў гістарычны алтарны абраз Панскага Перамянення, таму пасля вайны ў касцёле часова паставілі алтар з абразом Св. Тадэвуша{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (1833).jpg|міні|Абмерны чарцёж галоўнага фасада царквы, выкананы губернскім архітэктарам [[Аляксандр Сяргеевіч Бусырскі|Аляксандрам Бусырскі]] у 1833 г.]] У 1819 годзе езуіты рыхтаваліся маштабна перабудаваць святыню «не ў ранейшым выглядзе», аднак у 1820 годзе [[Скасаванне ордэна езуітаў|ордэн быў скасаваны]] і гэтыя планы не ажыццявіліся{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання [[А. Порта|А. Порты]] пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіна, закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную (пры гэтым архітэктар пакінуў скатны дах). Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу (пазней замененую на каменную). Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. === XX стагоддзе === У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] храм моцна пацярпеў{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр, і будынак працяглы час выкарыстоўваўся не па прызначэнні. Чарговы рамонт пачаўся толькі ў 1940-х гадах, але быў перапынены [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]]. Сваю дзейнасць як культавая ўстанова царква аднавіла [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|падчас акупацыі]] ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў 1999 годзе ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]] выявіў кцітарскую фрэску з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з двума радамі какошнікаў і закамарамі трохлопасцевай формы з кілепадобнымі завяршэннямі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025" />{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў контуры надпартальнай нішы на паўднёвым фасадзе, першапачатковае акно на апсідзе, а таксама ссечаныя [[Броўка (архітэктура)|броўкі]] з кілепадобнымі завяршэннямі над вокнамі ніжняга яруса{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён у 1999 годзе знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя [[Закамара|закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]] барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет, які сёння захоўваецца ў галерэі Полацка. Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1812).jpg|Да пераходу пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Мастак {{nowrap|W. Kobell,}} 1812 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (1833).jpg|Абмерны чарцёж, 1833 г. Выява:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Выява:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Вадзім Васільевіч Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас|выданне=Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі|месца=Полацк|выдавецтва=НПГКМЗ|год=2003|старонкі=64—73|спасылка=https://polotsk.museum.by/node/34116|ref=Гліннік}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36 |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf |ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] kes6ccsdn6m5rb1v0bgkb880siosaiu 5134673 5134669 2026-05-01T15:24:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* XX стагоддзе */ 5134673 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў ёй для жыцця Сяльцо паблізу Полацка, з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|царквой-пахавальняй]], «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} [[Файл:Пячаць Ефрасінні Полацкай з Полацка, выява Хрыста.jpg|злева|міні|[[Пячатка Ефрасінні Полацкай з Полацка|Пячатка Ефрасінні Полацкай]] з выявай Ісуса Хрыста, знойдзеная ў 2015 годзе пры раскопках каля сцен Спаскай царквы.]] Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап [[Ілія (полацкі епіскап)|Ілія]], які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі [[Казьма (полацкі епіскап)|Казьма]], які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Połacak. Полацак (S. Pachałaviecki, 1579). Спаская царква.jpg|злева|міні|Царква на малюнку аблогі Полацка войскамі Стэфана Баторыя ў 1579 года, створаным Станіславам Пахалавецкім.]] Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і малюнках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторый перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Тэрыторыя манастыра была ператворана ў загарадную вілу для адпачынку полацкіх езуітаў. Законнікі аднавілі зруйнаваную царкву і, што адметна, пакінулі ёй стары праваслаўны тытул — Панскага Перамянення{{sfn|Гліннік|2003|с=66}}. Менавіта ў канцы ХVI — пачатку ХVII стагоддзя старая пазакамарная сістэма перакрыццяў была заменена на [[вальмавы дах]] з дахоўкі. Аб тым, што ў XVII стагоддзі адноўленая езуітамі святыня амаль не выкарыстоўвалася, сведчаць шматлікія хуліганскія [[графіці]], пакінутыя на ўнутраных сценах тагачаснымі полацкімі шкалярамі{{sfn|Гліннік|2003|с=67—68}}. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. [[Файл:Połacak, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Эўфрасіньня Полацкая (1600). Спаская царква.jpg|міні|Царква на спісе з абраза Ефрасінні Полацкай. Канец XVII стагоддзя]] Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а ў 1786 годзе святыню зноў рамантавалі з ініцыятывы рэктара [[Францішак Караў|Францішка Карэў]]{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў дах над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Перабудаваная царква выконвала ролю своеасаблівага «антычнага храма» ў рэгулярным парку загарадняй езуіцкай вілы і служыла не столькі касцёлам, колькі сцэнічнай дэкарацыяй для школьных тэатральных пастановак. Набажэнствы тут правілі ўсяго некалькі разоў на год, а для мясцовых сялян — толькі па нядзелях і святах{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. [[Файл:Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 1812) (cropped).jpg|злева|міні|[[Вільгельм фон Кобель]]. Фрагмент падрыхтоўчага малюнка да карціны Першай Полацкай бітвы. 17-18 жніўня 1812 г.]] [[Файл:Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 18.08.1812).jpg|міні|[[Вільгельм фон Кобель]]. Карціна Першай Полацкай бітвы. 1812 г.]] Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і [[С. Кох|С. Коха]], прысвечаных [[Першая Полацкая бітва|бітве за Полацк]]: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах (пакрыццё якога ўсё яшчэ было з дахоўкі) і званіца над заходнім фасадам{{sfn|Лалазараў|2025|с=8—9}}. Падчас нападу французаў згарэў гістарычны алтарны абраз Панскага Перамянення, таму пасля вайны ў касцёле часова паставілі алтар з абразом Св. Тадэвуша{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (1833).jpg|міні|Абмерны чарцёж галоўнага фасада царквы, выкананы губернскім архітэктарам [[Аляксандр Сяргеевіч Бусырскі|Аляксандрам Бусырскім]] у 1833 г.]] У 1819 годзе езуіты рыхтаваліся маштабна перабудаваць святыню «не ў ранейшым выглядзе», аднак у 1820 годзе [[Скасаванне ордэна езуітаў|ордэн быў скасаваны]] і гэтыя планы не ажыццявіліся{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання [[А. Порта|А. Порты]] пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта [[К. Лукін|К. Лукіна]], закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную, пры гэтым архітэктар пакінуў схільны дах. Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу, пазней замененую на мураваную. Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. === XX стагоддзе === У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] храм моцна пацярпеў{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр, і будынак працяглы час выкарыстоўваўся не па прызначэнні. Чарговы рамонт пачаўся толькі ў 1940-х гадах, але быў перапынены [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]]. Сваю дзейнасць як культавая ўстанова царква аднавіла [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|падчас акупацыі]] ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}.<gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы"> Файл:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Файл:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery> == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў 1999 годзе ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]] выявіў кцітарскую фрэску з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з двума радамі какошнікаў і закамарамі трохлопасцевай формы з кілепадобнымі завяршэннямі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025" />{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў контуры надпартальнай нішы на паўднёвым фасадзе, першапачатковае акно на апсідзе, а таксама ссечаныя [[Броўка (архітэктура)|броўкі]] з кілепадобнымі завяршэннямі над вокнамі ніжняга яруса{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён у 1999 годзе знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя [[Закамара|закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]] барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет, які сёння захоўваецца ў галерэі Полацка. Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Вадзім Васільевіч Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас|выданне=Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі|месца=Полацк|выдавецтва=НПГКМЗ|год=2003|старонкі=64—73|спасылка=https://polotsk.museum.by/node/34116|ref=Гліннік}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36 |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf |ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] tbmrhzrqfp9f0d075i8mwqj00phmu9x 5134674 5134673 2026-05-01T15:32:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* XX стагоддзе */ 5134674 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў ёй для жыцця Сяльцо паблізу Полацка, з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|царквой-пахавальняй]], «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} [[Файл:Пячаць Ефрасінні Полацкай з Полацка, выява Хрыста.jpg|злева|міні|[[Пячатка Ефрасінні Полацкай з Полацка|Пячатка Ефрасінні Полацкай]] з выявай Ісуса Хрыста, знойдзеная ў 2015 годзе пры раскопках каля сцен Спаскай царквы.]] Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап [[Ілія (полацкі епіскап)|Ілія]], які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі [[Казьма (полацкі епіскап)|Казьма]], які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Połacak. Полацак (S. Pachałaviecki, 1579). Спаская царква.jpg|злева|міні|Царква на малюнку аблогі Полацка войскамі Стэфана Баторыя ў 1579 года, створаным Станіславам Пахалавецкім.]] Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і малюнках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторый перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Тэрыторыя манастыра была ператворана ў загарадную вілу для адпачынку полацкіх езуітаў. Законнікі аднавілі зруйнаваную царкву і, што адметна, пакінулі ёй стары праваслаўны тытул — Панскага Перамянення{{sfn|Гліннік|2003|с=66}}. Менавіта ў канцы ХVI — пачатку ХVII стагоддзя старая пазакамарная сістэма перакрыццяў была заменена на [[вальмавы дах]] з дахоўкі. Аб тым, што ў XVII стагоддзі адноўленая езуітамі святыня амаль не выкарыстоўвалася, сведчаць шматлікія хуліганскія [[графіці]], пакінутыя на ўнутраных сценах тагачаснымі полацкімі шкалярамі{{sfn|Гліннік|2003|с=67—68}}. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. [[Файл:Połacak, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Эўфрасіньня Полацкая (1600). Спаская царква.jpg|міні|Царква на спісе з абраза Ефрасінні Полацкай. Канец XVII стагоддзя]] Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а ў 1786 годзе святыню зноў рамантавалі з ініцыятывы рэктара [[Францішак Караў|Францішка Карэў]]{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў дах над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Перабудаваная царква выконвала ролю своеасаблівага «антычнага храма» ў рэгулярным парку загарадняй езуіцкай вілы і служыла не столькі касцёлам, колькі сцэнічнай дэкарацыяй для школьных тэатральных пастановак. Набажэнствы тут правілі ўсяго некалькі разоў на год, а для мясцовых сялян — толькі па нядзелях і святах{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. [[Файл:Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 1812) (cropped).jpg|злева|міні|[[Вільгельм фон Кобель]]. Фрагмент падрыхтоўчага малюнка да карціны Першай Полацкай бітвы. 17-18 жніўня 1812 г.]] [[Файл:Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 18.08.1812).jpg|міні|[[Вільгельм фон Кобель]]. Карціна Першай Полацкай бітвы. 1812 г.]] Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і [[С. Кох|С. Коха]], прысвечаных [[Першая Полацкая бітва|бітве за Полацк]]: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах (пакрыццё якога ўсё яшчэ было з дахоўкі) і званіца над заходнім фасадам{{sfn|Лалазараў|2025|с=8—9}}. Падчас нападу французаў згарэў гістарычны алтарны абраз Панскага Перамянення, таму пасля вайны ў касцёле часова паставілі алтар з абразом Св. Тадэвуша{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (1833).jpg|міні|Абмерны чарцёж галоўнага фасада царквы, выкананы губернскім архітэктарам [[Аляксандр Сяргеевіч Бусырскі|Аляксандрам Бусырскім]] у 1833 г.]] У 1819 годзе езуіты рыхтаваліся маштабна перабудаваць святыню «не ў ранейшым выглядзе», аднак у 1820 годзе [[Скасаванне ордэна езуітаў|ордэн быў скасаваны]] і гэтыя планы не ажыццявіліся{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання [[А. Порта|А. Порты]] пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта [[К. Лукін|К. Лукіна]], закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную, пры гэтым архітэктар пакінуў схільны дах. Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу, пазней замененую на мураваную. Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года/ Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. === XX стагоддзе === У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] храм моцна пацярпеў{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр, і будынак працяглы час выкарыстоўваўся не па прызначэнні. Чарговы рамонт пачаўся толькі ў 1940-х гадах, але быў перапынены [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]]. Сваю дзейнасць як культавая ўстанова царква аднавіла [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|падчас акупацыі]] ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}.<gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы"> Файл:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Файл:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery> == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў 1999 годзе ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]] выявіў кцітарскую фрэску з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з двума радамі какошнікаў і закамарамі трохлопасцевай формы з кілепадобнымі завяршэннямі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025" />{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў контуры надпартальнай нішы на паўднёвым фасадзе, першапачатковае акно на апсідзе, а таксама ссечаныя [[Броўка (архітэктура)|броўкі]] з кілепадобнымі завяршэннямі над вокнамі ніжняга яруса{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён у 1999 годзе знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя [[Закамара|закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]] барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет, які сёння захоўваецца ў галерэі Полацка. Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Вадзім Васільевіч Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас|выданне=Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі|месца=Полацк|выдавецтва=НПГКМЗ|год=2003|старонкі=64—73|спасылка=https://polotsk.museum.by/node/34116|ref=Гліннік}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36 |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf |ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] oqndgevglltqywlo7rt21hq0rjmok9z 5134675 5134674 2026-05-01T15:35:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* XX стагоддзе */ 5134675 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў ёй для жыцця Сяльцо паблізу Полацка, з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|царквой-пахавальняй]], «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} [[Файл:Пячаць Ефрасінні Полацкай з Полацка, выява Хрыста.jpg|злева|міні|[[Пячатка Ефрасінні Полацкай з Полацка|Пячатка Ефрасінні Полацкай]] з выявай Ісуса Хрыста, знойдзеная ў 2015 годзе пры раскопках каля сцен Спаскай царквы.]] Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап [[Ілія (полацкі епіскап)|Ілія]], які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі [[Казьма (полацкі епіскап)|Казьма]], які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Połacak. Полацак (S. Pachałaviecki, 1579). Спаская царква.jpg|злева|міні|Царква на малюнку аблогі Полацка войскамі Стэфана Баторыя ў 1579 года, створаным Станіславам Пахалавецкім.]] Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і малюнках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторый перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Тэрыторыя манастыра была ператворана ў загарадную вілу для адпачынку полацкіх езуітаў. Законнікі аднавілі зруйнаваную царкву і, што адметна, пакінулі ёй стары праваслаўны тытул — Панскага Перамянення{{sfn|Гліннік|2003|с=66}}. Менавіта ў канцы ХVI — пачатку ХVII стагоддзя старая пазакамарная сістэма перакрыццяў была заменена на [[вальмавы дах]] з дахоўкі. Аб тым, што ў XVII стагоддзі адноўленая езуітамі святыня амаль не выкарыстоўвалася, сведчаць шматлікія хуліганскія [[графіці]], пакінутыя на ўнутраных сценах тагачаснымі полацкімі шкалярамі{{sfn|Гліннік|2003|с=67—68}}. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. [[Файл:Połacak, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Эўфрасіньня Полацкая (1600). Спаская царква.jpg|міні|Царква на спісе з абраза Ефрасінні Полацкай. Канец XVII стагоддзя]] Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а ў 1786 годзе святыню зноў рамантавалі з ініцыятывы рэктара [[Францішак Караў|Францішка Карэў]]{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў дах над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Перабудаваная царква выконвала ролю своеасаблівага «антычнага храма» ў рэгулярным парку загарадняй езуіцкай вілы і служыла не столькі касцёлам, колькі сцэнічнай дэкарацыяй для школьных тэатральных пастановак. Набажэнствы тут правілі ўсяго некалькі разоў на год, а для мясцовых сялян — толькі па нядзелях і святах{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. [[Файл:Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 1812) (cropped).jpg|злева|міні|[[Вільгельм фон Кобель]]. Фрагмент падрыхтоўчага малюнка да карціны Першай Полацкай бітвы. 17-18 жніўня 1812 г.]] [[Файл:Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 18.08.1812).jpg|міні|[[Вільгельм фон Кобель]]. Карціна Першай Полацкай бітвы. 1812 г.]] Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і [[С. Кох|С. Коха]], прысвечаных [[Першая Полацкая бітва|бітве за Полацк]]: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах (пакрыццё якога ўсё яшчэ было з дахоўкі) і званіца над заходнім фасадам{{sfn|Лалазараў|2025|с=8—9}}. Падчас нападу французаў згарэў гістарычны алтарны абраз Панскага Перамянення, таму пасля вайны ў касцёле часова паставілі алтар з абразом Св. Тадэвуша{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (1833).jpg|міні|Абмерны чарцёж галоўнага фасада царквы, выкананы губернскім архітэктарам [[Аляксандр Сяргеевіч Бусырскі|Аляксандрам Бусырскім]] у 1833 г.]] У 1819 годзе езуіты рыхтаваліся маштабна перабудаваць святыню «не ў ранейшым выглядзе», аднак у 1820 годзе [[Скасаванне ордэна езуітаў|ордэн быў скасаваны]] і гэтыя планы не ажыццявіліся{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання [[А. Порта|А. Порты]] пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. [[Файл:Transfiguration Church in Polotsk reconstruction project by Lukin (1833).jpg|злева|міні|Праект перабудовы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку, выкананы памочнікам архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіным у 1833 годзе. ]] У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта [[К. Лукін|К. Лукіна]], закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную, пры гэтым архітэктар пакінуў схільны дах. Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу, пазней замененую на мураваную. Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года/ Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. === XX стагоддзе === У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] храм моцна пацярпеў{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр, і будынак працяглы час выкарыстоўваўся не па прызначэнні. Чарговы рамонт пачаўся толькі ў 1940-х гадах, але быў перапынены [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]]. Сваю дзейнасць як культавая ўстанова царква аднавіла [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|падчас акупацыі]] ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}.<gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы"> Файл:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Файл:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery> == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў 1999 годзе ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]] выявіў кцітарскую фрэску з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з двума радамі какошнікаў і закамарамі трохлопасцевай формы з кілепадобнымі завяршэннямі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025" />{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў контуры надпартальнай нішы на паўднёвым фасадзе, першапачатковае акно на апсідзе, а таксама ссечаныя [[Броўка (архітэктура)|броўкі]] з кілепадобнымі завяршэннямі над вокнамі ніжняга яруса{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён у 1999 годзе знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя [[Закамара|закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]] барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет, які сёння захоўваецца ў галерэі Полацка. Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Вадзім Васільевіч Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас|выданне=Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі|месца=Полацк|выдавецтва=НПГКМЗ|год=2003|старонкі=64—73|спасылка=https://polotsk.museum.by/node/34116|ref=Гліннік}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36 |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf |ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] 383wzr6sm8e1pacjm2xulaee3j0fkyu Людвік Міхайлавіч Звяждоўскі 0 185176 5134660 5054359 2026-05-01T14:52:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134660 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} [[Файл:Opatow pomnik zwierzdowski.jpg|150px|thumb|right|Помнік Людвіку Звяждоўскаму ў мястэчку Апатаў.]] '''Людвік Звяждоўскі''', мянушка '''Тапор''' ({{ВДП}}) — капітан расійскай арміі, член тайнага таварыства [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], удзельнік [[паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. == Біяграфія == Нарадзіўся па розных звестках у 1825<ref name="nasz-czas.lt">{{Cite web |url=http://www.nasz-czas.lt/Fundacja/Wilnianie_w_publ/Wilnianie04_.html |title=Біяграфія Звяждоўскага на старонках «Wielkiej Encyklopedii Powrzechnej» |access-date=19 снежня 2013 |archive-date=25 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325061323/http://www.nasz-czas.lt/Fundacja/Wilnianie_w_publ/Wilnianie04_.html |url-status=dead }}</ref>, 11 снежня 1829, 11 студзеня 1830 года ў Вільні ў сям’і чыноўніка<ref name="arkushy.narod.ru">[http://arkushy.narod.ru/kalinouski/figures/zviazhdouski.htm Людвік Міхайлавіч Звяждоўскі (1829—1864). «Тапор» // «Свіслацкія аркушы»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У войску з 1845 года. Скончыў Акадэмію Генштаба ў [[Санкт-Пецярбург]]у ў чыне паручніка інжынерных войск. З 1860 годзе на службе ў Вільні. Быў прадстаўніком «[[Чырвоныя (паўстанне 1863—1864 гадоў)|чырвоных]]» ў Вільні. Да кастрычніка 1862 года ўзначальваў віленскі паўстанцкі цэнтр (Камітэт Руху, Літоўскі правінцыяльны камітэт), меў уплыў на таварыства рускіх афіцэраў у Польшчы. Пасля быў пераведзены ў [[Масква|Маскву]]<ref name="arkushy.narod.ru"/>. Падчас паўстання камандаваў паўстанцкім аддзелам у [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], які быў сабраны з студэнтаў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Горы-Горацкі земляробчага інстытута]]. Яму нават удалося на непрацяглы тэрмін захапіць [[Горкі]]. Яго атрад 6 мая 1863 года ўступіў у бой з расійскімі войскамі і пацярпеў паражэнне. Сутыкнуўшыся з нядобразычлівасцю і нежаданнем ваяваць з боку тутэйшых жыхароў, распусціў свой аддзел і выехаў у [[Царства Польскае]]. Тут быў прызначаны галоўнакамандуючым войскамі Сандамірскага ваяводства, а таксама — кіраўніком кракаўскай дывізіі II-га корпуса. Удзельнік [[Другая бітва пад Апатавам|другой бітвы пад мястэчкам Апатаў]] [[21 лютага]] [[1864]] годзе. Паранены ў баі, захоплены на наступны дзень казачым патрулём, быў пакараны смерцю на рынку ў мястэчку Апатаў 23 лютага 1864, паводле іншых звестак 27 лютага 1864 года<ref name="nasz-czas.lt" />. == Памяць == Матэрыялы пра Людвіка Звяждоўскага ёсць у экспазіцыі Горацкага гісторыка-этнаграфічнага музея і музея гісторыі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Звяждоўскі Людвік Міхайлавіч|Кісялёў Г. В.|435}} * ''Лившиц, В. М.'' «За нашу і вашу свабоду»(пра Л. Звяждоўскага).В кн.: С Горками и академией связаны судьбой (события, люди и дела). Книга 2. Заметки краеведа — Горки :2016. С. 27-35. * ''ZWIERZDOWSKI, Ludwik'' // Wielka Encyklopedia Powszechna.Wyd. PWN 1969. T.12. Usa-Ż. {{ref-pl}} * ''Kotarski, Stefan'' «Opatów w latach 1861—1864». — Opatów,1935. {{ref-pl}} * ''Cieszkowski,Stefan'' «Pomnik Majora Ludwika Zwierzdowskiego» // «Ziemi Opatowskiej». — 1988. — № 4. {{ref-pl}} == Спасылкі == * [http://www.nasz-czas.lt/Fundacja/Wilnianie_w_publ/Wilnianie04_.html Біяграфія Звяждоўскага на старонках «Wielkiej Encyklopedii Powrzechnej»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160325061323/http://www.nasz-czas.lt/Fundacja/Wilnianie_w_publ/Wilnianie04_.html |date=25 сакавіка 2016 }} {{ref-pl}} * [http://gadkowski.pl/publikacja/zyciorys-majora-ludwika-topor-zwierzdowskiego-bohatera-bitwy-opatowskiej/ Жыцяпіс маёра Людвіка «Тапор»-Звяждоўскага, героя бітвы Апатаўскай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140203035211/http://gadkowski.pl/publikacja/zyciorys-majora-ludwika-topor-zwierzdowskiego-bohatera-bitwy-opatowskiej/ |date=3 лютага 2014 }} {{ref-pl}} * [http://arkushy.narod.ru/kalinouski/figures/zviazhdouski.htm Людвік Міхайлавіч Звяждоўскі (1829—1864). «Тапор»// «Свіслацкія аркушы»]{{Недаступная спасылка}} * Ліўшыц, Уладзімір. Адзін з герояў рамана Караткевіча. Паглядзіце на гісторыю кіраўніка горацкіх паўстанцаў у 1863—1864 гадах // https://horki.info/news/13504.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200111102659/https://horki.info/news/13504.html |date=11 студзеня 2020 }} {{DEFAULTSORT:Звяждоўскі Людвік Міхайлавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Постаці Горак]] [[Катэгорыя:Ваенныя Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] 1dpkj1kssqk44ihi1s9s5r48fhc1alw Літвенскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён) 0 188935 5134817 4937889 2026-05-02T01:39:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134817 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Літвенскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Літвенскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Стаўбцоўскі раён]] |Уключае = 41 населены пункт |Сталіца = [[Літва (Стаўбцоўскі раён)|Літва]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1920 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Літве́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Літва (Стаўбцоўскі раён)|Літва]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Івянецкі раён|Івянецкага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Мінскай вобласці. З 17 красавіка 1962 года ў складзе Стаўбцоўскага раёна. У 1977 годзе скасаваны хутары [[Баброўшчына (Стаўбцоўскі раён)|Баброўшчына]], [[Бутрымаўшчына]], [[Камяніца (Стаўбцоўскі раён)|Камяніца]], [[Падцяробы]], [[Шалькавічы]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 жніўня і 26 верасня 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 29 (1547).</ref>. 14 лютага 1983 года частка сельсавета перададзена ў склад новаўтворанага [[Цясноўскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Цясноўскага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: вёскі [[Дзенісы]], [[Драздоўшчына (Стаўбцоўскі раён)|Драздоўшчына]], [[Куль (Стаўбцоўскі раён)|Куль]], [[Сапуцевічы]], [[Серкулі (Стаўбцоўскі раён)|Серкулі]], [[Слабодка (Літвенскі сельсавет)|Слабодка]], [[Судзевічы]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 14 лютага 1983 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 11 (1745).</ref>. 23 снежня 2008 года цэнтр сельсавета перанесены ў аграгарадок [[Рочавічы]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-60/2009_60_9_20852.pdf&oldDocPage=1 Решение Столбцовского районного Совета депутатов от 23 декабря 2008 г. № 100 О преобразовании сельских населенных пунктов Столбцовского района в агрогородки]</ref>. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Цясноўскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Цясноўскага сельсавета]] (15 населеных пунктаў: вёскі [[Дзенісы]], [[Драздоўшчына (Стаўбцоўскі раён)|Драздоўшчына]], [[Заменка]], [[Зеневічы]], [[Куль (Стаўбцоўскі раён)|Куль]], [[Мешычы]], [[Пятрылавічы]], [[Сапуцевічы]], [[Серкулі (Стаўбцоўскі раён)|Серкулі]], [[Слабодка (Літвенскі сельсавет)|Слабодка]], [[Судзевічы]], [[Цеснавая 1]], [[Цеснавая 2]] і хутары [[Алешкавец]] і [[Пятрова (Стаўбцоўскі раён)|Пятрова]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919060259/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=19 верасня 2020}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (26 населеных пунктаў) — 840 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=23 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 68,2 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 29,2 % — [[беларусы]], 1,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (41 населены пункт) — 1920 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=23 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Літвенскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)}} {{Стаўбцоўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Літвенскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Івянецкі раён|child|загаловак=Літвенскі сельсавет у [[Івянецкі раён|Івянецкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Стаўбцоўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Літвенскі сельсавет у [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] (з 1962)}} }} [[Катэгорыя:Літвенскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Івянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] ocqku0wh6x64cvcddl0ceqoy1rzd68d Майкл Джэй Фокс 0 189456 5134887 4824350 2026-05-02T09:39:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134887 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Фокс}} {{Кінематаграфіст |імя = Майкл Джэй Фокс |арыгінал імя = Michael J. Fox |выява = Michael J Fox 2020.jpg |шырыня = |апісанне выявы = Майкл Джэй Фокс у 2020 годзе. |імя пры нараджэнні = Майкл Эндру Фокс ({{lang-en|Michael Andrew Fox}}) |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |прафесія = {{акцёр|ЗША|тэлебачання ЗША|Канады|тэлебачання Канады}}, {{кінапрадзюсар|ЗША|Канады}}, {{кінарэжысёр|ЗША|Канады}} |грамадзянства = {{CAN}}<br />{{USA}} |гады актыўнасці = з [[1982]] года |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = ---- «[[Эмі]]»<br />([[1986]], [[1987]], [[1988]], [[2000]], [[2009]]) ---- «[[Залаты глобус]]»<br />([[1989]], [[1998]], [[1999]], [[2000]]) ---- {{Афіцэр ордэна Канады}} }} '''Майкл Джэй Фокс''' ({{lang-en|Michael J. Fox}}; {{ДН|9|6|1961}}, [[Эдмантан]], [[Канада]]) — канадскі акцёр, прадзюсар, актывіст і акцёр голасу за кадрам. Майкл шырока вядомы дзякуючы ролям [[Марці Мак-Флай|Марці Мак-Флая]] ў трылогіі «''[[Назад у будучыню (франшыза)|Назад у будучыню]]''» ([[1985]]—[[1990]]); [[Алекс Кітан|Алекса Кітана]] ў сіткоме «''[[Сямейная сувязь]]''» ([[1982]]—[[1989]]). За гэтыя ролі Майкл атрымаў тры ўзнагароды «[[Эмі]]» і аднойчы «[[Залаты Глобус]]». Дзякуючы ролі [[Майк Флаэрці|Майка Флаэрці]] ў сіткоме «''[[Спін-Сіці]]''» ([[1996]]—[[2000]]), Фокс атрымаў «Эмі», тры «Залатых Глобуса» і дзве [[Узнагарода Гільдыі кінаактораў ЗША|ўзнагароды Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]. У [[1991]] годзе Фоксу быў пастаўлены дыягназ — [[хвароба Паркінсона]], што было адкрыта для публікі толькі ў [[1999]] годзе. У [[2000]] годзе акцёрская дзейнасць Майкла значна скарацілася, бо сімптомы яго хваробы сталі больш сур'ёзнымі. З тых часоў ён стаў актывістам даследаванняў на пошук лекаў. Гэта прывяло да фундацыі Фонду Майкла Джэй Фокса. [[5 сакавіка]] [[2010]] года шведскі [[Каралінскі інстытут]] прысвоіў яму ганаровую доктарскую ступень медыцыны за яго працу ў справе прапаганды і збору сродкаў для лячэння хваробы Паркінсона<ref>[http://uk.eonline.com/uberblog/b170318_michael_j_fox_gets_doctored.html?utm_source=eonline&utm_medium=rssfeeds&utm_campaign=rss_topstories «Michael J. Fox Gets Doctored»]. E Online Website.</ref><ref>[http://ki.se/ki/jsp/polopoly.jsp?d=25844&a=96573&l=en&newsdep=25844 Michael J. Fox to be made honorary doctor at Karolinska Institutet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110930040553/http://ki.se/ki/jsp/polopoly.jsp?d=25844&a=96573&l=en&newsdep=25844 |date=30 верасня 2011 }}. Karolinska Institutet. Press Release.</ref>. З [[2000]] года Фокс у асноўным працаваў як акцёр голасу за кадрам у фільмах, як «''[[Сцюарт Літл]]''» і «''[[Атлантыда: Згублены свет]]''» і іншыя. [[27 мая]] [[2011]] года Фокс атрымаў [[Ордэн Канады]] дзякуючы сваёй папулярнасці і працы па збору сродкаў<ref>[http://www.gg.ca/document.aspx?id=14116 «Order of Canada Investiture Ceremony»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120616054120/http://www.gg.ca/document.aspx?id=14116 |date=16 чэрвеня 2012 }}. The Governor General of Canada</ref>. ==Фільмаграфія== {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1985|[[Назад у будучыню]]|Back to the Future|[[Марці Мак-Флай]]}} {{УФільме|1989|[[Назад у будучыню 2]]|Back to the Future II|[[Марці Мак-Флай]]}} {{УФільме|1990|[[Назад у будучыню 3]]|Back to the Future III|[[Марці Мак-Флай]]}} {{УФільме|1993|[[Жыццё з Майкам]]|Life with Mikey|Майк Чэпмэн}} {{УФільме|1996|[[Страшылы (фільм)|Страшылы]]|The Frighteners|Фрэнк Баністэр}} {{УФільме|2002|[[Траса 60]]|Interstate 60|містэр Бэйкер}} {{УФільмеНіз}} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Michael J. Fox|Майкл Джэй Фокс}} * {{imdb name|id=0000150|name=Майкл Джэй Фокс}} * [http://www.michaeljfox.org/ Фонд Фокса па барацьбе з хваробай Паркінсана] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшаму кінаакцёру}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую мужчынскую ролю ў камедыйным тэлесерыяле}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю ў камедыйным серыяле}} {{DEFAULTSORT:Фокс Майкл Джэймс}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Канады]] [[Катэгорыя:Галівудская алея славы]] q07ebg8sf1hed827lrhabnjpd29zogs Каралеўства Італія (1861—1946) 0 192379 5134648 5031236 2026-05-01T14:23:23Z Εὐθυμένης 35710 5134648 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Каралеўства Італія}} {{Гістарычная дзяржава |назва = Каралеўства Італія |саманазва = Regno d'Italia |статус = [[Каралеўства]] |сцяг = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg |апісанне_сцяга = [[Сцяг Італіі|Сцяг]] |герб = Great coat of arms of the king of italy (1890-1946).svg |апісанне_герба = [[Герб Італіі|Герб]] |карта = Italian Colonial Empire (orthographic projection).svg |апісанне = Тэрыторыя Каралеўства Італія ў перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. |p1 = Сардзінскае каралеўства |flag_p1 = Flag of Kingdom of Sardinia (1848).svg |p2 = Ламбарда-Венецыянскае каралеўства |flag_p2 = Flag of Kingdom of Lombardy-Venetia.svg |p3 = Аб'яднаныя правінцыі Цэнтральнай Італіі |flag_p3 = Flag of Italy.svg |p6 = Папская вобласць |flag_p6 = Flag_of_the_Papal_States_(1808-1870).svg |p7 = Каралеўства Абедзвюх Сіцылій |flag_p7 = Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1816).svg |утворана = [[17 сакавіка]] [[1861]] |ліквідавана = [[2 чэрвеня]] [[1946]] |s1 = Італія |flag_s1 = Flag of Italy.svg |s2 = Свабодная тэрыторыя Трыест |flag_s2 = Free Territory Trieste Flag.svg |s3 = Рэспубліка Фіумэ |flag_s3 = Reggenza Italiana del Carnaro.png |s4 = Ватыкан |flag_s4 = Flag of the Vatican City.svg |дэвіз = {{lang-la|«Foedere et Religione Tenemur»}} («Мы трымаемся разам дзякуючы Дагавору і Рэлігіі») |сталіца = [[Турын]] (да 1864),<br />[[Фларэнцыя]] (1864—1870),<br />[[Рым]] (з 1870) |гарады = [[Рым]], [[Мілан]], [[Турын]], [[Неапаль]] |мова = [[Італьянская мова|італьянская]] |валюта = [[Італьянская ліра]] |дадатковы_параметр = Гімн |змесціва_параметру = [[Гімн Італіі|«Marcia Reale d’Ordinanza»]] |плошча = 310 196 км² ([[1936]]) |насельніцтва = 42 399 000 чал. ([[1936]])<br />(136,7 чал./км²) |форма_кіравання = [[канстытуцыйная манархія]], [[парламенцкая манархія]] |дынастыя = [[Савойская дынастыя|Савойская]] |тытул_кіраўнікоў = [[Каралі Італіі]]: |кіраўнік1 = [[Віктар Эмануіл II]] |год_кіраўніка1 = 1861—1878 |кіраўнік2 = [[Умберта I]] |год_кіраўніка2 = 1878—1900 |кіраўнік3 = [[Віктар Эмануіл III]] |год_кіраўніка3 = 1900—1946 |кіраўнік4 = [[Умберта II]] |год_кіраўніка4 = май — чэрвень 1946 |рэлігія = [[Каталіцтва]] |Этап1 = [[Аб'яднанне Італіі]] |Дата1 = [[17 сакавіка]] |Год1 = [[1861]] |Этап6 = Абвяшчэнне рэспублікі |Дата6 = [[2 чэрвеня]] |Год6 = [[1946]] |дадатковы_параметр2 = [[Часавы пояс]] |змесціва_параметру2 = GMT+1 }} '''Каралеўства Італія''' ({{lang-it|Regno d'Italia}}) — [[дзяржава]], якая ўзнікла ў 1861 годзе падчас [[Рысарджымента]] і аб’яднала ўсе незалежныя італьянскія дзяржавы ў адзіную краіну пад уладай [[Сардзінскае каралеўства|Сардзінскага каралеўства]]. Кіруючая ў Сардзінскім каралеўстве [[Савойская дынастыя]] стала кіруючай дынастыяй Італіі. Пасля рэферэндуму 1946 года Італія перайшла ад [[Манархія|манархічнага ладу]] да [[рэспубліка]]нскага, а каралеўская сям’я пакінула краіну. == Гісторыя == {{Гісторыя Італіі}} === Аб’яднанне === {{main|Рысарджымента}} [[Файл:The Italian camp after the Battle of Magenta (1862), by Giovanni Fattori.jpg|thumb|left|Лагер італьянскіх войскаў падчас бітвы пры Маджэнта ([[Аўстра-італа-французская вайна]])]] Да 1861 года адзінай дзяржавы на тэрыторыі Італіі не існавала. На [[Апенінскі паўвостраў|Апенінскім паўвостраве]] існавала некалькі незалежных італьянскіх дзяржаў, паўночна-ўсходняя яго частка знаходзілася пад уладай [[Габсбургі|габсбургскай]] [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскай імперыі]]. На пачатку XIX стагоддзя пачаліся войны за аб’яднанне Італіі пад сцягам [[Сардзінскае каралеўства|Сардзінскага каралеўства]]. І хоць спачатку [[Аўстра-італьянская вайна 1848—1849|ваенныя дзеянні супраць Аўстрыі]] скончыліся няўдала, яны адыгралі важную ролю ва ўзняцці і распаўсюджанні патрыятычных пачуццяў. Падчас [[Аўстра-італа-французская вайна (1859)|аўстра-італа-французскай вайны]] і высадкі войскаў [[Джузэпэ Гарыбальдзі|Гарыбальдзі]] на [[Сіцылія|Сіцыліі]], якая рушыла за ёй, адбываецца аб’яднанне Сардзінскага каралеўства з Ламбардыяй, Тасканай, Раманьяй, Пармай, Модэнай і Каралеўствам абедзвюх Сіцылій. 17 сакавіка 1861 года парламент Сардзініі абвяшчае незалежнае Каралеўства Італія са сталіцай у [[Турын]]е, яго главой становіцца кароль [[Віктар Эмануіл II]]. Аднак не ўся тэрыторыя Італіі была аб’яднана. Частка [[Апенінскі паўвостраў|Апенінскага паўвострава]] па-ранейшаму знаходзілася пад уладай [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыі]], а ў [[Рым]]е, занятым французскімі войскамі, захоўвалася ўлада [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]]. Падчас [[Аўстра-пруска-італьянская вайна|аўстра-прускай вайны]] Італія выступіла на баку [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] і здолела далучыць астатнія італьянскія землі. Затым у верасні 1870 года [[Узяцце Рыма|італьянскія войскі ўваходзяць у Рым]], з якога да таго часу былі выведзены французскія войскі. Пасля ліквідацыі [[Папская вобласць|Папскай вобласці]] ў 1870 годзе сталіца каралеўства была перанесена з [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]] ў [[Рым]]. Каралеўства Італія стала першай дзяржавай, якая кантралявала ўвесь [[Апенінскі паўвостраў]] (акрамя невялікага анклава [[Сан-Марына]]), з часу [[Падзенне Заходняй Рымскай імперыі|падзення Заходняй Рымскай імперыі]]. Пасля смерці [[Віктар Эмануіл II|Віктара Эмануіла II]] у 1878 годзе на трон узышоў яго сын [[Умберта I]]. Улада ў Італіі належала кабінету міністраў, паколькі манархія была канстытуцыйнай. Урад праводзіў палітыку [[пратэкцыянізм]]у, павялічваў падаткі і ўводзіў мытныя бар’еры. Фактычна былі забаронены забастоўкі і свабодная прэса. Усё гэта прывяло да збяднення краіны і ўзмацнення [[эміграцыя|эміграцыйных]] патокаў, асабліва ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. У знешняй палітыцы Італія аб’ядналася з [[Германская імперыя|Германіяй]] і [[Аўстра-Венгрыя]]й, заключыўшы з гэтымі краінамі ў 1882 годзе [[Траісты саюз]]. У канцы XIX стагоддзя Італія каланізавала спачатку [[Італьянскае Самалі|Самалі]], а потым [[Эрытрэя|Эрытрэю]]. Няўдалыя войны з [[Эфіопская імперыя|Эфіопіяй]], якая здолела абараніць сваю незалежнасць, прывялі да ўнутрыпалітычных крызісаў. 29 ліпеня 1900 года Умберта I быў забіты [[анархіст]]ам [[Гаэтана Брэшы]]. Трон перайшоў да яго сына [[Віктар Эмануіл III|Віктара Эмануіла III]]. Больш за 10 гадоў (1903—1914 гг.) ва ўладзе быў [[прэм’ер-міністр]] [[Джавані Джаліці]], ураўнаважаная палітыка якога прывяла да хуткага росту эканомікі Італіі. У краіне будавалася чыгунка, былі створаны буйныя кампаніі ў галіне судна- і аўтамабілебудавання, металургіі. Аднак у асноўным эканамічнае развіццё адбывалася на [[Паўночная Італія|поўначы краіны]], [[паўднёвая Італія|поўдзень]] заставаўся адсталым аграрным рэгіёнам. У 1912 годзе ў выніку [[Італа-турэцкая вайна|вайны з Турцыяй]] Італія захапіла [[Трыпалітанія|Трыпалітанію]] і [[Кірэнаіка|Кірэнаіку]]. === Удзел Італіі ў Першай сусветнай вайне === {{main|Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Італія абвясціла пра свой нейтралітэт. Але шмат хто ў Італіі жадаў далучэння [[Трыест]]а і вобласці [[Трэнціна — Альта-Адыджэ|Трэнціна]], якія належалі [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]], таму, пасля правядзення тайных перамоў у Лондане 23 мая 1915 года, Італія ўступіла ў вайну на баку [[Антанта|Антанты]]. Перамога ў баях паміж італьянскімі і аўстрыйскімі войскамі была на баку то першых, то другіх. Толькі ўступленне ў вайну [[ЗША]] летам [[1917]] года прывяло да вырашальнага пералому на карысць Антанты. 24 кастрычніка 1918 года італьянская армія пачала наступ, вынікам якога быў захоп Трыеста ў [[Трэнта]], а 3 лістапада 1918 года аўстра-венгерская армія капітулявала. На мірных канферэнцыях па выніках вайны Італія атрымала тэрыторыі, на якія мела дамоўленасці да ўступлення ў вайну. === Прыход фашыстаў да ўлады === {{main|Італьянскі фашызм|Марш на Рым}} Пасля вайны ўмовы жыцця насельніцтва значна пагоршыліся — пачаўся рост коштаў, прамысловасць ахапіў крызіс. У краіне праходзілі рэвалюцыйныя выступы, адбываліся захопы заводаў у гарадах і бунты сялян у сельскіх раёнах. У гэты час быў створаны рух «[[Італьянскі саюз барацьбы]]», які ўзначаліў былы лідар сацыялістаў [[Беніта Мусаліні]]. Пачаліся напады на левых актывістаў і расправы з палітычнымі праціўнікамі. У 1921 годзе пад кіраўніцтвам Беніта Мусаліні была створана [[Нацыянальная фашысцкая партыя]]. У гэтым жа годзе 38 дэпутатаў ад гэтай партыі былі абраны ў парламент. Пасля [[Марш на Рым|марша на Рым]] у 1922 годзе дзяржавай кіравала Нацыянальная фашысцкая партыя Беніта Мусаліні, і гэты перыяд вядомы як ''фашысцкая Італія''. 4671 чалавек быў асуджаны па палітычных абвінавачваннях адмысловымі трыбуналамі (з іх 4030 — члены Камуністычнай партыі Італіі). === Удзел Італіі ў Другой сусветнай вайне === {{main|Італія ў Другой сусветнай вайне}} У чэрвені 1940 года Італія ўключылася ў вайну на баку Германіі, акупавала частку Балканаў у 1941 годзе і [[Італьянская акупацыя Францыі ў перыяд Другой сусветнай вайны|частку Францыі ў 1942 годзе]], але да канца 1941 года страціла Эфіопію. Пасля паражэння ў Паўночнай Афрыцы і высадкі саюзнікаў на Сіцылію ў ліпені 1943 года прэм’ер-міністр Мусаліні быў заменены на маршала [[П’етра Бадолья]], і ў верасні каралеўства перайшло на бок [[Антыгітлераўская кааліцыя|Аб’яднаных Нацый]]. Мусаліні ўзначаліў альтэрнатыўны ўрад у Паўночнай Італіі ([[Італьянская сацыяльная рэспубліка]]), які працягваў вайну на боку [[Краіны Восі|дзяржаў Восі]] да вясны [[1945]] года. == Тэрыторыя == <center> <gallery> Выява:Italia1859.png|<small>Італьянскія дзяржавы ў 1859 годзе: [[Каралеўства Сардзінія]] — аранжавы, [[Каралеўства абедзвюх Сіцылій]] — жоўты, [[Папская вобласць]] — чырвоны, Каралеўства [[Ламбардыя]] і [[Венецыя]] — сіні, Вялікае герцагства [[Таскана|Тасканы]] і герцагствы [[Парма|Пармы]] і [[Модэна|Модэны]] — зялёны</small> Выява:Italia1860.png|<small>[[Каралеўства Сардзінія]] (аранжавы) у 1860 годзе пасля анексіі [[Ламбардыя|Ламбардыі]], Вялікага герцагства [[Таскана|Тасканы]] і Эміліі-Раманьі, а таксама часткі [[Папская вобласць|Папскай вобласці]]</small> Выява:RegnoItalia1861.png|<small>Аб’яднаная Італія ў 1861 годзе. [[Венецыя]] пад кантролем [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскай імперыі]], [[Папская вобласць]] незалежная.</small> Выява:RegnoItalia1866.png|<small>Італія пасля [[Аўстра-пруская вайна|аўстра-прускай вайны]] 1866 года.</small> Выява:RegnoItalia1870.png|<small>Каралеўства Італія ў 1870 годзе пасля далучэння [[Рым]]а.</small> Выява:RegnoItalia1919.png|<small>Каралеўства Італія пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (1919)</small> Выява:Italian empire 1940.PNG|<small>Італія, яе калоніі і акупаваныя ёю тэрыторыі ў 1940 годзе</small> </gallery> </center> === Каланіяльная імперыя === {{main|Калоніі Італіі}} Каралеўства Італія мела некалькі калоній у Афрыцы: [[Італьянская Эрытрэя|Эрытрэя]], [[Італьянскае Самалі|Самалі]], [[Італьянская Лівія|Лівія]], [[Італьянская Эфіопія|Эфіопія]]. З 1936 года ўсходне-афрыканскія калоніі аб’яднаны ў калонію [[Італьянская Усходняя Афрыка]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Італія таксама [[Італьянская акупацыя Албаніі|захапіла Албанію]], частку [[Югаславія|Югаславіі]], [[Акупацыя Грэцыі краінамі «восі»|Грэцыі]], [[Егіпет|Егіпта]] і [[Брытанскае Самалі]]. == Кіраўнікі дзяржавы == Кіраўнікамі дзяржавы з’яўляліся каралі Савойскай дынастыі: * '''[[Віктар Эмануіл II]]''' ([[1861]]—[[1878]]) — першы кароль аб’яднанай Італіі. * '''[[Умберта I]]''' ([[1878]]—[[1900]]) — адзін з заснавальнікаў [[Траісты саюз|Траістага саюза]]. Забіты ў [[1900]] годзе анархістам. * '''[[Віктар Эмануіл III]]''' ([[1900]]—[[1946]]) — кіраўнік дзяржавы падчас Першай сусветнай вайны і дыктатуры Мусаліні. * '''[[Умберта II]]''' ([[1946]]) — апошні манарх Італіі. Быў вымушаны правесці рэферэндум аб дзяржаўным ладзе, падчас якога большасць насельніцтва прагаласавала за рэспубліку і манархія была скасавана. == Урад == Каралеўства Італія з’яўлялася [[Канстытуцыйная манархія|канстытуцыйнай манархіяй]]. Выканаўчая ўлада належала каралю, праз прызначаных ім міністраў. Абедзве палаты парламента — прызначаны Сенат і Палата выбарных дэпутатаў — абмяжоўвалі ўладу манарха. Канстытуцыя Каралеўства — ''[[Статут Альберціна]]'' была канстытуцыяй [[Каралеўства Сардзінія|Каралеўства Сардзініі]]. Міністры падпарадкоўваліся непасрэдна каралю, аднак часцей за ўсё ўрад не мог застацца ва ўладзе без падтрымкі парламента. Члены палаты дэпутатаў выбіраліся большасцю галасоў на [[Мажарытарная выбарчая сістэма|выбарах па аднамандатных акругах]]. Кандыдатам была неабходна падтрымка звыш 50 % выбаршчыкаў, якія прынялі ўдзел у галасаванні. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] была ўведзена [[прапарцыйная выбарчая сістэма]]. Сацыялісты сталі буйной партыяй, але яны былі не ў стане сфарміраваць урад, і парламент падзяліўся на тры розныя групоўкі: апроч сацыялістаў, гэта былі лібералы і дэпутаты ад [[Каталіцкая народная партыя|Каталіцкай народнай партыі]] (папуляры). Выбары праходзілі ў [[1919]], [[1921]] і [[1924]] гадах. [[Мусаліні]] затым адмяніў прапарцыйную выбарчую сістэму, і фашысцкая партыя атрымала абсалютную большасць месцаў у парламенце. У перыяд [[1925]]—[[1943]] гадоў у Італіі была фактычна ўсталявана фашысцкая [[дыктатура]], хоць Канстытуцыя фармальна заставалася ў сіле. == Гл. таксама == * [[Дзяржавы Еўропы ў 1914 годзе]] == Літаратура == * Чиано Галеаццо, Дневник фашиста. 1939—1943. М.: Издательство «Плацъ», Серия «Первоисточники новейшей истории», 2010, 676 с. ISBN 978-5-903514-02-1 {{ref-ru}} {{Італьянскія дзяржавы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Італія}} [[Катэгорыя:Фашысцкая Італія]] [[Катэгорыя:Італьянскія дзяржавы|Італія (1861—1946), каралеўства]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1861 годзе]] [[Катэгорыя:Каралеўствы]] 5bjdqpvaq2jhz11zpddmo12v53ibzgj Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы 100 193441 5134679 5133684 2026-05-01T15:50:30Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5134679 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Муроўка са схаваным радам|2026-04-30T21:46:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Японскі сад Іль-дэ-Версаль|2026-04-28T23:19:45Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Іркуцкі завулак (Мінск)|2026-04-28T14:25:08Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Іркуцкая вуліца (Мінск)|2026-04-28T13:56:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Мінскі краёвы гістарычны музей|2026-04-28T10:42:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мсціслаўскі раённы краязнаўчы музей|2026-04-27T21:03:34Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Завулак Кабушкіна (Мінск)|2026-04-27T17:48:12Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Уладзімір Юр’евіч Монзуль|2026-04-26T16:45:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Прэмія Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь імя У. А. Караля|2026-04-25T20:11:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ганаровая грамата Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Беларусі|2026-04-25T19:33:08Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла (Жалудок)|2026-04-24T19:35:08Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Касцёл Святога Арханёла Міхаіла (Рукойні)|2026-04-24T14:54:02Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Японскі сад у Маскве|2026-04-24T12:01:39Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Інжынерная вуліца (Мінск)|2026-04-23T12:51:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Шынуазры|2026-04-20T21:01:45Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|2-і Зімні завулак (Мінск)|2026-04-19T15:07:18Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна|2026-04-18T14:06:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сэмюэл Джонсан|2026-04-17T11:20:28Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|1-ы Зімні завулак (Мінск)|2026-04-16T17:30:04Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Аляксандра Астроўскага (Орша)|2026-04-16T16:36:05Z|~2026-23430-90}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ngbv97ehk7v9v77s7qt93j7nfxqo18e Партал:Старажытны Рым/Новыя артыкулы 100 193811 5134684 5125076 2026-05-01T15:51:48Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5134684 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Муроўка са схаваным радам|2026-04-30T21:46:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Турцэвіч|2026-04-12T06:49:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Калонія (Рым)|2026-04-10T07:10:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Хільдэрых|2026-03-19T21:39:15Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Хасроў I Анушырван|2026-03-19T21:22:27Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Дыярэза (вершаскладанне)|2026-03-16T20:04:48Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Апастэрыёры|2026-01-10T13:34:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Апрыёры|2026-01-10T13:34:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Саюзніцкая вайна (91—88 да н.э.)|2026-01-07T12:35:30Z|Енкнн}} {{Новы артыкул|Першая Пунічная вайна|2026-01-07T12:16:18Z|Енкнн}} {{Новы артыкул|Лацінізмы|2025-12-27T14:05:17Z|Аляксандр Белы}} {{Новы артыкул|Deo Optimo Maximo|2025-11-24T16:22:49Z|Lš-k.}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 09o4uk4nhxkaa9vxv4viwt60bp26rpw Ляхаўскі сельсавет 0 195413 5134743 4704307 2026-05-01T19:23:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134743 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ляхаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Любанскі раён]] |Уключае = 17 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ляхаўка (Любанскі раён)|Ляхаўка]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[28 мая]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1084 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ля́хаўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Любанскі раён|Любанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Ляхаўка (Любанскі раён)|Ляхаўка]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Туроцкі сельсавет''' у складзе Любанскага раёна [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Турок (Любанскі раён)|Турок]] (потым [[Песчанец 1]]). З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Любанскім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Любанскім раёне Слуцкай акругі. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Любанскім раёне Мінскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Турок. 16 жніўня 1973 года сельсавет перайменаваны ў Ляхаўскі, цэнтр перанесены ў вёску Ляхаўка<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 жніўня 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 27 (1401).</ref>. 28 мая 2013 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Рачэнскі сельсавет|Рачэнскага]] (вёскі [[Асавец (Любанскі раён)|Асавец]], [[Барок (вёска, Любанскі раён)|Барок]], [[Дубілаўка]], [[Жораўка (Любанскі раён)|Жораўка]], [[Ляхаўка (Любанскі раён)|Ляхаўка]], [[Песчанец 1]], [[Песчанец 2]], [[Слабодка (Любанскі раён)|Слабодка]], [[Турок (Любанскі раён)|Турок]], [[Фёдараўка (Любанскі раён)|Фёдараўка]]) і [[Сароцкі сельсавет (Любанскі раён)|Сароцкага]] (вёскі [[Аляксандраўка (Любанскі раён)|Аляксандраўка]], [[Горбач (Любанскі раён)|Горбач]], [[Запалле (Любанскі раён)|Запалле]], [[Лісцёнка]], [[Новыя Юрковічы]], [[Сялец (Любанскі раён)|Сялец]], [[Старыя Юрковічы]]) сельсаветаў<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919060259/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=19 верасня 2020}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 1084 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 98,2 % — [[беларусы]], 1,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Любанскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Любанскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] 36ochv2vvtlzmubojpif4fjblu4n077 Котарскі заліў 0 199262 5134844 4431087 2026-05-02T06:41:22Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Котарскі заліў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134844 wikitext text/x-wiki {{Заліў |Назва = Котарскі заліў |Нацыянальная назва = me/Бока Которска |Назва для сартавання = |Карта = Bay of Kotor maps.jpg |Шырыня карты = 300 |Подпіс карты = |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 26 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 18 |lon_min = 38 |lon_sec = 0 |region = CS |CoordScale = 5000 |Тып = бухта |Вышэйстаячая акваторыя = Адрыятычнае мора |Плошча = 87 |Аб'ём = 2412,306 |Даўжыня берагавой лініі = 107,3 |Сярэдняя велічыня прыліва= |Найбольшая глыбіня = 60 |Сярэдняя глыбіня = 27,3 |Салёнасць = |Празрыстасць = |Плошча вадазбору = 4000 |Упадаюць = [[Карставыя крыніцы]], Сопат, Скудра, [[глыбінныя крыніцы]] |Краіна = Чарнагорыя |Краіна 1 = Харватыя |Выява = Zatoka Kotorska.jpg |Шырыня выявы = 300 |Подпіс выявы = |Заўвагі = |Пазіцыйная карта = Чарнагорыя |Шырыня Позкарты = |crosses180 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Котарскі заліў''' ({{lang-sr|Бока Которска}}, {{lang-it|Bocche di Cattaro}}) — найбуйнейшая [[бухта]] на [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным моры]], акружаная тэрыторыяй [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]]. Часам Котарскі заліў завуць самым паўднёвым [[фіёрд]]ам [[Еўропа|Еўропы]], аднак гэта сцвярджэнне няслушнае — заліў уяўляе сабой рачны [[каньён]], які пагрузіўся ў мора. Тэрыторыя вакол Котарскага заліва была заселена яшчэ з часоў антычнасці і захавала мноства сярэднявечных гарадоў. Шматлікія з іх, такія як [[Котар]], [[Пераст]], [[Рысан]], [[Херцэг-Нові]], з'яўляюцца важнымі турыстычнымі цэнтрамі. Мясцовасць мае велізарнае культурнае і гістарычнае значэнне для [[Чарнагорцы|чарнагорскага]] і [[Харваты|харвацкага]] народаў. Рэлігійнае значэнне рэгіёна таксама вялікае: на берагах Котарскага заліва знаходзіцца мноства старадаўніх [[Праваслаўе|праваслаўных]] і [[Каталіцтва|каталіцкіх]] цэркваў, некаторыя з якіх з'яўляюцца месцамі [[паломніцтва]]. Пад рэгіёнам Котарскага заліва прынята разумець тры [[Адміністрацыйны падзел Чарнагорыі|чарнагорскія муніцыпальныя акругі]]: [[Котар]], [[Тыват]] і [[Херцэг-Нові]]. == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Бокке ди Каттаро}} * Prof. Lazo M. Kostić, O srpskom karakteru Boke Kotorske, Herceg Novi, 1994. * Vasko Kostić, Svetosavska ozarenost nevjeste Jadrana, Kult Svetog Save u Boki, Novi Sad, 1999. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Залівы Адрыятычнага мора]] [[Катэгорыя:Залівы Еўропы]] [[Катэгорыя:Геаграфія Чарнагорыі]] [[Катэгорыя:Котарскі заліў]] plpdg7edz277wh25nlvq7rdhcouuse8 Ляплёўка 0 201040 5134716 5122441 2026-05-01T18:21:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134716 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Ляплёўка |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Liaplioŭka_(01).jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 51 | lat_min = 45 | lat_sec = 43 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 39 | lon_sec = 18 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Дамачаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 508 |год перапісу = 2005 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 225020 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979278 }} '''Ляплёўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Лыплі́ўка, Лупле́ўка'''</ref> ({{lang-be-trans|Liaplioŭka}}, {{lang-ru|Леплёвка}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дамачаўскі сельсавет|Дамачаўскага сельсавета]]. Размешчана за 42 км на поўдзень ад [[Брэст]]а, на рацэ [[Капаеўка|Капаеўцы]] (прыток [[Заходні Буг|Заходняга Буга]]), на аўтадарозе [[Брэст]] — [[Тамашоўка]]. У складзе адкрытага акцыянернага таварыства «Брэстрайаграсэрвіс» (цэнтр — гарадскі пасёлак [[Дамачава]]). == Гісторыя == У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Уваходзіла ў маёнтак Дамачава, якім валодаў князь Вітгенштэйн; 196 мужчын, 108 жанчын. У 1875 годзе ў вёсцы быў пабудаваны з цэглы сядзібны дом, акружаны пейзажным паркам плошчай 7 га. У 1886 годзе працавалі вадзяны млын і лесапільня. У 1890 годзе сяляне вёскі ў Клейнікаўскім сельскагаспадарчым таварыстве, якое мела 368,7 дзесяцін зямлі. У 1897 годзе дзейнічала школа граматы, хлебазапасны магазін, 2 вадзяныя млыны, карчма. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Дамачаўскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У ліпені 1933 года ў вёсцы адбылося выступленне сялян супраць падатковага прыгнёту. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У 1940 годзе ў складзе Дамачаўскага раёна, цэнтр сельсавета. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] фашысты знішчылі 54 двары, загубілі 15 мірных жыхароў; 25 вяскоўцаў загінулі на фронце, 3 — у партызанах. 23 верасня 1942 года гітлераўцы вывезлі з Дамачаўскага дзіцячага дома 55 дзяцей разам з выхавацельніцай П. Грахольскай і расстралялі іх каля в. Ляплёўка. У 1956 годзе аднесена да [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] ў сувязі з ліквідацыяй Дамачаўскага раёна. Да 1957 года цэнтр [[Ляплёўскі сельсавет|Ляплёўскага сельсавета]]<ref>{{Cite web |url=https://etalonline.by/document/?regnum=r957b0005850&q_id=5378887 |title=Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета депутатов трудящихся от 3 июня 1957 года № 344 «О частичном изменении в административно-территориальном делении сельских Советов Брестского и Пинского районов и Домачевского поселкового Совета Брестского района» |access-date= |archive-date= |archive-url= |url-status=dead }}</ref>. З 1959 года ў складзе саўгаса «Дамачаўскі». == Насельніцтва == * 178 двароў, 1009 жыхароў (1876) * 51 двор, 614 жыхароў (1886) * 149 двароў, 808 жыхароў (1897) * 870 жыхароў (1905) * 22 двары, 162 жыхары (1921) * 220 двароў, 460 жыхароў (1940) * 741 жыхар (1970) * 229 гаспадарак, 564 жыхары (1997) * 208 гаспадарак, 508 жыхароў (2005) == Інфраструктура == * Базавая школа == Памятныя мясціны == * Магіла ахвяр фашызму (1942) — {{ГККРБ 4|113Д000095}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дамачаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] bmyha6kpen929kpsv9rd42szonsuh9j Турэцкі Курдыстан 0 203634 5134546 4461655 2026-05-01T12:08:22Z DenisBorum 139498 5134546 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Курдыстан (значэнні)}} [[Файл:Kurdistan1920.png|міні|250п|Незалежны Курдыстан, які прапаноўваўся [[Сеўрскі мірны дагавор|Сеўрскім мірным дагаворам]] 1920 года ]] [[Выява:Kurdish-inhabited area by CIA (1992).jpg|міні|250п|Населеныя курдамі тэрыторыі Турцыі і суседніх краін па стане на 1992 год]] '''Турэцкі Курдыстан''' (Kurdistana Tirkiyê, Bakurê Kurdistanê) — умоўнае назва паўднёва-ўсходніх рэгіёнаў [[Турцыя|Турцыі]], населеных пераважна этнічнымі [[курды|курдамі]], у тым ліку рэгіёнаў якія да [[Генацыд армян|Генацыду армян]] 1915—23 гг. былі населены [[армяне|армянамі]]. Сталіцай вобласці лічыцца [[Дыярбакыр]]. Галоўным чынам Турэцкі Курдыстан гэта нагор’і і засушлівыя плато з кантынентальным кліматам, большая частка якога размешчана на [[Армянскае нагор’е|Армянскім нагор'і]]. Тэрыторыя Турэцкага Курдыстана служыць арэнай шматгадовага [[Турэцка-курдскі канфлікт|турэцка-курдскага канфлікту]] рознай інтэнсіўнасці, падчас якога сепаратысцкая [[Рабочая партыя Курдыстана]] вядзе партызанскую барацьбу супраць турэцкай арміі і жандармерыі пры падтрымцы [[курды ў Сірыі|сірыйскіх]] і [[Курды ў Іраку|іракскіх курдаў]]. З за гэтага канфлікту шматлікія курды былі вымушаны эміграваць у Еўропу. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{rq|refless}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Курдыстан]] [[Катэгорыя:Геаграфія Турцыі]] [[Катэгорыя:Палітыка Турцыі]] k6bmkckdfzi8n7f42zhlriaivhvpbxz Ляшчына звычайная 0 203908 5134745 4870090 2026-05-01T19:37:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134745 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Corylus avellana shrub.jpg | image title = | image descr = Агульны выгляд расліны | regnum = Расліны | parent = Corylus | rang = Від | latin = Corylus avellana | author = ([[L.]]) [[H.Karst.]], 1881 | syn = * {{bt|Corylus imeretica|[[Kem.-Nath.]]}}<ref name="GRIN">Паводле сайта [[Germplasm Resources Information Network|GRIN]] (гл. картку расліны).</ref> * {{bt|Corylus maxima|[[Mill.]]}}<ref name="GRIN"/> * {{bt|Corylus pontica|[[K.Koch]]}}<ref name="GRIN"/> * {{bt|Corylus tubulosa|[[Willd.]]}}<ref name="GRIN"/> | children name = | children = | typus = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Corylus avellana | commons = Category:Corylus avellana | iucn = 63521 | itis = 501642 | ncbi = 13451 | eol = 1147599 | grin = 11643 | ipni = 295446-1 | tpl = kew-47841 }} '''Ляшчына звычайная'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|41}}</ref><ref name="ЛР">{{кніга |частка = Лещина обыкновенная, или орешник |загаловак = Лекарственные растения и их применение |выданне = 5-е, перераб. и. доп. |месца = Мн. |выдавецтва = «Наука и техника» |год = 1974 |старонкі = 108 |старонак = 592 |тыраж = 120 000 }}</ref> (''Córylus avellána'') — [[біялагічны від|від]] [[лістападныя расліны|лістападных]] дравяністыя [[куст]]оў і [[дрэва|дрэў]] роду {{bt-bellat|Ляшчына|Corylus}} [[сямейства]] {{bt-bellat|Бярозавыя|Betulaceae}}. [[Тыпавы від]] роду<ref name="NCU">{{cite web|url=http://www.bgbm.org/scripts/asp/IAPT/ncugentry.asp?name=Corylus|title=Entry for ''Corylus'' L.|date=Sept 24, 1997|work=NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0|lang=en|access-date=2010-11-30|archive-url=https://www.webcitation.org/65JL2drSX?url=http://www.bgbm.org/scripts/asp/IAPT/ncugentry.asp?name=Corylus|archive-date=9 лютага 2012|url-status=live}}</ref>. == Назва == Ляшчына звычачайная, арахі, арэшнік<ref name="Киселевский"/><ref name="Інбелкульт">{{кніга |загаловак = Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў |спасылка = http://www.slounik.org/bnt08/l12/4 |месца = Мінск |выдавецтва = Інбелкульт |год = 1926 |том = Вып. 8 |старонак = 80 }}</ref>, ляшчына<ref name="Інбелкульт"/><ref name="Верас">{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}</ref>, рэх, рахі<ref name="Киселевский"/>, арэх<ref>[[Мікалай Васілевіч Шатэрнік|Шатэрнік М. В.]] Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929</ref>. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Illustration Corylus avellana0 clean.jpg|left|ш=250|{{Бат.іл.|Тамэ}}|color=#BBDD99}} [[Куст]] вышынёй 2-5<ref name="ЛР"/> (да 9) м, часам расце дрэвападобным<ref name="ДПЯ">{{кніга |аўтар = Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. |частка = Лещина обыкновенная (орешник) |загаловак = Дикорастущие плоды, ягоды и их применение |месца = Мн |выдавецтва = Ураджай |год = 1975 |старонкі = 73-75 |старонак = 200 |тыраж = 130 000 }}</ref>; [[крона, батаніка|крона]] яйкападобная або плоска-шарападобная. [[Кара (біялогія)|Кара]] [[Ствол дрэва|ствалоў]] гладкая, светлая, карычнявата-шэрая ці шэра-бурая<ref name="ДПЯ"/>, папярочна-паласатая; [[парасткі|парасткаў]] — буравата-шэрая, апушаная, залозіста-валасістая<ref name="ЛР"/>. [[Корань расліны|Каранёвая сістэма]] павярхоўная, магутная. Спачатку развіваецца стрыжневы корань, да трэцяга годзе ідзе ўтварэнне бакавых, магутных, вузлаватых каранёў. Адзін з бакавых каранёў, звычайна, больш магутны і доўгі. {{Біяфота|Corylus avellana female flower - Keila.jpg|250pxш=250|Бутон з жаночымі кветкамі буйным планам|color=#BBDD99}} [[Пупышка|Пупышкі]] адлеглыя, яйкападобныя або круглявыя, злёгку сціснутыя, даўжынёй да 3 мм, чырванавата-бурыя, голыя або тонка апушаныя, па краі раснічастыя. [[Лісце]] круглява-зваротна-яйкападобнае, круглявае, часам круглява-яйкападобнае або авальнае, даўжынёй 6-12 см, шырынёй 5-9 см, у вяршыні звычайна звужанае ў лязо або коратка завостранае, часам усечаныя з насаджаным лязом, ля аснавання сэрцападобныя, няправільна двойчы-зубчастыя, у верхняй частцы звычайна з 5-6 буйнымі лопасцепадобными зубцамі, зверху цёмна-зялёныя, матавыя, знізу зялёныя; маладыя рассеяна апушаныя, пазней зверху голыя, а знізу апушаныя галоўным чынам па жылках. [[Хвосцік]]і залозіста-шчаціністыя, даўжынёй 7-17 мм. [[Прылістак|Прылісткі]] даўгавата-яйкападобныя, тупыя, валасістыя, рана ападаюць. [[Тычынка]]выя [[суквецце|шышкі]] даўжынёй да 5 см<ref name="ДПЯ"/>; крыючыя лускі густаапушаныя; [[пылавік]]і голыя, зверху з пучком валасінак. Цвіце ў красавіку, да распускання лісця<ref name="ЛР"/>. Плод — сухі лясны арэх, які не ўскрываецца<ref name="ДПЯ"/>. {{нп3|Арэхі ляшчыны|Плады ляшчыны|uk|Ліщинні горіхи}} растуць цесна па два-пяць, часам адзінкавыя. Пладовая [[абгортка]] светла-зялёная, аксамітна апушаная, шырокакубкападобная або званочкавая, адкрытая, амаль адной даўжыні з арэхам, складаецца з двух няправільна рассечана-лопасцевых лісточкаў. [[Арэх]] амаль шарападобны або некалькі падоўжаны, даўжынёй 18 мм, дыяметрам 13-15 мм, ад светла- да цёмна-карычневага<ref name="ЛР"/>. У 1 кг 870 пладоў. Сярэдняя ўраджайнасць 1 [[га]] саду ў 600 кустоў каля 900 кг. Працягласць жыцця да 100 гадоў<ref>{{кніга |аўтар = Рубцов Л. И. |загаловак = Деревья и кустарники в ландшафтной архитектуре |месца = Киев |выдавецтва = Наукова Думка |год = 1977 }}</ref>. == Распаўсюджанне і экалогія == У прыродзе [[арэал]] віду ахоплівае ўсю [[Еўропа|Еўропу]], [[Каўказ]] і [[Сярэдні Усход]]. Самыя паўночныя натуральныя месцапражыванні ляшчыны звычайнай, дзе яна ўтварае найбольш шырокія зараснікі, знаходзяцца ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], за [[Палярны круг|Палярным кругам]], у прыродным [[Рэзерват|рэзерваце]] {{нп3|Прэстэгордскуген||en|Prestegårdsskogen Nature Reserve}}, які знаходзіцца паблізу 68° п. ш., а асобныя менш значныя па плошчы — нават некалькі паўночней дадзенага рэзервата<ref>{{cite web|url=http://tema.thorrune.net/miljovern/index.php?modus=steigen&plass=prestegardsskogen|title=Prestegеrdsskogen Naturreservat|author=Thor-Rune Hansen.|lang=no|access-date=2013-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6E7KUarSM?url=http://tema.thorrune.net/miljovern/index.php?modus=steigen|archive-date=1 лютага 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://linnaeus.nrm.se/flora/di/coryla/coryl/coryave.html|title=Corylus avellana L.|date=6 september 2011|work=Den Virtuella Floran|publisher=Naturhistoriska riksmuseet|lang=sv|access-date=2013-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6E7KVCsln?url=http://linnaeus.nrm.se/flora/di/coryla/coryl/coryave.html|archive-date=1 лютага 2013|url-status=live}}</ref>. Культывуецца паўсюдна<ref name="GRIN"/>. Расце на нармальна ўвільготненай глебе ў [[Шыракалістыя лясы|шыракалістых]], [[Мяшаныя лясы|мяшаных]] лясах пераважна [[кісліца|кіслічнага]] і [[снітка]]вага тыпаў<ref name="ЛР"/>, а таксама ў [[Хвойны лес|хвойных]] лясах у выглядзе [[падлесак|падлеску]], часта на {{нп3|узлесак|ўзлесках|ru|Опушка}}, у гарах сустракаецца аж да мяжы лясной расліннасці, на Каўказе падымаецца да 2100—2300 м над [[Вышыня над узроўнем мора|узроўнем мора]]. У стэпавай зоне распаўсюджаная ў {{нп3|Дуброва, лес|дубровах|ru|Дубрава}}, зарасніках кустоў, па берагах рэк і азёр, на схілах пагоркаў і ў стэпавых {{нп3|Бэлька, рэльеф|бэльках|ru|Балка (рельеф)}} разам з {{bt-bellat|цёрн{{!}}цёрнам|Prunus spinosa}}, {{bt-bellat|крушына ломкая|Frangula alnus}}, {{bt-bellat||Crataegus monogyna}}, {{bt-bellat|Чарнаклён{{!}}татарскім|Acer tataricum}} і {{bt-bellat|Клён палявы{{!}}палявым клёнам|Acer campestre}}, {{bt-bellat|Каліна звычайная{{!}}калінай звычайнай|Viburnum opulus}}, {{bt-bellat||Cornus sanguinea}}, {{bt-bellat|Ружа{{!}}шыпшынай|Rosa}} і іншымі раслінамі. Часам ўтварае чыстыя зараснікі. Валодае выключнай здольнасцю размножвацца [[Каранёвыя атожылкі|каранёвымі атожылкамі]], дзякуючы чаму вельмі хутка займае лясныя высечкі і ў лясной гаспадарцы лічыцца пустазельнай раслінай. Ценявынослівая, пазбягае адкрытых і награваемых сонцам паўднёвых схілаў. Патрабавальная да багацця [[глебы|глеб]] — паспяхова расце на багатых вапнаўтрымальных глебах умеранай і падвышанай вільготнасці, на глыбокіх і друзлых горных {{нп3|бурыя глебы|бурых глебах|ru|Бурые почвы}}, на {{нп3|чарназёмы|чарназёмах|ru|Чернозёмы}}, дэградаваных чарназёмах, {{нп3|шэрыя лясныя глебы|шэрых лясных глебах|ru|Серые лесные почвы}} дуброў, на найбольш багатых [[падзолістыя глебы|падзолістых глебах]] і на [[поймавыя глебы|поймавых глебах]] у далінах рэк і ручаёў. На бедных [[пясок|пясчаных]] і забалочаных [[Сфагнава-тарфяныя глебы|сфагнава-тарфяных глебах]] не сустракаецца. {{Фотарадок|Hasselblade.jpg|Corylus avellana male and female flowers 2 AB.jpg|Corylus avellana (Russia) 4.jpg|Hasselnødder.JPG|Corylus avellana 0006.JPG|тэкст=Злева направа: <br />Лісце. Мужчынскія кветкі і бутон з жаночымі кветкамі. Зялёныя арэхі. Спелыя, ачышчаныя арэхі. Насенне.|color=#BBDD99|ш2=106|ш3=221|ш4=250|ш5=220}} == Хімічны склад == У склад ядра {{нп3|Арэхі ляшчыны|арэхаў ляшчыны|uk|ліщинні горіхи}} ўваходзяць тлушчы (57,4-62,5 %), [[крухмал]] і [[цукры]] (2,5 %), [[вітамін В1]], [[каратын]], мікраэлементы, 17 %<ref name="Верзилин"/> [[Бялкі|бялкоў]]. Лісце ляшчыны звычайнай утрымліваюць [[эфірны алей]], [[Пальміцінавая кіслата|пальміцінавую кіслату]], мірыцытразід, [[цукроза|цукрозу]]; кара — эфірны алей, [[таніны]], {{нп3|Флабафен|флабафены|en|Phlobaphene}}, {{нп3|лігнацэрылавы спірт||en|1-Tetracosanol}}, {{нп3|бетулін||ru|Бетулин}}<ref name="ЛР"/>. Лісце і кара ляшчыны ўтрымліваюць [[дубільныя рэчывы]] (адпаведна 10 і 7 %). == Значэнне і ўжыванне == Ляшчына звычайная — харчовая, алейная, меданосная, лекавая, таніданосная, фарбавальная, драўняная, дэкаратыўная, фітамеліяратыўная расліна. === У харчаванні === {{Біяфота|Haselnuss Gr 99.jpg|ш=250|Арэхі ляшчыны (злева - у шкарлупе, справа - без)|color=#BBDD99}} {{Біяфота|Hazelnuts.jpg|ш=250|Арэхі ляшчыны|color=#BBDD99}} Ляшчыну звычайную выкарыстоўваюць і культывуюць з самых старажытных часоў як арэхаплодную расліну. Арэхі яе ўтрымліваюць каля 65 % [[тлушчы|тлушчаў]], каля 16 % [[бялкі|бялкоў]], каля 3,5 % [[вугляводы|вугляводаў]]. Дзякуючы высокаму ўтрыманню [[Тлушчы|тлушчаў]] і [[бялок|бялкоў]] плады ляшчыны маюць высокую [[каларыйнасць ежы|каларыйнасць]], якая ў 2 разы вышэй каларыйнасці [[Пшаніца|пшаніцы]], у 3 разы — [[мак]]у і ў 8 разоў — [[Малако|малака]]<ref name="Верзилин">''{{нп3|Мікалай Міхайлавіч Вярзілін|Верзилин Николай Михайлович|ru|Верзилин, Николай Михайлович}}''. По следам Робинзона. Сады и парки мира. — Л.: Детская литература, 1964. — 576 с.</ref>, і з’яўляюцца каштоўным прадуктам харчавання — іх ядуць свежымі і падсушанымі<ref name="ДПЯ"/>. Ядры арэха выкарыстоўваюць у [[кандытарская прамысловасць|кандытарскай]] і [[харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]]: з іх гатуюцца спецыфічныя ласункі, напрыклад, іх уварваюць з мёдам і вінаградам; з сухіх ядраў вырабляецца пажыўная мука, з маладых — малако і раслінныя вяршкі<ref name="ДПЯ"/>. З насення выціскаюць алей — адзін з лепшых. Макуху перапрацоўваюць на [[шакалад]], [[Халва|халву]]. ==== Алей ==== Асабліва цэніцца алей, які здабываюць з ядра арэха. Алей светла-жоўтага колеру, высокай якасці, які нагадвае па смаку {{нп3|мiндальны алей|міндальны|ru|Миндальное масло}}. Па сваіх уласцівасцях ён таксама не саступае міндальнаму алею. Арэхавы алей выдатны тым, што пры гарэнні не копціць. === Медыцынскае выкарыстанне === У навуковай медыцыне кара рэкамендуецца пры пашыраных венах, перыфлебітах, капілярных гемарагіях, адвар з лісця — пры гіпертрафіі [[прадсталёвая залоза|прадсталёвай залозы]]<ref name="ЛР"/><ref>{{кніга |аўтар = Йорданов Д., {{нп3|Пётр Нікалаў, фармаколаг|Николов П.|bg|Петър Николов (фармаколог)}}, Бойчинов А. |загаловак = Фитотерапия |месца = София |год = 1970 }}</ref>. У [[Народная медыцына|народнай медыцыне]] арэхі ляшчыны ўжываюць пры [[Нырачнакаменная хвароба|нырачнакаменнай хваробы]], алей — супраць [[Глісты|глістоў]], высушаную плюску — пры [[панос]]ах, адзёру — супраць [[ліхаманка|ліхаманкі]], лісце — як [[Антысептык|антысептычны]] сродак. Адвар лісця п’юць пры захворваннях печані<ref name="ЛР"/>. Эфірны алей і іншыя складовыя часткі кары ляшчыны валодаюць сасудазвужальным дзеяннем<ref name="ДПЯ"/>. У народнай медыцыне ядры арэхаў таксама выкарыстоўваюць у харчаванні як сродак ад гіпалактацыі: 30-10 г у суткі адразу ж павышаюць [[лактацыя|лактацыю]] на 40-80 мл<ref>Бойко В. І. Тактика ведення лактації в разі інтраамніального інфікування / В. І. Бойко, Т. В. Бабар // Здоровье женщины. — 2011. — Т. 57. — № 1. — С. 102—103.</ref>. У [[Ветэрынарыя|ветэрынарыі]] пылок выкарыстоўваюць для лячэння кішачных захворванняў. === У прамысловасці === [[Драўніна]] белая са светла-карычневым адценнем, драбнаслойная, цяжкая, цвёрдая, але гнуткая і лёгка колецца, валодае добрымі механічнымі ўласцівасцямі і ўжываецца для гнутых вырабаў (мэбля, абручы, [[люлька|цыбукі]], [[кій|кіі]], пляценне кошыкаў і іншыя вырабы). Дае таксама добры {{нп3|Дрэўны вугаль|вугаль|ru|Древесный уголь}}, які ўжываецца для вырабу паляўнічага [[порах]]у і малявальных алоўкаў<ref name="Верзилин"/>. Пілавінне ўжываецца для асвятлення [[воцат]]у і ачышчэння мутных і грубых [[віно|вінаў]]. Лісце і кара ляшчыны ўтрымліваюць [[дубільныя рэчывы]] (адпаведна 10 і 7 %), а ў кары знаходзяцца прыродныя [[фарбавальнік]]і, якімі можна фарбаваць скуру ў жоўты колер. Кара змяшчае больш за 8 % [[таніны|танінаў]] і прыдатная для дубленая скур. === У ландшафтным дызайне === У межах свайго [[арэал]]у культывуецца і як [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўная расліна]]. Ляшчына звычайная заслугоўвае больш шырокага прымянення ў азеляненні гарадоў. Прыдатная для стварэння груп у [[парк]]ах і лесапарках, амаль не пашкоджваецца шкоднікамі. Мае шэраг дэкаратыўных формаў. === У сельскай гаспадарцы === Шырока выкарыстоўваецца як прышчэпа для вываду высокаўраджайных садовых сартоў. Як падлескавая парода, павышае ўрадлівасць [[глеба]]ў, добра іх зацяняе, ужываецца ў прыяравых і супрацьяравых лесамеліярацыйных насаджэннях, мае выдатныя ветраахоўныя і глебаахоўныя ўласцівасці. Каштоўная хмызняковая парода для [[лесапаласа|полеахоўных лясных палос]], а таксама для замацавання схілаў, яраў і адхонаў. === У пчалаводстве === Дае вясной вялікую колькасць [[Пылок|пылку]], якую пчаляры могуць нарыхтоўваць пра запас для зімовай падкормкі пчол<ref>{{кніга|аўтар=Абрикосов, Х. Н. и др.|частка=Лещина|загаловак=Словарь-справочник пчеловода|спасылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|адказны=Сост. Н. Ф. Федосов|месца=М.|выдавецтва=Сельхозгиз|год=1955|старонкі=171—172|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107195254/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|archive-date=7 студзеня 2012|archivedate=7 студзеня 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107195254/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu}}</ref>. === Іншае === Плады ляшчыны ў вялікай колькасці ядуцца ляснымі птушкамі і звярамі ([[вавёрка]]мі, [[Мядзведзь|мядзведзямі]], [[свіння]]мі, [[мыш]]амі, [[лясныя палёўкі|палёўкамі]]), таму ляшчына з’яўляецца каштоўным кампанентам кармавой базы гэтых жывёл. == Збор пладоў == Арэхі ляшчыны звычайнай збіраюць у сухое, яснае надвор’е ў стадыі поўнай спеласці, падтрасаючы іх з дрэў. Сабраныя плады сушаць на адкрытым паветры, на сонцы (на працягу шасці-сямі дзён) або ў пладова-агароднінных сушылках пры тэмпературы не вышэй 40° на працягу некалькіх гадзін. Вільготнасць высушаных арэхаў не павінна перавышаць 14-15 %. З 1 [[гектар]]а можна сабраць да 2 [[Тона|тон]] арэхаў<ref name="Верзилин"/>. == Класіфікацыя == === Таксанамія === Від '''Ляшчына звычайная''' ўваходзіць у род {{bt-bellat|Ляшчына|Corylus}} [[падсямейства]] {{bt-bellat||Coryloideae}} сямейства {{bt-bellat|Бярозавыя|Betulaceae}} [[Атрад (біялогія)|парадку]] {{bt-bellat|Букакветныя|Fagales}}. {{Табліца122222 |a=аддзел '''[[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]]''' |b1=парадак '''[[Букакветныя]]''' |b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;II]]) |c1=яшчэ 7 сямействаў <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;II]]) |c2=сямейства '''[[Бярозавыя]]''' |d1=падсямейства '''[[Coryloideae]]''' |d2=яшчэ адно падсямейства, '''[[Betuloideae]]''' <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;II]]) |e1=яшчэ 3 роды |e2=род '''[[Ляшчына]]''' |f1=<span style{{eq}}"background-color:#99C999; font-size:150%">вид <br />'''Ляшчына звычайная''' |f2=яшчэ 16 відаў |color=#234510 |bgcolor=#EFF9AB }} === Разнавіднасці === У межах віду вылучаюць некалькі [[разнавіднасць|разнавіднасцяў]]:<ref>[http://apps.kew.org/wcsp//qsearch.do?plantName=Corylus Species of Corylus]{{ref-en}}{{ref-la}} {{V|02|12|2010}}</ref> * {{bt|Corylus avellana|var=avellana.}} * {{bt|Corylus avellana|var=pontica|([[K.Koch]]) [[H.J.P.Winkl.]]}} : {{bt-latbel|Corylus imeretica|aut=[[Kem.-Nath.]]|s=3|}} === Формы і сарты === {{Біяфота|Corylaceae - Corylus Avellana 'Contorta' - Corkscrew Hazel - Europe & West Asia - Branches Closeup.JPG|'Contorta'|right|ш=250|color=lightgreen}} Сарты ляшчыны звычайнай атрыманы шляхам адбору. Для іх стварэння шляхам [[гібрыд]]ызацыі і наступнага адбору выкарыстоўваліся {{bt-bellat||Corylus pontiaca}} і {{bt-bellat||Corylus maxima}}. Фундуком сёння называюць усе сартавыя ляшчыны, якія гадуюцца на плантацыях, а таксама іх плады, хоць першапачаткова гэту назву ўжывалі выключна ў дачыненні да {{bt-bellat||Corylus maxima}}. Сеянцы сартавых ляшчын і арэхі, якія гадуюцца на іх, называюць паўфундуком. У ходзе культывавання выведзены шэраг формаў: * {{bt|Corylus avellana|f=pendula|[[Goeschke]]}} — ніцая дрэвападобная. * {{bt|Corylus avellana|f=albovariegata|[[Schneid.]]}} — з бела-акаймаваным і, часта, жоўта-плямістым лісцем. * {{bt|Corylus avellana|f=atropurpurea|[[Petz]] & [[Kirchn.]]}} — з чырванавата-бураватым лісцем. * {{bt|Corylus avellana|f=aurea|[[Petz]] & [[Kirchn.]]}} — з залаціста-жоўтым ці жоўта-зялёным лісцем і жаўтлявымі галінамі. * {{bt|Corylus avellana|f=aureomarginata|[[Schneid.]]}} — з жоўта-акаймаваным лісцем. * {{bt|Corylus avellana|f=laciniata|[[Petz]] & [[Kirchn.]]}} — з лісцем, глыбока надрэзаным на востраканцовыя лопасці. * {{bt|Corylus avellana|f=quercifolia|[[Petz]] & [[Kirchn.]]}} — з падоўжанымі лістамі, якія маюць шырокія тупыя лопасці і нагадваюць лісце дуба. * {{bt|Corylus avellana|f=zimmermannii|[[Hahne]]}} — з варонкападобным згорнутым лісцем. == У культуры == {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''А што гэта за даліна ды бяз рэха,''<br /> ''А зялёная ляшчына без арэхаў,''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Максім Танк]]. «А што гэта за даліна…»''.<ref>[http://rv-blr.com/pages/versh_view.jsp?vershId=86156 Максім Танк. «А што гэта за даліна…»]{{Недаступная спасылка}}</ref> |} У беларусаў ляшчына лічылася свяшчэнным дрэвам. Яны верылі, што ў яе не можа трапіць маланка, таму не толькі хаваліся пад кустом у час навальніцы, але і затыкалі за пояс маладыя парасткі як абярэг. Таксама галінкі маглі адагнаць нячыстую сілу, змей і хмары<ref name="Арэх">[http://galinaartemenko.livejournal.com/720851.html Арэх]</ref>. Арэхавы куст быў сімвалам плоцкага кахання і пладавітасці. Загадкі пра арэх і арэшнік маюць падкрэслена эратычны характар. Арэхі клалі за пазуху падчас вянчання і пад ложак пасля вяселля, каб першы нарадзіўся сын<ref name="Арэх"/>. Паданні пра цвіценне ляшчыны мелі сувязь з паданнем пра папараць-кветку, а яе плады выкарыстоўваліся ў розных магічных рытуалах<ref name="Арэх"/>. === У філатэліі === Выява ляшчыны звычайнай выкарыстоўвалася ў 1979 годзе на паштовай марцы Германіі і ў 2004 годзе на паштовай марцы Беларусі. <gallery mode="packed"> Файл:2004. Stamp of Belarus 0551.jpg|Паштовая марка Беларусі </gallery> === У мастацтве === Куст ляшчыны быў намаляваны на аднайменнай карціне [[Віктар Эльпідыфоравіч Барысаў-Мусатаў|Віктара Барысава-Мусатава]]. <gallery mode="packed"> Файл:Куст орешника.jpg|[[Віктар Эльпідыфоравіч Барысаў-Мусатаў|Віктар Барысаў-Мусатаў]]. «Куст ляшчыны» </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{ФлораСССР|аўтар=|частка=Род 363. Лещина — Corylus L.|том=5|стар=264—265}} * {{ДзікСССР|аўтар=Грубов В. И.|частка=Род 6. Corylus L. — Лещина|том=2|стар=380—383}} * {{ІВРСР|частка=435. ''Corylus avellana'' L. — Лещина обыкновенная, или Орешник, Лесной орех|том=2|стар=33}} * {{артыкул|аўтар=Н. А. Аксёнова, М. Г. Вахрамеева.|загаловак=Лещина обыкновенная|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/biol_fl_mosk_obl1975_2.djvu|выданне=Биологическая флора Московской области; под ред. проф. Т. А. Работнова|месца=М.|выдавецтва=Изд-во Моск. ун-та|год=1975|выпуск=2|старонкі=18—29}} == Спасылкі == * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=COAV80 ''Ляшчына звычайная'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250915070049/https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=COAV80 |date=15 верасня 2025 }} {{ref-en}}{{V|01|12|10}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бярозавыя]] [[Катэгорыя:Дрэвы]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Пладовыя кусты]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя кусты]] [[Катэгорыя:Расліны на марках]] 7wlc85sx5bbs903t8z7vlnf55tfrgxw Шыракаван 0 210787 5134868 4080293 2026-05-02T08:33:22Z Ne kolyuchiy yozhik 161139 5134868 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} '''Шыракаван''' ({{lang-hy|Շիրակավան}}, таксама вядомы як '''Еразгаворс''', {{lang-hy|Երազգավորս}}) — сярэднявечны армянскі горад, які з [[IX]] стагоддзя з’яўляўся сталіцай царства армянскіх [[Баграціды|Баграцідаў]]. Да канца [[XIX]] стагоддзя паселішча ператварылася ў невялікае армянскае сяло Башсурэгел<!-- Bashsuregel or Bach-Chouraguel -->. Знаходзіцца на тэрыторыі сучаснай [[Турцыя|Турцыі]]. Магчыма, часткова затоплены водамі [[Ахуранскае вадасховішча|Ахуранскага вадасховішча]]. == Гл. таксама == * [[Спіс сталіц армянскіх дзяржаў]] * [[Шырак, гавар]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.virtualani.org/shirakawan/index.htm Царква ў Шыракаване]{{ref-en}} {{13 сталіц Арменіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сталіцы Арменіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Арменіі]] 1nmwcnhbv0u6puebzbc2le1lxmsyg43 Балдук (значэнні) 0 214073 5134547 4412000 2026-05-01T12:08:41Z Peisatai 111348 5134547 wikitext text/x-wiki Назву '''Балдук''' маюць: * [[Балдук]] — возера з [[Блакітныя азёры|Балдуцкай групы азёр]] у [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] * [[Балдук (хутар)|Балдук]] — хутар у [[Свірскі пасялковы савет|Свірскім пасялковым савеце]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай воласці]] == Назва == Фіксавалася старое бераставіцкае прозвішча Болдук, з-пад Глыбокага было Балдукевіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99D3-9HM1?i=810&cat=2325238</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89XW-W9Q6-W?i=400&cat=2325332</ref>.{{Неадназначнасць}} jf9i2lng2q3x300hi1b8rd31ffnombx МТ-ЛБ 0 215107 5134821 5097938 2026-05-02T04:49:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134821 wikitext text/x-wiki {{Танк |Мадыфікацыя = МТ-ЛБ |Выява = Medic MT-LB - TankBiathlon2013-36.jpg |Пікселы = |Подпіс = |Класіфікацыя = [[бронетранспарцёр]] |Маса, т = 9,7; 12,2 з грузам |Кампаноўка = трансмісійнае і кіравання аддзяленні ў лэбавай частцы, маторнае ў сярэдняй, транспартнае ў кармавой |Экіпаж = 2 |Дэсант = 11 |Вытворца = {{Сцяг|СССР}} {{Сцяг|Расія}} {{Сцяг|Украіна}} {{Сцяг|Балгарыя}} {{Сцяг|Польшча}} |Гады вытворчасці = |Гады эксплуатацыі = з [[1964]] |Асобнікі = больш 7500<ref>Больш за 7500 адзінак па стане на 2010 год знаходзіцца на ўзбраенні паводле даных The Military Balance 2010, плюс 1500 адзінак складаліся на ўзбраенні войска Ірака да [[Іракская вайна|Іракскай вайны]] у 2003 годзе: {{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/ground-equipment.htm|title=Iraqi Ground Forces Equipment|work=GlobalSecurity.org|lang=en}}</ref> |Асноўныя аператары = {{Сцяг|СССР}} {{Сцяг|Расія}} {{Сцяг|Украіна}} {{Сцяг|Балгарыя}} |Даўжыня, мм = 6399—6509 |Даўжыня з гарматай, мм = |Шырыня, мм = 2820—2865 |Вышыня, мм = 1835—1890 |База, мм = 3700 |Каляіна, мм = 2500 |Клиренс, мм = 395—415 |Тып брані = сталёвая катаная |Лоб корпуса = 14 |Лоб корпуса (верх) = |Лоб корпуса (сярэдзіна) = |Лоб корпуса (ніз) = |Борт корпуса = |Борт корпуса (верх) = |Борт корпуса (ніз) = |Кормы корпуса = |Кормы корпуса (верх) = |Кормы корпуса (сярэдзіна) = |Кормы корпуса (ніз) = |Дно = |Дах корпуса = |Лоб вежы = |Лоб рубкі = |Маска прылады = |Шчыток прылады = |Борт вежы = |Борт рубкі = |Кормы вежы = |Кормы рубкі = |Дах вежы = |Дах рубкі = |Актыўная абарона = |Дынамічная абарона = |Калібр і марка гарматы = |Тып гарматы = |Даўжыня ствала, калібры = |Боекамплект гарматы = |Куты ВН = |Куты ГН = |Далёкасць стральбы = |Прыцэлы = ПП-61Б |Кулямёты = 1 7,62-мм [[ПКТ]] |Іншае ўзбраенне = |Тып рухавіка = ЯМЗ-238В |Магутнасць рухавіка, л.с. = 240 |Хуткасць па шашы, км/г = 61,5 |Хуткасць па перасечанай мясцовасці, км/г = 5—6 на плаву |Запас ходу па шашы, км = 500 |Запас ходу па перасечанай мясцовасці, км = |Удзельная магутнасць, л.с./т = 19,7—24,7 |Колавая формула = |Тып падвескі = незалежная [[тарсіон]]ная |Удзельны ціск на грунт, кг/кв.гл = 0,45 |Які пераадольваецца ўздым = 35° |Што пераадольваецца сценка, м = 1,1 |Які пераадольваецца роў, м = 2,8 |Што пераадольваецца брод, м = плавае |Катэгорыя на Вікіскладзе = MT-LB }} [[Файл:Azeri tanks in Nagorno-Karabakh.jpg|thumb|Карпусы МТ-ЛБ]] '''МТ-ЛБ''', '''ШТ-ЛБ''' (шматмэтавы транспарцёр (цягач) лёгкі браняваны, {{lang-ru|МТ-ЛБ - многоцелевой транспортёр (тягач) лёгкий бронированный}}, ''«Аб’ект 6»'') — [[СССР|савецкі]] плывучы [[бронетранспарцёр]]. Створаны для транспартавання (перавозкі) людзей і грузаў, таксама шырока выкарыстоўваецца ў ролі артылерыйскага [[цягач]]а (у некаторых [[Вайсковая часць|часцях]] выкарыстоўваецца для перавозкі асабовага складу [[Мотастралковыя войскі|матарызаваных стралковых]] [[Падраздзяленне|падраздзяленняў]], хоць і не прызначаўся для гэтай ролі, у адрозненне ад прынятых раней на ўзбраенне [[БТР-60]]). Прыняты на ўзбраенне ў 1964 годзе, выпускаўся на Харкаўскім трактарным заводзе. У наш час у Расійскай Федэрацыі шэраг мадыфікацый МТ-ЛБ вырабляецца на ААТ [[Мурамцеплавоз]] і на Рубцоўскім філіяле [[Уралвагонзавод|ААТ НПК «Уралвагонзавод» імя Ф. Э. Дзяржынскага]]. МТ-ЛБ ужываўся [[Узброеныя Сілы СССР|савецкімі войскамі]] у [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайне]], а пасля распаду СССР выкарыстоўваўся практычна ва ўсіх буйных узброеных канфліктах на постсавецкай прасторы. У значных колькасцях МТ-ЛБ таксама пастаўляўся саюзнікам СССР і нейтральным краінам, выкарыстоўваўся ў шэрагу рэгіянальных канфліктаў. Выкарыстоўваўся як база для шэрагу машын спецыяльнага прызначэння, а шасі бронетранспарцёра выкарыстоўвалася для грамадзянскіх [[усюдыход]]аў. Хоць з сярэдзіны васьмідзесятых гадоў і сам МТ-ЛБ у варыянце без вежы і [[кулямёт]]нага ўзбраення з поспехам выкарыстоўваўся ў народнай гаспадарцы ва ўмовах Крайняй Поўначы як усюдыход. Мае мянушку «маталыга». Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] вытворчая база МТ-ЛБ засталася на тэрыторыі Украіны. На шасі гэтай машыны [[Харкаўскі трактарны завод|Харкаўскім трактарным заводам]] распрацаваны і выпускаецца грамадзянскі ўсюдыход [[ХТЗ-3Н]]. == Досвед баявога ўжывання == У асяроддзі вайскоўцаў, якія маюць ускоснае ўяўленне пра гэту машыну, існуе меркаванне пра яе, як пра машыну нізкахуткаснай, слабаабароненай, са слабой агнявой моцай. Такі падыход да МТ-ЛБ заснаваны на параўнальным аналізе гэтай машыны з [[Баявая машына пяхоты|БМП]] і [[БТР]]. Хібна негатыўная адзнака МТ-ЛБ мае карані ў параўнанні яго характарыстак як баявой машыны пяхоты. Не прымаецца да ўвагі той факт, што МТ-ЛБ з аднаго боку і БМП, БТР з іншага боку — гэта зусім розныя класы вайсковай тэхнікі. У адрозненне ад БМП, БТР, [[БМД]], пры праектаванні МТ-ЛБ не ставілася задачы стварыць баявую машыну падтрымкі пяхоты. Ён першапачаткова праектаваўся як усюдыход для транспарціроўкі [[груз]]аў, артылерыйскіх гармат, а таксама — як санітарная машына. З улікам прад’яўленых патрабаванняў, лёгкая браня і [[кулямёт Калашнікава]] разглядаюцца не як недахоп, а як добрая якасць. Фактычна, у адрозненне ад звычайнага армейскага грузавіка, функцыі якога ён выконвае, МТ-ЛБ мае гусенічны ход, што павялічвае яго праходнасць, процікулявую браню і [[кулямёт]]нае ўзбраенне. Цягач не прызначаны для выкарыстання ў наступальных мэтах. Кулямётнае ўзбраенне ён мае вылучна для ўласнай абароны. Досвед Афганскай вайны паказаў, што, апроч свайго прамога прызначэння, МТ-ЛБ мог у выпадку неабходнасці эфектыўна абараніць кулямётным агнём не толькі сябе, але і гарматныя разлікі, за якімі машына замацавана як цягач. [[Файл:MT-LB YaMZ 238 1.jpg|thumb|none|Маторнае аддзяленне]] == Мадыфікацыі == [[Файл:MT-LBMB with MB2 combat module - Bronnitsy test range.jpg|thumb|250px|МТ-ЛБМ (Аб’ект 6МБ).]] === Савецкія і расійскія === * '''МТ-ЛБ (Аб’ект 6)''' — базавы варыянт ** '''МТ-ЛБВ''' — усюдыходны варыянт. Мадыфікацыя мае шырэйшыя [[трак]]авыя пасы і паніжаны ўдзельны ціск на грунт. Прызначана для арктычных рэгіёнаў. *** '''МТ-ЛБВ-Н''' — шматмэтавы транспарцёр-цягач, адаптаваны для эксплуатацыі ў народнай гаспадарцы. **** '''[[МТ-ЛБВ-НС]] «Алтай»''' — шматмэтавы транспарцёр-цягач, адаптаваны для эксплуатацыі ў народнай гаспадарцы. *** '''МТ-ЛБВМ''' — версія з усталёўкай 12,7-мм [[Зенітны кулямёт|зенітнага кулямёта]] [[НСВТ]]. *** '''МТ-ЛБВМК''' — версія з усталёўкай 12,7-мм зенітнага кулямёта «[[Корд (кулямёт)|Корд]]». Рухавік ЯМЗ-238ВМ, магутнасцю {{s|240 л.с.}} **** '''МТ-ЛБВМ1К''' — мадыфікацыя, прыстасаваная для працы на высакагор’і, з усталёўкай новага рухавіка ЯМЗ-238БЛ-1, магутнасцю {{s|310 л.с.}}, новай радыёстанцыяй і новым атапляльнікам. ** '''МТ-ЛБМ (Аб’ект 6М)''' — сучасная мадыфікацыя, распрацавана ў ААТ «[[Мурамцеплавоз]]» *** '''Аб’ект 6МА''' — варыянт МТ-ЛБМ з вежавай усталёўкай, якая адпавядае [[бронетранспарцёр]]у [[БТР-80]] **** '''Аб’ект 6МА1''' — мадэрнізацыя «Аб’екта 6МА» з дадатковай усталёўкай 30-мм [[Аўтаматычны станковый гранатамёт|аўтаматычнага гранатамёта]] [[АГС-17|АГС-17 «Полымя»]] ***** '''Аб’ект 6МА4''' — мадэрнізацыя «Аб’екта 6МА1» з усталяваннем 23-мм [[Малакаліберная аўтаматычная гармата|аўтаматычнай гарматы]] [[ЗП-23|2А14]] замест [[кулямёт]]а [[КПВТ]] **** '''Аб’ект 6МА2''' — мадэрнізацыя «Аб’екта 6МА» з усталяваннем 23-мм аўтаматычнай гарматы [[ЗП-23|2А14]] замест кулямёта КПВТ *** '''Аб’ект 6МА3''' — мадэрнізацыя «Аб’екта 6МА» з усталяваннем 4 [[ракетная пускавая ўсталёўка|пускавых усталёвак]] [[Процітанкавая кіраваная ракета|ПТУР]] [[Карнет (ПТРК)|9М133 «Карнет»]], 7,62-мм кулямёта [[ПКТМ]] і 30-мм аўтаматычнага гранатамёта [[АГС-30|АГС-30 «Атлант»]] *** '''Аб’ект 6МБ''' — варыянт МТ-ЛБМ з 30-мм гарматай [[2А72]], вежавая ўсталёўка як у бронетранспарцёра БТР-80А **** '''Аб’ект 6МБ2''' — мадэрнізацыя «Аб’екта 6МБ» з дадатковым усталяваннем 30-мм аўтаматычнага гранатамёта АГС-17 «Полымя» *** '''Аб’ект 6МБ3''' — варыянт МТ-ЛБМ з усталяваннем 23-мм [[Авіягармата|авіяцыйнай гарматы]] [[ГШ-23]]у, 12,7-мм зенітнага кулямёта «Корд» і 30-мм аўтаматычнага гранатамёта АГС-30 «Атлант» *** '''Аб’ект 6МБ4''' — варыянт МТ-ЛБМ з усталяваннем 23-мм авіяцыйнай гарматы ГШ-23к, 12,7-мм зенітнага кулямёта «Корд» і 30-мм аўтаматычнага гранатамёта АГС-30 «Атлант» *** '''МТ-ЛБМ1 (Аб’ект 6М1)''' — мадыфікацыя МТ-ЛБ з усталяваннем новага рухавіка ЯМЗ-238БЛ-1, магутнасцю {{s|300—310 [[Конская сіла|л.з.]]}}, механічнай трансмісіі з гідрааб’ёмным механізмам кіравання завароткам **** '''МТ-ЛБМ1А7''' — варыянт з вежавай усталёўкай, якая адпавядае бронетранспарцёру БТР-80, з усталёўкай 7,62-мм кулямёта ПКТМ, 12,7-мм зенітнага кулямёта «Корд», 30-мм аўтаматычнага гранатамёта АГС-17 «Полымя» і ўсталявана сістэма 902В для пастаноўкі дымавых завес. **** '''МТ-ЛБМ1Б2''' — мадыфікацыя МТ-ЛБМ1 з ідэнтычным узбраеннем «Аб’екта 6МБ2» *** '''МТ-ЛБМ2 (Аб’ект 6М2)''' — мадыфікацыя МТ-ЛБ ад «[[Курганмашзавод]]а» з усталяваннем новага рухавіка і [[Трансмісія|трансмісіі]]. ** '''МТ-ЛБ-ЛПТ''' — лесапажарны трактар. Вытворца ААТ «Мурамцеплавоз». === Украінскія === * '''МТ-ЛБР6''' — БМП на шасі МТ-ЛБ з баявым модулем «ЗТМ-1». Узбраенне: 30-мм аўтаматычная гармата ЗТМ-1, 7,62-мм кулямёт КТ, дымавыя гранатамёты сістэмы 902Б «Хмара». Абароненасць экіпажа ўзмоцнена за кошт разнесенага бранявання і кевларавага падбівання, хадавая частка прычынена процікумулятыўнымі экранамі. Вытворца — [[Харкаўскі трактарны завод імя Сэрга Арджанікідзэ]]. * '''МТ-ЛБР7''' — БМП на шасі МТ-ЛБ з баявым модулем «Штурм».<ref>{{cite web|url=http://www.army-guide.com/rus/product4140.html|title=МТ-ЛБМШ|work=Army Guide}}</ref> Узбраенне: 30-мм аўтаматычная гармата ЗТМ-1, спараны з ёй 7,62-мм кулямёт КТ-7,62, дзве пускавыя ўсталёўкі ПТУР 9М114М «[[9К111-1 «Конкурс»|Конкурс-М]]», 30-мм аўтаматычны гранатамёт, дымавыя гранатамёты. Абароненасць экіпажа ўзмоцнена за кошт разнесенага бранявання і кевларавага падбівання. Вытворца — [[Харкаўскі трактарны завод імя Сэрга Арджанікідзэ]]. * '''[[МТ-ЛБМШ]]''' — БМП на шасі МТ-ЛБ з баявым модулем «Шквал».<ref>{{cite web|url=http://www.army-guide.com/rus/article/article_1827.html|title=Укрспецэкспорт прапануе ўзмацненне ўзбраення для МТ-ЛБМШ|work=Army Guide}}</ref> Узбраенне: 30-мм аўтаматычная гармата ЗТМ-1, спараны з ёй 7,62-мм кулямёт КТ-7,62, дзве процітанкавыя кіраваныя ракеты (ПТРК) «Бар’ер», 30-мм аўтаматычны гранатамёт, дымавыя гранатамёты. === Польскія === * '''MT-LB''' — мадыфікацыя з усталяваннем 12,7-мм [[кулямёт]]а [[ДШК|ДШКМ]]. === Швецкія === * '''Pbv 401''' — мадыфікацыя з усталяваннем 7,62-мм [[кулямёт]]а [[FN MAG|Ksp 58]] ці Ksp 95 === Казахстанскія === * '''«[[Айбат, самаходны мінамёт|Айбат]]»''' — самаходны мінамёт казахстанскай вытворчасці, распрацаваны ізраільскай фірмай «[[Солтам]]». Уяўляе сабою МТ-ЛБ, узброены [[120-мм мінамёт 2Б11|мадэрнізаваным савецкім мінамётам 2Б11]]. == Машыны на базе == [[Файл:Bronnitsy - firefighting tank MT-LBu-GPM-10.jpg|thumb|Пажарная машына МТ-ЛБу-ГПМ-10]] [[Файл:Bronnitsy_-_MT-LBu-GPM-10.jpg|thumb|]] [[Файл:MT-LBu-GPM-10 at Bronnitsy test rage 02.jpg|thumb|]] [[Файл:MT-LBu-GPM-10 at Bronnitsy test rage 03.jpg|thumb|]] === Савецкія і расійскія === * '''МТП-ЛБ''' — машына тэхнічнай дапамогі. Вежавая ўсталёўка з [[кулямёт]]ам адсутнічаюць, на даху ўсталявана грузавая платформа * '''[[МТ-ЛБбу]] (Аб’ект 10)''' — падоўжаная версія, шасі мае 7 коўзанак з кожнага боку. * '''Аб’ект 26''' — шасі 122-мм [[Самаходная гаўбіца|самаходнай гаўбіцы]] [[2С1|2С1 «Гваздзік»]]. * '''[[Леапард (РЛС)|1РЛ232 «Леапард»]]''' — савецкая станцыя наземнай [[Артылерыя|артылерыйскай]] выведкі СНАР-10 * '''2С24''' — самаходнае шасі [[Самаходны мінамёт|мінамётнага комплексу]] [[Панна (мінамётны комплекс)|2К32 «Панна»]] * '''9А34''' — баявая машына [[Зенітны ракетны комплекс|ЗРК]] [[Страла-10|9К35 «Страла-10СВ»]] (варыянт без радыёпеленгатара) * '''9А35''' — баявая машына ЗРК [[Страла-10|9К35 «Страла-10СВ»]] (варыянт з радыёпеленгатарам) * '''[[9П149]]''' — баявая машына [[ПТРК]] [[Штурм (ПТРК)|9К114 «Штурм-З»]] * '''Да-611''' — машына радыяцыйнай выведкі * '''Да-612''' — машына радыяцыйнай выведкі * '''[[АЗМ]]''' — расійская аэратранспартабельная землеройная машына * '''[[УДЗМ]]''' — расійская ўніверсальная дарожна-землеройная машына * '''[[РХМ|РХМ «Кашалот»]]''' — савецкая выведвальная хімічная машына * '''[[РПМ]]''' — радыяцыйна-пошукавая машына * '''«[[Тунджа (самаходны мінамёт)|Тунджа]]»''' — самаходны мінамёт з усталяваннем 120-мм мінамёта [[120-мм палкавы мінамёт узору 1955 года (М-120)|М-120]] * '''«[[Тунджа (самаходны мінамёт)|Тунджа-Сані]]»''' — самаходны мінамёт з усталяваннем [[120-мм мінамёт 2Б11|120-мм мінамёта 2Б11]] * '''2К21-2''' — [[самаходны мінамёт]] з усталяваннем 82-мм мінамёта [[2Б14]] «Паднос» і 12,7-мм [[Зенітны кулямёт|зенітнага кулямёта]] «[[Корд (кулямёт)|Корд]]» * '''2К32 «Панна»''' — самаходны мінамёт з усталёўкай 82-мм мінамёта [[2Б24]] === Балгарскія === * '''МТ-ЛБ АТ-І''' — гусенічны мінны загараджальнік * '''МТ-ЛБ МРХР''' — машына радыёхімічнай выведкі * '''МТ-ЛБ СЁЕ''' — баявая медыцынская машына * '''МТ-ЛБ ТМХ''' — [[самаходны мінамёт]] з 82-мм [[мінамёт]]ам М-37М * '''[[БМП-23]]''' — [[баявая машына пяхоты]], узброеная 23-мм [[Малакаліберная аўтаматычная гармата|аўтаматычнай гарматай]] [[ЗП-23|2А14]] і [[ПТРК]] [[Малютка (ПТРК)|9К11 «Малютка»]]. У канструкцыі хадавой часткі выкарыстоўваюцца элементы МТ-ЛБ і 122-мм [[Самаходная гаўбіца|самаходнай гаўбіцы]] [[2С1|2С1 «Гваздзік»]] * '''БМП-30''' — [[баявая машына пяхоты]] з усталяваннем баявога аддзялення [[СССР|савецкай]] [[Баявая машына пяхоты|баявой машыны пяхоты]] [[БМП-2]] * '''БРМ «Сава»''' — [[баявая разведвальная машына]]. Мае тры варыянту выканання: ** '''«Сава-1»''' — з [[радыёстанцыя]]й Р-130М і тэлескапічнай шчоглай ** '''«Сава-2»''' — з [[радыёстанцыя]]й Р-143 ** '''«Сава-3»''' — з [[Радыёлакацыйная станцыя|РЛС]] наземнай выведкі 1РЛ133 пераноснай станцыі назірання і выведкі ПСНР-5 «Крэда» * '''КШМ-Р-81 «Дэльфін»''' — камандна-штабная машына * '''Р-80''' — станцыя наземнай [[Артылерыя|артылерыйскай]] выведкі === Польскія === * '''TRI''' (''Transporter Rozpoznania Inzynieryjnego'') — інжынерная выведвальная машына * '''WEM Lotos''' — баявая медыцынская машына * '''WPT Mors''' — машына тэхнічнай дапамогі. * '''R-137T''' — перасоўная радыёстанцыя ** '''ZWD-1 «Irys»''' — [[камандны пункт]] аўтаматызаванага комплексу «Irys». * '''MT-LB-23M «Krak»''' — [[зенітная самаходная ўсталёўка]], узброеная 23-мм [[Малакаліберная аўтаматычная гармата|зенітнымі аўтаматамі]] (не пайшоў у серыю). * '''«Przebisnieg»''' — комплекс [[Радыёэлектронная барацьба|РЭБ]], складаецца з трох машын: ** '''SZ''' — станцыя радыёперашкод; ** '''SR''' — станцыя распазнання; ** '''WD krel''' — [[камандны пункт]] * [[Апал (бронетранспарцёр)|'''«Opal-I»'''/'''«Opal-II»''']] — мадэрнізацыя МТ-ЛБ са зменай корпуса, вадамётаў, усталёўкай новага рухавіка SW680/167/1 і вежкі з 12,7-мм [[Зенітны кулямёт|зенітным кулямётам]] [[НСВТ]]<ref name="militarium.net">{{cite web|url=http://www.militarium.net/viewart.php?aid=83|title=Sopel/Stalagmit|work=Militarium.net|lang=pl|accessdate=28 лістапада 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090303041853/http://www.militarium.net/viewart.php?aid=83|archivedate=3 сакавіка 2009|url-status=dead}}</ref> (не пайшоў у серыю) * '''BWO-40''' — [[баявая машына пяхоты]]. Узброена 40-мм [[гармата]]й (не пайшоў у серыю) === Украінскія === * '''ХТЗ-3Н''' — дэмілітарызаваны МТ-ЛБ. Транспартная гусенічная снегабалотаходавая машына, прызначаная для выканання транспартных і іншых адмысловых прац ва ўмовах бездарожжа і ў цяжкадаступных раёнах.<ref>{{cite web|url=http://xtz.ua/tractor/htz-3n-snegobolotohod/|title=ХТЗ-3Н снегоболотоход|publisher=Харкаўскі трактарны завод}}</ref> Вытворца — [[Харкаўскі трактарны завод імя Серго Арджанікідзэ]]. * '''ТГМ-126''' — транспартная гусенічная машына на шасі МТ-ЛБ.<ref>[http://thekrok.com/transport_caterpillars.php Транспартныя гусенічныя машыны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140305122742/http://thekrok.com/transport_caterpillars.php |date=5 сакавіка 2014 }}</ref> Вытворца — [[Харкаўскі аўтамабільны рамонтны завод]]. == Аператары == {{састарэла|2012 год}} === Сучасныя === [[Файл:9P149 vehicle with 9M144 missiles of anti-tank complex «Shturm-S» in Military-historical Museum of Artillery, Engineer and Signal Corps in Saint-Petersburg, Russia.jpg|thumb|Баявая машына 9П149 ПТРК «Штурм-З» у [[Ваенна-гістарычны музей артылерыі, інжынерных войскаў і войскаў сувязі|Артылерыйскім музеі Санкт-Пецярбурга]]]] * {{Сцягафікацыя|Азербайджан}} — 336 МТ-ЛБ, па стане на 2012 год * {{Сцягафікацыя|Арменія}} — некаторая колькасць МТ-ЛБ, па стане на 2012 год * {{Сцягафікацыя|Бангладэш}} — 134 МТ-ЛБ, па стане на 2012 год * {{Сцягафікацыя|Беларусь}} — 50 МТ-ЛБ, па стане на 2012 год * {{Сцягафікацыя|Балгарыя}} — 315 МТ-ЛБ, а таксама 687 адзінак тэхнікі на яго базе, па стане на 2012 год. Складзены кантракт на пастаўку ў Ірак 500 бронетранспарцёраў, з ліку якія здымаюцца з узбраення.<ref name="Army Guide">{{cite web|url=http://www.army-guide.com/rus/article/article_2177.html|title=Балгарыя прадасць 500 бронетранспарцёраў у Ірак|work=Army Guide}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Грузія}} — 66 МТ-ЛБ, з іх 21 на захоўванні, па стане на 2012 год * {{Сцягафікацыя|ДР Конга}} — 6 адзінак МТ-ЛБ пастаўлены з [[Украіна|Украіны]] ў 2000 годзе<ref name="SIPRI">{{Cite web |url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php |title=Stockholm International Peace Research Institute — Arms Transfers Database |access-date=28 лістапада 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php |archivedate=14 красавіка 2010 |url-status=dead }}</ref> * {{Сцягафікацыя|Ірак}} — 61 МТ-ЛБ, па стане на 2012 год * {{Сцягафікацыя|Казахстан}} — 180 МТ-ЛБ, па стане на 2012 год * {{Сцягафікацыя|Літва}} — 10 МТ-ЛБ, па стане на 2012 год * {{Сцягафікацыя|Македонія}} — 10 МТ-ЛБ, па стане на 2012 год * {{Сцягафікацыя|Малдавія}} — 55 МТ-ЛБ, па стане на 2012 год * {{Сцягафікацыя|М'янма}} — 26 МТ-ЛБМШ, па стане на 2012 год<ref>[https://web.archive.org/web/20100918161708/http://www.arms-tass.su/data/Files/File/128.pdf Рынкі ўзбраенняў]</ref><ref>[http://bmpd.livejournal.com/98781.html Мадэрнізаваныя МТ-ЛБМШ у М’янме]</ref> * {{Сцягафікацыя|Нігерыя}} — 67 МТ-ЛБ, па стане на 2012 год * {{Сцягафікацыя|Польшча}} — некаторая колькасць МТ-ЛБ, па стане на 2012 год * {{Сцягафікацыя|Расія}}: ** [[Сухапутныя войскі Расійскай Федэрацыі]] — 7000 МТ-ЛБ, з іх 2000 на захоўванні, па стане на 2012 год ** [[Марская пяхота Расіі]] — 250 МТ-ЛБ, па стане на 2012 год ** [[Берагавыя войскі ВМФ Расіі]] — 400 МТ-ЛБ, па стане на 2012 год * {{Сцягафікацыя|ЗША}} — 17 адзінак МТ-ЛБ пастаўлены з [[ФРГ]] у 1991 годзе<ref name="SIPRI"/> * {{Сцягафікацыя|Украіна}} — 2090 МТ-ЛБ, па стане на 2010 год<ref>{{cite web |url = http://www.globalsecurity.org/military/world/ukraine/groundforces-equipment.htm |title = Ground Forces — Ukraine |author = |date = |work = GlobalSecurity.org |accessdate = 2012-09-02 |lang = en }}</ref> * {{Сцягафікацыя|Уругвай}} — 3 МТ-ЛБ, па стане на 2012 год * {{Сцягафікацыя|Фінляндыя}} — 102 МТ-ЛБВ, па стане на 2012 год * {{Сцягафікацыя|Швецыя}} — 137 Pbv.401A, з іх 56 Pbv.4020 па стане на 2010 год === Былыя === * {{Сцягафікацыя|Венгрыя}} * {{Сцягафікацыя|ГДР}} * {{Сцягафікацыя|Германія}} * {{Сцягафікацыя|Чэхаславакія}} == Служба і баявое ўжыванне == # [[Афганская вайна (1979—1989)]]<ref>{{cite web |url = http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye02/armor-afghan-1979-1989-1/ |title = Бранетанкавая тэхніка ў Афганістане (1979—1989) |author = А. Р. Заец. |accessdate = 2012-06-04 |archiveurl = https://www.webcitation.org/68aWq1aal?url=http://otvaga2004.narod.ru/otvaga2004/wars0/page/1_afghan_1.htm |archivedate = 21 чэрвеня 2012 |url-status = live }}</ref> # [[Узброены канфлікт у Прыднястроўе]] — Некаторая колькасць МТ-ЛБ знаходзіцца на ўзбраенні [[Узброеныя сілы Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі|Прыднястроўскіх узброеных сіл]]. Удзельнічалі ў сакавіку [[1992 год]]а ў баях. Ужываліся таксама і з боку Малдавіі. На некаторыя машыны ўсталёўваліся ўсталёўкі [[ЗП-23-2]]<ref>{{cite web |url = http://otvaga2004.ru/tanki/v-boyah/tanki-v-pridnestrove/ |title = Танкі ў Прыднястроўе |author = Віталь Майсееў. |date = 2003-01-01 |work = Альманах «Ваенны каментатар», 2003, № 1(5) |publisher = Ваенна-патрыятычны сайт «Адвага» |accessdate = 2012-05-16 |archiveurl = https://www.webcitation.org/683nQrRqk?url=http://otvaga2004.narod.ru/otvaga2004/wars1/wars_01.htm |archivedate = 31 мая 2012 |url-status = live }}</ref> # [[Другая чачэнская вайна]] — выкарыстоўваліся [[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|Расійскімі войскамі]]. Па стане на лістапад 1999 года ў [[Чачня|Чачэнскай Рэспубліцы]] было засяроджана 667 адзінак МТ-ЛБ<ref>{{cite web |url = http://otvaga2004.ru/bronya-pehoty/ifv-at-war/mt-lb/ |title = МТ-ЛБ: працяг тэмы : Незаслужана забыты «працавік» другой чачэнскай |author = Генадзь Жилин. |date = 2006-07-01 |work = Часопіс «Свет зброі», № 7, 2006 |publisher = Ваенна-патрыятычны сайт «Адвага» |accessdate = 2012-06-04 |archiveurl = https://www.webcitation.org/68holF1nx?url=http://www.otvaga2004.narod.ru/publ_w2/mtlb.htm |archivedate = 26 чэрвеня 2012 |url-status = live }}</ref> # [[Узброены канфлікт у Паўднёвай Асеціі (2008)]]<ref>{{cite web |url = http://www.front2000.ru/fi-2008-06.shtml |title = Асеція ў агні |author = Сяргей Варанцоў. |work = «Франтавая ілюстрацыя», № 6, 2008 |publisher = Ваенна-патрыятычны сайт «Адвага» |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140424061728/http://www.front2000.ru/fi-2008-06.shtml |archivedate = 24 красавіка 2014 |url-status = dead }}</ref> # [[Узброены канфлікт на ўсходзе Ўкраіны (2014)]]<ref>{{cite web | url = http://www.segodnia.ru/news/146361 | title = Поўны разгром калоны 51-й брыгады - чорны дзень ВСУ | author = | date = | work = | publisher = | accessdate = }}</ref> == Выявы == '''МТ-ЛБВМК''' на паказе ваеннай тэхнікі ў Броніцах: <gallery> Файл:MT-LBVMK (1).jpg Файл:MT-LBVMK (2).jpg Файл:MT-LBVMK (3).jpg</gallery> Станцыя засечкі ядзерных выбухаў '''К-612-О''' на вучэннях часцей і падраздзяленняў войскаў радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай абароны на Шыханскім палігоне: <gallery> Файл:K-612-O nuclear explosions detection station.jpg Файл:K-612-O nuclear explosions detection station (4).jpg Файл:K-612-O nuclear explosions detection station (2).jpg </gallery> == Відэа == * {{YouTube|ks_l7MqU1Cw|МТ-ЛБР6 з баявым модулем «ЗТМ-1»}} * {{YouTube|Kqr5_5LBVd4|МТ-ЛБР7 з баявым модулем «Штурм»}} == Гл. таксама == * [[Страла-10]] * [[2С1]] * [[БТР-50]] {{Зноскі|2}} == Літаратура == * Military Balance 2012 * {{кніга|загаловак=Лёгкі шматмэтавы гусенічны транспарцёр-цягач МТ-ЛБ. Тэхнічнае апісанне і інструкцыя па эксплуатацыі. 6.00.001ТО|выданне=4-е выданне, дапоўненае|месца=М.|выдавецтва=Ваеннае выдавецтва|год=1985|старонак=447}} == Спасылкі == * [http://www.avtodom.su/catalog-spectex-101.html МТЛБ (ТГМ-5), палепшаная кабіна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150205010714/http://avtodom.su/catalog-spectex-101.html |date=5 лютага 2015 }} * {{cite web|url=http://hsw.pl/czytaj/765|title=Light Armoured Multipurpose Tracked Tractor MTLB|publisher=Huta Stalowa Wola|lang=en|accessdate=28 лістапада 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141111174209/http://hsw.pl/czytaj/765|archivedate=11 лістапада 2014|url-status=dead}} * [http://www.janes.com/defence/land_forces/news/idr/idr060926_1_n.shtml Russia upgrades firepower for MT-LB]. Jane’s, 26 September 2006 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061016230753/http://www.janes.com/defence/land_forces/news/idr/idr060926_1_n.shtml |date=16 кастрычніка 2006 }} * [http://www.fas.org/man/dod-101/sys/land/row/mt-lb.htm MT-LB Multipurpose Armoured Vehicle] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190412003932/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/land/row/mt-lb.htm |date=12 красавіка 2019 }} {{ref-en}} * [http://www.inetres.com/gp/military/cv/inf/MT-LB.html MT-LB Light Armored Multi-purpose Vehicle] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Ваенныя машыны]] rf4t6cfjosh2nzgj55leud6clacaepn Макс Корж 0 215551 5134908 5023157 2026-05-02T11:35:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134908 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Назва = Макс Корж |Фота = November 2019.png |Поўнае імя = Максім Анатолевіч Корж |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Гады актыўнасці = з 2006 |Краіна = {{BLR}} |Прафесіі = |Жанры = [[рэп]], [[электрапоп]], [[дабстеп]], [[хіп-хоп]], [[поп-панк]] |Псеўданімы = Макс Корж |Калектывы = |Лэйблы = |Сайт = {{url|maxkorzh.live}} |Вікісклад = }} '''Макс Корж''', сапраўднае імя '''Максі́м Анато́левіч Корж''' (нар. {{ДН|23|11|1988}}, [[Лунінец]], [[Брэсцкая вобласць]], [[Беларусь]], СССР) — беларускі {{спявак}} і {{s|аўтар песень}}. Першы артыст у Беларусі, які сабраў у [[Мінск-Арэна|Мінск-Арэне]] 13000 чалавек. Таксама даваў вялікія канцэрты ў [[Палац спорту (Мінск)|мінскім Палацы Спорту]], на Футбольным манежы ў Мінску (6000 чалавек) і на стадыёне [[Лужнікі (стадыён)|«Лужнікі»]] ў Маскве. Удзельнік [[Прэмія Муз-ТБ 2013|прэміі Муз-ТБ 2013]] у намінацыі «Прарыў года». У 2014 годзе выйграў у [[Прэмія Муз-ТБ 2014|намінацыі «Альбом года»]] і атрымаў прыз — пазалочаную талерку. У 2013 і 2014 гадах Макс уладкаваў два маштабных тура па гарадах Беларусі, Расіі і Украіны пад назвамі адпаведна «Узлётны сакавік» (сакавік 2013) і «Выдраны травень» (травень 2014). Увосень 2014 года спявак адправіўся ў чарговы тур з прэзентацыяй альбома «Домашний». Пад шыльдай «Вялікі Flat» прайшлі канцэрты ў [[Кіеў|Кіеве]], [[Мінск]]у, [[Масква|Маскве]] і [[Санкт-Пецярбург]]у. Таксама Макс Корж пачаў асвойваць еўрапейскія гарады, дзе ўжо даў канцэрты ў [[Прага|Празе]], [[Варшава|Варшаве]], [[Талін]]е. == Біяграфія == Макс Корж нарадзіўся 23 лістапада 1988 года ў [[Лунінец|Лунінцы]] Брэсцкай вобласці. У раннім узросце бацькі аддалі яго ў музычную школу. А ў 16 гадоў Макс з сябрамі стварылі сваю музычную групу LunClan. Праўда, праіснавала яна зусім непрацяглы прамежак часу. Пасля гэтага было яшчэ некалькі праектаў, але ўсе яны не мелі вялікіх поспехаў. Пачынаў як беларускамоўны рэпер («Краіна мараў» і «Тата Лунінец»)<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=236217 nashaniva.by]</ref>. Спрабаваў сябе ў ролі бітмейкера, гэта значыць складаў мінусы для іншых выканаўцаў. Але і гэта ідэя не ўвянчалася поспехам, пасля чаго Макс стаў спяваць сам пад свае ж мінусы. Адвучыўшыся ў [[БДУ]] 3 курсы, кінуў вучобу, сур’ёзна заняўся музычнай дзейнасцю. Запісаў сваю першую рускамоўную песню «Небо поможет нам» за 300 долараў мамы, выклаў яе ў сацыяльнай сетцы «Вконтакте» і за тыдзень сабраў каля ста адзнак падабаецца. Пасля гэтага Максіма забралі ва [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеныя сілы]]. Вярнуўшыся з войска, ён даведаўся, што песня стала вельмі папулярнай на абшарах інтэрнэту. За гэты час яна сабрала вялікую аўдыторыю слухачоў, і яе ўзялі для транслявання ў эфіры некаторыя мінскія радыёстанцыі. Пасля гэтага ён пачаў актыўна «рассылаць» свае песні дыджэям па клубах. Максіму захацелася стаць сольным выканаўцам. З сябрамі яны сталі даваць канцэрты ў абласных і раённых цэнтрах Беларусі. Была задумана серыя канцэртаў «Узлётны сакавік» у Беларусі, Расіі і Украіне. Канцэрт у Мінску адбыўся 7 сакавіка 2013 года ў Палацы спорту, на яго прыйшло больш за 6 тысяч чалавек — гэта поўны Палац спорту, давялося нават арганізоўваць дадатковыя месцы на трыбунах. У хуткім часе Макс Корж стаў выступаць пад лэйблам Respect Production, што дазволіла арганізоўваць канцэрты не толькі ў Беларусі, але і за яе мяжой — у Расіі, Украіне і т. д. У канцы 2012 года (10.11.12) жаніўся. Жонка — Таццяна Мацкевіч (Корж). У пары нарадзілася дачка (5.04.13), якую яны назвалі Эміліяй. У кастрычніку 2024 года блізкі да [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]]а Telegram-канал напісаў, што Макс Корж пакінуў Беларусь пасля выкліку «на гутарку» па палітычных прычынах<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/hroniki-represij-za-15-kastrycznika-novy-termin|title=Хронікі рэпрэсій за 15 кастрычніка: новы тэрмін для Паліны Шарэнда-Панасюк, Макс Корж пакінуў Беларусь|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2024-10-15}}</ref>. == Сольная кар’ера == У 2012 годзе Макс Корж выпусціў першы альбом пад назвай «Животный мир». У альбом увайшло 16 песень, словы якіх напісаў ён сам. У гэтым жа годзе спявак падпісаў кантракт з лэйблам [[Respect Production]]. На пытанне карэспандэнта газеты [[Аргументы і факты|АІФ]]<ref>[http://www.chr.aif.ru/culture/afisha/184903 Макс Корж: «Музыку нельга назваць працай» — АІФ]</ref> «Пра што песні ў альбоме?» спявак Макс Корж адказаў: {{Пачатак цытаты}} На працягу трох гадоў я пісаў песні, пасля чаго сабраў іх разам і заўважыў, што ўсе гэтыя песні падыходзяць пад адну тэматыку, якую я вызначыў назвай „Животный мир“. Альбом напісаны для аўдыторыі розных узроставых катэгорый, ад падлеткавага ўзросту да больш сталага. Асноўны ўпор ідзе на чалавечыя заганы, якіх у нас досыць шмат, і ўсе яны розныя, ад здрады да злачынства. {{Канец цытаты}} 7 Красавіка [[2012]] года Макс Корж выпусціў першае музычнае відэа на песню «Небо поможет нам»<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=ywiWakhl7Yw Макс Корж — Небо поможет нам — YouTube]</ref>. Відэакліп хутка заняў адно з вышэйшых месцаў у музычных чартах. У кастрычніку 2013 года Макс Корж прыняў удзел у складанцы беларускамоўнага рэпа [[Жалуды (альбом)|«Жалуды»]], дзе прадставіў кампазіцыю на беларускай мове<ref>{{Cite web |url=https://www.svaboda.org/a/25176396.html |title=22 беларускамоўныя музычныя рэлізы гэтай восені }}</ref>. [[2 лістапада]] [[2013]] года Макс Корж, у [[Мінск-Арэна]], прэзентаваў другі альбом «Жить в кайф»<ref>[http://www.kp.by/photo/gallery/52408/ Макс Корж сабраў аншлаг у Мінск-Арэна — KP.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180612142119/https://www.kp.by/photo/gallery/52408/ |date=12 чэрвеня 2018 }}</ref>. Упершыню ў музычнай гісторыі [[Беларусь|Беларусі]] артыст сабраў самую [[Мінск-Арэна|буйную пляцоўку]] краіны, якая змяшчае ў сябе 13 тысяч чалавек. Папулярнае інтэрнэт-выданне «Афиша-Волна» пракаментавала творчасць спевака вось так<ref>[http://volna.afisha.ru/heroes/kak-reper-maks-korzh-zavoeval-belorussiyu-i-pochemu-s-rossiey-budet-tak-zhe/ Як рэпер Макс Корж заваяваў Беларусь — і чаму з Расіяй будзе гэтак жа]</ref> : {{Пачатак цытаты}} «Макс Корж — гэта эстрадны хіп-хоп, клубны напор у стылістыцы „давай, красава“ і дваровая шчырасць пад шасціструнку. Гэта дзіўны і цямлівы гібрыд нізавых жанраў, які дае на выхад стоадсоткавыя бэстсэлеры, ад якіх пры ўсім жаданні цяжка адвязацца.» {{Канец цытаты}} Паводле версіі канала [[RAP.RU]] пласцінка «Жить в кайф» заняла 5-е месца ў спісе лепшых рускамоўных альбомаў<ref>{{Cite web |url=http://www.rap.ru/reading/19831 |title=Альбомы года. Руская версія |access-date=3 снежня 2014 |archive-date=2 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180602093416/http://www.rap.ru/reading/19831 |url-status=dead }}</ref>. А ў 2013 годзе Макс Корж заняў другое месца ў конкурсе музычнага тэлеканала [[A-One|A-One Hip-Hop Music Channel]] «Артыст года»<ref>[http://aonehiphop.ru/news/Artist_goda_RU/ Артыст года — AOneHipHop.Ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140110230815/http://aonehiphop.ru/news/Artist_goda_RU/ |date=10 студзеня 2014 }}</ref>. Паводле рэйтынгу Google [https://www.google.ru/trends/topcharts?vm=trendingchart&cid=zg1458&date=2013&geo=UA&cat trends Украіна «Людина року 2013»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305080149/https://www.google.ru/trends/topcharts?vm=trendingchart&cid=zg1458&date=2013&geo=UA&cat |date=5 сакавіка 2016 }} Макс Корж на 9 месцы. У 2014 годзе Макс Корж перамог у намінацыі [[Муз-ТВ|'''Муз ТБ ''']]'''2014 «Эвалюцыя»''' альбом года «Жить в кайф». == Дыскаграфія == === Мелодыі без альбомаў === # Выгоняем алкоголь === Животный мир (2012) === # Мир моих снов # Оля # Где твоя любовь? # Открой глаза # Супер-агент # Уролог # Чужая женщина # Белый туман # Мой друг # Армия # Наташа # Молодым # Папаша # Где я! # Небо поможет нам # В темноте === Жить в кайф (2013) === # Здоровый сон # Стань # Мотылек # За тобой (prod. by Tune Crashers) # Эмигрант # Тралики # Жить в кайф # Нет новостей (prod. by Муза Скат) # Сеть # Неважно (prod. by Tune Crashers) # Эндорфин # Тает дым # Зелёный чемодан # Нет никаких правил # Время # Неважно (acoustic) # Тает дым (DJ Nejtrino & DJ Baur remix) === Домашний (2014) === # Подними (2009) # Эгоист (2012) # Домашний # Amsterdam # Пламенный свет # Флэт (feat. Foth) # Не выдумывай # Кто здесь папа? # Кто здесь отец? # Где Я! (Selebrium officiai remix) == Відэаграфія == === Афіцыйныя кліпы === {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Год ! style="background:#B0C4DE;" | Кліп ! style="background:#B0C4DE;" | Рэжысёр |----- | [[2012]] | Небо поможет нам | Макс Корж |----- | [[2012]] | Где я | Ягор Абраменка |----- | [[2013]] | У цемры | Іван Лебедзеў |----- | [[2013]] | Жыть в кайф | Аляксей Бачэнін |----- | [[2014]] | Мотылёк | Макс Корж |----- | [[2014]] | Стань | Рустам Раманаў |----- | [[2014]] | Amsterdam | Макс Корж |----- | [[2014]] | Домашний | |----- | [[2014]] | Не выдумывай | Макс Корж |} === Канцэртныя кліпы === {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" ! style="background:#B0C4DE;" | Год ! style="background:#B0C4DE;" | Кліп ! style="background:#B0C4DE;" | Рэжысёр |- | [[2012|2013]] | Всё ровно | Макс Корж |- | [[2012|2013]] | Эндорфин | Макс Корж |- | [[2013|2014]] | Тралики | Макс Корж |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{vk.com|id1784000|Макс Корж}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэперы Беларусі]] 50p6gv3kfdkja82pctz5pcmkdc16350 Замкавая царква (Мінск) 0 228652 5134726 5032755 2026-05-01T18:36:39Z M.L.Bot 261 5134726 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып = |Беларуская назва = Царква на Менскім дзядзінцы |Арыгінальная назва = |Выява = Рэканструкцыя выгляду Замкавай царквы ў Мінску. Генадзь Лаўрэцкі.jpg |Подпіс выявы = Рэканструкцыя выгляду царквы на дзедзінцы ў Мінску. [[Генадзь Лаўрэцкі]] |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Мінск |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Царква на дзядзінцы Менска''' — адна з найраннейшых культавых пабудоў на тэрыторыі Беларусі. Рэшткі храма ў [[Мінск]]у знаходзяцца паблізу [[Плошча 8 Сакавіка (Мінск)|плошчы 8 Сакавіка]], за 22 м ад усходняй сцяны [[Дом фізкультуры (Мінск)|Дома фізкультуры Добраахвотнага спартыўнага таварыства «Працоўныя рэзервы»]]{{sfn|Збор помнікаў…|1988|с=67}}. У царквы няма аналагаў у [[Старажытнарускае дойлідства|старажытна-рускім манументальным дойлідстве]], ёсць рысы [[раманская архітэктура|раманскай архітэктуры]]. Рэшткі бажніцы знойдзены ў 1949 годзе падчас раскопак [[Васіль Тарасенка|Васілём Тарасенкам]] ва ўсходняй частцы [[Мінскае замчышча|Мінскага замчышча]], на правым беразе [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. Пытанне часу будаўніцтва застаецца дыскусійным. Паводле [[Эдуард Загарульскі|Эдуарда Загарульскага]], храм пачалі будаваць паміж 1069 і 1073 гадамі{{sfn|Збор помнікаў…|1988|с=67}}{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993|с=319-320}}. Паводле версіі [[Леанід Аляксееў|Леаніда Аляксеева]] і [[Георгій Штыхаў|Георгія Штыхава]] — у пачатку XII ст. Будаўніцтва пачалі пасля моцнага пажару, які знішчыў забудову [[Дзядзінец|дзядзінца]], магчыма, у тым ліку і ранейшую драўляную царкву{{Няма АК|comment=хто пісаў пра пажар у сувязі з будаўніцтвам?}}. На думку Загарульскага і Аляксеева, бажніцу па невядомых прычынах не дабудавалі{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993|с=319-320}}, бо раскопкі не выявілі слядоў разбурэння і вызначана, што ў XII—XIII ст. на месцы храма фунцыянаваў [[некропаль]], а на пачатку XIII ст. зверху паклалі драўляную маставую.{{sfn|Загорульский|1982|с=201-202}} Загарульскі адзначыў будаўніча-тэхнічныя асаблівасці храма — кладка з [[Бутавы камень|бутавага каменя]] і выкарыстанне вапняковых пліт, даследчык падкрэсліваў, што менскі храм не мае аналогій сярод культавых манументальных пабудоў Старажытнай Русі. Таксама Загарульскі выказаў думку, што дойліды былі знаёмы з архітэктурай заходнеславянскіх земляў і, магчыма, былі запрошаны ў Менск з Польшчы{{sfn|Загорульский|1982|с=201-202}}. Цяпер рэшткі храма знаходзіцца на глыбіні 0,5—2,1 м ад дзённай паверхні{{sfn|Збор помнікаў…|1988|с=67}}. У 1967 годзе за 30 м ад сапраўдных рэштак на дзённай паверхні пабудаваны іх [[муляж]]{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993|с=319-320}}. == Гісторыя == === Гісторыя даследаванняў === [[Файл:МЦ2.jpg|thumb|злева|Памятны знак на месцы царквы.]] [[Файл:МЦ1.jpg|thumb|злева|Муляж рэштак царквы.]] [[Файл:Схема Мінскага замчышча і месцы археалагічных раскопаў.gif|міні|злева|Схема Менскага дзядзінца і месцы археалагічных раскопаў. Белым контурам пазначаны абрыс царквы.]] [[Файл:План Замкавай царквы ў Мінску паводле даных раскопак.gif|міні|злева|План царквы паводле даных раскопак.]] Рэшткі храма выяўлены ў 1949 годзе [[В. Р. Тарасенка|Васілём Тарасенкам]]. Наступныя раскопкі ў 1950 і 1951 гадах, па сутнасці, былі прысвечаны даследаванню храма, але не даведзены да канца — не адкрыты і не прасочаны ў глыбіню падмуркі, не выяўлены падмуркавыя равы, не зроблены адмысловыя разрэзы, не прааналізавана [[Стратыграфія|стратыграфічная]] сувязь будынка з вакольнымі [[Культурны пласт|культурнымі напластаваннямі]]. За ўсе гады складзены толькі адзін профіль, якія паказвае рэшткі храма — заходняя сценка раскопу 1950 года. Асноўная ўвага ў профілі нададзена фіксацыі культурных напластаванняў вышэй храма, а не стратыграфічнаму вывучэнню будынка, чым, мабыць, тлумачыцца адсутнасць у чарцяжы многіх важных дэталяў. Так, не прасочана глыбіня, на якую ўпушчаны ў мацярык падмуркі сцен і слупоў, незразумелым і сумніўным здаецца перададзены ў чарцяжы характар культурных напластаванняў на поўнач ад храма, не адзначаны сляды падмуркавых равоў або катлавана, не прасочаны могільныя ямы ад пахаванняў ўнутры храма.{{sfn|Загорульский|1982|с=190-191}} Апісанне пабудовы, якое дае Тарасенка, стратыграфічна мала што тлумачыць. Тое, што падмурак быў упушчаны ў мацярык на глыбіню да 1,4 м, не пацвярджаюць разрэзы і моцна адрозніваецца ад замераў, зробленых [[Эдуард Загарульскі|Эдуардам Загарульскім]] у 1961 годзе на паўднёвай сцяне. Тарасенка апублікаваў тры планы храма, усе яны адрозніваюцца адзін ад другога, маюць разыходжанне ў памерах і ні адзін з іх не фіксуе пабудовы цалкам з контурамі падмурку на ўсім працягу сцен, што стала прычынай некаторых памылковых рэканструкцый плана і несправядлівых абвінавачванняў да дойлідаў і будаўнікоў{{sfn|Загорульский|1982|с=191}}. Не вывучаны належным чынам і не ацэнены, помнік прастаяў на адкрытым паветры 10 гадоў і быў засыпаны{{sfn|Алексеев|2006|с=79}}. У пачатку 1970-х гадоў помнік вывучаў Загарульскі, у 1976 годзе паўторнае даследаванне правёў [[Георгій Штыхаў]]{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993|с=319-320}}, часткова ў 2009 годзе [[А. М. Мядзведзеў|Аляксандр Мядзведзеў]].{{sfn|Мядзведзеў|2011|с=79}} Спробу вывучыць менскі храм, вызначыць ідэйна-мастацкія задачы, якія стаялі перад дойлідамі і заказчыкамі, зрабіў [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Леанід Аляксееў]] (ён называе яго храмам Прасвятой Багародзіцы). Разглядаючы бажніцу ў параўнанні з іншымі помнікамі Русі і найперш з манументальнымі будынкамі Полацкай зямлі, Аляксееў вылучыў арыгінальныя тэхнічныя і ідэйна-мастацкія рысы менскага храма.{{sfn|Загорульский|1982|с=191}} Матэрыялы даследаванняў захоўваюцца ў [[Інстытут гісторыі АН Беларусі|Інстытуце гісторыі АН Беларусі]] і [[Дзяржаўны музей Беларусі|Дзяржаўным музеі Беларусі]]{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993|с=319-320}}. === Датаванне === Васіль Тарасенка адзначаў, што храм — адно з найраннейшых збудаванняў [[Мінскае замчышча|Мінскага замчышча]]. Пад яго будаўнічымі рэшткамі ёсць невялікі культурны пласт — 0,12 метры, датаваны Тарасенкам XI ст. Свае высновы пра храналогію храма даследчык зрабіў на падставе [[апрыёры|апрыёрнага]] ўяўлення, што «''найбольш імаверным будаўніком мінскага храма з’яўляецца князь [[Глеб Менскі|Глеб]]''», які распачаў будаўніцтва «''з мэтай падняць значэнне [[Менскае княства|Менскага княства]]''». Праз тое, што Глеб княжыў у Менску да 1119 года, храм атрымаў дату — пачатак XII ст.{{sfn|Загорульский|1982|с=197}} Эдуард Загарульскі звяртае ўвагу, што з часу ўзнікнення Менска і да пачатку будаўніцтва храма сфармавалася ўсяго толькі каля 20 см [[Культурны пласт|культурных напластаванняў]], перакрытых на вялікай прасторы слядамі будаўніцтва, выкідамі з [[катлаван]]а або падмуркавых равоў і рэшткамі [[Будмаўнічныя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў]]. Гарызонт, на якім пачалося будаўніцтва, у наступны час быў перакрыты амаль 5-мятровымі культурнымі напластаваннямі. Толькі культурны пласт XII—XIII стст. меў таўшчыню ад 2 да 3,5 м. І зыходзячы з неабвержных стратыграфічных даных, на думку Загарульскага, будаўніцтва менскага храма можна датаваць часам не пазней за 1071—1085 гады.{{sfn|Загорульский|1982|с=198}} Асноўныя аргументы даследчыкаў, якія адносяць час пабудовы храма да XII ст., зводзяцца да наступнага: 1) мінскі храм мае невялікія памеры, якія характерны для культавых пабудоў XII ст.; 2) яго простая чатырохслупавая канструкцыя не характэрна для XI ст.; 3) квадратная ў сячэнні форма слупоў, якую мае мінскі храм, распаўсюджваецца ў старажытнарускіх помніках сярэдзіны і нават 2-й паловы XII ст.{{sfn|Загорульский|1982|с=199}}[[Файл:Plan ur bog.jpg|thumb|150пкс|Рэканструкцыя плана Юр’евай бажніцы ў Астры. XI ст.]] Між тым, Загарульскі адзначае, што не толькі мінскі храм, але і шэраг іншых помнікаў другой паловы XI ст. дэманструюць тэндэнцыю да спрашчэння плана і памяншэння аб’ёмаў культавых будынкаў: [[Царква на сядзібе Кіеўскага мастацкага інстытута|храм у сядзібе Мастацкага інстытута]] ў Кіеве, саборы {{нп5|Зарубскі манастыр|Зарубскага манастыра|ru|Зарубский монастырь}}, чатыры малыя храмы ў [[Пераяслаў]]лі, {{нп5|Юр'ева бажніца|Асцёрская бажніца|ru|Юрьева божница}} ў сяле Старагарадку<!--карцінка на http://townevolution.ru/books/item/f00/s00/z0000014/st004.shtml-->. Хоць гэтыя пабудовы яшчэ ў большай ступені выяўляюць блізкасць да культавых збудаванняў XII ст., аднак даследчыкі гэтых помнікаў вызначаюць іх дату не на падставе гэтых фактаў, а па характары муру, тыповага для XI ст.{{sfn|Загорульский|1982|с=199}} Адзначаючы [[Раманская архітэктура|раманскія рысы]] мінскага храма (муроўка з бутавага камяню на вапнавым растворы, квадратныя ў сячэнні слупы) і адсутнасць уплыву [[Полацкая школа дойлідства|полацкай архітэктурнай школы]], Загарульскі выказвае меркаванне, што будаўніцтва храма праводзілася тады, калі Менск не належаў [[Полацкі князь|полацкім князям]]. Гэта мог быць час, калі пасля паражэння полацкага князя [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] ў 1069 годзе ў Менск, магчыма, быў пасаджаны [[Яраполк Ізяславіч|Яраполк]] — сын кіеўскага князя [[Ізяслаў Яраславіч|Ізяслава Яраславіча]]. На карысць гэтага сведчыць тое, што пад 1073 годзе летапіс згадвае пра магчымую дамову Ізяслава з Усяславам, і тое, што сын Усяслава — [[Глеб Усяславіч|Глеб]] быў жанаты з дачкой Яраполка — [[Анастасія Яраполкаўна|Анастасіяй]]. Мяркуецца, што гэты кампраміс мог быць замацаваны перадачай Менска ва ўладанне Глебу. Такім чынам, Менск мог знаходзіцца ва ўладанні Яраполка Ізяславіча у 1069—1073 гадах, калі ён быў вымушаны ўцякаць з бацькам і братам [[Святаполк Ізяславіч|Святаполкам]] у [[Польшча|Польшчу]]. Вядома, што маці Яраполка — [[Гертруда Польская|Гертруда]], дачка польскага караля [[Мешка ІІ|Мешкі ІІ]], родная сястра караля [[Казімір I|Казіміра]]. Сувязь Ізяслава з польскім дваром была цесная, а дачыненні прыязныя. Гэтым можа тлумачыць прычыну запрашэння польскіх майстроў да будаўніцтва храма ў горадзе, які атрымаў Яраполк. Калі на самой справе было так, то пачатак будаўніцтва храма можа быць датавана паміж 1069 і 1073 годам, што, як заўважае Э. М. Загарульскі, не супярэчыць [[стратыграфія|стратыграфічным]] даным.{{sfn|Загорульский|1982|с=201-202}} Леанід Аляксееў паспрабаваў прапанаваць некалькі іншае стратыграфічнае месца мінскага храма ў тоўшчы культурных напластаванняў, прыпадняўшы гарызонт будаўніцтва прыблізна на 40 см: ''«Чатырохслупныя храмы з’яўляюцца на [[Русь|Русі]] з сярэдзіны XII ст., відавочна, у сувязі з узнікненнем будаўніцтва гарадоў і неверагодна, каб маленькі Менск у сваёй архітэктуры абагнаў на 50-60 гадоў астатнія гарады Русі»''. Даследчык адзначае, што квадратныя ў плане слупы, відавочна, з’явіліся на Русі не раней 2-й паловы XII ст. Аднак, ён усё ж прыходзіць да высновы, што будаўніцтва храма варта звязваць менавіта з менскім князем [[Глеб Менскі|Глебам]] і адносіць яго да першых двух дзесяцігоддзяў XII ст.{{sfn|Загорульский|1982|с=197}}. Ён трымлаецца думкі, што ў XI ст. не было яшчэ [[Полацкая школа дойлідства|полацкіх дойлідаў і пагатоў іх традыцый]]: «Адзіны храм XI ст. — [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі]] — быў узведзены візантыйскімі дойлідамі», і заўважае, што князь Глеб быў цесна звязаны з Кіевам, у 1108 годзе адбудаваў ў [[Кіева-Пячорскі манастыр|Пячорскім манастыры]] трапезную, яго ўдава аддала гэтаму манастыру па завяшчанні «все и до повоя». На думку Аляксеева, цалкам імаверна, што Глеб Усяславіч быў звязаны з Кіевам і раней, у пачатку XII ст., калі кіеўскім дойлідствам захапляліся і іншыя Усяславічы, выпісваючы адтуль майстроў. Як падавалася Аляксееву, «ізгойны Глеб» выклікаў архітэктара з Захаду і паказаў яму на храм у сядзібе Мастацкага інстытута як на ўзор, чатырохслупная частка якога задавальняла яго па памерах. [[Плінфа]] не была звыклай для заходняга дойліда і ён выкарыстоўваў [[Прыродны камень|камень]].{{sfn|Алексеев|2006|с=81}} Зыходзячы з тыпу пабудовы, XII ст. датуе менскі храм і Георгій Штыхаў, не адмаўляючы, зрэшты, даты, прапанаванай Аляксеевым.{{sfn|Загорульский|1982|с=197}} === Лёс пабудовы === Эдуард Загарульскі адзначае, што раскопкамі не выяўлена слядоў разбурэння храма{{sfn|Загорульский|1963|с=43}}. Невядома чаму, але будаўніцтва храма далей ніжніх частак сцен не пайшло — няма ні слаёў развалу, ні рэштак іншых [[Будаўнічыя матэрыялы|матэрыялаў будаўніцтва]] (акрамя «тварыла» для гашэння [[вапна|вапны]]), а камяні вакол — без слядоў раствора{{sfn|Алексеев|2006|с=81}}. Магчыма, майстры не разлічылі свае магчымасці, адбіліся цяжкасці з незвычайным для гэтых месцаў будаўнічым матэрыялам, можа быць, перашкодзіла складаная палітычныя абставіны тых гадоў, адзначаныя бясконцымі міжусобіцамі{{sfn|Загорульский|1982|с=202}}. Імаверна, царкву спадзяваліся з часам скончыць. Да сярэдзіны XII ст. узведзеную частку не разбіралі і не засыпалі. Затым у ёй быў [[некропаль]]. У 1-й палове XIII ст., відавочна, страціўшы надзею дабудаваць царкву, пачатак яе сцен перакрылі вулічным насцілам{{sfn|Загорульский|1963|с=43-44}}, які пазней перамошчавалі чатыры разы{{sfn|Алексеев|2006|с=81}}. Можна меркаваць, што старажытная царква была ў іншым месцы дзядзінца. Пісьмовыя крыніцы, пачынаючы з XVI стагоддзя, згадваюць саборную царкву Мінскага замка, называюць яе таксама праваслаўнай Замкавай царквой.{{sfn|Загорульский|1963|с=44}} === Некропаль === [[Файл:Пахаванне 1-й паловы 13 ст. з раскопак Мінскага замчышча.jpg|thumb|Пахаванне 1-й паловы XIII ст.]] Паводле Аляксеева, хаваць у храме пачалі яшчэ да заканчэння будаўніцтва, што не можа здзіўляць, бо вядома, напрыклад, пахаванне чарнігаўскага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч|Мсціслава Уладзіміравіча]] ў недабудаваным ім {{нп5|Спаса-Праабражэнскі сабор, Чарнігаў|Спаскім саборы|ru|Спасо-Преображенский собор (Чернигов)}}, калі сцены былі выведзены да вышыні «на кони стояще рукою досящи»{{sfn|Алексеев|2006|с=81}}. Выяўлена 21 пахаванне XIII ст. у [[дамавіна]]х скрыневага тыпу з вялікіх хваёвых дошак на шыпах без цвікоў. Труны былі прамавугольнай формы, некаторыя вечкі і бакавыя сценкі абгорнуты бяростай. Нябожчыкі пахаваны па славянскім звычаі галавой на захад са скрыжаванымі на грудзях рукамі, без рэчаў. Захаваліся рэшткі шарсцянога адзення і скуранога мяккага абутку (чаравікі, вышытыя ніткамі). Каля аднаго дзіцячага пахавання знойдзены залаты [[бранзалет]] вагой 75,5 грам, відаць, пакладзены як ахвярапрынашэнне або схаваны як [[скарб]]{{sfn|Збор помнікаў…|1988|с=67}}. == Архітэктура == [[Файл:Рэшткі замкавай царквы ў Мінску.jpg|thumb|Рэшткі храма]] Паводле плана — кампактны чатырохслуповы [[крыжова-купальны храм]], амаль квадратны ў плане, з трыма паўавальнымі [[апсіда]]мі{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993|с=319-320}}. Па будаўніча-тэхнічных асаблівасцях не мае дакладных аналогій сярод культавых манументальных пабудоў [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]]{{sfn|Загорульский|1982|с=189}}. Нават у незавершаным выглядзе ён дэманструе арыгінальную [[будаўнічая тэхніка|будаўнічую тэхніку]], прадуманую арганізацыю будаўнічых прац. Дойлід імкнуўся стварыць невялікую, строгую культавую пабудову, якая адпавядала характару паселішча. Царква павінна была стаць упрыгожаннем і асновай планіроўкі гэтага раёна. Не выключана, што менскі храм адзін з найраннейшых узораў малой культавай пабудовы.{{sfn|Загорульский|1982|с=197}} На паўночны ўсход ад царквы выяўленыя яма для прыгатавання вапны плошчай 25 м² і пляцоўка майстэрні, дзе абчэсвалі пліткі, калі вялося будаўніцтва{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993|с=319-320}}. Ад храма захаваліся падмуркі сцен і [[слуп]]оў і ніжнія часткі саміх сцен. [[Падмурак]] быў апушчаны ў мацерыковы пясок на глыбіню каля 0,8 м. Шырыня яго пад паўднёвай і паўночнай сценамі — 2,1 м. Выкладзены ён акуратна з [[бутавы камень|бутавага камяню]] на [[вапнавы раствор|вапнавым растворы]] роўнымі гарызантальнымі шэрагамі. Дзе-нідзе на сценках падмурка як з вонкавага, так і з унутранага боку заўважны адбіткі дашчанай [[апалубка|апалубкі]].{{sfn|Загорульский|1982|с=192}} Супраць слупоў на, унутраных баках паўночнай і паўднёвай сцен вызначаюцца прастакутныя [[Лапатка (архітэктура)|лапаткі]]. На сценах каля паўднёва-заходняга вугла ўнутры царквы захаваліся ўчасткі, абліцаваныя цэглападобнымі вапнавымі блокамі.{{sfn|Загорульский|1963|с=42-43}} Прапорцыі плана храма простыя і строгія. Па вонкавых абмерах асноўны аб’ём храма без апсід ўяўляе сабой правільны квадрат 12х12 м{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993|с=319-320}}. [[Алтар]]ная апсіда выступае за межы квадрата на 4,2 м, складаючы, такім чынам, 1/4 частку агульнай даўжыні. Шырыня апсіды 6,5 м. Па баках выступ яе згладжваюць дзве бакавыя паўдугі [[ахвярнік]]а і [[дыяканнік]]а. Па цэнтральнай восі ўнутры сабор меў даўжыню 12,8 м (звонку — 16,3 м{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993|с=319-320}}, таўшчыня сцен 1,5 м{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993|с=319-320}}), шырыню 8,4 м. Адлегласць ад заходняй сцяны да рэшт дугі апсіды амаль такое ж — 8,5 м. Шырыня цэнтральнага [[неф]]а 3,5 м, паўночнага і паўднёвага — 1,2 м. Адлегласць ад слупоў да заходняй сцяны і канцоў дугі апсіды аднолькавыя — 1,4 м. Такім чынам, адной з характэрных рысаў мінскага храма з’яўляецца выключная геаметрычная выразнасць плана.{{sfn|Загорульский|1982|с=195}} Эдуард Загарульскі адзначае арыгінальныя рысы мінскага храма, якія адрозніваюць яго ад іншай [[старажытнаруская архітэктура|старажытнарускай архітэктуры]] XI—XIII стст.: будаўнікі мінскай царквы абралі ў якасці будаўнічага матэрыялу дэфіцытны для гэтага рэгіёна [[бутавы камень]], цалкам адмовіўшыся ад добра засвоенай на Русі тэхнікі цаглянага муру. Гэтак жа нязвыклым ў практыцы старажытнарускага дойлідства было і выкарыстанне вапняковых пліт, яшчэ больш дэфіцытных, чым бутавы камень.{{sfn|Загорульский|1982|с=201}} На думку ж Леаніда Аляксеева, арганізацыя ўнутранай прасторы выкрывала не вельмі дасведчанага майстра (або майстра, які будуе ў гэтай манеры ўпершыню) — цэнтральны падкупальны квадрат ссунуты на поўдзень, паўднёвы неф, як гэта бачна па абмерах, атрымаўся вузейшы за паўночны{{sfn|Алексеев|2006|с=81}}. == Асаблівасці канструкцыі == === Падмурак === Фундамент зроблены з дзвюх сценак, складзеных з бутавага каменю, прастора паміж якімі запоўнена неапрацаванымі камянямі на [[вапна]]вым растворы. Усе падмуркі ўрэзаныя ў пясчаны грунт (глыбіня месцамі больш за 1 м). Паўторным даследаваннем Георгія Штыхава ў 1976 годзе выяўлены сляды [[апалубка|апалубкі]] з тонкіх дошак забітых вертыкальна ўздоўж рова падмурка{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993|с=319-320}}. Памеры бакоў падкупальнага квадрата каля 3,3 м, падмуркі [[слуп]]оў, якія яго ўтвараюць, у плане Г-падобныя, складзены з невялялікіх камянёў, паміж імі [[стужкавы фундамент|стужкавыя фундаменты]].{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993|с=319-320}} Праз слабую стратыграфічную вывучанасць збудавання застаецца пакуль незразумелым, ці закладаўся [[падмурак]] у спецыяльных [[роў|равах]], як гэта было прынята ў будаўнічай практыцы таго часу, ці пад усю пабудову папярэдне выкопвалі катлаван. На падставе тых профіляў, якія маюцца, дакладнага адказу па гэтае пытанне даць нельга. У асноўным профілі, складзеным у 1950 годзе, у сярэдзіне пабудовы і на ўзроўні верхніх частак падмурка і слупоў паказаны мацярык. У профілі невялікай стратыграфічнай сценкі, закладзенай у 1957 годзе на поўдзень ад храма, добра бачны перакапаныя пласт з вертыкальнай сценкай, якая знаходзіцца за 1,3 м ад падмурка, але сказаць упэўнена, што гэта сляды катлавана, нельга, бо ў гэтым перакопе выяўленыя рэшткі драўлянай [[труна|труны]] і яна магла ўтварыцца пры капанні [[магіла|магілы]]. На карысць версіі будаўніцтва ў папярэдне выкапаным катлаване сведчыць і тое, што на значнай плошчы за межамі храма меўся магутны пласт пяску, які перакрываў раннія культурныя напластаванні. Ён мог быць выкідам з катлавана. Дбайная паслойная кладка падмурка з выкарыстаннем апалубкі таксама можа ўскосна сведчыць, што будаўнічыя работы вяліся на паверхні, вызваленай ад грунта.{{sfn|Загорульский|1982|с=192-193}} Каля падножжа дуг апсідаў ёсць па пары скразных адтулін пад масіўныя бэлькі, магчыма, алтарнай перагародкі. Для гэтага неабходна было спачатку выбраць грунт. Таму пачатковы перыяд будаўніцтва храма можна было б уявіць наступным чынам. Спачатку было выбрана месца ў цэнтры ўсходняй часткі крэпасці, затым праведзена папярэдняя разметка. Вырыты катлаван на глыбіню прыблізна 0,8-1,0 м, у катлаване праведзена дакладная разметка плана пабудовы, складзены і выведзены да ўзроўню старажытнай паверхні падмурак і цэнтральны квадрат. Затым ўнутранае прастора была засыпана мацерыквым пяском. Перад гэтым папярэдне былі выкладзены драўляныя бэлькі на дне дыяканніка, ахвярніка і алтара(?).{{sfn|Загорульский|1982|с=193}} Між тым, змацаванне камянёў вапнавым растворам, зарэгістраванае толькі па кутах цэнтральнага подкупольнага квадрата, можа супярэчыць уяюленню аб апісанай тэхналогіі пачатковага цыклу будаўніцтва. Вуглы павінны былі стаць падмуркам слупоў. Прастора паміж імі ўяўляла, відавочна, простую забутоўка камянём, якую звычайна рабілі ў равах. Зрэшты, гэта магчыма зрабіць і з дапамогай апалубкі, а таксама ўжо пасля запаўнення грунтам катлавана.{{sfn|Загорульский|1982|с=193}} === Сцены === Унутры храма на яго паўднёвай і часткова заходняй сценках захавалася абліцоўка з добра апрацаваных плітак (памеры 5,4х14,5х19 см і 9,4х20х29,4 см), вырабленых з наздраватага [[даламіт]]у і пакладзеных гарызантальна з перавязкай швоў. Матэрыялам сцен быў таксама бутавы камень, такой самай заставалася і тэхніка кладкі. Аднак камень для сцен падбіраўся больш старанна. Плоскі бок яго, звычайна, быў звернуты вонкі, складаючы плоскасці сцен. Таўшчыня сцен апсіды адпавядала шырыні падмурка і заўважыць мяжу паміж падмуркам і сцяной немагчыма. Паўночная, заходняя і паўднёвая сцены былі вужэйшыя за падмурак. Найлепей вывучаць тэхніку кладкі сцен на прыкладзе паўднёвай сцяны царквы, дзе колькасць аперацый была большай, чым на іншых участках пабудовы.{{sfn|Загорульский|1982|с=193}} З боку фасада сцяна ўкладвалася роўна з падмуркам. Відаць, што тэхналогія будаўнічых работ, чарговасць працоўных аперацый былі добра прадуманыя. Пасля завершэння кладкі падмурка быў выкладзены першы пласт камянёў сцяны — свайго роду цокаль — шырынёй 1,8-1,85 м. Ён быў на 0,3 м вужэйшы за падмурак, у выніку чаго знутры стварыўся падмуркавы выступ. Выкладзены на выступе крайні рад складаўся з адмыслова падабраных больш буйных камянёў з падцясанай паверхняй, якія ўтвараюць ніжнюю частку плоскасці сцяны.{{sfn|Загорульский|1982|с=193-194}} Наступныя слаі камянёў выкладваліся з одступам на 0,25 м ад краю ніжняга пласта з боку ўнутранай плоскасці сцяны, што адпавядала шырыні абліцовачных пліт, з тым каб абліцаваная пліткамі сцяна знаходзілася ў адной плоскасці з ніжнім радам падцясаных камянёў. Кожны пласт камянёў заліваўся зверху роўным пластом вапнавага раствора, які запаўняў не толькі прастору паміж камянямі, але і ўтвараў плоскую паверхню кожнага выкладзенага рада.{{sfn|Загорульский|1982|с=194-195}} Абліцоўку пліткамі пачалі рабіць пасля вываду сцяны на вышыню прыблізна 1 м. Як абліцовачны матэрыял ўжываўся цясаны вапняк{{sfn|Загорульский|1982|с=194-195}} — наздраваты [[даламіт]], якому надавалася цэглападобная форма{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993|с=319-320}}. Памеры плітак нестандартныя. Больш ці менш былі вытрыманы шырыня (у сярэднім 20 см) і таўшчыня (каля 10 см), даўжыня ж была рознай — ад 15 да 45 см і больш. Часта даюцца асноўныя тыпалагічныя памеры плітак — 5,4х14,5х19 см і 9,4х20х29,4 см{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993|с=319-320}}. Абліцаваць паспелі толькі частку паўднёвай і заходняй сцен{{sfn|Загорульский|1982|с=194-195}}, месцамі да 5-6 радоў{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993|с=319-320}}.{{sfn|Загорульский|1982|с=194-195}} Унутры будынка паўночная і паўднёвая сцены чляніліся вузкімі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993|с=319-320}} па дзве з кожнага боку. Іх непрапарцыйна невялікія памеры ў параўнанні з магутнымі сценамі і слупамі дазваляюць бачыць у іх толькі толькі дэкаратыўны элемент. Выкананыя, як і сцены, з вапняковых пліт, яны павінны былі падкрэсліць ўрачыстую суровасць інтэр’еру.{{sfn|Загорульский|1982|с=195}} Пабудова на ўнутраных сценах лапатак рабілася амаль адначасова з абліцоўкай ці пасля яе. Захавалася ніжняя частка цалкам выкладзенай лапаткі на паўднёвай сцяне насупраць паўднёва-заходняга слупа. Лапаткі былі вузкія і кароткія і складзены з двух абліцовачных плітак. Такім чынам, выступалі яны над плоскасцю сцяны на шырыню плітак, г.зн. на 20 см, шырыня лапаткі каля 70 см. Цікава, што ў тым месцы, дзе павінна была прайсці лапатка, паміж пліткамі абліцоўкі пакідалі вертыкальны жолаб, верагодна, для лепшага змацавання з пліткамі лапаткі. Унізе лапаткі былі схаваныя на падмуркавыя выступе.{{sfn|Загорульский|1982|с=195}} Вонкавыя сцены не мелі ні абліцоўкі, ні тынкоўкі, ні плоскіх лапатак, якія б дзялілі фасады па вертыкалі. Ніякіх намёкаў на іх не было выяўлена падчас раскопак. Цалкам верагодна, што яны і не былі закладзены ў праекце. Мяркуецца, што мінскі храм павінен быў мець плоскія фасады, адзіным упрыгожваннем якіх былі б роўныя шэрагі самога каменнага мура. Арганічнае адзінства тэхнічных і дэкаратыўна-мастацкіх асаблівасцяў было характэрнай рысай сярэднявечнай архітэктуры, як старажытнарускай, так і заходнееўрапейскай.{{sfn|Загорульский|1982|с=195-196}} Слупы меркавалася узвесці пазней. Ва ўсякім выпадку пры тым стане, у якім былі адкрыты рэшткі менскага храма, пабудова слупоў абмежавалася толькі кладкай пад іх падмурка. Памеры, форма плана, а таксама своеасаблівасць тэхнікі каменнага мура вызначалі канструкцыю і асаблівасць крыжова-купальнага перакрыцця, якое павінна было быць збудавана на чатырох апорных слупах. Гэта ў сваю чаргу заахвоціла дойліда адмовіцца ад звыклых для таго часу крыжападобных ў сячэнні слупоў, зрабіць іх больш масіўнымі, надаўшы ім у сячэнні форму квадрата, у якім для павелічэння аб’ёму інтэр’еру быў выбраны адзін кут. Такімі іх ва ўсякім выпадку можна ўяўляць на падставе падмуркаў.{{sfn|Загорульский|1982|с=195-196}} === Апсіды === Царква мела тры апсіды, у гэтым сэнсе трымалася традыцыі храмаў XI ст., займаючы прамежкавае месца паміж трохапсіднымі будынкамі XI ст. і аднапасіднымі малымі храмамі XII ст. Для чатырохслупных храмаў, якія былі распаўсюджаны на Русі з XII ст., была характэрна адна апсіда. Ахвярнік і дыяканнік часта ўладкоўваліся ў тоўшчы ўсходняй сцяны, для чаго яна рабілася таўсцей за іншыя. У менскім храме таўшчыня сцен ўсіх трох апсід аднолькавая, а ў параўнанні з іншымі трыма сценамі была нават танчэй, бо не мела абліцоўкі.{{sfn|Загорульский|1982|с=196}} У цэнтральнай апсідзе зафіксаваны квадратны ў плане [[Вянковая канструкцыя|вянок]] з бярвён і абчасаная каменная пліта ад [[алтар]]а. Упоперак малых бакавых апсід былі пакладзеныя бярвёны, якія злучалі падмуркамі.{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993|с=319-320}} === Аналогіі ў архітэктуры === Эдуард Загарульскі адзначае такія арыгінальныя рысы мінскага храма, якіх наогул не ведае старажытнаруская архітэктура XI—XIII стст. Гэта — бутавая кладка сцен, унутраная абліцоўка цэглападобнымі вапняковымі пліткамі і інш. Мінскі храм і не капіруе ні адну з вядомых культавых пабудоў Русі.{{sfn|Загорульский|1982|с=199}} На думку Загарульскага, ёсць падставы выказаць здагадку, што будаўнік мінскага храма быў знаёмы з архітэктурай [[Заходнія славяне|заходнеславянскіх земляў]], у прыватнасці з [[раманская архітэктура|раманскай архітэктурай]] Польшчы. Добра вядома, што рускія майстры выкарыстоўвалі не толькі старажытныя традыцыі і ўласны вопыт каменнага будаўніцтва, але і нярэдка звярталіся да архітэктуры суседзяў. Нават у XII ст. былі выпадкі пераносу на рускую глебу візантыйскіх архітэктурных формаў ([[Міражскі манастыр]] у [[Пскоў|Пскове]] і Кліментаўская царква ў [[Старая Ладага|Старой Ладазе]]).{{sfn|Загорульский|1982|с=200}} Ужо з канца X ст. тыповым будаўнічым матэрыялам у Польшчы быў бутавы камень на вапнавым растворы. З гэтага ж часу ў польскіх храмавых пабудовах вядомыя квадратныя ў сячэнні слупы. Такія слупы з каменя былі ў [[Пазнаньскі сабор|Пазнаньскім саборы]], адноўленым пасля 1050 года. У раманскай школе Польшчы, да думку Загарульскага, можна бачыць найбольш імаверныя вытокі сваеасаблівасці мінскага храма.{{sfn|Загорульский|1982|с=200}} На думку Аляксеева, хто б ні будаваў храм, у якой бы тэхніцы ні працаваў, ён ставіў праваслаўны храм і павінен быў кіравацца рускімі ўзорамі. Сярод усіх старажытнарускіх храмаў, па словах даследчыка, ёсць адзіны храм, пабудаваны таксама ў канцы XI ст., чатырохслупная частка якога (без [[нартэкс]]а) ва ўсіх дэталях і нават абсалютных памерах цалкам супадае з менскай царквой. Гэта кіеўскі храм, раскапаны [[М. К. Каргер|Міхаілам Каргерам]] у сядзібе Мастацкага інстытута ў 1947 годзе. Чатырохслупная частка кіеўскага храма складае квадрат з бокам 12 м, а даўжыня гэтай часткі з апсідай — таксама 16 м. Хоць гэта помнік зусім іншы — ён выкладзены з плінфы на цамянцы, з шасцю слупамі, але, па словах Аляксеева, поўнае супадзенне прапорцый і памераў яго чатырохслупнай часткі з мінскім храмам выпадковым быць не можа{{sfn|Алексеев|2006|с=81}}. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Западные земли домонгольской Руси. Очерки истории, археологии, культуры. Книга 2.|аўтар=Алексеев Л. В.|ref=Алексеев|год=2006|месца=Москва|выдавецтва=«Наука»}} (3) * {{Кніга|ref=АНБ|год=1993|загаловак=Археалогія і нумізматыка Беларусі. Энцыклапедыя|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя імя Патруся Броўкі}} (5) * {{Кніга|загаловак=Возникновение Минска|аўтар=Загорульский Э. М.|ref=Загорульский|год=1982|месца=Минск|выдавецтва=Издательство БГУ им. А. И. Ленина}} (2) * {{Кніга|загаловак=Древний Минск|аўтар=Загорульский Э. М.|ref=Загорульский|год=1963|месца=Минск|выдавецтва=Государственное издательство БССР}} (1) * {{Артыкул|ref=Мядзведзеў|год=2011|аўтар=Мядзведзеў Л. В.|загаловак=Мінская замкавая царква|выданне=Археалогія Беларусі. Энцыклапедыя ў двух тамах.|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя імя Патруся Броўкі|старонкі=79|том=2}} (4) * {{Кніга|ref=Штыхаў|год=1982|аўтар=Штыхаў Г.|загаловак=Ажываюць сівыя стагоддзі|месца=Мінск|выдавецтва=Народная асвета}} (6) * ''Штыхаў Г. В.'' [https://orda.of.by/.lib/abes/319 Мінская замкавая царква] // {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)}} — С. 319—320. * {{крыніцы/Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|6|46|Рэшткі храма|аўтар=Штыхаў Г. В.|старонкі=67}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://web.archive.org/web/20120120022721/http://spadczyna.com/reference/b_mn_zam_church.htm Мінская замкавая царква. 2-я пал. XI ст. (пач. XII ст.)] архівавана са spadczyna.com * ''Раппопорт П. А.'' [https://web.archive.org/web/20120120022721/http://www.russiancity.ru/books/b36.htm Строительное производство Древней Руси (X—XIII вв.)] * [https://web.archive.org/web/20120120022721/http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=731280 Праекты і будаўніцтва: Мінскае замчышча. SkyscraperCity] * [https://web.archive.org/web/20120120022721/http://budzma.org/budzma/minskaye-zamchyshcha-stanowchaya-adznaka.html Мінскае замчышча. Станоўчая адзнака. Навіны «Будзьма!»] {{Полацкая школа дойлідства}} [[Катэгорыя:Храмы Мінска]] [[Катэгорыя:Руіны]] [[Катэгорыя:Колішнія культавыя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Мінскае замчышча]] [[Катэгорыя:Могілкі Мінска]] [[Катэгорыя:Плошча 8 Сакавіка (Мінск)]] rssk7qhq52egrvrc3twc76cbtr9zhxl Брусы (Мядзельскі раён) 0 229433 5134592 4790182 2026-05-01T13:09:46Z Peisatai 111348 5134592 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Брусы}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Брусы |вобласць = Мінская |раён = Мядзельскі |сельсавет = Сваткаўскі }} '''Брусы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Brusy}}, {{lang-ru|Брусы}}) — [[вёска]] ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Сваткаўскі сельсавет|Сваткаўскага сельсавета]]. == Назва == Фіксавалася старое літоўскае прозвішча Брус, было віленскае Брусэль, браслаўскае Брусэвіч.<ref>https://www.epaveldas.lt/recordImageSmall/ARCH/1423/1/1?exId=160837&seqNr=4</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-J37V-C?cat=koha%3A1506983&i=369&lang=en</ref><ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/266689253/273267106/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=55</ref> Ёсць латышскія ''Bruss, Brusis''<ref>https://uzvardi.lv/surname/746410</ref>. == Гісторыя == У 1848 годзе вёска маёнтка Вузла [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], валоданне графа К. І. Тызенгаўза. У 1904 годзе вёска і выселкі, валоданне памешчыкаў Пшаздзецкіх у Мядзельскай воласці Вілейскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. З 1875 у вёсцы працавала школа граматы, у якой у 1896/97 навучальным годзе вучыліся 23 хлопчыкі і 4 дзяўчынкі. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную сусветную вайну]] 1914—1918 гадоў у ваколіцах вёскі праходзіла лінія фронту паміж [[Германская імперыя|Германскай імперыяй]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]; тут размясціліся салдаты расійскай арміі, склады з боепрыпасамі і прадуктамі харчавання. 18—28 сакавіка 1916 года адбываліся баі [[Нарачанская аперацыя|Нарачанскай аперацыі]] войск расійскіх армій, у час якіх праціўнікам былі ўжыты атрутныя газы. 2-я расійская армія панесла значныя страты, толькі каля вёскі пахавана 700 салдат Рускай імператарскай арміі. У 1921 годзе вёска Мядзельскай гміны Дунілавіцкага, з 1925 года Пастаўскага павета Віленскага ваяводства [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Побач знаходзілася вартоўня Брусы. З 12 кастрычніка 1940 года да 23 снежня 1965 года<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 23 снежня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 1 (1121).</ref> вёска — цэнтр [[Брусоўскі сельсавет|Брусоўскага сельсавета]] Мядзельскага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 года — [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай]], з 20 студзеня 1960 года — Мінскай абласцей [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], з 1 кастрычніка 1973 года — ва [[Узленскі сельсавет|Узленскім сельсавеце]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 1 кастрычніка 1973 г. Аб перайменаванні асобных сельсаветаў Мінскай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 28 (1402).</ref>, з 23 сакавіка 1987 года — у Сваткаўскім сельсавеце<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларуская ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. У верасні 1943 года войскі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] поўнасцю спалілі вёску, загубілі 22 жыхароў. У цэнтры вёскі пахаваны 41 жыхар вёскі Брусы, Лужы, Заазер’е і хутара Гаць, якіх 27 верасня 1943 года забілі нацысцкія вайскоўцы (у 1981 годзе на магіле пастаўлены помнік). За 2,5 км на паўночны захад ад вёскі каля аўтамабільнай дарогі Мядзел — Вілейка пахаваныя 10 жыхароў з хутара Бароўка, якіх 13 ліпеня 1943 года расстралялі, а потым спалілі вайскоўцы карных атрадаў (у 1975 годзе на магіле пастаўлены абеліск). Пасля вайны Брусы адбудаваны. У 1948 годзе вёска тэлефанізавана, у 1949 годзе створаны калгас «Сцяг Перамогі». З 1954 года ў складзе калгаса імя Леніна (да 9 лістапада 1961 года калгас імя Сталіна, з 1988 года цэнтр — вёска Сваткі), з 1994 года ў аграфірме «Зара», з сакавіка 1997 года ў сельскагаспадарчым прадпрыемстве імя М. Танка (цэнтр — вёска Сваткі). == Інфраструктура == Магазін, клуб, бібліятэка, свінагадоўчы комплекс, жывёлагадоўчая ферма. == Насельніцтва == * 1848 год — 27 двароў, 249 жыхароў. * 1868 год — 20 двароў, 278 жыхароў. * 1904 год — у вёсцы — 469 жыхароў; на выселках — 10 жыхароў. * 1908 год — 26 двароў, 480 жыхароў. * 1921 год — у вёсцы — 90 двароў, 486 жыхароў; у вартоўні — 7 жыхароў. * 1931 год — 98 двароў, 552 жыхары<ref>''Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej'', t. 1, Warszawa 1938, s. 41.</ref>. * 1940 год — 109 двароў, 328 жыхароў. * 1960 год — 400 жыхароў. * 1997 год — 114 двароў, 257 жыхароў. * 2009 год — 204 чал. == Вядомыя асобы == * [[Алесь Каўрус]] (1935—2022) — беларускі мовазнавец. * [[Надзея Лужынская]] (1924—2000) — грамадская дзяячка беларускай дыяспары ў Аўстраліі. == Славутасці == [[Файл:Дуда Вільня.jpg|міні|Дуда канца XIX — пачатку XX стст. з вёскі Брусы]] З вёскі Брусы гміны Мядзел Пастаўскага павета паходзіць [[Беларуская дуда|дуда]] канца XIX — пачатку XX стагоддзяў. Так як і многія беларускія дуды, інструмент захоўваецца ў Літоўскім нацыянальным музеі ў Вільнюсе. На выстаўках дуда пазначаецца музеем як дуда з «Усходняй Літвы»<ref>http://alkas.lt/2019/07/06/i-ignalina-atkeliavo-lietuvos-nacionalinio-muziejaus-paroda/</ref>. Аднак у музейным пашпарце (LNM EM 94) сапраўднае паходжанне ўжо пазначанае. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV_cz.1|240|Brusy, wieś, powiat wilejski, gmina Miadzioł}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Сваткаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Сваткаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] hyjmf85yvu4esp12utcmpom5yucatzk Грумбіненты 0 229566 5134545 4249460 2026-05-01T12:05:51Z Peisatai 111348 5134545 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Грумбіненты |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 56|lat_sec = 21 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 24|lon_sec = 02 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мядзельскі |сельсавет = Свірскі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 19 |насельніцтва = 34 |год перапісу = 1997 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 243002949 }} '''Грумбіне́нты'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hrumbinienty}}, {{lang-ru|Грумбиненты}}) — [[вёска]] ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Свірскі сельсавет|Свірскага сельсавета]]. == Назва == У гэтым рэгіёне ([[Варняны]]) фіксавалася прозвішча Грумбовіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-29V4-T?cat=koha%3A1532360&i=457&lang=pl</ref>. == Гісторыя == У 1847 г. вёска маёнтка Альшэва Свянцянскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], валоданне памешчыка С. Хамінскага, 10 двароў, 81 жыхар. У 1868 г. вёска Свянцянскага павета, 120 жыхароў. У 1904 г. у вёсцы 182 жыхароў, у 1907 г. — 138 жыхароў. З 12.10.1940 г. у Куцькаўскім сельсавеце Свірскага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20.90.1944 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай абласцей]], з 16.07.1954 г. у Свірскім, з 05.08.1954 г. у Канстанцінаўскім сельсавеце, з 31.08.1959 г. ў Мядзельскім раёне, з 20.01.1960 г. у Мінскай вобласці, з 10.05.1960 г. у [[Свірскі пасялковы савет|Свірскім гарпасялковым Савеце]]. У 1949 г. вяскоўцы арганізавалі калгас імя Варашылава. З 1964 вёска ў складзе саўгаса «Канстанцінава» (цэнтр — вёска Камарова), з 04.09.1991 г. — калгаса «Канстанцінава». У 2013 годзе Свірскі пасялковы савет быў скасаваны, і Грумбіненты ўвайшлі ў склад [[Свірскі сельсавет|Свірскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D913n0058646&p1=1 Рашэнне Мінскага абласнога Савета дэпутатаў № 234 ад 28 мая 2013 г. "Аб змяненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзела Мінскай вобласці"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131211214923/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D913n0058646&p1=1 |date=11 снежня 2013 }} {{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 160 жыхароў (1960) * 19 двароў, 34 жыхары (1997) {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Свірскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Свірскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна]] d6ektsmb6c9yp0mihpicj8q1cq58ksh Вацлавас Біржышка 0 230586 5134728 5086864 2026-05-01T18:43:29Z M.L.Bot 261 афармленне, дэвф 5134728 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Ва́цлавас Біржышка''' ({{lang-lt|Vaclovas Biržiška}}; {{ВДП}}) — літоўскі юрыст, бібліёграф, гісторык культуры, грамадскі і палітычны дзеяч; член [[Акадэмія навук Літвы|Акадэміі навук Літвы]] (1941); брат [[Віктарас Біржышка|Віктараса Біржышкі]] і [[Мікалас Біржышка|Мікаласа Біржышкі]]. == Біяграфія == З 1875 года вучыўся ў гімназіі ў [[Шаўляй|Шаўлях]]. У 1903 годзе паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт]], дзе спачатку вывучаў прыродазнаўчыя навукі і матэматыку, затым у 1904 годзе перавёўся на юрыдычны факультэт. Быў дзейным членам тайнага студэнцкага літоўскага таварыства і яго старшынёй у 1907—1908 гадах. Увосень 1905 года, калі ўніверсітэт быў зачынены з-за хваляванняў, працаваў у друкарні ў [[Вільнюс|Вільні]]. У 1906 годзе стаў яе загадчыкам. Быў выдаўцом газет «[[Naujoji Gadynė]]», «[[Skardas]]», «[[Žarija]]», «Эхо», «Топор», у 1910—1911 гадах — часопіса «[[Visuomenė]]» («Грамадства»). Удзельнічаў у літоўскім хоры, браў удзел у першым публічным літоўскім спектаклі ў Вільнюсе «[[Князь Піленай]]» ({{langi|lt|„Pilėnų kunigaikštis“}}. Па вяртанні ў Пецярбург браў удзел у дзейнасці літоўскай сацыял-дэмакратычнай арганізацыі. Скончыўшы ў 1909 годзе ўніверсітэт, у 1910—1911 гадах працаваў памочнікам адваката ў Вільні. Быў бібліятэкарам літоўскага таварыства «Рута», працаваў у бібліятэцы Літоўскага навуковага таварыства. У 1911—1912 гадах служыў у арміі. У запас выйшаў у чыне прапаршчыка. У 1912—1914 гадах быў адвакатам у [[Шаўляй|Шаўлях]]. Арганізаваў тайны кружок школьнікаў, у якім удзельнічаў [[Юлюс Яноніс]] і іншыя будучыя дзеячы левай арыентацыі. У 1914 годзе быў мабілізаваны ў армію. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] абіраўся ў армейскія камітэты 11-й, затым 4-й армій. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|бальшавіцкага перавароту]] быў арыштаваны ў [[Румынія|Румыніі]], але бег у [[Масква|Маскву]]. У 1918 годзе быў арыштаваны як былы афіцэр. Пазбег расстрэлу, пагадзіўшыся стаць камісарам асветы ў вільнюскім урадзе [[Вінцас Капсукас|Вінцаса Капсукаса]] — Саўнаркаме [[Літоўская савецкая рэспубліка|Літоўскай савецкай рэспублікі]] і [[Літбел]]а (Літоўска-Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі) са студзеня па сакавік 1919 года. У красавіку 1919 года пасля таго, як горад занялі польскія войскі, быў арыштаваны і месяц правёў у Лукішскай турме. Працаваў настаўнікам у літоўскай гімназіі, жаночай гімназіі Машоціене, настаўніцкай семінарыі таварыства «Рытас», выкладчыкам вышэйшых курсаў Літоўскага навуковага таварыства (1919—1920). У 1920 годзе ведаў бібліятэкай універсітэта. У 1920 годзе, калі Вільня зноў было занята польскімі часцямі, пешшу дайшоў да [[Каўнас]]а. Служыў у Літоўскай арміі (1920—1923), да 1925 года быў выкладчыкам Вышэйшых афіцэрскіх курсаў, адначасова працаваў памочнікам загадчыка Дзяржаўнай цэнтральнай бібліятэкі [[Эдуард Эдуардавіч Вольтэр|Э. Вольтэра]], членам Дзяржаўнай археаграфічнай камісіі, з 1921 года — першым дырэктарам гімназіі прафсаюза настаўнікаў для дарослых. Арганізаваў і да 1926 года кіраваў Народным універсітэтам імя Вінцаса Кудзіркі. З 1922 года дацэнт юрыдычнага факультэта [[Літоўскі ўніверсітэт|Літоўскага ўніверсітэта]] (з 1930 года [[Універсітэт Вітаўта Вялікага|Універсітэта Вітаўта Вялікага]]), з 1930 года ардынарны прафесар. На гуманітарным факультэце выкладаў бібліяграфію і гісторыю літоўскай кнігі. У 1922—1930 гадах быў сакратаром юрыдычнага факультэта, у 1933—1935 гадах яго дэканам. У 1923—1944 гадах дырэктар бібліятэкі ўніверсітэта ў Каўнасе. Быў старшынёй Таварыства бібліятэкараў Літвы (1931—1944). У 1940—1941 гадах дырэктар бібліятэкі ўніверсітэта ў [[Вільнюс]]е і дэкан юрыдычнага факультэта. У 1941 годзе савецкімі ўладамі выдалены з [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Выкладаў у Каўнасе на філасофскім факультэце. У ліпені 1944 года з набліжэннем савецкіх войск эміграваў у [[Германія|Германію]]. Быў прафесарам [[Балтыйскі ўніверсітэт|Балтыйскага ўніверсітэта]] ў [[Гамбург]]у і [[Пінеберг]]у (1946—1949). З 1946 года ганаровы член Грамадствы літоўскіх пісьменнікаў. У 1949 годзе пераехаў у [[ЗША]]. Быў ганаровым кансультантам [[Бібліятэка Кангрэса|Бібліятэкі Кангрэса]] ў [[Вашынгтон]]е (1951—1953). == Навуковая і бібліяграфічная дзейнасць == З 1906 года супрацоўнічаў у перыядычным друку. Аўтар звыш 13 тысяч артыкулаў у перыядычных выданнях і энцыклапедыях і больш за 50 асобных публікацый. Рэдагаваў часопіс «Litwa» («Літва», 1921, на польскай мове). Збіраў бібліяграфічныя матэрыялы і рэдагаваў бібліяграфічныя выданні «Knygos» ({{langi|lt|„Кнігі“}}; 1922—1926), «Bibliografijos žinios» ({{langi|lt|„Бібліяграфічныя весці“}}; 1928—1943), быў рэдактарам зборніка «[[Mūsų senovė]]» ({{langi|lt|„Наша даўніна“}}; 1937—1940). У 1933—1944 гадах рэдактар «Літоўскай энцыклапедыі» ({{langi|lt|„Lietuviškoji enciklopedija“}}), у 1953—1954 быў галоўным рэдактарам літоўскай энцыклапедыі, якая выходзіла ў ЗША ({{langi|lt|„Lietuvių enciklopedija“}}). Публікаваў архіўныя матэрыялы па гісторыі літоўскай культуры. Працы па гісторыі друку ВКЛ і Літвы, літоўскай культуры: «Нарыс гісторыі літоўскай кнігі» («Lietuviškų knygų istorijosbruožai», ч. 1, Каўнас, 1930), «З мінулага нашых газет» («Iš mūsų laikraščių praeities», Каўнас, 1932), «Гісторыя старажытнай літоўскай кнігі» («Senųjų lietuviškųjų knygų istorija», ч. 1—2, Чыкага, 1953—57). Склаў бібліяграфічныя паказальнікі «Літоўская бібліяграфія» («Lietuvių bibliografija», ч. 1—4, Каўнас, 1924—39, ахоплівае літоўскія выданні 1547—1910), «Александрынас» («Aleksandrynas», ч. 1—3, Чыкага, 1960—65, 2 выд. Вільнюс, 1990, ахоплівае літоўскія выданні да 1865), слоўнік «Літоўскія псеўданімы і крыптанімы» («Lietuviškiejislapyvardžiaiirslapyraidės», ч. 1—2, 1943). == Узнагароды == * Узнагароджаны [[Ордэн Вялікага князя Літоўскага Гядзімінаса|ордэнам Гядзімінаса 3-й ступені]] (1928). == Памяць == * Імем Вацлаваса Біржышкі ў 1990 годзе названа вуліца ў Каўнасе. * У 2009 годзе ў яго гонар выпушчана марка пошты Літвы ў серыі «Выдатныя людзі» ({{langi|lt|„Žymūs žmonės“}}). == Асноўныя працы == * Lietuvių bibliografija. 4 d. 1924—1939 * Lietuviškų knygų istorijos bruožai. D. 1. 1930 * Iš mūsų laikraščių praeities. 1932 * Lietuviškieji slapyvardžiai ir slapyraidės. 2 t. Kaunas, 1943—-1944 * Lietuvių rašytojų kalendorius. Tubingen, 1946 * Senųjų lietuviškųjų knygų istorija. 2 t. Chicago, 1953—1957 * Aleksandrynas. 3 t. Čukaga, 1960—1965; другое выданне: Vilnius, 1990 * Praeities pabiros. 1960 * Lietuvos studentai užsienio universitetuose XIV—XVIII amžiais. 1987 * Amerikos lietuvių spauda 1874—1910. Bibliografija. 1994 * Knygotyros darbai. 1998 * Abraham Kulvietis (English). Pinneberg, 1947 * Martin Mažvydas und seine Mitarbeiter. Heidelberg, 1948. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{refless}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Aleksandravičius E., Žukas V.|частка=Biržiška Vaclovas|загаловак=Visuotinė lietuvių enciklopedija|месца=Vilnius|выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas|год=2003|том=III: Beketeriai — Chakasai|старонкі=235|старонак=799|isbn=5-420-01512-9|тыраж=20000}}{{ref-lt}} == Спасылкі == * {{vkl.by|307}} * [http://www.spaudos.lt/Istorija/V_Birziska.en.htm Vaclovas Biržiška] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924104303/http://www.spaudos.lt/Istorija/V_Birziska.en.htm |date=24 верасня 2015 }}{{ref-en}} * [http://atminimas.kvb.lt/asmenvardis.php?asm=BIR%DEI%D0KA%20VACLOVAS Vaclovas Biržiška]{{Недаступная спасылка}}{{ref-lt}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Біржышка Вацлавас}} [[Катэгорыя:Выпускнікі юрыдычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Адвакаты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Адвакаты паводле алфавіта]] ijh01bhmn5dqy6vnc5hs3sguzy1au33 5134731 5134728 2026-05-01T18:48:08Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5134731 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Ва́цлавас Біржышка''' ({{lang-lt|Vaclovas Biržiška}}; {{ВДП}}) — літоўскі юрыст, бібліёграф, гісторык культуры, грамадскі і палітычны дзеяч; член [[Акадэмія навук Літвы|Акадэміі навук Літвы]] (1941); брат [[Віктарас Біржышка|Віктараса Біржышкі]] і [[Мікалас Біржышка|Мікаласа Біржышкі]]. == Біяграфія == З 1875 года вучыўся ў гімназіі ў [[Шаўляй|Шаўлях]]. У 1903 годзе паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт]], дзе спачатку вывучаў прыродазнаўчыя навукі і матэматыку, затым у 1904 годзе перавёўся на юрыдычны факультэт. Быў дзейным членам тайнага студэнцкага літоўскага таварыства і яго старшынёй у 1907—1908 гадах. Увосень 1905 года, калі ўніверсітэт быў зачынены з-за хваляванняў, працаваў у друкарні ў [[Вільнюс|Вільні]]. У 1906 годзе стаў яе загадчыкам. Быў выдаўцом газет «[[Naujoji Gadynė]]», «[[Skardas]]», «[[Žarija]]», «Эхо», «Топор», у 1910—1911 гадах — часопіса «[[Visuomenė]]» («Грамадства»). Удзельнічаў у літоўскім хоры, браў удзел у першым публічным літоўскім спектаклі ў Вільнюсе «[[Князь Піленай]]» ({{langi|lt|„Pilėnų kunigaikštis“}}. Па вяртанні ў Пецярбург браў удзел у дзейнасці літоўскай сацыял-дэмакратычнай арганізацыі. Скончыўшы ў 1909 годзе ўніверсітэт, у 1910—1911 гадах працаваў памочнікам адваката ў Вільні. Быў бібліятэкарам літоўскага таварыства «Рута», працаваў у бібліятэцы Літоўскага навуковага таварыства. У 1911—1912 гадах служыў у арміі. У запас выйшаў у чыне прапаршчыка. У 1912—1914 гадах быў адвакатам у [[Шаўляй|Шаўлях]]. Арганізаваў тайны кружок школьнікаў, у якім удзельнічаў [[Юлюс Яноніс]] і іншыя будучыя дзеячы левай арыентацыі. У 1914 годзе быў мабілізаваны ў армію. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] абіраўся ў армейскія камітэты 11-й, затым 4-й армій. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|бальшавіцкага перавароту]] быў арыштаваны ў [[Румынія|Румыніі]], але бег у [[Масква|Маскву]]. У 1918 годзе быў арыштаваны як былы афіцэр. Пазбег расстрэлу, пагадзіўшыся стаць камісарам асветы ў вільнюскім урадзе [[Вінцас Капсукас|Вінцаса Капсукаса]] — Саўнаркаме [[Літоўская савецкая рэспубліка|Літоўскай савецкай рэспублікі]] і [[Літбел]]а (Літоўска-Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі) са студзеня па сакавік 1919 года. У красавіку 1919 года пасля таго, як горад занялі польскія войскі, быў арыштаваны і месяц правёў у Лукішскай турме. Працаваў настаўнікам у літоўскай гімназіі, жаночай гімназіі Машоціене, настаўніцкай семінарыі таварыства «Рытас», выкладчыкам вышэйшых курсаў Літоўскага навуковага таварыства (1919—1920). У 1920 годзе ведаў бібліятэкай універсітэта. У 1920 годзе, калі Вільня зноў было занята польскімі часцямі, пешшу дайшоў да [[Каўнас]]а. Служыў у Літоўскай арміі (1920—1923), да 1925 года быў выкладчыкам Вышэйшых афіцэрскіх курсаў, адначасова працаваў памочнікам загадчыка Дзяржаўнай цэнтральнай бібліятэкі [[Эдуард Аляксандравіч Вольтэр|Э. Вольтэра]], членам Дзяржаўнай археаграфічнай камісіі, з 1921 года — першым дырэктарам гімназіі прафсаюза настаўнікаў для дарослых. Арганізаваў і да 1926 года кіраваў Народным універсітэтам імя Вінцаса Кудзіркі. З 1922 года дацэнт юрыдычнага факультэта [[Літоўскі ўніверсітэт|Літоўскага ўніверсітэта]] (з 1930 года [[Універсітэт Вітаўта Вялікага|Універсітэта Вітаўта Вялікага]]), з 1930 года ардынарны прафесар. На гуманітарным факультэце выкладаў бібліяграфію і гісторыю літоўскай кнігі. У 1922—1930 гадах быў сакратаром юрыдычнага факультэта, у 1933—1935 гадах яго дэканам. У 1923—1944 гадах дырэктар бібліятэкі ўніверсітэта ў Каўнасе. Быў старшынёй Таварыства бібліятэкараў Літвы (1931—1944). У 1940—1941 гадах дырэктар бібліятэкі ўніверсітэта ў [[Вільнюс]]е і дэкан юрыдычнага факультэта. У 1941 годзе савецкімі ўладамі выдалены з [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Выкладаў у Каўнасе на філасофскім факультэце. У ліпені 1944 года з набліжэннем савецкіх войск эміграваў у [[Германія|Германію]]. Быў прафесарам [[Балтыйскі ўніверсітэт|Балтыйскага ўніверсітэта]] ў [[Гамбург]]у і [[Пінеберг]]у (1946—1949). З 1946 года ганаровы член Грамадствы літоўскіх пісьменнікаў. У 1949 годзе пераехаў у [[ЗША]]. Быў ганаровым кансультантам [[Бібліятэка Кангрэса|Бібліятэкі Кангрэса]] ў [[Вашынгтон]]е (1951—1953). == Навуковая і бібліяграфічная дзейнасць == З 1906 года супрацоўнічаў у перыядычным друку. Аўтар звыш 13 тысяч артыкулаў у перыядычных выданнях і энцыклапедыях і больш за 50 асобных публікацый. Рэдагаваў часопіс «Litwa» («Літва», 1921, на польскай мове). Збіраў бібліяграфічныя матэрыялы і рэдагаваў бібліяграфічныя выданні «Knygos» ({{langi|lt|„Кнігі“}}; 1922—1926), «Bibliografijos žinios» ({{langi|lt|„Бібліяграфічныя весці“}}; 1928—1943), быў рэдактарам зборніка «[[Mūsų senovė]]» ({{langi|lt|„Наша даўніна“}}; 1937—1940). У 1933—1944 гадах рэдактар «Літоўскай энцыклапедыі» ({{langi|lt|„Lietuviškoji enciklopedija“}}), у 1953—1954 быў галоўным рэдактарам літоўскай энцыклапедыі, якая выходзіла ў ЗША ({{langi|lt|„Lietuvių enciklopedija“}}). Публікаваў архіўныя матэрыялы па гісторыі літоўскай культуры. Працы па гісторыі друку ВКЛ і Літвы, літоўскай культуры: «Нарыс гісторыі літоўскай кнігі» («Lietuviškų knygų istorijosbruožai», ч. 1, Каўнас, 1930), «З мінулага нашых газет» («Iš mūsų laikraščių praeities», Каўнас, 1932), «Гісторыя старажытнай літоўскай кнігі» («Senųjų lietuviškųjų knygų istorija», ч. 1—2, Чыкага, 1953—57). Склаў бібліяграфічныя паказальнікі «Літоўская бібліяграфія» («Lietuvių bibliografija», ч. 1—4, Каўнас, 1924—39, ахоплівае літоўскія выданні 1547—1910), «Александрынас» («Aleksandrynas», ч. 1—3, Чыкага, 1960—65, 2 выд. Вільнюс, 1990, ахоплівае літоўскія выданні да 1865), слоўнік «Літоўскія псеўданімы і крыптанімы» («Lietuviškiejislapyvardžiaiirslapyraidės», ч. 1—2, 1943). == Узнагароды == * Узнагароджаны [[Ордэн Вялікага князя Літоўскага Гядзімінаса|ордэнам Гядзімінаса 3-й ступені]] (1928). == Памяць == * Імем Вацлаваса Біржышкі ў 1990 годзе названа вуліца ў Каўнасе. * У 2009 годзе ў яго гонар выпушчана марка пошты Літвы ў серыі «Выдатныя людзі» ({{langi|lt|„Žymūs žmonės“}}). == Асноўныя працы == * Lietuvių bibliografija. 4 d. 1924—1939 * Lietuviškų knygų istorijos bruožai. D. 1. 1930 * Iš mūsų laikraščių praeities. 1932 * Lietuviškieji slapyvardžiai ir slapyraidės. 2 t. Kaunas, 1943—-1944 * Lietuvių rašytojų kalendorius. Tubingen, 1946 * Senųjų lietuviškųjų knygų istorija. 2 t. Chicago, 1953—1957 * Aleksandrynas. 3 t. Čukaga, 1960—1965; другое выданне: Vilnius, 1990 * Praeities pabiros. 1960 * Lietuvos studentai užsienio universitetuose XIV—XVIII amžiais. 1987 * Amerikos lietuvių spauda 1874—1910. Bibliografija. 1994 * Knygotyros darbai. 1998 * Abraham Kulvietis (English). Pinneberg, 1947 * Martin Mažvydas und seine Mitarbeiter. Heidelberg, 1948. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{refless}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Aleksandravičius E., Žukas V.|частка=Biržiška Vaclovas|загаловак=Visuotinė lietuvių enciklopedija|месца=Vilnius|выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas|год=2003|том=III: Beketeriai — Chakasai|старонкі=235|старонак=799|isbn=5-420-01512-9|тыраж=20000}}{{ref-lt}} == Спасылкі == * {{vkl.by|307}} * [http://www.spaudos.lt/Istorija/V_Birziska.en.htm Vaclovas Biržiška] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924104303/http://www.spaudos.lt/Istorija/V_Birziska.en.htm |date=24 верасня 2015 }}{{ref-en}} * [http://atminimas.kvb.lt/asmenvardis.php?asm=BIR%DEI%D0KA%20VACLOVAS Vaclovas Biržiška]{{Недаступная спасылка}}{{ref-lt}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Біржышка Вацлавас}} [[Катэгорыя:Выпускнікі юрыдычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Адвакаты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Адвакаты паводле алфавіта]] t0ehvg4uz4lfv4qntdd1914i3uhl9l7 Вежанка 0 230925 5134838 5134481 2026-05-02T06:31:13Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5134838 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = вёска |беларуская назва = Вежанка |арыгінальная назва = Wieżanka |ваяводства = Падляскае |павет = Гайнаўскі |гміна = Чыжы (гміна) |гміна_назва = Чыжы |ранейшыя імёны = Выгода-Вежанка }} '''Ве́жанка'''<ref>Менавіта такая назва ўжываецца ў мясцовай газеце [[Ніва (газета)]]. Гл.: {{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:niva.bialystok.pl%20%D0%92%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0&sclient=gws-wiz-serp|title=niva.bialystok.pl Вежанка|website=www.google.com|access-date=2026-01-28}}</ref>, часам '''Вяжа́нка''' ({{lang-pl|Wieżanka}}, [[Падляскія дыялекты|па-падляску]]: ''Viežanka'') — прысёлак [[вёска|вёскі]] [[Волька, гміна Чыжы|Волька]] ў [[Гайнаўскі павет|Гайнаўскім павеце]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]] [[Польшча|Польшчы]], у гміне [[Чыжы (гміна)|Чыжы]]. == Гісторыя == Вежанка была заснавана Яўстафім Халецкім каля [[1570]] г. у [[Бельская пушча|Бельскай пушчы]]. Да [[1742]] г. была каралеўскай уласнасцю, пасля была аддана Яну Юзафу Вільчэўскаму. Каля [[1793]] г. Вільчэўскія фундавалі тут уніяцкую капліцу (праўдападобна была пасля перанесеная ў [[Кленікі]], а ў [[1864]] г. у [[Козлікі, Гайнаўскі павет|Козлікі]]). Вядома, што на пачатку [[19 ст.]] належала да ўніяцкай парафіі ў [[Кленікі|Кленіках]], а ў [[1903]] г. да парафіі ў [[Ласінка, Падляскае ваяводства|Ласінцы]]<ref name="sosna">Grzegorz Sosna, Antonina Troc-Sosna: ''Łosinka — Parafia na skraju Puszczy Ladzkiej'', Bielsk Podlaski — Ryboły: Stowarzyszenie Muzeum Małej Ojczyzny w Studziwodach, 2009, s. 186—188</ref>. У міжваенны перыяд Вежанка прыналежала да [[гміна Ласінка|гміны Ласінка]] [[Бельскі павет (Гродзенская губерня)|Бельскага павета]] [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства]]. Паводле польскага перапісу насельніцтва 1921 г. пражывала тут 16 жыхароў (9 каталікоў і 7 праваслаўных, 8 жыхароў было палякамі і 8 беларусамі)<ref name="autonazwa2">{{cite web|url = http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=27140&dirids=1|title = ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej : opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 5. Województwo białostockie'', с. 22|date = 18 мая 2015|language = pl}}</ref>. Пасля Другой сусветнай вайны Вежанка была далучана да [[Чыжы (гміна)|гміны Чыжы]]. == Насельніцтва == Жыхары вёскі этнічныя [[Беларусы ў Польшчы|беларусы]], якія гавораць [[Падляскія дыялекты|падляскім дыялектам]], праваслаўныя (прыход Святога Антонія Пячорскага ў [[Курашэва|Курашэве]]<ref name="kurašfbprav">{{cite web|url = https://pl-pl.facebook.com/pages/Cerkiew-%C5%9Bw-Antoniego-Pieczerskiego-w-Kuraszewie/548030121952392|title = Cerkiew św. Antoniego Pieczerskiego w Kuraszewie. Фейсбук.|date = 18 мая 2015|language = pl}}</ref>). Невялікую частку насельніцтва складаюць палякі-каталікі (парафія Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Святога Біскупа Станіслава ў [[Нараў (Падляскае ваяводства)|Нараве]]<ref name="hajparkatkim">{{cite web|url = http://www.drohiczynska.pl/?action=parafia&id=50|title = NAREW - Parafia Wniebowzięcia NMP i św. Stanisława Biskupa i Męczennika|work = Diecezja drohiczyńska|date = 18 мая 2015|language = pl}}</ref>). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} rblpuoj6gxabv2rz37fsr2hh2rpa15r Людзікоўская мова 0 232505 5134668 4374817 2026-05-01T15:12:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134668 wikitext text/x-wiki {{Мова |імя = Людзікоўская мова |саманазва = lyydin kiel', l'yyd'ikiel' |краіны = [[Расія]], [[Фінляндыя]] |рэгіёны = [[Карэлія]], [[Цвярская вобласць]], был. [[Савалакс]] ([[Паўночная Карэлія]]), был. Выбаргская ці [[Паўднёвая Карэлія]], [[Маскоўская вобласць]], [[Валагодская вобласць]] |афіцыйная мова =[[Рэспубліка Карэлія]], [[Фінляндыя]] |рэгулюе = |колькасць носьбітаў = 5 000 |рэйтынг = |статус = |вымер = |катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям'я]] :[[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ::[[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжская група]] :::[[Прыбалтыйска-фінскія мовы|Прыбалтыйска-фінская падгрупа]] |пісьмо = [[лацініца]] ([[Карэльскае пісьмо]]) }} '''Людзікоўская мова''' (''lyydin kiel', l'yyd'ikiel'') — мова [[Прыбалтыйска-фінскія мовы|прыбалтыйска-фінскай падгрупы]] [[Фіна-волжскія мовы|фіна-волжскай групы]] [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскай галіны]] [[Уральскія мовы|ўральскай моўнай сям'і]], на якой размаўляе лакальная група [[карэлы|карэлаў]] [[людзікі]]. Часта разам з уласнакарэльскай, лівікоўскай карэльскай і цвярской карэльскай мовамі лічыцца адной з гаворак агульнай [[карэльская мова|карэльскай мовы]]. Як і іншыя [[карэльская мова|карэльскія мовы]], людзікоўская карэльская мова мае свой уласны літаратурны стандарт. На людзікоўскай мове размаўляюць на ўсходнім поўдні [[рэспубліка Карэлія|рэспублікі Карэлія]], у раёне заходняга ўзбярэжжа [[Анежскае возера|Анежскага возера]] — на тэрыторыі [[Кандапожскі раён|Кандапожскага]], [[Пражынскі раён|Пражынскага]] і [[Прыанежскі раён|Прыанежскага раёнаў]]. == Агульная характарыстыка == === Пісьмовасць === Да [[19 стагоддзе|XIX ст.]] кнігавыданне на карэльскай мове практычна не вялося, пакуль у [[1820]] годзе кірылічным шрыфтам не было выдадзена [[Евангелле паводле Мацвея]]. У гэтыя часы не існавала адзінага літаратурнага стандарту і арфаграфіі мовы, у выніку чаго алфавіты розных выданняў адрозніваліся адзін ад аднаго. У [[СССР|савецкія часы]], у [[1931]] годзе для карэльскай мовы быў створаны лацінскі алфавіт, але ў [[1937]] годзе ён быў зноў пераведзены на кірылічную аснову. === Дыялекты === Людзікоўская мова падзяляецца на 3 гаворкі: [[кандапожская гаворка|кандапожскую]], [[міхайлаўская гаворка|міхайлаўскую]] і [[пражынская гаворка|пражынскую]]. == Грамадскае жыццё == Паводле закона рэспублікі Карэлія аб дзяржаўнай падтрымцы карэльскай, вепскай і фінскай моў карэльскія мовы маюць магчымасць на атрыманне дапамогі з боку дзяржавы, а таксама могуць ужывацца ў дзяржаўных, навучальных установах і сродках масавай інфармацыі, гарантуецца права на атрыманне адукацыі на карэльскіх мовах. Але нягледзячы на гэта, ніводная з карэльскіх моў не мае статусу дзяржаўнай у рэспубліцы Карэлія<ref>гл. п. 1 артыкулу 11 Канстытуцыі рэспублікі Карэлія</ref>. На людзікоўскай мове выходзіць газета «[[Lyydilaine]]» («Людзікі»). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Інкубатар|krl|карэльскай||}} * [http://sanakniigu.onego.ru/index.php?lan=rus Sanakirju-Словарь-Sanakirja] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201105231902/http://sanakniigu.onego.ru/index.php?lan=rus |date=5 лістапада 2020 }}{{ref-ru}}, {{ref-fi}} — карэльска-руска-фінскі слоўнік * [http://fulr.karelia.ru/cgi-bin/flib/view.cgi?id=38 Портал «Финно-угорские библиотеки России». Электронная коллекция изданий на карельском языке]{{ref-ru}} {{Фіна-ўгорскія мовы}} [[Катэгорыя:Фіна-волжскія мовы]] [[Катэгорыя:Карэльская мова]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Фінляндыі]] hqdxim986e3ju7laagk55nsl198eenj Ашкарагі 0 233870 5134575 4229273 2026-05-01T12:50:05Z Peisatai 111348 5134575 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ашкарагі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 24|lat_sec = 39 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 42|lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет = Відзаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243004526 }} '''Ашкара́гі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Aškarahi}}, {{lang-ru|Ашкараги}}) — [[вёска]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Відзаўскі сельсавет|Відзаўскага сельсавета]]. == Назва == Літоўскае ''ožkaragis'' - "казіны рог", але і расліна "[[люцэрна]]"<ref>http://www.lkz.lt/?zodis=o%C5%BEkaragis</ref>. Тапанімічны аналаг - [[Казярогі]] ў Лоеўскім раёне. == Гісторыя == У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Відзы [[Браслаўскі павет (1922—1940)|Браслаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. == Насельніцтва == * 1921 год — 79 жыхароў, 17 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 17.</ref>. * 1931 год — 109 жыхароў, 24 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 14</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відзаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Відзаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]] iza5tt7qlpivxv0whqq32qvd14lhi65 Ваяціна 0 233888 5134581 4892466 2026-05-01T12:54:13Z Peisatai 111348 5134581 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ваяціна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 16|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 54|lon_sec = 11 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет = Відзаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243007267 }} '''Вая́ціна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vajacina}}, {{lang-ru|Воятино}}) — [[вёска]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Відзаўскі сельсавет|Відзаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Казянскі сельсавет|Казянскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Назва == Фіксавалася ружанскае прозвішча Ваятоўскі (''Wojatowski'')<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-FSQV-4?i=705&cc=4166194&cat=782473</ref>, было віленскае Воят<ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/267116407/316108299/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=227</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відзаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Відзаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]] 3nsht00f6zxmh5rcl9a5oebh0vanz5k Маярышкі 0 233941 5134574 4892516 2026-05-01T12:45:54Z Peisatai 111348 5134574 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Маярышкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет = Відзаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Маяры́шкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Majaryški}}, {{lang-ru|Маеришки}}) — [[вёска]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Відзаўскі сельсавет|Відзаўскага сельсавета]]. == Назва == Фіксаваліся старыя прозвішчы Маяроўскі, ([[Індура]]) Маярскі (Іўе)<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-L9CT-SL4J?i=250&cat=2322277&lang=pl</ref>. == Гісторыя == У 1921—1939 гадах вёска ў складзе [[Відзы (гміна)|гміны Відзы]] [[Браслаўскі павет (1922—1940)|Браслаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. == Насельніцтва == * 1921 год — 32 жыхары, 6 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 18.</ref>. * 1931 год — 44 жыхары, 7 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 14</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відзаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Відзаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]] 4otgh70imetszcvppmw0wb7uehstbir Паніжнікі 0 237196 5134542 4896811 2026-05-01T12:02:08Z Peisatai 111348 5134542 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Паніжнікі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 43|lat_sec = 00 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 44|lon_sec = 39 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Мёрскі |сельсавет = Павяцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243018307 }} '''Пані́жнікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Пані́знікі'''</ref> ({{lang-be-trans|Panižniki}}, {{lang-ru|Понижники}}) — [[вёска]] ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Павяцкі сельсавет|Павяцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёска, пазней засценак у складзе [[Друя (гміна)|гміны Друя]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] (з 1926 года [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага павета]]) [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 5</ref>. Да 14 красавіка 1962 года вёска ўваходзіла ў склад [[Мальцаўскі сельсавет|Мальцаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. == Назва == У гэтым рэгіёне бытавала друйскае прозвішча Паніжнік<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89XW-N6NF?i=684&cat=2325332&lang=pl</ref>. Фіксавалася старое літоўскае Паніжас, было вытворнае Паніжэўскі<ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=669%2F1%2F262</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-8JNY?cat=1447100&i=288&lang=en</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 95 жыхароў, 22 двары<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 44.</ref>. * 1931 год — 98 жыхароў, 23 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 8</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Павяцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Павяцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мёрскага раёна]] ovz989sauzu193dio9p3mxlabsj6anl Віршалы 0 237629 5134551 4897128 2026-05-01T12:14:21Z Peisatai 111348 5134551 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Віршалы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 04|lat_sec = 23 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 27|lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Камайскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243002916 }} '''Ві́ршалы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Viršaly}}, {{lang-ru|Виршалы}}) — былая [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Камайскі сельсавет|Камайскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Мягунскі сельсавет|Мягунскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. Ліквідавана ў 2018 годзе<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918v0089157&p1=1 Решение Поставского районного Совета депутатов от 2 мая 2018 г. № 10 Об упразднении сельских населенных пунктов Поставского района и внесении изменений в некоторые решения Поставского районного Совета депутатов]</ref>. == Назва == З-пад Браслава было прозвішча Віршал, з [[Беняконі|Беняконяў]] - Віршаловіч<ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/266689797/273288451/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=112</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-8QH1-W?i=443&cat=742007</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} 6itqnj16o29kt65kycs26romroiiufm Ейны 0 237643 5134558 4897142 2026-05-01T12:19:54Z Peisatai 111348 5134558 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Ейны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Камайскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Е́йны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jejny}}, {{lang-ru|Ейны}}) — былая [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Камайскі сельсавет|Камайскага сельсавета]]. Ліквідавана [[27 сакавіка]] [[2013]] года<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913v0057518&p1=1 «Об упразднении сельских населенных пунктов Поставского района». Решение Поставского районного Совета депутатов от 27 марта 2013 г. № 152]{{Недаступная спасылка}}{{Ref-ru}}</ref>. == Назва == У гэтым рэгіёне ([[Кабыльнік]]) фіксавалася прозвішча Ейна<ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/267109526/316018504/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=443</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Адольфавіч Веранько]] (нар. 1951) — беларускі спецыяліст у галіне дарожна-будаўнічых матэрыялаў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} tjcf54ksm4e7d1jqt4f0xv838k1vlmf 5134559 5134558 2026-05-01T12:21:34Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5134559 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Ейны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Камайскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Е́йны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jejny}}, {{lang-ru|Ейны}}) — былая [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Камайскі сельсавет|Камайскага сельсавета]]. Ліквідавана [[27 сакавіка]] [[2013]] года<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913v0057518&p1=1 «Об упразднении сельских населенных пунктов Поставского района». Решение Поставского районного Совета депутатов от 27 марта 2013 г. № 152]{{Недаступная спасылка}}{{Ref-ru}}</ref>. == Назва == У гэтым рэгіёне ([[Кабыльнік]]) фіксавалася прозвішча Ейна<ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/267109526/316018504/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=443</ref>. Было ўсходнелітоўскае патранімічнае Ейнюніс<ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/266606988/273169599/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=15</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Адольфавіч Веранько]] (нар. 1951) — беларускі спецыяліст у галіне дарожна-будаўнічых матэрыялаў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} 79vevbxfzj2hzy1qehz4mkk9fhksmu9 Ерынова 0 237644 5134557 4897143 2026-05-01T12:18:25Z Peisatai 111348 5134557 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Ерынова |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Камайскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ерыно́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jerynova}}, {{lang-ru|Ериново}}) — [[хутар]] у [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Камайскі сельсавет|Камайскага сельсавета]]. == Назва == Фіксавалася старое падвіленскае прозвішча Ярын<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-L3JZ-1?i=316&cat=1566392&lang=ru</ref>. З Відзаў было Ярыноўскі<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-63ZH-Y?mode=g&i=623</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Камайскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Камайскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] 6c6a2mpv5xd62dv2ctjd1y1c8297oe2 Жардэлі 0 237647 5134549 4897146 2026-05-01T12:11:34Z Peisatai 111348 5134549 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Жардэлі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 02|lat_sec = 43 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 27|lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Камайскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243002940 }} '''Жардэ́лі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Жардзе́лі'''</ref> ({{lang-be-trans|Žardeli}}, {{lang-ru|Жардели}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Камайскі сельсавет|Камайскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Мягунскі сельсавет|Мягунскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Назва == У гэтым рэгіёне (Адуцішкі) фіксавалася старое літоўскае прозвішча Жардэль<ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/267116407/316108299/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=79</ref>. З-пад Браслава ([[Плюсы (аграгарадок)|Плюсы]]) было Жардэлёвіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9M-BS8Q-B?i=336&cat=1778776&lang=de</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Камайскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Камайскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] kgysfoz7xjkavucgkze62ry908bbsmw 5134550 5134549 2026-05-01T12:12:52Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5134550 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Жардэлі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 02|lat_sec = 43 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 27|lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Камайскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243002940 }} '''Жардэ́лі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Жардзе́лі'''</ref> ({{lang-be-trans|Žardeli}}, {{lang-ru|Жардели}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Камайскі сельсавет|Камайскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Мягунскі сельсавет|Мягунскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Назва == У гэтым рэгіёне ([[Адуцішкіс]]) фіксавалася старое літоўскае прозвішча Жардэль<ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/267116407/316108299/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=79</ref>. З-пад Браслава ([[Плюсы (аграгарадок)|Плюсы]]) было Жардэлёвіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9M-BS8Q-B?i=336&cat=1778776&lang=de</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Камайскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Камайскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] pap5rx6dv1q00l9666dxvgbjozgnowi Цешылава 0 237883 5134583 4897316 2026-05-01T13:02:17Z Peisatai 111348 5134583 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Цешылава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 04|lat_sec = 50 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 01|lon_sec = 21 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Навасёлкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243008820 }} '''Це́шылава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ciešylava}}, {{lang-ru|Тешилово}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навасёлкаўскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Навасёлкаўскага сельсавета]]. == Назва == Імя "Тешило" у адпісанні 15 ст. у [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцах]], [[Ежы Ахманскі|Е. Ахманскі]] падае гэтае імя як балцка-літоўскага паходжання, у адпісанні побач з імёнамі Овілт, Эйжвід і інш.<ref>Літоўская этнічная мяжа на ўсходзе ад племянной эпохі да XVI стагодзьдзя // Arche. — 2016. — № 2. — С. 74.</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навасёлкаўскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Навасёлкаўскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] l71kllquwclxjvzt37dzqn4c6wd9ko9 5134584 5134583 2026-05-01T13:03:14Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5134584 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Цешылава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 04|lat_sec = 50 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 01|lon_sec = 21 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Навасёлкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243008820 }} '''Це́шылава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ciešylava}}, {{lang-ru|Тешилово}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навасёлкаўскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Навасёлкаўскага сельсавета]]. == Назва == Імя "Тешило" фігуруе ў адпісанні 15 ст. сярод мясцовых, меркавана аўтахтонна балцкамоўных жыхароў [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцаў]]. [[Ежы Ахманскі|Е. Ахманскі]] падае гэтае імя як балцка-літоўскага паходжання, у адпісанні побач з імёнамі Овілт, Эйжвід і інш.<ref>Літоўская этнічная мяжа на ўсходзе ад племянной эпохі да XVI стагодзьдзя // Arche. — 2016. — № 2. — С. 74.</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навасёлкаўскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Навасёлкаўскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] m4fbkkm3x5uqnkzvgd73a8rkla9p9lm Любонічы 0 242270 5134604 5128995 2026-05-01T13:43:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134604 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Любонічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 16|lat_sec = 30 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 14|lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Кіраўскі |сельсавет = Любоніцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 243027779 }} '''Любо́нічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Люба́нічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Liuboničy}}, {{lang-ru|Любоничи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0034751&q_id=4396533|title=Решение Кировского районного Совета депутатов от 6 марта 2009 гола № 16-7 "О преобразовании деревень Кировского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Любоніцкі сельсавет|Любоніцкага сельсавета]]. За 18 км на захад ад [[Кіраўск]]а, за 105 км ад [[Магілёў|Магілёва]]<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||398}}</ref>, за 2 км ад аўтадарогі {{таблічка-by|М|5}} ({{таблічка-eu|271}}), на перакрыжаванні аўтадарог {{таблічка-by|Р|62}} і {{таблічка-by|Р|118}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=24|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == У 1943 годзе пад нямецкай акупацыяй дзейнічала пачатковая школа<ref>ДАМВ, ф. 866, воп. 1, спр. 2</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 945 жыхароў, 413 двароў<ref name="bel9" />. == Памятныя месцы == * [[Брацкая магіла (Любонічы)|Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан]]. * Магіла ахвяр фашызму. == Вядомыя асобы == * [[Леў Ісакавіч Кантаровіч]] (1903—1958) — навуковец у галіне [[акушэрства]] і [[Гінекалогія|гінекалогіі]], [[доктар медыцынскіх навук]]<ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 604.</ref> * [[Іосіф Мартынавіч Гайдукевіч]] (1913—2005) — беларускі мовазнавец. * [[Станіслаў Антоні Шчука]] (1654—1710) — дзяржаўны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], публіцыст * [[Бэн Цыён Гершоні]] (1909—1996) — пісьменнік і паэт == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||398}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Любоніцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Любоніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Любонічы| ]] 5e4fbyn806abtjc0ncjbikqtp4nfr3n Вёска Даўгасельцы 0 267379 5134791 2745974 2026-05-01T22:04:01Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Даўгасельцы]] 5134791 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Даўгасельцы]] bn1l2inkd0sd2bh1ws0volk10dw9347 Вёска Ласосна Вялікая 0 267381 5134799 2767004 2026-05-01T22:05:31Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ласосна Вялікая]] 5134799 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ласосна Вялікая]] r24q1yv26uqksa9o8dvkq3b6raptptk Хведар Нюнька 0 267623 5134873 5037239 2026-05-02T08:39:04Z Bahusia 150630 ілюстрацыя 5134873 wikitext text/x-wiki {{ДД | беларускае імя = Хведар Якубавіч Нюнька | арыгінальнае імя = | партрэт = Chwiedar Niuńka.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = Старшыня [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] | парадак = | сцяг = | перыядпачатак = 4.2.1989 | перыядканец = 29.9.2014 | перыяд праўлення = | папярэднік = пасада заснавана | пераемнік = [[Васіль Акуневіч]] | тытул_2 = Член Прэзідыума [[Рада БНР|Рады БНР]] | парадак_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = 1997 | перыядканец_2 = | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Хве́дар Якубавіч Ню́нька''' ({{ДН|6|4|1928}}, [[Алешавічы|в. Алешавічы]], [[гміна Каменка]], [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзенскі павет]], [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]], цяпер {{МН|Мастоўскі раён|ў Мастоўскім раёне|}} [[Беларусь|Беларусі]] — {{ДС|15|8|2018}}) — беларускі грамадска-культурны дзеяч у [[Літва|Літве]]. Старшыня [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] (4.2.1989 — 29.9.2014). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Алешавічы]] ў гміне Каменка ў Заходняй Беларусі, што тады ўваходзіла ў склад Польшчы. Быў другім пасля сястры дзіцём у сялянскай сям’і (2,5 гектары зямлі). Атрымаўшы ў [[Масты|Мастах]] зямлю і лес ад мясцовага [[фабрыкант]]а, яго бацька Якуб збудаваў там дом з крамай тканіны і харчавання. У 1936 годзе сям’я пераехала на кватэру ў [[Шчучын]], дзе бацька адкрыў краму галантарэі і школьных прылад. У 1943 годзе сям’я Нюнькі пераехала ў [[Вільня|Вільню]], у якой ён у 1948 годзе скончыў расійскую гімназію імя Чарняхоўскага. Вучыўся на лясным факультэце [[Літоўская сельскагаспадарчая акадэмія|Літоўскай сельскагаспадарчай акадэміі]] (скончыў у 1953 годзе). Працуючы некаторы час шафёрам у Вільні і Коўне, у хімлясгасе; паводле ўласных успамінаў, у 1954 годзе купіў новы аўтамабіль «[[ГАЗ-М20 «Пабеда»|Пабеда]]». Затым пераехаў за горад у [[Яшуны]], дзе атрымаў пасаду ляснічага. У 1957 годзе вярнуўся ў Вільню, праз некаторы час уладкаваўся на працу ў кантору «Лесахімік». З 1959 года памяняў спецыяльнасць лесніка на будаўніка. Цягам 35 гадоў да 1992 году працаваў галоўным спецыялістам па каштарысах у праектных будаўнічых інстытутах Вільні. Апошнія гады, дзякуючы акорднай аплаце, месячныя аклады складалі да тысячы і больш рублёў. Гэта дазволіла ажыццявіць шмат турыстычных падарожжаў па Савецкім Саюзе і за мяжу{{sfn|Нюнька|2000|}}. З 1980-х гадоў вёў актыўную грамадска-культурную працу па адраджэнні беларускасці ў Літве. Далучыўся да працы ў клубе «[[Сябрына (Вільня)|Сябрына]]». Ад утварэння 4 лютага 1989 года да 29 верасня 2014 года ён з’яўляўся старшынёй [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] (ТБК). У 1993—1995 гадах быў рэдактарам беларускай старонкі «[[Беларус Віленшчыны]]» у віленскіх расійскай і польскай газеце. На пасяджэнні Рады ТБК 29 верасня 2014 года Хведару Нюньку быў выказаны недавер і прыпынена яго старшынства ў арганізацыі<ref>http://westki.info/tbk/17370/zmeny-u-kiraunictve-tbk {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305012602/http://westki.info/tbk/17370/zmeny-u-kiraunictve-tbk |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Агульны сход ТБК 17.1.2015 года выключыў Хведара Нюньку з шэрагаў арганізацыі<ref>http://westki.info/tbk/17557/17-studzenya-adbyusya-agulny-shod-syabrou-tbk {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305171306/http://westki.info/tbk/17557/17-studzenya-adbyusya-agulny-shod-syabrou-tbk |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Сярод прычын выступоўцы на сходзе адзначалі распачатыя супраць Хведара Нюнькі крымінальныя справы па эканамічных парушэннях з нерухомай<ref>http://westki.info/tbk/21158/sudovae-pasedzhanne-u-sprave-damkou-adbudzecca-21-verasnya {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171119003647/http://www.westki.info/tbk/21158/sudovae-pasedzhanne-u-sprave-damkou-adbudzecca-21-verasnya |date=19 лістапада 2017 }}</ref> і фінансавай<ref>http://westki.info/tbk/21114/sprava-hvedara-nyunki-spynenaya-ne-za-adsutnasci-dokazau-pavodle-212-artykula-1-chastki-6{{Недаступная спасылка}}</ref> маёмасцю ТБК, а таксама тое, што за 25 гадоў старшынства Хведара Нюнькі арганізацыя не ўздымала пытанне генацыду беларусаў у Літве да якога, на думку прамоўцаў, датычны літоўскі савецкі функцыянер {{нп5|Уладас Нюнка|Уладас Нюнка|ru|Нюнка, Владас Юозович}}<ref>http://westki.info/blogs/18723/pra-situacyyu-u-tbk-vladasa-nyunku-dy-inshae{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[File:The grave of Chviedar Niuńka at the Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Магіла Хведара Нюнькі на Еўфрасіннеўскіх могілках]] Судовае пасяджэнне па справе дамоў, дзе Хведар Нюнька адказчык, адбылося 21 верасня 2016 года<ref>http://www.westki.info/tbk/21158/sudovae-pasedzhanne-u-sprave-damkou-adbudzecca-21-verasnya {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171119003647/http://www.westki.info/tbk/21158/sudovae-pasedzhanne-u-sprave-damkou-adbudzecca-21-verasnya |date=19 лістапада 2017 }}</ref>. Віленскі акружны суд сваім рашэннем ад 7 снежня 2016 года паставіў кропку ў судовай справе. Адкінутыя ўсе абвінавачанні ў адносінах да асобы Хведара Нюнькі, і ў якасці кампенсацыі суд прысудзіў выплаціць на яго карысць 3000 еўра<ref>[http://zbsb.org/sites/default/files/uploads/2017/02/biuleten_1-2017.pdf zbsb.org]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У жніўні 2017 года Хведар Нюнька перанёс цяжкую аперацыю. Па словах яго дачкі, ён упаў і моцна ўдарыўся галавой. Каб выратаваць яму жыццё дактарам давялося рабіць складаную аперацыю звязаную з трэпанацыяй чэрапа<ref>[https://zbsb.org/news/abroad/khvedar-nyunka-paslya-tsyazhkay-aperatsyi-idze-na-papra-ku/ zbsb.org]</ref>. Памёр Хведар Нюнька 15 жніўня 2018 года. Развітанне адбылося [[Царква Прападобнай Ефрасінні (Вільня)|царкве Прападобнай Ефрасінні Полацкай]] на [[Ліпаўскія могілкі|Ліпаўскіх могілках]], на якіх і пахаваны 17 жніўня<ref name="Памёр">[https://nashaniva.by/?c=ar&i=214423 Памёр Хведар Нюнька] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Хведар Нюнька|частка=|загаловак=Мае ўспаміны|арыгінал=|спасылка=http://www.kamunikat.org/download.php?item=3482-1.pdf|адказны=|выданне=|месца=Вільня|выдавецтва=Jusida|год=2000|том=|старонкі=|старонак=20|серыя=|isbn=|тыраж=300|ref=Нюнька}}{{Недаступная спасылка}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * http://www.svaboda.org/a/vilienski-skandal/26759158.html * http://zbsb.org/node/10222 * http://mediakritika.by/article/2750/chamu-backaushchyna-pakryudzilasya-na-radyyo-svaboda {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160626120755/http://mediakritika.by/article/2750/chamu-backaushchyna-pakryudzilasya-na-radyyo-svaboda |date=26 чэрвеня 2016 }} * http://belsat.eu/news/hvedar-nyunka-buduts-rascharavanyya-tyya-hto-chakau-majgo-razgromu/ * http://www.svaboda.org/a/26801472.html [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] h22ul8vvrzouatbxo3czoerrgmm2053 Горад Сейны 0 267852 5134789 2712923 2026-05-01T22:03:38Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Сейны]] 5134789 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сейны]] jyozuc1e0ub3qjw5ndikey8rncb5d7y Горад Ганёндз 0 269690 5134794 2695153 2026-05-01T22:04:35Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ганёндз]] 5134794 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ганёндз]] 66658s6oxi459unrnwwcgh1g5y1fsfo Гонядзь 0 269698 5134782 2695156 2026-05-01T22:02:30Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ганёндз]] 5134782 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ганёндз]] 66658s6oxi459unrnwwcgh1g5y1fsfo Горад Гонядзь 0 269699 5134781 2695157 2026-05-01T22:02:19Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ганёндз]] 5134781 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ганёндз]] 66658s6oxi459unrnwwcgh1g5y1fsfo Сямяцічы 0 271787 5134798 2713263 2026-05-01T22:05:20Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Сямятычы]] 5134798 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сямятычы]] 5chl401dk4sejzusrve74j303d1mdzs Горад Сямятычы 0 271805 5134784 2712948 2026-05-01T22:02:53Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Сямятычы]] 5134784 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сямятычы]] 5chl401dk4sejzusrve74j303d1mdzs Нараты 0 276062 5134544 4440177 2026-05-01T12:04:16Z Peisatai 111348 5134544 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Нараты |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 45|lat_sec = 15 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 30|lon_sec = 04 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Смаргонскі |сельсавет2 = Вішнеўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242998454 }} '''Нараты́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Naraty}}, {{lang-ru|Нароты}}) — [[вёска]] ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)|Вішнеўскага сельсавета]]. Да 15 лістапада 1957 года вёска ўваходзіла ў склад [[Сыраваткінскі сельсавет|Сыраваткінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 лістапада 1957 г. № 750 // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 11.</ref>. == Назва == У гэтым рэгіёне (Нястанішкі) фіксавалася прозвішча Нарат<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BH-G74X-6?cat=koha%3A2356500&i=306&lang=en</ref>. == Насельніцтва == * 2009 год — 15 чалавек<ref name="pop">[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Колькасць насельніцтва Беларусі на кастрычнік 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> * 1999 год — 21 чалавек * 1938 год — 104 жыхары, 20 двароў<ref>Пералік населеных пунктаў Польшчы. Том I. Віленскае ваяводства, Варшава, 1938 С. 55. {{ref-pl}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна]] rpq433w9oksiv7vhmlz1zo5a5xisc31 Шчані 0 276102 5134562 4467327 2026-05-01T12:31:52Z Peisatai 111348 5134562 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шчані |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 35|lat_sec = 20 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 37|lon_sec = 04 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Смаргонскі |сельсавет2 = Вішнеўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242999836 }} '''Шча́ні'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Шчані́'''</ref> ({{lang-be-trans|Ščani}}, {{lang-ru|Щани}}) — [[вёска]] ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)|Вішнеўскага сельсавета]]. Да 2016 года вёска ўваходзіла ў склад [[Войстамскі сельсавет|Войстамскага сельсавета]]<ref>[http://kodeksy-by.com/norm_akt/source-Гродненский%20облсовет/type-Решение/143-31.05.2016.htm РЕШЕНИЕ ГРОДНЕНСКОГО ОБЛАСТНОГО СОВЕТА ДЕПУТАТОВ 31 мая 2016 г. № 143 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Сморгонского района Гродненской области]</ref>. == Назва == У гэтым рэгіёне ў 19 ст. фіксавалася прозвішча Шчановіч<ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/267116469/316108305/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=122</ref>. З [[Моўчадзь (вёска)|Моўчадзі]] было Шчаноўскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9T3-L9XT-9?i=449&cat=2356543&lang=pl</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна]] prrvfpy3d0q10thizyp9aj3yep4wbwv Стражы (Вілейскі раён) 0 278853 5134594 5056663 2026-05-01T13:12:31Z Peisatai 111348 5134594 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Стражы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стражы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 38|lat_sec = 26 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 00|lon_sec = 42 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Вілейскі |сельсавет = Крывасельскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243008952 }} '''Стражы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Стра́жа, ж. (за Стра́жжу)'''</ref> ({{lang-be-trans|Stražy}}, {{lang-ru|Стражи}}) — [[вёска]] ў [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Крывасельскі сельсавет|Крывасельскага сельсавета]]. == Назва == З-пад Глыбокага фіксавалася прозвішча Страж.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99G3-599D-T?i=250&cat=1397729</ref> Ёсць латышскае ''Stražs''<ref>https://uzvardi.lv/surname/821374</ref>. == Гісторыя == У 1866 годзе вёска ў складзе [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] Расійскай імперыі. У 1921—1939 гадах вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], гміны Куранец<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 60.</ref>. У 1939 годзе [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучана]] да [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Да 12 чэрвеня 1958 года ў складзе [[Кузьміцкі сельсавет (Вілейскі раён)|Кузьміцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 чэрвеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 6.</ref>, да 24 ліпеня 1995 года — у складзе [[Рэчкаўскі сельсавет (Вілейскі раён)|Рэчкаўскага сельсавета]], да 28 мая 2013 года — у складзе [[Куранецкі сельсавет|Куранецкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == * 1931 год — 135 жыхароў, 21 двор<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 60</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{SgKP|XI|400|Streże, wieś, powiat wilejski, gmina Rabuń}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Крывасельскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Крывасельскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна]] 0qf5q5ayzznzt2dl0x6a4bi8a3dmvx5 Любін (Пухавіцкі раён) 0 283105 5134642 5122246 2026-05-01T14:17:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134642 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Любін |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Блонскі }} '''Лю́бін'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liubin}}, {{lang-ru|Любин}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Блонскі сельсавет|Блонскага сельсавета]]. Месціцца за 8 км на поўнач ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 45,5 км ад [[Мінск|Мінска]], 11 км ад чыгуначнай станцыі [[Пухавічы (станцыя)|Пухавічы]]. == Гісторыя == У першай палове XIX ст. [[маёнтак]] у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], уласнасць Фларыяна Пялікшы, пасля паводле [[Вена (права)|вена]] ўласнасць перайшла да Грэгаровічаў<ref>[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A]]. {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5к}} S. 414</ref>. Пасля 1861 года ў [[Кліноцкая воласць|Кліноцкай воласці]] Ігуменскага павета. У 1903 годзе ўласнасць дваранкі Вікторыі Карнілеўны Грэгаровіч{{sfn|Списокъ землевладѣльцевъ Минской губерніи|1903|с=27}}. У 1913 годзе ўласнасць Ігнацыя Бароўскага, было 1312 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі{{Sfn|Nad Świsłoczą|1914|s=98}}. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літбел ССР|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Маёмасць нацыяналізаваная, на базе маёнтка быў створаны [[саўгас]] «Любін», у 1924 годзе меў 372 дзесяціны зямлі. Паводле перапісу 1926 года пасёлак. У 1933 годзе працавалі шорная, сталярная майстэрня, цыркулярка і кузня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1897 год — 38 жыхароў * 1917 год — 1 двор, 166 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=96}} * 1926 год — 9 двароў, 44 жыхары * 1960 год — 137 жыхароў * 2002 год — 6 двароў, 8 жыхароў * 2010 год — 3 гаспадаркі, 5 жыхароў * 2019 год — 0 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-24|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Анатоль Сцяпанавіч Крэмень]] (1929—?) — будаўнік, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Любін|155}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = |частка = Приложеніе. Списокъ землевладѣльцевъ Минской губерніи, владѣющихъ 500 десятин. земли и болѣе|загаловак = Памятная книжка Минской губерніи на 1904 г.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго губернскаго статистическаго комитета|год = 1903|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ землевладѣльцевъ Минской губерніи}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]] {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5|414|Lubin}} * {{кніга|аўтар = |частка = Spis ziemian mińskich, posiadających 100 i więcej dziesięcin ziemi|загаловак = Nad Świsłoczą : kalendarz miński informacyjny na rok 1914|арыгінал = |спасылка = https://polona.pl/preview/f2a6669f-c208-41f0-a262-d48acb2e63e3|адказны = pod redakcją W. Dworzaczka|выданне = |месца = Wilno|выдавецтва = Znicz|год = 1914|том = |старонкі = |alleseiten = 130|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Nad Świsłoczą}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Блонскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Блонскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] dtygbeznqfqgzhwv7lmz4vv2r8ll8ef Ліпнікі (Навасёлкаўскі сельсавет) 0 283128 5134807 4764755 2026-05-02T00:03:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134807 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ліпнікі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ліпнікі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |памер карты краіны = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет2 = Навасёлкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ліпнікі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lipniki}}, {{lang-ru|Липники}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Навасёлкаўскага сельсавета]]. Месціцца за 11 км на паўднёвы захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 56 км ад [[Мінск|Мінска]]. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У 1897 годзе [[Урочышча|ўрочышча]] ў [[Цітвянская воласць|Цітвянскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1908 годзе [[засценак]]. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У вёсцы базіраваліся Рудзенскі падпольны раённы камітэт [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б]] і штаб савецкай [[Партызанская брыгада «Беларусь»|партызанскай брыгады «Беларусь»]]. Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Гарэлецкі сельсавет|Гарэлецкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor21/text21689.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. №222 "Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района"]{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 3 двары, 29 жыхароў * 1908 год — 13 двароў, 84 жыхары * 1917 год — 19 двароў, 103 жыхары * 2002 год — 23 двароў, 40 жыхароў * 2009 год — 28 жыхароў * 2019 год — 13 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Славутасці == * Помнік у гонар Рудзенскага падпольнага камітэта КП(б)Б і штаба партызанскай брыгады «Беларусь». == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Ліпнікі|154}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] 30mc4d8v3s7zgspjfum0zfmd3fdgze4 Ліпск (Пухавіцкі раён) 0 283129 5134812 4840168 2026-05-02T00:09:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134812 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ліпск}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ліпск |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет2 = Навасёлкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243015861 }} '''Ліпск'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Лі́псак'''</ref> ({{lang-be-trans|Lipsk}}, {{lang-ru|Липск}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Навасёлкаўскага сельсавета]]. Месціцца за 11 км на паўднёвы захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 56 км ад [[Мінск]]а. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У 1827 годзе маёнтак ува ўласнасці Э. Аколава, у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Пасля 1861 года ў [[Цітвянская воласць|Цітвянскай воласці]] Ігуменскага павета. У 1889 годзе маёнтак ува ўласнасці [[Дваранства|двараніна]] [[Каталіцтва|рыма-каталіцкага]] веравызнання Ануфрыя Людвігавіча Янішэўскага, было 3306 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі{{Sfn|Памяць|2003|с=98}}. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Маёнтак [[Нацыяналізацыя|нацыяналізаваны]]. У 1940 годзе мела статус вёскі. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. 11 лістапада 1942 года ў наваколлі праходзіла нямецкая [[аперацыя «Альберт II»]] супраць савецкіх партызан<ref>«Альберт II» // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыклапедыя / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мінск: БелСЭ, 1990. — 680 с., 4 л. карт.: іл. — С. 36.</ref>. У кастрычніку 1943 года вёска была спалена, загінула 6 жыхароў. Пасля вайны вёска была адноўлена. Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Гарэлецкі сельсавет|Гарэлецкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor21/text21689.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. № 222 «Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района»]{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1908 год — 1 двор, 5 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=107}} * 1917 год — 2 двары, 14 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=124}} * 1940 год — 30 двароў, 140 жыхароў * 1960 год — 131 жыхар * 1999 год — 60 жыхароў * 2002 год — 23 двароў, 40 жыхароў * 2010 год — 39 жыхароў * 2019 год — 35 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Ліпкс|154}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5|294|Lipsk|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] drzk4o7chtpimrcnvg8pbi6kgwdcwgb Лысоўшчына 0 283137 5134548 5128758 2026-05-01T12:10:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134548 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лысоўшчына |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 44|lat_sec = 38 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 45|lon_sec = 15 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Голацкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Лысаўшчызна<br/>Лысоўшчызна<br/>Лысаўшчына |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243017749 }} '''Лысо́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lysoŭščyna}}, {{lang-ru|Лысовщина}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Голацкі сельсавет|Голацкага сельсавета]]. Месціцца за 41 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 18 км ад [[Мінск]]а, на рацэ [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. == Назва == Назва-паняцце, пусты ўчастак зямлі без лесу ці на месцы высечанага лесу<ref>{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 215</ref>. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У XIX стагоддзі ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], даўняе ўладанне [[Прушынскія|Прушынскіх]]. З другой паловы XIX стагоддзя ў [[Пярэжырская воласць|Пярэжырскай воласці]] Ігуменскага павета. У 1876 годзе{{Sfn|SgKP|1884|с=869}} маёнтак купіў мешчанін Стэфан Антонавіч Шот, губернскі сакратар, праваслаўны{{Sfn|Памяць|2003|с=98}}. У канцы XIX стагоддзя былі аднайменныя вёска і [[фальварак]]. === Найноўшая гісторыя === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Пярэжырскай воласці атрымалі пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1858 год — 44 жыхары * кан. XIX ст. — вёска, 11 двароў, 79 жыхароў; фальварак, 2 двары, 4 жыхары * 1908 год — вёска, 12 двароў, 80 жыхароў; фальварак, 2 двары, 35 жыхароў * 1917 год — вёска, 16 двароў, 78 жыхароў; фальварак, 1 двор, 7 жыхароў * 1960 год — 86 жыхароў * 2002 год — 6 двароў, 12 жыхароў * 2010 год — 6 гаспадарак, 10 жыхароў * 2012 год — 7 гаспадарак, 11 жыхароў * 2019 год — 17 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-30|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Пётр Іосіфавіч Гучок]] (1923—1945) — удзельнік [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], лётчык [[Герой Савецкага Саюза]]<ref>{{Крыніцы/БелЭн|5|||552}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Лысоўшчына|155}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухав. р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5|869|Łysowszczyzna|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Голацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Голацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] t9wedokxp5az5in1v1xvmi1zn05klgs Люці (Пухавіцкі раён) 0 283235 5134699 4850127 2026-05-01T17:07:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134699 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Люці}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Люці |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет2 = Навасёлкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Люція |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243015854 }} '''Лю́ці'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''каля Лю́цей'''</ref> ({{lang-be-trans|Liuci}}, {{lang-ru|Люти}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Навасёлкаўскага сельсавета]]. Каля ракі [[Цітаўка (прыток Свіслачы)|Цітаўка]]. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У другой палове XIX стагоддзя вёска і [[фальварак]] у [[Цітвянская воласць|Цітвянскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], фальварак у валоданні [[Янішэўскія|Янішэўскіх]]{{Sfn|SgKP|1884|с=460}}. Таксама звалася Люція. На паўночны захад у лесе паміж фальваркамі [[Жолудзь (Пухавіцкі раён)|Жолудзь]] і [[Шыманаў Кут|Ануфраў]] было ўрочышча [[Падлюці]]. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1930-х гадах праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], у 1933 годзе існаваў [[калгас]] «Чырвоная Ніва», была кузня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У красавіку 1944 года вёска была спалена, забіта 48 жыхароў. == Насельніцтва == * 1897 год — 26 двароў, 155 жыхароў; урочышча, 9 жыхароў * 1908 год — 34 двары, 206 жыхароў * 1940 год — 35 двароў, 125 жыхароў * 1960 год — 150 жыхароў * 2002 год — 11 двароў, 13 жыхароў * 2009 год — 14 жыхароў * 2019 год — 6 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Люці|155—156}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5|460|Lucie|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] tkbpsovv0iktfzp129u2fha9yynqump Лядцо (Пухавіцкі раён) 0 283236 5134707 5086240 2026-05-01T18:04:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134707 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Лядцо}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лядцо |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |памер карты краіны = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет2 = Навасёлкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243021813 }} '''Лядцо́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liadco}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Навасёлкаўскага сельсавета]]. Месціцца за 4,5 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 57,5 км ад [[Мінск|Мінска]]. == Назва == Назва паходзіць ад слова «ля́да» — дзялянка высечанага лесу, хмызняку, высека; або расчышчанае месца ў лесе пад пасеў або пад сенажаць<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm/liada|title=ляда - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (2002, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2024-06-03}}</ref>. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У 1816 годзе ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], уласнасць [[Ратынскія|Ратынскіх]]. Пасля 1861 года ў [[Навасёлкаўская воласць|Навасёлкаўскай воласці]] Ігуменскага павета. Адносілася да Навасёлкаўскага праваслаўнага прыходу. Паводле перапісу 1897 года сярод насельніцтва былі распаўсюджаны рамёствы па вырабе колаў, саней і вупражы. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1929 годзе праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Новае Лядцо». У 1933 годзе быліі сталярная майстэрня, кузня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1816 год — 28 двароў, 160 жыхароў * 1858 год — 103 [[Рэвізская душа|рэвізскія душы]] * 1897 год — 68 двароў, 407 жыхароў * 1917 год — 95 двароў, 439 жыхароў * 1926 год — 90 двароў, 410 жыхароў * 1960 год — 427 жыхароў * 2002 год — 72 двары, 155 жыхароў * 2009 год — 140 жыхароў * 2019 год — 129 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Інфраструктура == Ёсць пачатковая школа, крама. == Вядомыя асобы == * [[Ганна Андрэеўна Язубчык]] (1904—1975) — беларуская вучоная ў галіне сельскай мікрабіялогіі. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Блужа|156}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5|182|Letcy}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] lpxbjwbdf14wxtesv0h4yep4lhp0w1t Ліпнікі (Пухавіцкі сельсавет) 0 283252 5134808 4798976 2026-05-02T00:04:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134808 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ліпнікі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ліпнікі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Вид_на_Липники.jpg |подпіс = Выгляд з шашы Н9383 |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Пухавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Лі́пнікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lipniki}}, {{lang-ru|Липники}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пухавіцкі сельсавет|Пухавіцкага сельсавета]]. == Назва == Назва паказвае прыкметы мясцовасці. == Гісторыя == У 1885 годзе [[фальварак]] у [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1889 годзе [[Урочышча|ўрочышчам]] Ліпнікі Пухавіцкай воласці валодаў праваслаўны [[Дваранства|дваранін]] Мікалай Пятровіч Яцэвіч, было 160 дзесяцін зямлі. Паводле перапісу 1897 года ўрочышча{{Sfn|Памяць|2003|с=99}}. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Паводле перапісу 1926 года [[засценак]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Паводле перапісу 1960 года вёска. == Насельніцтва == * 1897 год — 2 двары, 16 жыхароў * 1908 год — 6 двароў, 70 жыхароў * 1917 год — 7 двароў, 28 жыхароў * 1926 год — 12 двароў, 64 жыхары * 1960 год — 27 жыхароў * 2002 год — 4 двары, 4 жыхары{{Sfn|Памяць|2003|с=706}} * 2009 год — 5 жыхароў * 2019 год — 4 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Ліпнікі|120}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пухавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пухавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] 8rckfub4al4m1y5e5ibxjcaleygdmv4 Лявонаўка (Пухавіцкі раён) 0 283322 5134702 5122247 2026-05-01T17:36:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134702 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лявонаўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лявонаўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 25|lat_sec = 11 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 21|lon_sec = 38 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Блужскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243020224 }} '''Ляво́наўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liavonaŭka}}, {{lang-ru|Леоновка}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Блужскі сельсавет|Блужскага сельсавета]]. Месціцца за 26 км на паўднёвы ўсход ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 81 км ад [[Мінск|Мінска]], 7 км ад чыгуначнай станцыі [[Талька (станцыя)|Талька]]. == Гісторыя == [[Пасёлак]] Лявонаўка заснаваны ў 1920-я гады. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года тэрыторыя пасёлка пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад [[Талькаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Талькаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5f3l1.htm Рашэнне Мінскага абласнога савета дэпутатаў ад 30.10.2009 № 219 «Аб змяненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Мінскай вобласці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131111231446/http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5f3l1.htm |date=11 лістапада 2013 }}{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1926 год — 7 двароў, 38 жыхароў * 1960 год — 126 жыхароў * 2002 год — 21 двор, 46 жыхароў * 2007 год — 28 жыхароў * 2009 год — 16 жыхароў<ref>{{cite web|url = http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm|title = Перапіс 2009 года|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150629200220/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm|archivedate = 29 чэрвеня 2015|url-status = dead}}</ref> * 2010 год — 10 гаспадарак, 17 жыхароў * 2012 год — 12 гаспадарак, 17 жыхароў * 2019 год — 12 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Лявонаўка|156}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Блужскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Блужскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] kg02pbxj4wzrlriin2ii6ehauwa4w3n Лявонавічы (Пухавіцкі раён) 0 283373 5134701 5008171 2026-05-01T17:34:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134701 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лявонавічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лявонавічы |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 26|lat_sec = 04 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 43|lon_sec = 05 |CoordAddon = |CoordScale = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Шацкі }} '''Ляво́навічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liavonavičy}}, {{lang-ru|Леоновичи}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Шаць]]. Уваходзіць у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]. == Гісторыя == Вядома з пачатку XVIII стагоддзя як вёска з складзе маёнтка [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацк]], уласнасць [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзаў]]. У 1735 годзе Шацк быў куплены на імя Антонія Аскеркі, старасты мазырскага{{Sfn|SgKP|1890|s=755}}. Паселішча ўваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1799 годзе былі вёска, капліца, маёнтак Аскеркі. Жыццё Юзафа Габрыеля Аскеркі не па сродках вычарпала яго рэсурсы і прывяло да [[Эксдывізія|эксдывізіі]] ў канцы 1812 года, якая працягвалася да 1816 года. Эксдывізійны суд складаўся з Караля Тавянскага, Пятра Завадскага і Вінцэнта Павенскага{{Sfn|SgKP|1890|s=756}}. [[Малая Малінаўка|Юзафоў]] з вёскай Лявонавічы (30 дымоў) былі аддзелены на карысць Качноўскіх. Уласнасць тут мелі Юркевічы, Абранпольскія і інш{{Sfn|SgKP|1884|s=146}}. У 1858 годзе вёска ў маёнтку [[Пчолка (Уздзенскі раён)|Пчолка]], уласнасць Сабецкай, таксама вёска ў маёнтку Юзафоў, уласнасць Л. Абранпольскага. Пасля 1861 года ў [[Шацкая воласць|Шацкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]. У 1888 годзе землеўласнікам у засценку Лявонавічы быў [[Праваслаўе|праваслаўны]] [[Дваранства|дваранін]] Якаў Васілевіч Матусевіч, меў 20 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=200}}. У вёсцы землеўласнікамі былі: праваслаўны селянін Ціт Тарасевіч (7,5 дзесяцін), праваслаўны дваранін Мацвей Міхайлавіч Татур (13 дзесяцін){{Sfn|Памяць|2003|с=77—99}}. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1920-х гадах працавала школа 1-й ступені. У пачатку 1930-х гадоў праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Энергія», былі кузня, стальмашня, рымарня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1755 год — 31 двор * 1799 год — 32 двары, 172 жыхары * 1816 год — 6 двароў * 1858 год — у маёнтку Пчолка 46 рэвізскіх душ, у маёнтку Юзафоў 132 жыхары * 1897 год — 83 двары, 462 жыхары * 1908 год — 61 двор, 394 жыхары * 1917 год — 93 двары, 425 жыхароў, усе беларусы{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=125}} * 1960 год — 406 жыхароў * 2002 год — 70 двароў, 167 жыхароў * 2009 год — 95 жыхароў<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Итоговые данные перепеси населения Республики Беларусь 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> * 2012 год — 50 двароў, 90 жыхароў * 2019 год — 71 жыхар<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-05-29|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Лявонавічы|156}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5|146|Leonowicze|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11|755—758|Szack|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Минская Губернская Типографія|год = 1889|том = |старонкі = |старонак = 419|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] s3mj1hsnj6ieam6tymcti446b0xnp8x Ганядзь 0 291832 5134797 2695161 2026-05-01T22:05:09Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ганёндз]] 5134797 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ганёндз]] 66658s6oxi459unrnwwcgh1g5y1fsfo Мамаі 0 304071 5134570 4435935 2026-05-01T12:39:53Z Peisatai 111348 5134570 wikitext text/x-wiki Назву '''Мамаі́''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Мамаі (Глыбоцкі раён)|Мамаі]] — вёска ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Мамаі (Вілейскі раён)|Мамаі]] — вёска ў [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] == Назва == Фіксавалася [[Вішнева (Смаргонскі раён)|вішнеўскае]] прозвішча Мамай, ёсць латышскае ''Mamajs''<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-Z9FY-Q?i=547&lang=ru</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/650892</ref>.{{Неадназначнасць}} ket6em40ogkc29d71meuvhye75jbxbn Паніжаны 0 304211 5134541 4443562 2026-05-01T12:01:13Z Peisatai 111348 5134541 wikitext text/x-wiki Назву '''Паніжа́ны''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Гродзенская вобласць]]: ** [[Паніжаны (Мастоўскі раён)|Паніжаны]] — вёска ў [[Мастоўскі раён|Мастоўскім раёне]] ** [[Паніжаны (Смаргонскі раён)|Паніжаны]] — вёска ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] == Назва == Фіксавалася старое літоўскае прозвішча Паніжас, было вытворнае Паніжэўскі<ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=669%2F1%2F262</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-8JNY?cat=1447100&i=288&lang=en</ref>.{{Неадназначнасць}} 2d9efstizcbontvf2hubh1zz7rdzvvu Трапалава 0 304428 5134568 4461191 2026-05-01T12:37:21Z Peisatai 111348 5134568 wikitext text/x-wiki Назву '''Трапа́лава''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Мінская вобласць]]: ** [[Трапалава (Асіпавіцкі сельсавет)|Трапалава]] — вёска ў [[Асіпавіцкі сельсавет (Вілейскі раён)|Асіпавіцкім сельсавеце]] [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]] ** [[Трапалава (Куранецкі сельсавет)|Трапалава]] — вёска ў [[Куранецкі сельсавет|Куранецкім сельсавеце]] [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]] ** [[Трапалава (Маладзечанскі раён)|Трапалава]] — вёска ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] == Назва == Фіксавалася мёрскае прозвішча Трапалоўскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QSQ-G9XW-W93T-Q?i=960&cat=2325332</ref>. Ёсць літоўскі тапонім ''Trapalava''.{{Неадназначнасць}} 3659kxdov01n4q9274zoyiebzwylhcc Лівонскі крыжовы паход 0 322513 5134762 4795550 2026-05-01T20:25:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134762 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя Латвіі}} '''Лівонскі крыжовы паход''' — адзін з [[паўночныя крыжовыя паходы|паўночных крыжовых паходаў]], які прывёў да заваявання немцамі і датчанамі тэрыторый сучасных [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Латвія|Латвіі]] ў канцы XII — пачатку [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзяў]]. 2 лютага 1207 года на заваяваных тэрыторыях было ўтворана тэакратычнае княства [[Terra Mariana]], якое ўваходзіла ў склад [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], але ў 1215 годзе [[Папа Рымскі|папа]] [[Інакенцій III]] абвясціў гэтыя землі валоданнем Святога прастола. У 1226 годзе Гільём Мадэнскі падзяліў захопленыя немцамі і датчанамі зямлі на шэсць феадальных уладанняў, што паслужыла падставай [[Лівонская Канфедэрацыя|біскупска-рыцарскага ліфляндскага дзяржаўнага арганізма]] наступнага часу. == Спасылкі == * [http://www.junik.lv/~link/livonia/chronicles/henricus/index.htm Генрих Латвийский. Хроника Ливонии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221083442/http://www.junik.lv/~link/livonia/chronicles/henricus/index.htm |date=21 лютага 2020 }} * [http://krotov.info/acts/12/pvl/novg.htm НОВГОРОДСКАЯ ПЕРВАЯ ЛЕТОПИСЬ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150717172711/http://krotov.info/acts/12/pvl/novg.htm |date=17 ліпеня 2015 }} * [http://www.scribd.com/doc/29958155/The-Invasion-and-Conquest-of-Livonia Tiago João Queimada e Silva. The invasion and conquest of Livonia (late-12th and 13th centuries)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307165009/https://www.scribd.com/doc/29958155/The-Invasion-and-Conquest-of-Livonia |date=7 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Войны XIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сярэдневяковая Эстонія]] [[Катэгорыя:Гісторыя Латвіі]] [[Катэгорыя:Паўночныя крыжовыя паходы]] [[Катэгорыя:Войны XII стагоддзя]] [[Катэгорыя:XII стагоддзе ў Эстоніі]] [[Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Эстоніі]] [[Катэгорыя:XII стагоддзе ў Латвіі]] [[Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Латвіі]] 2v2vf625ydlkwyo4ir4kftzk53lo6al Людвіка Мацвееўна Ямант 0 325617 5134662 4482756 2026-05-01T14:56:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134662 wikitext text/x-wiki {{ДД | беларускае імя = Людвіка Ямант | арыгінальнае імя = | парадак-жан = так | выява = Ludwika Jamant.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Людвіка Ямант | бацька = Тадэвуш Ямант | маці = | муж = | рэлігія = [[Рыма-каталік|рымска-каталічка]] | узнагароды = }} {{Цёзкі|Ямант}} '''Людві́ка Я́мант''' ({{ДН|||1833}}, {{МН|Вільня|у Вільнюсе|}} — [[1914]], {{МС|Вільня|у Вільнюсе|}}) — удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], мемуарыстка. Сястра [[Марыя Ямант|Марыі Ямант]] і [[Юзаф Ямант|Юзафа Яманта]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Вільня|Вільні]] ў сям'і надворнага саветніка Тадэвуша Яманта і Схаластыкі з Макрыцкіх. Мела чатырох братоў і трох сясцёр. Атрымала добрае хатняе выхаванне, закончыла прыватны пансіён<ref name=s70>{{артыкул|аўтар=Вячаслаў Шалькевіч|загаловак=«Марыська чарнаброва, галубка мая...» Невядомыя старонкі з жыцця Кастуся Каліноўскага|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Роднае слова|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=3|старонкі=70|isbn=}}</ref>. Уваходзіла ў нелегальны Жаночы камітэт у Вільні, які актыўна супрацоўнічаў з рэвалюцыйнай падпольнай арганізацыяй<ref name=s73>{{артыкул|аўтар=Вячаслаў Шалькевіч|загаловак=«Марыська чарнаброва, галубка мая...» Невядомыя старонкі з жыцця Кастуся Каліноўскага|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Роднае слова|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=3|старонкі=73|isbn=}}</ref>. Яны захоўвалі і распаўсюджвалі нелегальную літаратуру, нарыхтоўвалі правіянт і зброю для будучых паўстанцаў, хавалі паўстанцкія друкарні, разносілі пошту і клапаціліся аб паўстанцах, якія трапілі ў палон. Захаваліся звесткі, што Людвіка Ямант за спяванне забароненых патрыятычных песняў заплаціла 30 рублёў штрафу<ref>{{кніга|аўтар = Bruchnalska M.|частка = |загаловак = Ciche bohaterki. Udział kobiet w powstaniu styczniowym., Materialy|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Miejsce Piastowe|выдавецтва = |год = 1934 |том = |старонкі = 31|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У сярэдзіне [[1850-я|1850-х]] выйшла замуж за Людвіка Радзевіча, пазней жылі асобна ад бацькоў у віленскім доме. У [[1865]] годзе за ўдзел у паўстанні сям'я Радзевіча была саслана ў Разанскую губерню. Пасля ссылкі, калі Радзевічы жылі ўжо ў [[Варшава|Варшаве]], памёр яе муж і Людвіка выхоўвала дзяцей адна<ref name=s70/>. З чэрвеня [[1863]] года на кватэры Ямантаў у доме Шышкіна на Вялікай вуліцы<ref name=s1>{{артыкул|аўтар=Вячаслаў Шалькевіч|загаловак=«Марыська чарнаброва, галубка мая...» Невядомыя старонкі з жыцця Кастуся Каліноўскага|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Роднае слова|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=4|старонкі=68|isbn=}}</ref> ў [[Вільня|Вільні]] знаходзілася адна з галоўных канспіратыўных явак [[Кастусь Каліноўскі|Канстанціна Каліноўскага]]<ref name=s70/> і нелегальная друкарня<ref>{{кніга|аўтар = [[Леанід Маракоў]].|частка = Радзевіч [Ямант] Людвіка|загаловак = Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794-1991.|арыгінал = |спасылка = http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19744|адказны = |выданне = |месца = Мн|выдавецтва = |год = 2003|том = II|старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 985-6374-04-9|тыраж = |archive-date = 5 сакавіка 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305020952/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19744}}</ref>, дзе абавязкі сакратара выконваў яе брат — [[Юзаф Ямант]]. У глыбокай старасці напісала ўласныя мемуары «Горсць успамінаў пра 63 год» ({{lang-pl|Garść wspomnień z 63 roku}}). Пасля смерці Людвікі некалькі тоўстых сшыткаў яе рукапісных успамінаў, абкладзеныя жоўтай паперай і аздобленыя здымкамі блізкіх і знаёмых людзей, доўгі час зберагаліся ў прыватных бібліятэках сваякоў і напачатку [[1950-я|1950-х]] гадоў былі набыты [[Асалінеум|бібліятэкай імя Асалінскіх]] ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]] ў сваякоў Людвікі<ref name=s70/>. Менавіта ва ўспамінах Людвікі Ямант сцвярджаецца пра той факт, што яе сястра [[Марыя Ямант]] была нарачонай [[Кастусь Каліноўскі|Канстанціна Каліноўскага]]<ref name=s70/>. [[Файл:Роса. Людвіка Ямант.jpg|міні|Магіла Людвікі з Ямантаў Радзевіч]] Пахаваная на віленскіх [[могілкі Роса|могілках Роса]]. {{Зноскі}} == Бібліяграфія == * Ludwika z Jamontów Radziewiczowa. Garść wspomnień z 63 roku. Rękopis w Bibliotece Zakladu Narodowego imienia Ossolińskich we Wroclawiu, sygnatura 12 273/I == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ямант, Людвіка}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Яманты (род)|Людвіка Мацвееўна]] b33iqipmfw1pwczax7doa2erk7xol9u Львовак Слёнскі (гміна) 0 331822 5134555 3267817 2026-05-01T12:16:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134555 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Львовак Слёнскі |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Lwówek Śląski}} |Герб = POL Lwówek Śląski COA.svg |Сцяг = POL Lwówek Śląski flag.svg |Статус = [[вяскова-гарадская гміна]] |Павет = Львавэцкі |Салецтвы = 28 |Цэнтр = [[Львовак Слёнскі]] |Заснавана = |Глава = Мар'ёля Шчэнсна |Від главы = [[Бурмістр]] |Мовы = |Насельніцтва = 17 911 |Год = 2013 |Шчыльнасць = 74,5 |Плошча = 240,37 |Карта = |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 212033 |Тэлефонны код = 75 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = DLW |Сайт = http://www.lwowekslaski.pl |Заўвагі = }} '''Льво́вак Слё́нскі'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Lwówek Śląski}}) — [[вяскова-гарадская гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Львавэцкі павет|Львавэцкага павета]] [[Ніжнесілезскае ваяводства|Ніжнесілезскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Львовак Слёнскі|Львоўку Слёнскім]]. Плошча гміны складае 240,37 км². Станам на [[2013]] год у гміне Львовак Слёнскі пражывалі 17 911 чалавек, шчыльнасць — 74,5 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 28 [[салецтва]]ў. <!-- == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны ? населеных пунктаў. --> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.lwowekslaski.pl Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201203062640/http://www.lwowekslaski.pl/ |date=3 снежня 2020 }} {{Львавэцкі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Львавэцкага павета]] sjz4svftqy4j7aopt8kx0tfmn44pw28 Гоняндз 0 333801 5134790 2695162 2026-05-01T22:03:50Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ганёндз]] 5134790 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ганёндз]] 66658s6oxi459unrnwwcgh1g5y1fsfo Людзі на балоце (фільм) 0 351869 5134667 5021735 2026-05-01T15:12:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134667 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Арыгінальная назва = {{lang-ru|Люди на болоте}} |Выява = Людзі на балоце, фільм.jpg |Прадзюсар = А. Парыцкі, Л. Шчаглоў{{efn|У савецкі час афіцыйная назва пасады — дырэктар фільма.}} }} '''«Лю́дзі на бало́це»''' ({{lang-ru|Люди на болоте}}) — [[беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|беларускі]] [[мастацкі фільм]], зняты ў [[1981 год у гісторыі кіно|1981]] годзе рэжысёрам [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктарам Туравым]] па [[Людзі на балоце (раман)|аднайменным рамане]] [[Іван Мележ|Івана Мележа]]<ref>{{cite web|url=http://www.nashekino.ru/data.movies?id=2818|title=Люди на болоте|publisher=Наше кино|access-date=2021-11-30|ref=nashe|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200906/http://www.nashekino.ru/data.movies?id=2818|archive-date=2016-03-04|lang=ru}}</ref>. Асноўная сюжэтная лінія — прыход [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай]] улады ў глухую вёску, згубленую сярод [[Палессе|палескіх]] балот<ref>{{cite web|url=http://kinopark.by/film266.html|title=Люди на болоте|publisher=КиноПарк|access-date=2016-11-10}} {{Ref-ru}}</ref>. Прэм’ера фільма адбылася ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] [[29 лістапада]] [[1982]] года. У [[1982 год у гісторыі кіно|тым жа]] годзе Віктарам Туравым зняты працяг карціны — «[[Подых навальніцы (фільм)|Подых навальніцы]]»<ref>{{cite web|url=http://akter.kulichki.net/se/d_004.htm|title=Дыхание грозы|publisher=Журнал «Советский экран»|date=1983-10-01|access-date=2016-11-14}} {{ref-ru}}</ref>. Фільм быў адзначаны шматлікімі прэміямі і стаў унікальнай з’явай у нацыянальным экранным мастацтве. У творчасці кінарэжысёра фільмы паводле Івана Мележа былі вяршыннымі, з’яўляліся найбольш поўнай рэалізацыяй яго творчага патэнцыялу. У іх Віктар Тураў перадаў не экзотыку Палесся, а паказаў жыццё людзей, вартых павагі, працавітых, сумленных; жыццё ва ўсёй яго паўнаце — з жарсцямі, бедамі, нягодамі, каханнем і пакутамі. == Сюжэт == === Першая серыя === Дзеянне адбываецца ў вёсцы Курані на [[Беларускае Палессе|Палессі]] ў [[1926|1926 годзе]]. Летняй раніцай вясковы хлопец Васіль Дзятлік збіраецца на сенакос, які знаходзіцца на балотах. Дзед Дзяніс збірае мёд. Увечары, пасля цяжкай працы на сенакосе з аднавяскоўцамі, Васіля кліча да кастра каля выпасу коней малодшы брат Валодзька. Васіль згаджаецца, але, каб распаліць касцёр, ідзе да суседскай кампаніі пазычыць вугольчык. Сын кулака Яўхім Глушак не хоча дзяліцца агнём, але яго бацька Халімон не дае разгарэцца спрэчцы. Адно аб’ядноўвае і багатых, і бедных: боязь банды Маслака, што нібыта была перакінута з Польшчы і аб’явілася ў суседніх вёсках. Несучы вугольчык да свайго кастра, Васіль сустракае аднавяскоўца Міканора, які толькі вярнуўся з войска. Той запрашае яго да свайго кастра, дзе ідзе гаворка пра маючы адбыцца перадзел зямлі, стварэнне камуны ў адной з вёсак і цяжкі лёс селяніна на забалочанай зямлі. Але Васіль дзякуе і ідзе далей, да сваіх. Урэшце, разам з Валодзькам і дзяўчынай Ганнай, Васіль распальвае свой касцёр. Васіль дзякуе за вячэру і ідзе даглядаць каня, пакінуўшы касцёр. Ганна таксама пакідае кампанію ля кастра і ідзе за Васілём. Дзяўчына пачынае размову з хлопцам, просіць у яго прабачэння за тое, што часам смяялася з яго з-за знешняга выгляду, нібыта рознага колеру вачэй. Ганна адзначае, што хлопец добры і працавіты, але занадта маўклівы і баіцца дзяўчат. Раніцай Васіля і Ганну, якія разам заснулі каля кастра, будзіць Яўхім. Сын кулака сароміць Васіля, смяецца з яго, але бойкая Ганна востра адказвае Яўхіму. [[Файл:Людзі на балоце, Васіль.jpg|350px|thumb|right|Першае з’яўленне галоўнага героя ў кадры. Васіль (акцёр [[Юрый Мікалаевіч Казючыц|Юрый Казючыц]]) глядзіць на суседскую дзяўчыну Ганну.]] Ідзе жніво, жанчыны цяжка працуюць з сярпамі ў руках. Нават немаўлят бяруць у поле, каб [[Грудное выкормліванне|карміць]] іх, амаль не адрываючыся ад працы. Ганна, якая працуе ў полі з іншымі вясковымі жанчынамі, бачыць Васіля, што працуе побач з возам. Дзяўчына лагодна ўсміхаецца хлопцу, Васіль чырванее, але, натхнёны ўвагай Ганны, таксама ўсміхаецца ў адказ. Дзяўчына прапануе Васілю жбан з малаком, каб наталіць смагу. Бацькі, нібыта жартуючы, прапануюць ажаніць маладых. Пасля працы моладзь бавіць час размовамі ля кастра пра ўсялякія жахі ды небыліцы, спевамі і смехам. Васіль жа адводзіць каня Гуза на балоты і ідзе на задвор’е, дзе з некаторага часу сустракаецца з Ганнай. Аднак сёння дзяўчына злуецца на Васіля з-за спазнення. Яна нават беспадстаўна раўнуе Васіля да дачкі Зайчыка. Але Васіль клянецца, што не разумее адкуль у дзяўчыны такія думкі. Ганна чуе ад хлопца няўмелыя, але шчырыя кампліменты. Уражаная, яна аднак не ўтрымліваецца, каб трохі не зачапіць Васіля. Збянтэжаны хлопец не ведае, як сябе паводзіць з Ганнай, што гаварыць ёй. Дзяўчына збіраецца дахаты, Васіль просіць яе застацца яшчэ трохі. Ганна аднак гаворыць, што хутка развіднее і трэба вяртацца да мачыхі. У апошні момант Ганна прама пытае Васіля, ці любіць ён яе. Васіль гаворыць, што любіць, і Ганна таксама прызнаецца ў каханні. Маладыя [[Пацалунак|цалуюцца]]. Ідзе вясковы сход, на якім сялян абавязваюць адправіць дзяцей у школу. Школа знаходзіцца ў другой вёсцы, і зноў паўстае даўняе пытанне аб будоўлі [[Грэбля, насып|грэблі]]. Выступае Апейка, які распавядае пра перамогу над бандай Маслака і агітуе да будоўлі грэблі паміж Куранямі і Алешнікамі. Калі ён гаворыць сялянам, што грэблю трэба будаваць самастойна, усёй вёскай, чуюцца незадаволеныя нараканні. Але Апейка працягвае пераконваць сялян у неабходнасці будоўлі: людзі, адрэзаныя ад воласці, бывае, галадаюць, паміраюць ад хвароб, не дачакаўшыся дапамогі. У выніку супраць грэблі сярод сялян быццам нікога і няма, але працаваць яшчэ і на будоўлі грэблі ніхто не хоча. Ноччу ў сваю хату забягае Ганна і будзіць бацьку Цімоха. Яна распавядае, што ў вёсцы з’явіліся ўзброены Маслак і бандыты, што выжылі. Яны некуды павялі Васіля, і Ганна хоча апавясціць аднавяскоўцаў. Напалоханая мачыха не пушчае Ганну з хаты, Цімох гаворыць, што Васілю нічога не зробяць. Бандыты вядуць Васіля да хаты Ахрэма Грыбка і стукаюць у дзверы. Ахрэму, які быў старшынёй на сходзе па пытанні аб перадзеле зямлі, пагражаюць [[Забойства|смерцю]] і забараняюць працягваць працу па перадзеле. Ганна выбягае з хаты ў пошуках Васіля, якога знаходзіць хмурнага і абыякавага. Раніцай вядзецца [[следства]] ў хаце Міканора. Ахрэма пытаюцца пра начныя падзеі, але адказвае ў асноўным яго жонка, якую Андрэй не змог выправадзіць з хаты. На пытанне аб сувязях бандытаў з вясковымі жыхарамі, Грыбкова кажа, што маслакоўцаў прывёў нібыта Васіль Дзятлік. Міканор пасылае Андрэя па Чарнушку. Пасля Ганны дапытваюць Васіля. У выніку, Алена Дзятлік са слязамі збірае рэчы сыну, якога збіраюцца везці ў турму. На вуліцы Васіль сустракаецца паглядам з Ганнай. Познім вечарам дзяўчаты пяюць песні ля кастра. Хадоська размаўляе з Ганнай пра заўтрашнюю працу ў Яўхімава бацькі — трэба ісці малаціць, каб аддаць доўг. Раптам у кампанію ўрываецца вясёлы Яўхім, які з’едліва размаўляе з Ганнай. Раніцай, падчас малацьбы, ён адкрыта глядзіць на Ганну, круціцца каля яе. Але бацька, які бачыць гэта, вядзе Яўхіма за [[гумно]] і груба павучае сына, з кім трэба вадзіцца, а з кім не. Але Яўхім усё роўна прыстае да Ганны, гаворыць ёй, што Дзятліка дзяўчына яшчэ доўга не ўбачыць. Ганна адказвае, што не любіць Яўхіма і лепей яму паглядзець на Хадоську, каханне якой да хлопца відавочна. Яўхім абыякавы да Хадоські, але калі тая прыходзіць у гумно, хлопец абяцае жаніцца на ёй і схіляе да [[Палавы акт|блізкасці]]. Тым часам, Васіль сядзіць у гарадской турме. У адчаі ён просіцца ў ахоўніка на працу, але той адмаўляе. Да Васіля прыязджае маці, прывозіць свежы хлеб і мёд. Васіль пытаецца пра вясковыя справы. Маці перадае паклон ад Ганны, на твары Васіля з’яўляецца лагодная ўсмешка. Ён цікавіцца настроем Ганны і таксама перадае паклон. Днём Васіль пілуе дровы з іншымі арыштантамі. Да хлопца прыязджае актывіст Міканор і абяцае дайсці нават да Апейкі, але вызваліць ні ў чым не вінаватага хлопца. На чарговым [[Допыт|допыце]] Васілю аб’яўляюць, што ён свабодны, але папракаюць тым, што праявіў баязлівасць і тым самым дапамог ворагам [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]. Харчоў выпраўляе Васіля з турмы ў горад і просіць перадаць аднавяскоўцам хлопца, што банду Маслака і яе памагатых ён знішчыць. Васіль подбегам вяртаецца ў родныя мясціны. Прыйшла зіма, вёска гатуецца да [[Каляды|калядаў]]. Міканор сустракае каля калодзежа Васіля і выказвае незадавальненне гэтым звычаем. У размове з бацькамі падчас разбірання [[Свінні|кабанчыка]] Міканор параўноўвае аблічча на іконе з Халімонам Глушаком, чым выклікае слёзы маці. У хаце Дзятлікаў гатуюць [[Куцця|куццю]]. Увечары жыхары вёскі з песнямі і танцамі ідуць калядаваць. Хадоська пад іконай моліць Бога, каб ажаніцца з Яўхімам. Раніцай Міканор, Ганна і Хадоська вяртаюцца дадому і дзеляцца вынікамі каляднай варажбы. Апошняя сцэна — вясковыя дзяўчаты збіраюць каліну з-пад снегу, і Ганна нібыта чуе дзіўнае рэха, якое кліча яе. === Другая серыя === Жыхары вёскі святкуюць [[Нараджэнне Хрыстова|Божае Нараджэнне]]. Раптам па вясковай вуліцы разносяцца крыкі — бойка. Жыхары выглядваюць з вокнаў і бачаць хлопца, які ляжыць з крывёй на твары. Ідзе наступны агульны вясковы сход. Пракоп на сходзе абвінавачвае выбраную камісію і ўвесь [[сельсавет]] у хлусні. У выніку п’янага Пракопа выводзяць з хаты. Спецыяльны ўпаўнаважаны Зубрыч, які прыехаў з горада, заяўляе, што ўсе пытанні па землеўпарадкаванні цяпер прымае ён. Слова бярэ Міканор. Ён разважае пра незадаволенасць Ігната, а таксама пра тое, што некаторыя вяскоўцы няправільна зрабілі абмер сваёй зямлі. Нехта пытаецца, ці не перадзеляць разам з зямлёй і хатнюю жывёлу. На сходзе становіцца шумна. Тым часам Васіль употай глядзіць на Ганну, а дзяўчына ўсміхаецца яму ў адказ. Вяскоўцы ізноў падымаюць пытанне пра банду Маслака, якая да гэтага часу не знішчана. Эпілогам сходу становіцца натхнёная прамова Васіля, што выступае за роўны перадзел зямлі. Яўхім злосна глядзіць на Васіля, Ганна — з гонарам. Новае спатканне Васіля і Ганны. Васіль марыць аб урадлівай зямлі і магчымасцях, якія яна дае. Ганна лагодна смяецца ў адказ і гаворыць, што Васіль надта любіць хваліцца. Васіль аднак настроены сур’ёзна, ён абдымае дзяўчыну і гаворыць, што за ім Ганна не прападзе. Становіцца зразумела, што Васіль гатовы ўзяць Ганну за жонку і тая згодная. Падчас спякотнага летняга дня вяскоўцы працуюць на жніве. Яўхім з воза бачыць стомленую Ганну, якая прылягла ў цень. Хлопец пажадліва глядзіць на маладое і прывабнае цела дзяўчыны. Бацька крычыць на Яўхіма, бо той з-за адцягнутай увагі марудна працуе. Яўхім аддае вожжы Сцяпану і воз са снапамі едзе ў вёску. Сам жа Яўхім ідзе следам за Ганнай у арэшнік. На ўзлеску хлопца перапыняе Хадоська, якая імкнецца абняць Яўхіма, але той гаворыць дзяўчыне, каб адчапілася. Хадоська шчаслівым голасам прызнаецца, што [[Цяжарнасць|цяжарная]]. Яўхім збянтэжаны, абвінавачвае дзяўчыну ў тым, што яна ''«нагуляла»'' дзіця ад некага іншага, прапануе звярнуцца да знахаркі ў Глінішчах. Хлопец пакідае засмучаную Хадоську і бяжыць за Ганнай. Пасля кароткай размовы Яўхім зноў прыстае да Ганны, але тая гаворыць, што не сілай, а толькі дабратой яе можна заваяваць. Яўхім спрабуе [[Згвалтаванне|згвалціць]] дзяўчыну, але тая кусае хлопца і вырываецца. Зразумеўшы, што Ганна не паддаецца, Яўхім перакананым голасам гаворыць, што ўсё роўна даб’ецца яе любым спосабам. Дажджлівым восеньскім днём Чарнушкава прыбягае да мужа, што працуе ў [[Хлеў|хляве]] і са слязамі распавядае вясковыя пагалоскі, быццам Яўхім Карчоў ''«зсільнічаў»'' Ганну. Чарнушка бярэ вяроўку і ідзе на поле, дзе Ганна капае бульбу разам з Хадоськай. Ганна бажыцца, што нічога не было. Чарнушка ў парыве лютасці б’е вяроўкай жонку за тое, што тая слухае пустыя плёткі. Застаўшыся на полі ўдвох, Хадоська пытае Ганну, ці сапраўды Яўхім чапляўся да яе. Ганна прызнаецца, што чапляўся, нават парваў кофту, але не дамогся. Хадоська ў адчаі плача. Яўхім гаворыць з бацькам пра [[Вяселле|жаніцьбу]]. Хлопец ставіць умову: ажэніцца з той, каго сам выбраў. Калі бацька чуе, што сын выбраў Ганну Чарнушку, то прыходзіць у лютасць. Халімон Глушак абвінавачвае сына, што той не мае розуму і што ''«галадранка»'' яго папросту акруціла, як дурня. Сцяпан, што прысутнічае пры размове, заступаецца за Ганну, і бацька ледзь не збівае яго. Маці і Яўхім супакойваюць старога, але адно застаецца цвёрдым — бацькоўскага дазволу не будзе. На рачной пераправе выпадкова сустракаюцца Васіль і Ганна. Хлопец чуў пра брудныя плёткі і пытае, ці праўду кажуць людзі. Ганна бачыць, што хлопец паверыў хлусні і ў роспачы пытаецца, ці сапраўды Васіль думае пра яе так дрэнна. Засмучаны Васіль спрабуе высветліць, можа Яўхім узяў дзяўчыну сілаю. Ганна ганарлівым голасам адказвае, што ўсё было добраахвотна і абзывае Васіля дурнем. Васіль прышпорвае каня, а Ганна, застаўшыся адна са слязамі на вачах, уголас гаворыць: ''«Я гэтага табе не забуду!»'' Да Чарнушкаў ідуць сваты. Бацька ідзе ў агарод да Ганны і заве яе ў хату. Дачка не хоча ісці. Бацька садзіцца ля плоту і ў роспачы скардзіцца на лёс — хоць бы хто другі па дачку прыйшоў, а не Яўхім. Ганна абдымае бацьку, які квола гаворыць, што можа і нічога, што так складваецца. Тым часам у хаце Дзятлікаў маці за кроснамі справядліва разважае, што няпраўда ўсё тое, што разносяць чуткі пра Ганну, не такая яна дзяўчына. Васіль не можа гэта слухаць і выбягае з хаты. З хаты Чарнушкаў бяжыць мачыха і просіць Ганну ісці да сватоў. Яна вельмі задаволена, што з’явілася магчымасць парадніцца з заможнымі Карчамі. У выніку Ганна згаджаецца. У хаце праходзіць абрад сватаўства, Ганна прымае пірог ад Халімона, Чарнушка бласлаўляе дачку. [[Файл:Людзі на балоце, Ганна.jpg|350px|thumb|left|Сцэна вяселля Ганны і нялюбага ёй Яўхіма. Драматычная развязка ўсёй кінастужкі: галоўная гераіня (актрыса {{Не перакладзена 5|Алена Мікалаеўна Барзова|Алена Барзова|ru|Борзова, Елена Николаевна}}) у асяроддзі гасцей дае адпор уладным патрабаванням маладога мужа.]] Уся вёска выходзіць на будоўлю грэблі. За цяжкай працай Ганна ізноў чуе дзіўны голас, які нібыта кліча яе. Тым часам Хадоська прыходзіць на могілкі да бацькоўскіх крыжоў і просіць прабачэння за тое, што задумала зрабіць. Потым праз дрыгву ідзе да знахаркі. Бабуля прама кажа дзяўчыне, што не яна першая такая і не яна апошняя. Потым знахарка лае сучасных дактароў, бярэ ў Хадоські плату за працу і абяцанне нікому не расказваць пра тое, што мае [[Аборт|адбыцца]]. Па-над балотам разносіцца жудасны крык дзяўчыны… Міканор з камісіяй прыходзіць да Халімона Глушака і абвінавачвае старога ў тым, што той прыпісаў лішніх людзей да сваёй сям’і. Акрамя гэтага, вызывае сумнеў, што кулак правільна запісаў усю сваю зямлю ў дакументы. Халімон з жонкай спрабуюць задобрыць Міканора, падносяць ''«чарку ды шкварку»'', але актывіст пакідае хату. Сцяпан раптоўна пачынае абвінавачваць бацьку, Халімон кідаецца на сына, маці супакойвае мужыкоў. Халімон злуецца на смеласць Міканора і шкадуе, што некуды прапаў Маслак. Чарнушкі едуць у горад на [[кірмаш]]. Пакуль старыя гандлююць, Ганна ідзе па дробязі. Яўхім пытаецца ў Ганны, што яна хоча купіць, але дзяўчына нічога не расказвае. Хлопец не саступае і вырашае сам купіць [[Нявеста|нявесце]] падарунак. Яўхім выбірае прыгожую хустку, і Ганна, прымяраючы яе, бачыць у люстэрка адбітак Васіля, які таксама на кірмашы. Едучы назад, Чарнушкі сустракаюць воз з паміраючай Хадоськай, якую вязуць у горад. Ганна глядзіць на сяброўку і здагадваецца аб прычыне ''«хваробы»''. Сцэна вяселля ў хаце Глушака. Граюць музыкі, стол багаты пачастункам. З віншаваннем выступае прадстаўнік улады ад імя Алешніцкага сельскага савета Юравіцкай воласці. Крычаць: ''«Горка!»'', маладыя цалуюцца. Сярод вяселля сумны толькі стары Чарнушка. Ён выходзіць з хаты да ракі, Ганна ідзе за ім. Чарнушка шкадуе дачку і гаворыць, што каб была жывая яе маці, то яму было б сорамна перад ёй за тое, што робіцца. Ганна супакойвае бацьку і гаворыць, што ўсё будзе добра. Ганна вяртаецца ў хату, дзе гарэлка ўжо льецца ракой. П’яны Яўхім прымушае жонку выпіць з госцем, але Ганна адказваецца і ўстае з-за стала. Яўхім кідаецца за жонкай, зневажаючы яе словамі: ''«Дрэвы з гадамі мяняюцца, не тое што людзі…»'' Ганна з выклікам адказвае, што сілай яе не возьмеш. Госці спрабуюць супакоіць маладых. Васіль, не дачакаўшыся перадзелу зямлі, раніцай выходзіць з [[плуг]]ам у поле. Маці бяжыць да сына і адгаворвае яго ад незаконнай справы. Васіль не слухае і працягвае араць чужую зямлю. Прыбягае Яўхім, гаспадар зямлі. Пачынаецца бойка. Алена спрабуе разняць хлопцаў. З’яўляецца Халімон і ўступае ў бойку. Нарэшце прыбягаюць аднавяскоўцы, бойка спынена. Міканор загадвае вінаватым з’явіцца раніцай у сельсавет. Упаўнаважаны з горада загадвае ўсім разысціся па хатах. Усе адчуваюць, што перадзел зямлі непазбежны. У полі застаюцца Зубрыч, Яўхім і Васіль. Яўхім апраўдваецца, што ён абараняў законна атрыманую ва ўласнасць ад савецкай улады зямлю. Зубрыч нагадвае Васілю яго нядаўні арышт, папракае знявагай савецкіх законаў. Апынуўшыся сам-насам з Яўхімам, упаўнаважаны пагражае хлопцу адказнасцю за сувязь з Маслаком, гаворыць, што савецкая ўлада ўсё пра яго ведае. Васіль сядзіць адзін пад дажджом на сырой зямлі, побач стаіць конь Гуз. == У ролях == {{УРоляхВерх}} {{УРолях|{{не перакладзена 5|Алена Мікалаеўна Барзова|Алена Барзова|ru|Борзова, Елена Николаевна}}||Ганна Чарнушка|}} {{УРолях|[[Юрый Мікалаевіч Казючыц|Юрый Казючыц]]||Васіль Дзятлік|}} {{УРолях|[[Барыс Георгіевіч Няўзораў|Барыс Няўзораў]]||Яўхім Глушак|}} {{УРолях|{{не перакладзена 5|Марына Аляксандраўна Якаўлева|Марына Якаўлева|ru|Яковлева, Марина Александровна}}||Хадоська|}} {{УРолях|[[Аляксандр Іванавіч Мароз (акцёр)|Аляксандр Мароз]]||Міканор|}} {{УРолях|[[Генадзь Міхайлавіч Гарбук|Генадзь Гарбук]]||Цімох Чарнушка|}} {{УРолях|{{не перакладзена 5|Вольга Георгіеўна Лысенка|Вольга Лысенка|uk|Лисенко Ольга Георгіївна}}||Чарнушкова|}} {{УРолях|[[Святлана Пятроўна Кузьміна|Святлана Кузьміна]]||Алена Дзятлік|}} {{УРолях|[[Павел Васілевіч Кармунін|Павел Кармунін]]|дзед|Дзяніс|}} {{УРолях|{{не перакладзена 5|Юрый Васілевіч Гарабец|Юрый Гарабец|ru|Горобец, Юрий Васильевич}}||Халімон Глушак (Корч)|}} {{УРолях|[[Лілія Міхайлаўна Давідовіч|Лілія Давідовіч]]||Глушачыха|}} {{УРолях|{{не перакладзена 5|Дмітрый Вадзімавіч Харацьян|Дмітрый Харацьян|ru|Харатьян, Дмитрий Вадимович}}||Сцяпан Глушак|}} {{УРолях|{{не перакладзена 5|Афанасій Іванавіч Качаткоў|Афанасій Качаткоў|ru|Кочетков, Афанасий Иванович}}||Дубадзел|}} {{УРолях|[[Яўген Серафімавіч Ілавайскі|Яўген Ілавайскі]]||Апейка|}} {{УРолях|{{не перакладзена 5|Віктар Сяргеевіч Шульгін|Віктар Шульгін|ru|Шульгин, Виктор Сергеевич}}||Дамецік|}} {{УРолях|[[Таццяна Рыгораўна Мархель|Таццяна Мархель]]||Дамеціха|}} {{УРолях|{{не перакладзена 5|Леанід Мікалаевіч Дзьячкоў|Леанід Дзьячкоў|ru|Дьячков, Леонид Николаевич}}||Ахрэм Грыбок|}} {{УРолях|[[Валянціна Цімафееўна Петрачкова|Валянціна Петрачкова]]||Адар’я Грыбкова|}} {{УРолях|[[Людміла Іванаўна Пісарава|Людміла Пісарава]]||Сарока|}} {{УРолях|{{не перакладзена 5|Віктар Мікалаевіч Гогалеў|Віктар Гогалеў|ru|Гоголев, Виктор Сергеевич}}||Андрэй Руды|}} {{УРолях|[[Уладзімір Аляксеевіч Куляшоў|Уладзімір Куляшоў]]||Пракоп|}} {{УРолях|[[Фёдар Іванавіч Шмакаў|Фёдар Шмакаў]]||Зайчык|}} {{УРолях|{{не перакладзена 5|Усевалад Мікалаевіч Платаў|Усевалад Платаў|ru|Платов, Всеволод Николаевич}}||Ігнат|}} {{УРолях|[[Марыя Георгіеўна Захарэвіч|Марыя Захарэвіч]]||Ігнаціха|}} {{УРолях|[[Стэфанія Міхайлаўна Станюта|Стэфанія Станюта]]|знахарка||}} {{УРолях|[[Эдуард Мікалаевіч Гарачы|Эдуард Гарачы]]||Харчоў|}} {{УРолях|[[Аўгуст Лазаравіч Мілаванаў|Аўгустын Мілаванаў]]||Зубрыч|}} {{УРолях|Алена Іваннікава|||}} {{УРолях|Марына Бурымава|||}} {{УРолях|[[Віктар Сяргеевіч Манаеў|Віктар Манаеў]]|||}} {{УРолях|{{не перакладзена 5|Аляксандр Георгіевіч Рышчанкоў|Аляксандр Рышчанкоў|ru|Рыщенков, Александр Георгиевич}}|||}} {{УРолях|Аляксандр Гарцуеў|||}} {{УРолях|[[Генадзь Сцяпанавіч Аўсяннікаў|Генадзь Аўсяннікаў]]|||}} {{УРолях|Барыс Пятрунін|||}} {{УРолях|Сяргей Юрага|||}} {{УРоляхНіз}} == Стварэнне == === Перадгісторыя === {{Асноўны артыкул|Людзі на балоце (раман)}} [[Файл:Людзі на балоце, кніга.jpg|350px|thumb|right|Мінскае рускамоўнае выданне рамана, тыраж якога ўбачыў свет пасля выхаду поўнай тэлевізійнай версіі кінаэпапеі.]] Раман «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» з’яўляецца самым значным мастацкім творам [[Іван Мележ|Івана Мележа]], якім Мележ зрабіў вялікі каштоўны мастацкі ўклад у нацыянальную беларускую літаратуру<ref>{{cite web|url=https://www.livelib.ru/book/1000315303-lyudzi-na-balotse-ivan-melezh|title=Людзі на балоце|publisher=Социальная сеть читателей книг «LiveLib»|access-date=2016-11-10}} {{Ref-ru}}</ref>. Працаваць над цыклам «Палеская хроніка» аўтар пачаў у 1956 годзе, але задумка напісаць кнігу пра роднае [[Палессе]] з’явілася яшчэ раней. У 1961 годзе раман «Людзі на балоце», які адкрывае цыкл палескіх раманаў, выйшаў з друку. У 1962 годзе за раман «Людзі на балоце» Іван Мележ атрымаў літаратурную прэмію імя Якуба Коласа. За раманы «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» (1962) і «[[Подых навальніцы]]» (1966) з цыкла «[[Палеская хроніка]]» Іван Мележ у 1972 годзе стаў лаўрэатам [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]]. Першую экранізацыю рамана ажыццявілі рэжысёр [[Аляксандр Залманавіч Гутковіч|Аляксандр Гутковіч]] і сцэнарыст [[Эдуард Герасімовіч]] у [[1965 год у гісторыі кіно|1965]] годзе на [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Беларускім тэлебачанні]]. Трохсерыйная тэлекарціна «[[Людзі на балоце, тэлефільм|Людзі на балоце]]» была заснавана на асноўных сюжэтных лініях рамана. Творчы калектыў карціны атрымаў за яе [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўную прэмію БССР]]. Наступную спробу экранізацыі зрабіў рэжысёр [[Уладзімір Забэла]] ў [[1979 год у гісторыі кіно|1979]] годзе. На [[Усесаюзны фестываль тэлевізійных спектакляў|Усесаюзным фестывалі тэлевізійных спектакляў]] гэты варыянт экранізацыі твора Мележа атрымаў адзін з прызоў<ref>{{cite web|first=Алена|last=Драпко|url=https://zviazda.by/be/news/20210205/1612535934-film-lyudzi-na-baloce-pakazhuc-8-lyutaga|title=Фільм «Людзі на балоце» пакажуць 8 лютага|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]|date=2021-02-05|access-date=2021-12-10|archive-date=10 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210060406/https://zviazda.by/be/news/20210205/1612535934-film-lyudzi-na-baloce-pakazhuc-8-lyutaga|url-status=dead}}</ref>. === Здымкі === Над сцэнарыем фільма працаваў сам Віктар Тураў, узяўшы за аснову тэкст аўтара кнігі Івана Мележа. Жонка рэжысёра ўзгадвала, што падчас працы над фільмам «Людзі на балоце» ён пазнаёміўся з адным мінскім доктарам-псіхіятрам. У выніку доктар прапанаваў для працы палату ў сваёй клініцы. Там была поўная ізаляцыя, ніхто не перашкаджаў працаваць над сцэнарыям, магчыма было цалкам паглыбляцца ў матэрыял і не адцягваць сваю ўвагу на тэлефонныя размовы<ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/a/viktar-turau/28072528.html|title=20 нечаканых фактаў пра Віктара Турава|publisher=Навіны Беларусі «Радыё Свабода»|date=2016-10-25|access-date=2016-11-10}}</ref>. Худсавет кінастудыі прапанаваў Віктару Тураву акультурыць непрывабныя вобразы Васіля і Міканора і дадаць ценяў не зусім адмоўнай выяве Яўхіма Глушака, але ў другім варыянце літаратурнага сцэнарыя аўтар, не парушаючы сюжэту, абмежаваўся механічным скарачэннем дыялогаў і сцэн{{sfn|Костюкович М. Г.|2014|с=298―302}}. Вытворчасць фільма ажыццяўлялася творчым аб’яднаннем мастацкіх фільмаў на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{cite web|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/3635/series/|title=ПОЛЕССКАЯ ХРОНИКА (1981, 1982, 1984)|publisher={{не перакладзена 5|kino-teatr.ru|kino-teatr.ru|ru|Кино-театр.ру}}|lang=ru|access-date=2021-12-10}}</ref>. Месца для здымак шукалі на [[Гомельская вобласць|Гомельшчыне]], [[Віцебская вобласць|Віцебшчыне]] і нават у [[Львоў|Львове]] і [[Латвія|Латвіі]]. У выніку, здымкі часткова праходзілі ў [[Бешанковічы|Бешанковічах]], а самі Курані — у [[Бярэзінскі біясферны запаведнік|Бярэзінскім запаведніку]] ў наваколлі [[Домжарыцы|Домжарыцаў]]<ref>{{YouTube|0cB7aoeVGxg|Людзі на балоце}}</ref>. Гэта адбылося таму, што з-за [[Меліярацыя|меліярацыі]] натуры на Палессі не знайшлося. Падчас здымак фільма рэжысёр Віктар Тураў нават узнавіў будаўніцтва куранёўскай грэблі<ref>{{Cite web|ref=nlb|url=https://www.nlb.by/by/news/naviny-biblijatjek/adzin-z-galo-nykh-tvora-belaruskay-litaratury-ledz-ne-zaginu-na-pazhary/|title=Адзін з галоўных твораў беларускай літаратуры ледзь не загінуў на пажары|date=2021-02-10|last=Марціновіч|first=Дзяніс|publisher=[[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]|access-date=10 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210070109/https://www.nlb.by/by/news/naviny-biblijatjek/adzin-z-galo-nykh-tvora-belaruskay-litaratury-ledz-ne-zaginu-na-pazhary/|archive-date=10 снежня 2021|url-status=dead}}</ref>. Калі перавесці ўвесь матэрыял, зняты Туравым, у метраж аднасерыйных фільмаў па 90 хвілін, то атрымаецца дзесяць стужак. То-бок, здымачнай групе даводзілася выпускаць амаль па два фільмы штогод, што сведчыць пра каласальную працу кінатворцаў. Тураў прызнаўся, што ''«піетэт перад раманам там-сям абярнуўся супраць нас жа»'', маючы на ўвазе цяжкасць пастаўленай задачы: неабходна было ўкласці багатую на падзеі і тэмы першую частку «Палескай хронікі» ў мізэрны для яе метраж<ref>{{Cite web|ref=wir|url=https://wir.by/ru/article/belkino6|title=Палеская хроніка|last=Баравік|first=Мікіта|publisher=Wir.by|access-date=2021-12-10}}</ref>. Тураў клапаціўся аб акцёрах і аб выніку іх працы. У працэсе здымак сцэны, у якой Ганна з Хадоськай павінны былі пад дажджом збіраць бульбу, некалькі гадзін працавала палівальная машына. Актрысы моклі б пад ледзянымі бруямі, бо здымкі прыйшліся на восень. Аднак Тураў загадаў запампаваць у цыстэрну палівальнай машыны цёплую ваду, актрыс загарнуць пад адзеннем у поліэтыленавыя пакеты. Па ходзе здымак іх некалькі разоў пераапраналі, высушвалі ў цёплай хаце і паілі гарачай гарбатай<ref>{{Cite web|url=https://www.kp.ru/daily/25640.3/803709/|title=Фильм «Люди на болоте» запретили смотреть детям до 16 лет|author=Надежда БЕЛОХВОСТИК, Наталия КРИВЕЦ|lang=ru|website=[[КП у Беларусі]]|date=2011-02-17|access-date=2022-06-28}}</ref>. Дзеля камфорту артыстаў рэжысёр пераносіў здымкі фільма ў [[Ялта|Ялту]]. Фармальнай прычынай з’яўляліся ранняя зіма і снег, які выпаў у канцы кастрычніка. Здымачная група не паспела зняць шэраг аб’ектаў на восеньскай натуры, і Тураў звярнуўся да дырэктара кінастудыі за дазволам выезду ў [[Крым]] з мэтай гэтую натуру зняць. Каб не кансерваваць здымкі карціны да вясны 1981 года, кіраўніцтва дазволіла камандзіроўку здымачнай групе на 25 дзён. Фактычна, там знялі толькі некалькі эпізодаў: сцэну падзела зямлі і бойку ў фінале карціны. Выканаўца ролі Ганнінага бацькі [[Генадзь Міхайлавіч Гарбук|Генадзь Гарбук]] успамінаў: {{Цытата|Здымалі нават у Крыме, калі не паспелі да зімы ў Беларусі адзняцца. А каб горы ў кадры не тырчалі, закрывалі іх дымам, як туманам. Затое жылі шыкоўна…}} Першапачаткова на ролю Васіля Дзятліка быў зацверджаны вядомы акцёр [[Аляксандр Галібін]] з «[[Ленфільм]]а». Але з-за канфлікту з рэжысёрам з нагоды дрэнных бытавых умоў на вясковай здымачнай пляцоўцы ў выніку ў фільм не патрапіў<ref>{{cite web|url=http://www.tvr.by/bel/news/kultura/segodnya_ispolnyaetsya_80_let_so_dnya_rozhdeniya_legendarnogo_kinorezhissera_viktora_turova/|title=Сёння cпаўняецца 80 гадоў з дня нараджэння легендарнага кінарэжысёра Віктара Турава|publisher=Белтэлерадыёкампанія|date=2016-10-25|access-date=2016-11-10}}</ref>. Ролю Васіля Віктар Тураў аддаў [[Юрый Мікалаевіч казючыц|Юрыю Казючыцу]], які раней праходзіў кінаспробы разам з 17-ю іншымі прэтэндэнтамі. Алену Барзову адабралі на ролю Ганны Чарнушкі з 22-х прэтэндэнтак. [[Барыс Георгіевіч Няўзораў|Барыса Няўзорава]] зацвердзілі на ролю Яўхіма ўвогуле без кінаспроб. Цікава, што [[Генадзь Міхайлавіч Гарбук|Генадзь Гарбук]], які выконвае ролю Чарнушкі — бацькі Ганны, у ранейшай тэлевізійнай пастаноўцы рамана выконваў ролю самога Васіля<ref>{{Cite web|ref=kupala|url=https://kupalauski.by/teatr/news/peoples-artist-belarus-henadz-garbuk/|title=Народны артыст Беларусі Генадзь Гарбук|publisher=[[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]]|access-date=2021-12-10|date=2018-02-09|archive-date=10 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210073933/https://kupalauski.by/teatr/news/peoples-artist-belarus-henadz-garbuk/|url-status=dead}}</ref>. === Музыка === Сімфанічную музыку да фільма «Людзі на балоце» напісаў кампазітар Алег Янчанка. Актрыса і выканаўца песень у фільме [[Таццяна Рыгораўна Мархель|Таццяна Мархель]] у інтэрв’ю так казала пра загад Віктара Турава кампазітару фільма і працу з песнямі: {{Цытата|«Бяры Таніны песні, іх не апрацоўвай, а толькі абрамляй». І так мы сталі пісаць песні, бывала, за змену запісвалі дзве-тры. Рабілі па некалькі дубляў. Было гэта ў Домжарыцах, у Бярэзінскім запаведніку. Я спявала народныя песні маёй мамы. Хаця гэта песні не паляшуцкія, а з Цэнтральнай Беларусі, ды яны пра Палессе. Нашы акцёры гаварылі мне: «Віктар Цімафеевіч сказаў, перадайце Тані, што песні ляглі на «изображение». Вось так усё і пайшло. Вядома, усё гэта склалася вельмі хораша: песні, краявіды. Калі песні ўсе запісалі, я яшчэ адну ўспомніла: «У гародзе верба расла…» Прыехала да Турава і кажу: «Віктар Цімафеевіч, яшчэ адна песня ёсць». — «Ай, дык мы ж ужо ўсё запісалі». — «Такая харошая!» — «Дык заспявай!» Запісалі песню, а потым я гляджу, яе паставілі ў эпізод, дзе сядзіць дзед з малым і даглядаюць пчол. Унук пытаецца пра пчол, і ідзе панарама шырокага, высокага дрэва з лісцем, і такая ж шырокая і светлая песня гучыць<ref>{{cite web|url=http://tv.sb.by/kultura-4/article/use-zhanchyny-byl-zakakhanyya-turava-navat-ya-.html|title=«Усе жанчыны былі закаханыя ў Турава. І нават я…»|publisher=СБ — Беларусь сегодня|date=2011-11-02|access-date=2016-11-10}}</ref>.}} Па меркаванню актрысы Алены Барзовай карціна была пабудавана Туравым ''«музычна, яна ўся спявала, кадры перацякалі адзін у адзін, усё было як адзіны палёт, як адзіны мазок, адзіны подых»''{{sfn|В. Орлов|2015|с=100}}. === Здымачная група === [[Файл:Alexey Kuzmich Portrait of national actor Victor Turov 1989.JPG|thumb|Аляксей Кузьміч. Партрэт кінарэжысёра Віктара Турава, народнага артыста СССР, 1989.]] * [[сцэнарый]] — [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктар Тураў]] * пастаноўка — Віктар Тураў * [[Кінааператар|аператар]]-пастаноўшчык — {{не перакладзена 5|Дмітрый Яўгенавіч Зайцаў|Дмітрый Зайцаў|ru|Зайцев, Дмитрий Евгеньевич}} * [[мастак]]-пастаноўшчык — Яўген Ігнацьеў * [[рэжысёр]] — Ларыса Фадзеева * [[кампазітар]] — {{не перакладзена 5|Алег Рыгоравіч Янчанка|Алег Янчанка|ru|Янченко, Олег Григорьевич}} * гукааператар — Гернард Басько * аператар — Н. Сянько * мастак-дэкаратар — В. Крупнік * мастак-грымёр — Г. Храпуцкі * [[касцюм]]ы — Т. Федасеенка * [[мантаж]] — Л. Рэніч * асістэнты рэжысёра — В. Сюмакоў, А. Булва, Е. Фёдараў, І. Каледа * асістэнты аператара — Е. Дзелун, А. Сямёнаў * асістэнты па касцюмах — Р. Касаткіна, С. Красільшчыкава * мастак-фатограф — Л. Караваеў * майстар па свету — В. Савіцкі * група дырэктара карціны — Ф. Нячаеў, А. Цялушка, В. Ванда * [[рэдактар]]ы — Н. Пашкевіч, П. Васілеўскі * [[кансультант]] — М. Раманюк * песні выконвае — [[Таццяна Рыгораўна Мархель|Таццяна Мархель]] * [[дырэктар]]ы — А. Парыцкі, Л. Шчаглоў == Ацэнка == ===Вобраз балота ў фільме=== Вобраз [[балота]] часта адлюстроўваецца на беларускім экране. Для [[Беларусы|беларуса]] балота ― гэта небяспечнае для жыцця месца, але і месца, дзе можна схавацца ад знешняй небяспекі. Балота ― важны архетып беларускага мастацтва, які набыў новы сэнс у сувязі з экалагічнымі наступствамі [[Меліярацыя|меліярацыі]]. У фільме «Людзі на балоце» дамінуюць непадзельныя паміж сабой архетыпы балота, вады і зямлі. Забалочаныя месцы, дзе продкі [[Палешукі|палешукоў]] сяліліся з даўніх часоў, сфарміравалі іх светапогляд. Жыццё на ''«востраве»'', як называюць вёску Курані яе жыхары, бездарожжа, аддаленасць ад іншых вёсак наклала адбітак на людзей, іх характар і лад жыцця. Забабонны страх перад непраходнай багнай адлюстраваны ў сцэне наведвання Хадоськай мясцовай знахаркі. Каб пазбавіцца непажаданага дзіцяці дзяўчына ідзе да жытла знахаркі ў шэры пахмурны дзень па непрыглядным змрочным лесе, правальваючыся ў дрыгву. Застойнае возера, якое завецца сялянамі ''«чортава вока»'', выклікае ў Хадоські страх. Але бягучы паток вады ― сімвал ачышчэння і калі Хадоська плыве па рацэ, то гэта сімвалізуе новы пачатак, новы этап яе жыцця{{sfn|А. А. Карпилова|2011|с=330}}. Жыхары вёскі працуюць на зямлі сярод балотаў, іх размовы аб зямлі перацякаюць у размовы пра меліярацыю. Актывіст Апейка кажа, што багна адрывае вёску ад знешняга свету і аб’яўляе ''«вайну балоту»''. Для савецкай улады балота ― вораг, сімвал адсталасці. Барацьба с балотам набывае не столькі гаспадарчы інтарэс, колькі філасофскі, ідэалагічны. Але летам, калі свеціць сонца, балота на экране перамяняецца і становіцца яркім. Драматычныя калізіі рамантычнай гісторыі кахання Ганны і Васіля разгортваюцца на фоне водных прастораў. Мастацкі вобраз вады адлюстроўвае эмацыйны настрой герояў у сцэне патаемнага спаткання Ганны і Васіля пасля доўгага раставання. Матывы прыроды для рэжысёра ― сродак выражэння аўтарскай пазіцыі аб важнасці гармоніі паміж чалавекам і прыродай, гімн прыгажосці палесскай зямлі і духоўнай моцы палешукоў{{sfn|А. А. Карпилова|2011|с=330}}. === Крытыка === {{Рэйтынгі | загаловак = | state = | rev1 = [[AllMovie]] | rev1Score = {{rating|2.5|5}}<ref>{{cite web|url =https://www.allmovie.com/movie/v170309|title =Lyudi Na Bolote (1981)|publisher =[[AllMovie]]|language =en|access-date =2021-11-30}}</ref> | rev2 = [[ČSFD]] | rev2Score = {{rating|0|10}}<ref>{{cite web|url =https://www.csfd.cz/film/195609-lide-na-mocalu/hraji/|title =Lidé na močálu|publisher =[[ČSFD]]|language =cs|access-date =2021-11-30}}</ref> | rev3 = [[elFilm]] | rev3Score = {{rating|0|5}}<ref>{{cite web|url =http://www.elfilm.com/title/234044/|title =Людзі на балоце|publisher =[[elFilm]]|language =en|access-date =2021-11-30}}{{Недаступная спасылка}}</ref> | rev4 = [[Elonet]] | rev4Score = {{rating|0|5}}<ref>{{cite web|url =https://elonet.finna.fi/Record/kavi.elonet_elokuva_1323629|title =Lyudi na bolote|publisher =[[Elonet]]|language =fi|access-date =2021-11-30|archive-date =30 лістапада 2021|archive-url =https://web.archive.org/web/20211130100059/https://elonet.finna.fi/Record/kavi.elonet_elokuva_1323629|url-status =dead}}</ref> | rev5 = [[Filmweb.pl]] | rev5Score = {{rating|7.4|10}}<ref>{{cite web|url =https://www.filmweb.pl/film/Ludzie+z+bagien-1981-103403|title =LUDZIE Z BAGIEN|publisher =[[Filmweb.pl]]|language =pl|access-date =2021-11-30}}</ref> | rev6 = [[Google Knowledge Graph]] | rev6Score = {{rating|0|5}}<ref>{{cite web|url =https://www.google.com/search?kgmid=/g/1210xv3s|title =Люди на болоте|publisher =[[Google Knowledge Graph]]|language =ru|access-date =2021-11-30}}</ref> | rev7 = [[Internet Movie Database]] | rev7Score = {{rating|6|10}}<ref>{{cite web|url =https://www.imdb.com/title/tt0237419/|title =Люди на болоте|publisher =[[Internet Movie Database]]|language =en|access-date =2021-11-30}}</ref> | rev8 = [[КиноПоиск]] | rev8Score = {{rating|6.9|10}}<ref name="kino" /> | rev9 = [[Letterboxd]] | rev9Score = {{rating|0|10}}<ref>{{cite web|url =https://letterboxd.com/film/film%3A172191/|title =Люди на болоте|publisher =[[Letterboxd]]|language =en|access-date =2021-11-30}}</ref> | rev10 = [[TMDb]] | rev10Score = {{rating|6|10}}<ref>{{cite web|url =https://www.themoviedb.org/movie/246098-lyudi-na-bolote|title =Люди на болоте (1981)|publisher =[[TMDb]]|language =ru|access-date =2021-11-30}}</ref> }} Фільм быў адзначаны шматлікімі прэміямі і стаў унікальнай з’явай у нацыянальным экранным мастацтве<ref>{{cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4608|title=Як «…Хроніка» стала серыялам?|publisher=Штотыднёвая грамадска-асветнiцкая газета «Культура»|date=2010-09-04|access-date=2016-11-10|archive-date=16 студзеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116152102/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4608|url-status=dead}}</ref>. Менавіта версія Турава лічыцца хрэстаматыйнай экранізацыяй рамана Мележа<ref>{{cite web|url=http://www.tribunapracy.by/2016/11/tura%D1%9Eskaya-vosen-prajshla-%D1%9E-goradze-na-byarezine/|title=«Тураўская восень» прайшла ў горадзе на Бярэзіне|publisher=Грамадска-палітычная газета Бабруйскага раёна «Трыбуна працы»|date=2016-11-02|access-date=2016-11-10|archive-date=24 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124102200/https://www.tribunapracy.by/2016/11/tura%D1%9Eskaya-vosen-prajshla-%D1%9E-goradze-na-byarezine/|url-status=dead}}</ref>. Фільм з’яўляецца рэдкім прыкладам беларускамоўнага савецкага кіно — героі гавораць не чыстай рускай мовай, а палескай гаворкай, якая блізкая да агульнабеларускай мовы і натуральна гучыць у кадры. Паводле створанага тэлежурналістамі тэлеканала «[[Беларусь 3]]» топ-20 найлепшых беларускіх кінафільмаў фільм «Людзі на балоце» апынуўся на дзявятым месцы<ref>{{cite web|url=http://3belarus.by/content/belarus_kino|title=Беларусь кінематаграфічная|publisher=«[[Беларусь 3]]»|access-date=2021-12-10|ref=3bel|archive-url=https://web.archive.org/web/20170820074658/http://3belarus.by/content/belarus_kino|archive-date=2017-08-20}}</ref>. Фільм мае сярэднюю адзнаку 6,0 з 10 на сайце найбуйнейшай у свеце базы даных пра кінематограф [[Internet Movie Database|IMDb]], а таксама 6,9 з 10 на буйным расійскім кінаагрэгатары «[[КиноПоиск]]». Культуролаг [[Вольга Раманава]] праводзіць паралелі «Людзей на балоце» з арт-кіно. Гэта пацвярджаецца наяўнасцю цэласнай мастацкай канцэпцыі фільма — і прадуманай у кожным кадры аператарскай працай, і нелінейным мантажом, і асаблівым рытмам апавядання, то зацяжным, то ліхаманкава-перарывістым. Часткай канцэпцыі была ўстаноўка на ''«дакументальную»'' дакладнасць гістарычнай рэканструкцыі — здымачная група выдаткавала нямала намаганняў на аднаўленне палескага сялянскага побыту з яго беднасцю і натуральнай гаспадаркай. Калі чыноўнікі Дзяржкіно СССР прымалі фільм, у пракатным пасведчанні зрабілі адзнаку: ''«Забаронены да паказу дзецям да 16 гадоў»''. На кінафестывалі ў Карлавых Варах Віктар Тураў сустрэўся з класікам сусветнага кіно [[Джузэпэ Дэ Сантыс]]ам. Італьянец, якога называюць адным з заснавальнікаў неарэалізму, так выказваўся пра экранізацыю Віктара Турава: {{Цытата|«Людзі на балоце» — вельмі эратычнае кіно. Мы аголенай натурай не дамагаемся такога эфекту, як гэта робіце вы. З аднаго позірку герояў усё разумееш. Ад гэтай вонкавай недасказанасці ўздзеянне выходзіць нашмат большае і палкае».}} Беларускі журналіст і кінакрытык [[Максім Расціслававіч Жбанкоў|Максім Жбанкоў]] паставіў кінакарціну на дзявятае месца ў сваёй ''«залатой дзясятцы»'' беларускіх фільмаў і адзначыў, што гэта рэдкі ўзор сапраўды нацыянальнага кіно<ref>{{cite web|url=http://www.belgazeta.by/ru/2003_07_07/tema_nedeli/5978/|title=Золотая десятка белорусских фильмов|publisher=Информационно-аналитический еженедельник «БелГазета»|date=2003-07-07|access-date=2016-11-10|url-status=dead}} {{Ref-ru}}</ref>. Кінарэжысёр [[Уладзімір Аляксандравіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]] называў пастаноўку Турава ''«беларускім эпасам»'' і ''«кінабаладай»'', а таксама адзначыў цудоўны экранны дуэт Алены Барзовай і Юрыя Казючыца{{sfn|В. Орлов|2015|с=110}}. Беларускі рэжысёр [[Андрэй Анатолевіч Кудзіненка|Андрэй Кудзіненка]], які ведаў асабіста Віктара Турава і бачыў фільм «Людзі на балоце» яшчэ ў дзяцінстве, лічыць карціну тыповым беларускім кіно<ref>{{cite web|url=http://novychas.by/asoba/jon-byu-szascidzjasjatnikam-ljubiu-praudu-i-ljudz|title=Ён быў шасцідзясятнікам, любіў праўду і людзей|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2016-11-05|access-date=2021-12-10|ref=novy|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111123427/https://novychas.online/asoba/jon-byu-szascidzjasjatnikam-ljubiu-praudu-i-ljudz|archive-date=2021-11-11|first=Андрэй|last=Расінскі}}</ref>. === Узнагароды === {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! Дата цырымоніі ! Прэмія ! Катэгорыя ! Лаўрэаты і намінанты ! Вынікі |- |rowspan="1"| [[1982 год у гісторыі кіно|1982]] |rowspan="1"| [[XV Усесаюзны кінафестываль|XV Усесаюзны кінафестываль у Таліне]] | Галоўны прыз і дыплом (раздзел мастацкіх фільмаў) | Віктар Тураў, здымачная група<ref>{{cite web|url=http://www.belarusfilm.by/studio/personas/2048/|title=Туров Виктор Тимофеевич|publisher=«[[Беларусьфільм]]»|lang=ru|access-date=2021-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205231727/http://belarusfilm.by/studio/personas/2048/|archive-date=2018-12-05}}</ref> | {{перамога}} |- | 1982 | [[XIII Міжнародны кінафестываль у Карлавых Варах]] | Прыз за найлепшы акцёрскі ансамбль | акцёры фільма | {{перамога}} |- | 1982 | [[Міжнародны кінафестываль у Маніле]] (Філіпіны) | Спецыяльны прыз | Віктар Тураў, здымачная група<ref>{{cite web|url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Culture/r16p16.html|title=Кінамастацтва. Мясцовыя кінастудыі|publisher=Край Магілёўскі|access-date=2017-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025170150/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Culture/r16p16.html|archive-date=25 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref> | {{перамога}} |- | [[1984 год у гісторыі кіно|1984]] | [[Дзяржаўная прэмія СССР]] | Ганаровае званне і медаль | Алена Барзова, Генадзь Гарбук і Юрый Гарабец{{sfn|И. Авдеев, Л. Зайцева|2000|с=299}} | {{перамога}} |- |} == Пракат == Прэм’ера фільма адбылася ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] [[17 жніўня]] 1981 года. Першы паказ праходзіў у [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Доме кіно]], прысутнічала ўся здымачная група на чале з рэжысёрам Віктарам Туравым, адбылася ўрачыстая частка, паказ фільма, банкет. Падчас кінапракату кінастужку паглядзелі 4,1 мільёна савецкіх гледачоў<ref name="kino">{{cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/45166/dates/|title=Люди на болоте (1981)|publisher=[[КиноПоиск]]|lang=ru|access-date=2021-11-30}}</ref>. У кінатэатрах фільм дэманстраваўся з 453 афіцыйна створаных копій кінаплёнак. Аднак, пасля прэм’еры «Людзей на балоце», у адным з інтэрв’ю Віктар Тураў выказваў крыўду на нізкую зацікаўленасць мінскай публікі карцінай і яе халодны прыём: {{Цытата|Я паставіў фільм паводле аднаго з самых знакавых раманаў беларускай літаратуры. Вам гэта нецікава? Тады што вам цікава?}} Фільм дэманструецца ў кінатэатрах [[Беларусь|Беларусі]] па сённяшні дзень у межах рэтрапаказаў<ref>{{cite web|url=https://www.racyja.com/kultura/100-gadou-ivanu-melezhu/|title=100 гадоў Івану Мележу|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=21-02-10|access-date=2021-12-10|ref=racyja|last=Баль|first=Барыс|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210071503/https://www.racyja.com/kultura/100-gadou-ivanu-melezhu/|archive-date=10 снежня 2021|url-status=dead}}</ref>. == Сіквел == У 1982 годзе рэжысёр Віктар Тураў зняў працяг фільма. Новая стужка мела назву «[[Подых навальніцы (фільм)|Подых навальніцы]]» і здымалася па аднайменным рамане Івана Мележа. Таксама пад кіраўніцтвам Турава, з выкарыстаннем у якасці літаратурнай асновы рамана «[[Завеі, снежань]]», зняты аднасерыйны тэлевізійны фільм «[[Апейка (фільм)|Апейка]]», які ў 1985 годзе разам з першымі дзвюма кінастужкамі быў аб’яднаны ў васьмісерыйную тэлевізійную эпапею «Людзі на балоце»<ref>{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/u-snakh-gulyayu-z-batskam-pa-nabyarezhnay-yalty.html|title=Дачка Івана Мележа: Пры любой нагодзе ен імкнуўся на сваё Палессе|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|date=2016-02-05|access-date=2021-12-10|ref=sb|last=СВИРКО|first=Ирина}}</ref>. == Адрозненні паміж фільмам і кнігай == Фільм Віктара Турава сюжэтам кардынальна не адрозніваецца ад рамана Івана Мележа. У ліку асноўных адрозненняў знаходзяцца шмат прапушчаных, у асноўным другарадных, дэталяў і сцэн. Аднак глыбіннае адрозненне фільма ад рамана заключаецца ў тым, што кніга была прысвечана станаўленню і памылкам савецкай улады — Іван Мележ напісаў у часы ''«[[Хрушчоўская адліга|адлігі]]»'' антысталінскую па духу нацыянальную эпапею. У сваю чаргу ў фільме, дзе ідэйныя персанажы аказваюцца на перыферыі сюжэту і няма адсылак ні да [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]], ні да [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]], сувязь герояў з гісторыяй краіны становіцца стыхійнай. Гэта проста пакутлівыя абставіны, у якіх галоўнымі героямі рухаюць страх, адчай і надзеі на лепшае сытае жыццё. У фільме зведзена на нішто значная для рамана лінія сельскага інтэлігента Апейкі — галоўнага станоўчага героя, які выступаў за ''«чалавечую»'' калектывізацыю. У выніку фільм факусіруецца на лёсах простых, бедных ці заможных, сялян<ref>{{cite web|url=http://n-europe.eu/tables/2012/11/09/lyudi_na_bolote_kak_natsionalnyi_artkhaus|title=«Люди на болоте» как национальный артхаус|publisher=«Новая Европа»|date=2012-11-09|access-date=2021-12-10|lang=ru|ref=n|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116061210/https://n-europe.eu/tables/2012/11/09/lyudi_na_bolote_kak_natsionalnyi_artkhaus|archive-date=2021-01-16|last=Романова|first=Ольга}}</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=С. И. Юткевич.|загаловак=КІНО: Энцыклапедычны слоўнік|арыгінал=КИНО: Энциклопедический словарь |месца=М.|выдавецтва=«Советская энциклопедия»|год=1987|старонкі=83|ref=С. И. Юткевич}} * {{кніга|аўтар=Игорь Авдеев, Лариса Зайцева.|загаловак=Усе беларускія фільмы: каталог-даведнік. Ігравое кіно (1971-1983)|арыгінал=Все белорусские фильмы: каталог-справочник. Игровое кино (1971—1983)|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларуская навука»|год=2000|том=2|старонак=299|isbn=985-08-0349-5|ref=И. Авдеев, Л. Зайцева}} * {{кніга|аўтар=А. А. Карпилова.|загаловак=Экран и культурное наследие Беларуси|спасылка=https://books.google.by/books?id=_cKoBAAAQBAJ&pg=PA354&lpg=PA354&dq=%D0%B4%D1%8B%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B+%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC&source=bl&ots=XyXVnRGKgk&sig=LbH59VSYjXcEjPyv_daQPxDmngo&hl=be&sa=X&ved=0ahUKEwjswYqe98TTAhXIFZoKHV-jCbM4FBDoAQgwMAY#v=onepage&q&f=false|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларуская навука»|год=2011|старонкі=354|старонак=383|isbn=978-985-08-1321-3|ref=А. А. Карпилова}} * {{кніга|аўтар = Владимир Орлов.|загаловак = Магия многоцветного экрана, или За кадром, за кулисами с друзьями и актрисами|месца = Мн.|выдавецтва = «Харвест»|год = 2015|старонак = 512|isbn = 978-985-18-3760-7|тыраж = 1000|ref=В. Орлов}} * {{артыкул |аўтар=Костюкович М. Г. |загаловак=Приёмы сюжетосложения экранизации-переложения (на основе сценариев к фильму «Люди на болоте») |спасылка=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/39501581/abrazy_na_szkle-Tradycyi-cz.1-with-cover-page-v2.pdf?Expires=1640088995&Signature=b0gTi7nNk1kBMmLYgOSeK8jzKWIXUkUV3ZXGyX6d-FMIG~Z9rUR4Zu2X9w69wFxH12l~x6D9rPy0FjjDFoHl2-XCv2BpOhHdm2O8kLLlRsRqFL1F6tcN6bp376KBLXecvFlN~DlbD~Yf~l4pknHpPLP0-ZdkhNHZOSP-wUBjLMO~myxj3tdE2zoHxhFyabjuVwxn8ebtDvWa8XvINlWFl9qFVY-mqgGBHnGINcNfMwhAgCYRUDus~wGzVUOUTtm5MhdoiIuufYOqj-sINUPQfyOfPgbMRETl-eB9JOG2M55LMej14AdgfC6Kb2bXR9XwxB96KDauOlEytTfm8d0CHQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=298 |выданне=Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтва |тып=Матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (28―29 лістапада 2013 года, г. Мінск) |месца=Мінск |выдавецтва=«Права і эканоміка» |год=2014 |старонкі=298―302 |isbn=978-985-552-325-4 |мова=ru |ref=Костюкович М. Г. |archive-url=https://web.archive.org/web/20211221113525/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/39501581/abrazy_na_szkle-Tradycyi-cz.1-with-cover-page-v2.pdf?Expires=1640088995&Signature=b0gTi7nNk1kBMmLYgOSeK8jzKWIXUkUV3ZXGyX6d-FMIG~Z9rUR4Zu2X9w69wFxH12l~x6D9rPy0FjjDFoHl2-XCv2BpOhHdm2O8kLLlRsRqFL1F6tcN6bp376KBLXecvFlN~DlbD~Yf~l4pknHpPLP0-ZdkhNHZOSP-wUBjLMO~myxj3tdE2zoHxhFyabjuVwxn8ebtDvWa8XvINlWFl9qFVY-mqgGBHnGINcNfMwhAgCYRUDus~wGzVUOUTtm5MhdoiIuufYOqj-sINUPQfyOfPgbMRETl-eB9JOG2M55LMej14AdgfC6Kb2bXR9XwxB96KDauOlEytTfm8d0CHQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=298 |archive-date=21 снежня 2021 |archivedate=21 снежня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211221113525/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/39501581/abrazy_na_szkle-Tradycyi-cz.1-with-cover-page-v2.pdf?Expires=1640088995&Signature=b0gTi7nNk1kBMmLYgOSeK8jzKWIXUkUV3ZXGyX6d-FMIG~Z9rUR4Zu2X9w69wFxH12l~x6D9rPy0FjjDFoHl2-XCv2BpOhHdm2O8kLLlRsRqFL1F6tcN6bp376KBLXecvFlN~DlbD~Yf~l4pknHpPLP0-ZdkhNHZOSP-wUBjLMO~myxj3tdE2zoHxhFyabjuVwxn8ebtDvWa8XvINlWFl9qFVY-mqgGBHnGINcNfMwhAgCYRUDus~wGzVUOUTtm5MhdoiIuufYOqj-sINUPQfyOfPgbMRETl-eB9JOG2M55LMej14AdgfC6Kb2bXR9XwxB96KDauOlEytTfm8d0CHQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=298 }} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{commons}} * [http://www.ruskino.ru/mov/3541 «Людзі на балоце»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161204051652/http://ruskino.ru/mov/3541 |date=4 снежня 2016 }} {{Ref-ru}} на сайце ''Ruskino.ru'' {{рэйтынг-10|5.5}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Фільмы Віктара Турава}} {{Выдатны артыкул|Кінематограф}} [[Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»]] [[Катэгорыя:Фільмы Віктара Турава]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 1981 года]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР 1981 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Фільмы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Экранізацыі раманаў]] rpxdiu807uj6hmu4yaxtj3ta3brjfvp Лядзецкі сельсавет 0 352620 5134704 4804307 2026-05-01T17:50:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134704 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лядзецкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Столінскі раён]] |Уключае = 4 населеныя пункты |Сталіца = [[Лядзец]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1849 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лядзецкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Столінскі раён|Столінскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], [[Беларусь]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Лядзец]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Давыд-Гарадоцкі раён|Давыд-Гарадоцкага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|3|||191}}</ref>. Пасля скасавання раёна 19 студзеня 1961 года сельсавет далучаны да Столінскага раёна<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|||425}}</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 4 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|34}}</ref>. == Склад == * Вёска [[Вялікія Арлы (вёска)|Вялікія Арлы]] * Вёска [[Гарадзец (Столінскі раён)|Гарадзец]] * Аграгарадок [[Лядзец]] * Вёска [[Малыя Арлы]] == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2470 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 98,4 % — [[беларусы]], 1,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1849 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лядзецкі сельсавет}} {{Столінскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Лядзецкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Давыд-Гарадоцкі раён|child|загаловак=Лядзецкі сельсавет у [[Давыд-Гарадоцкі раён|Давыд-Гарадоцкім раёне]] (1940—1961)}} |спіс2 = {{Столінскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лядзецкі сельсавет у [[Столінскі раён|Столінскім раёне]] (з 1961)}} }} [[Катэгорыя:Лядзецкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Давыд-Гарадоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 9tgfe4gu01pj2eb16wgjg31ey968x3q Кадзуо Іманісі 0 354162 5134712 4778856 2026-05-01T18:17:03Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя 5134712 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = |выява = |поўнае імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Японія}} |дата смерці = |цяперашні клуб = |нумар = |пазіцыя = [[Абаронца (футбол)|абаронца]] |клубы = {{футбольная кар’ера |1963—1969|{{Сцяг|Японія||20px}} [[ФК Санфрэчэ Хірасіма|Таё Індастрыс]]| }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |1966|{{Сцяг|Японія||20px}} [[Зборная Японіі па футболе|Японія]]|3 (0) }} }} '''Кадзуо Іманісі''' ({{lang-ja|今西 和男}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Японія|японскі]] [[Футбол|футбаліст]]. У 1966 годзе выступаў за [[Зборная Японіі па футболе|нацыянальную зборную Японіі]]. == Статыстыка == {| class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|{{Сцяг|Японія||20px}} [[Зборная Японіі па футболе|Зборная Японіі]] |- !Год!!Гульні!!Галы |- |1966||3||0 |- !Усяго||3||0 |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Іманісі Кадзуо}} [[Катэгорыя:Футбалісты Японіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Японіі па футболе]] rx8mqz133bnv9jm901gzqrbtqqp5ncj Лёзненскі сельсавет 0 439442 5134755 4638729 2026-05-01T19:52:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134755 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лёзненскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лёзненскі раён]] |Уключае = 41 населены пункт |Сталіца = [[Лёзна]] (не ўваходзіць у склад) |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2754 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лё́зненскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — гарадскі пасёлак [[Лёзна]] (не ўваходзіць у склад сельсавета). == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Лёзненскага раёна [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — мястэчка Лёзна. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Лёзненскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. 27 верасня 1938 года Лёзна атрымала статус гарадскога пасёлка. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Чарніцкі сельсавет|Чарніцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 17 ліпеня 1964 года ў склад сельсавета са [[Стасеўскі сельсавет (Лёзненскі раён)|Стасеўскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты ([[Красыншчына]], [[Уна (Лёзненскі раён)|Уна]] і [[Шахі]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 17 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 31 (1071).</ref>. Да 1972 года цэнтр сельсавета перанесены з гарадскога пасёлка Лёзна ў вёску [[Зубкі (Лёзненскі раён)|Зубкі]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Лёзненскага сельсавета 31 населены пункт<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|50}}</ref>. 8 красавіка 2004 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Стасеўскі сельсавет (Лёзненскі раён)|Стасеўскага сельсавета]] (16 населеных пунктаў: вёскі [[Асіпоўшчына (Лёзненскі раён)|Асіпоўшчына]], [[Баяры (Лёзненскі раён)|Баяры]], [[Бычкова (Лёзненскі раён)|Бычкова]], [[Вялікае Сяло (Лёзненскі раён)|Вялікае Сяло]], [[Забалацце (Лёзненскі сельсавет)|Забалацце]], [[Канашкава]], [[Кляўцы]], [[Красыні (Лёзненскі сельсавет)|Красыні]], [[Навароцце]], [[Пыжы]], [[Свірбы]], [[Смародзіна]], [[Стасева]], [[Шарыкі]], [[Шумшчына (Лёзненскі раён)|Шумшчына]] і [[Шэркіна]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. Да 2005 года цэнтр сельсавета вернуты ў гарадскі пасёлак Лёзна. 26 чэрвеня 2018 года скасавана вёска [[Вагараўшчына]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918v0090371&p1=1 Решение Лиозненского районного Совета депутатов от 26 июня 2018 г. № 22 Об упразднении сельского населенного пункта Лиозненского района]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3122 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=9 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 85,6 % — [[беларусы]], 11,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,5 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2754 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=9 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Іншае == Будынак адміністрацыі сельсавета знаходзіцца ў гарадскім пасёлку Лёзна на вуліцы Чарняхоўскага, дом 4. Да 2011 года ў гэтым будынку размяшчалася [[гасцініца]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лёзненскі сельсавет}} {{Лёзненскі раён}} [[Катэгорыя:Лёзненскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] nc97282qrkibu88flnzmw7vja3m1vqg Максім Ігаравіч Імярэкаў 0 443708 5134917 4834068 2026-05-02T11:52:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134917 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст | імя = Максім Імярэкаў | поўнае імя = Максім Ігаравіч Імярэкаў | выява = | апісанне выявы = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Украіна}} | рост = | вага = | пазіцыя = [[Абаронца (футбол)|абаронца]] | цяперашні клуб = {{Сцяг|Грэцыя}} [[ФК Атрамітас Афіны|Атрамітас]] | нумар = | моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |2005—2008|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр (Данецк)]]| }} | клубы = {{футбольная кар’ера |2008—2011|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр (Данецк)]]|0 (0) |2008—2010|{{Фарм-клуб}} {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Шахцёр-3 Данецк|Шахцёр-3 (Данецк)]]|13 (1) |2011—2013|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Металург Запарожжа|Металург (Запарожжа)]]|10 (0) |2011—2012|{{Фарм-клуб}} {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Металург-2 Запарожжа|Металург-2 (Запарожжа)]]|9 (0) |2013| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]]|0 (0) |2014—2016|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Александрыя|Александрыя]]|33 (2) |2016—2017| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ (Жодзіна)]]|26 (2) |2017—2018| {{Сцяг|Кіпр||20px}} [[ФК Эрміс Арадыпу|Эрміс (Арадыпу)]]|26 (2) |2018—2021|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Дзясна Чарнігаў|Дзясна (Чарнігаў)]]|61 (4) |2021—2023|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Зара Луганск|Зара (Луганск)]]|46 (5) |2023—|{{Сцяг|Грэцыя||20px}} [[ФК Атрамітас Афіны|Атрамітас (Афіны)]]| }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2008—2009|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[Зборная Украіны па футболе U-17|Украіна (да 17)]]|4 (0) |2008—2010|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[Зборная Украіны па футболе U-19|Украіна (да 19)]]|10 (1) |2010|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[Зборная Украіны па футболе U-21|Украіна (да 21)]]|4 (0) }} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 4 жніўня 2023 | абнаўленне дадзеных аб зборнай = 25 ліпеня 2017 }} '''Максім Імярэкаў''' (нар. {{ДН|23|1|1991}}, {{МН|Данецк}}, [[УССР]]) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[абаронца (футбол)|абаронца]] грэчаскага клуба [[ФК Атрамітас Афіны|«Атрамітас»]] з [[Афіны|Афінаў]]. == Клубная кар’ера == Выхаванец клубнай школы данецкага [[ФК Шахцёр Данецк|«Шахцёра»]], аднак за асноўную каманду не згуляў ніводнага матча, выступаў толькі за моладзевую каманду і фарм-клуб [[ФК Шахцёр-3 Данецк|«Шахцёр-3»]]. З лета 2011 года па вясну 2013 года быў іграком запарожскага [[ФК Металург Запарожжа|«Металурга»]]. У жніўні 2013 года стаў іграком беларускага клуба [[ФК Белшына|«Белшына»]], аднак ужо праз тыдзень па сямейных абставінах пакінуў каманду, не правёўшы ніводнага матча<ref>[https://by.tribuna.com/football/156446990.html Максим Имереков покинул «Белшину»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210602214158/https://by.tribuna.com/football/156446990.html |date=2 чэрвеня 2021 }}. by.tribuna.com.</ref>. З 2014 па 2016 год выступаў за [[ФК Александрыя|«Александрыю»]], з якой атрымаў перамогу ва ўкраінскай Першай лізе. У ліпені 2016 года зноў апынуўся ў Беларусі, падпісаўшы кантракт з жодзінскім [[ФК Тарпеда-БелАЗ|«Тарпеда-БелАЗ»]]<ref>[http://www.pressball.by/news/football/239047 Футбол. Украинский защитник Максим Имереков стал игроком «Торпедо»-БелАЗ]. pressball.by.</ref>. У складзе жодзінцаў стаў асноўным цэнтральным абаронцам. У ліпені 2017 года ў сувязі з заканчэннем тэрміну дзеяння кантракта пакінуў клуб<ref>[http://football.by/news/102427.html Украинский защитник Имереков покинул «Торпедо-БелАЗ»]. football.by.</ref>. У жніўні 2017 года стаў іграком кіпрскага [[ФК Эрміс Арадыпу|«Эрміса»]]<ref>[http://football.by/news/102908.html Экс-защитник «Торпедо-БелАЗ» продолжит карьеру на Кипре]. football.by.</ref>. 19 верасня 2018 года перайшоў у [[чарнігаў]]скую [[ФК Дзясна Чарнігаў|«Дзясну»]]<ref>{{cite web|date=2018-09-20|url=http://desna.football/maksim-imerekov-gravets-fk-desna/|publisher=Афіцыйны сайт ФК «Дзясна» (Чарнігаў)|title=Максим Імереков — гравець ФК «Десна»|accessdate=2018-09-20|lang=uk|archive-date=20 верасня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920161153/http://desna.football/maksim-imerekov-gravets-fk-desna/|url-status=dead}}</ref>, дзе стаў адным з асноўных ігракоў. У маі 2021 года пакінуў каманду, а ў чэрвені 2021 года ў якасці свабоднага агента падпісаў двухгадовы кантракт з луганскай [[ФК Зара Луганск|«Зарой»]]. У жніўні 2023 года перайшоў у грэчаскі [[ФК Атрамітас Афіны|«Атрамітас»]]. == Дасягненні == * {{Сцяг|Украіна||20px}} {{Бр}} Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Украіны па футболе|чэмпіянату Украіны]]: 2022/23 * {{Сцяг|Украіна||20px}} Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Украіны па футболе|Першай лігі чэмпіянату Украіны]]: 2014/15 == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Імярэкаў Максім Ігаравіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Украіны]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр-3 Данецк]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Данецк]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Металург-2 Запарожжа]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Металург Запарожжа]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Белшына]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Александрыя]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Эрміс Арадыпу]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дзясна Чарнігаў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Зара Луганск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Атрамітас Афіны]] gz7730yx52ych8as9jqacvxrs41x5n5 Шаблон:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр 10 466831 5134653 4996055 2026-05-01T14:28:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134653 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = Храмы |спіс1 = * [[Крыжаўзвіжанскі сабор (Полацк)|Крыжаўзвіжанскі сабор]] * [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнская царква]] * [[Свята-Ефрасіннеўская царква (Полацк)|Ефрасіннеўская царква]] * [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|Храм-пахавальня]]<sup>1</sup> |загаловак2 = Збудаванні |спіс2 = * [[Брама-званіца Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра|Брама-званіца]] * [[Трапезны дом Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра|Трапезная]] * [[Жылыя карпусы Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра|Жылыя карпусы]] |загаловак3 = Рэчы |спіс3 = * [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] * [[Пячатка Ефрасінні Полацкай з Полацка|Пячаць Ефрасінні Полацкай]] |загаловак4 = Постаці |спіс4 = * [[Ефрасіння Полацкая]] * [[Гардзіслава Святаслаўна]] * [[Ульяна Фёдараўна Ямантавіч-Падбярэзская|Ульяна з Ямантавічаў]] |стыль_унізе = |унізе = <sup>1</sup>не захаваўся }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Праваслаўе]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Полацк]] </noinclude> 73fboi9x46swhysyvkw2in8euwmihqb Мазалаўскі сельсавет (Мсціслаўскі раён) 0 469382 5134866 4702545 2026-05-02T08:22:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134866 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Мазалаўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Мазалаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мсціслаўскі раён]] |Уключае = 15 населеных пунктаў |Сталіца = [[Мазалава (Мсціслаўскі раён)|Мазалава]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 927 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ма́залаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Мсціслаўскі раён|Мсціслаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Мазалава (Мсціслаўскі раён)|Мазалава]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Клінскі сельсавет''' у складзе Мсціслаўскага раёна [[Калінінская акруга|Калінінскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Клін (Мсціслаўскі раён)|Клін]]. 21 жніўня 1925 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Мазалава, сельсавет перайменаваны ў Мазалаўскі. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Мсціслаўскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Татаршчынскі сельсавет|Татаршчынскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 18 лістапада 1966 года ў склад [[Капачоўскі сельсавет|Капачоўскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты ([[Глазаўшчына]], [[Гутараўшчына (Мсціслаўскі раён)|Гутараўшчына]] і [[Клін (Мсціслаўскі раён)|Клін]]), у склад [[Ходасаўскі сельсавет|Ходасаўскага сельсавета]] — 6 населеных пунктаў ([[Бязводзічы]], [[Зялёная Дуброва (Мсціслаўскі раён)|Зялёная Дуброва]], [[Пабеда (Мсціслаўскі раён)|Пабеда]], [[Суш (Мсціслаўскі раён)|Суш]], [[Туроўка]] і [[Шэйкі (Мсціслаўскі раён)|Шэйкі]]), у склад новаўтворанага [[Мушынскі сельсавет|Мушынскага сельсавета]] — вёска [[Пірагова (Мсціслаўскі раён)|Пірагова]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 лістапада 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 1 (1159).</ref>. 20 лістапада 2013 года ў склад сельсавета з [[Сялецкі сельсавет (Мсціслаўскі раён)|Сялецкага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты (вёскі [[Вялікая Зяціца]], [[Галкавічы]], [[Жыгалава (Мсціслаўскі раён)|Жыгалава]] і [[Лар’янава]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 ноября 2013 г. № 23-1 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (11 населеных пунктаў) — 976 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 89,4 % — [[беларусы]], 7,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,9 % — [[немцы ў Беларусі|немцы]], 0,8 % — [[грузіны ў Беларусі|грузіны]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (15 населеных пунктаў) — 927 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://www.mstislavl.gov.by/uploads/files/2022/vlast/selisp/mazolovo.pdf Інфармацыя пра Мазалаўскі сельсавет на сайце Мсціслаўскага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231118193026/http://www.mstislavl.gov.by/uploads/files/2022/vlast/selisp/mazolovo.pdf |date=18 лістапада 2023 }} {{Мазалаўскі сельсавет (Мсціслаўскі раён)}} {{Мсціслаўскі раён}} [[Катэгорыя:Мазалаўскі сельсавет (Мсціслаўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] psfvvjpywkiifl43axbqsf9hwtbzix7 Лютненскі сельсавет 0 469558 5134696 4937140 2026-05-01T16:52:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134696 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лютненскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мсціслаўскі раён]] |Уключае = 14 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лютня (Мсціслаўскі раён)|Лютня]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[20 лістапада]] [[2013]] |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1125 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лю́тненскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Мсціслаўскі раён|Мсціслаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Лютня (Мсціслаўскі раён)|Лютня]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Старасельскі сельсавет''' у складзе Мсціслаўскага раёна [[Калінінская акруга|Калінінскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Старое Сяло (Мсціслаўскі раён)|Старое Сяло]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Мсціслаўскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 18 лістапада 1966 года ў склад сельсавета з [[Падсолтаўскі сельсавет|Падсолтаўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Леснікі (Мсціслаўскі раён)|Леснікі]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 лістапада 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 1 (1159).</ref>. 6 красавіка 1973 года скасавана вёска [[Фастава]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 6 красавіка 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 12 (1386).</ref>, у сакавіку 1977 года — вёска [[Бобрыкі (Мсціслаўскі раён)|Бобрыкі]]<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 і 29 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. 29 мая 1978 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Лютня, сельсавет перайменаваны ў Лютненскі<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 29 мая 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. 20 лістапада 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Капачоўскі сельсавет|Капачоўскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 ноября 2013 г. № 23-1 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 1125 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 93,9 % — [[беларусы]], 5,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. == Склад == На момант скасавання ў сельсавет уваходзіла 14 населеных пунктаў: * [[Банькаўшчына]] — вёска * [[Будагошч]] — вёска * [[Гімбатаўка]] — вёска * [[Дзеснакіта]] — вёска * [[Дубасна]] — вёска * [[Казлоўка (Мсціслаўскі раён)|Казлоўка]] — вёска * [[Кандратаўск]] — вёска * [[Красная Паляна (Мсціслаўскі раён)|Красная Паляна]] — вёска * [[Красны Бераг (Мсціслаўскі раён)|Красны Бераг]] — вёска * [[Лютня (Мсціслаўскі раён)|Лютня]] — вёска * [[Рассвет (Мсціслаўскі раён)|Рассвет]] — вёска * [[Старое Сяло (Мсціслаўскі раён)|Старое Сяло]] — вёска * [[Чарнілава]] — вёска * [[Шамаўшчына]] — вёска {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Мсціслаўскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мсціслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] r9lssk092ij5qshfi38udl745g1yr4y Лядскі сельсавет (Чэрвеньскі раён) 0 472182 5134705 4930466 2026-05-01T18:03:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134705 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лядскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Чэрвеньскі раён]] |Уключае = 52 населеныя пункты |Сталіца = [[Ляды (Чэрвеньскі раён)|Ляды]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1884 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = https://cherven.gov.by/ru/rukovodstvo/selskie-ispolnitelnye-komitety/lyadenskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.html |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Лядскі сельсавет}} '''Ля́дскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Ляды (Чэрвеньскі раён)|Ляды]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Лядскі (Старалядзенскі) сельсавет''' у складзе Чэрвеньскага раёна [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Старыя Ляды (Чэрвеньскі раён)|Старыя Ляды]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Чэрвеньскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Горацкі сельсавет (Чэрвеньскі раён)|Горацкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 18 сакавіка 1985 года скасавана вёска [[Трохгранны Дуб]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 18 сакавіка 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 13 (1819).</ref>. 27 лістапада 1989 года ў склад сельсавета з [[Калодзежскі сельсавет|Калодзежскага сельсавета]] перададзены 5 населеных пунктаў ([[Бярозаўка 2|Бярозаўка]], [[Велікаполле (Чэрвеньскі раён)|Велікаполле]], [[Дубнікі (Чэрвеньскі раён)|Дубнікі]], [[Плецявішча]] і [[Язоўкі]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 27 лістапада 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1990, № 23 (2009).</ref>. 30 кастрычніка 2009 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Хутарскі сельсавет (Чэрвеньскі раён)|Хутарскага сельсавета]] (9 населеных пунктаў: [[Баранаўка (Чэрвеньскі раён)|Баранаўка]], [[Восава (Лядскі сельсавет)|Восава]], [[Вялікая Ганута]], [[Малая Ганута]], [[Матусоўка]], [[Падасінаўка]], [[Падрубеж]], [[Палянка (Чэрвеньскі раён)|Палянка]] і [[Пятроўка (Чэрвеньскі раён)|Пятроўка]])<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf|date=28 чэрвеня 2021}}</ref>. 28 мая 2013 года ў склад сельсавета з [[Калодзежскі сельсавет|Калодзежскага сельсавета]] перададзены 12 населеных пунктаў ([[Амяло]], [[Барсукі (Лядскі сельсавет)|Барсукі]], [[Буйное]], [[Ведрыца]], [[Гарадзішча (Лядскі сельсавет)|Гарадзішча]], [[Карпілаўка (Лядскі сельсавет)|Карпілаўка]], [[Красная Змена]], [[Луніца]], [[Новая Ніва (Чэрвеньскі раён)|Новая Ніва]], [[Ратнае]], [[Хутар (Лядскі сельсавет)|Хутар]] і [[Юравічы (Чэрвеньскі раён)|Юравічы]])<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=31 сакавіка 2016}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (31 населены пункт) — 1440 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 94,4 % — [[беларусы]], 3,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (52 населеныя пункты) — 1884 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лядскі сельсавет (Чэрвеньскі раён)}} {{Чэрвеньскі раён}} [[Катэгорыя:Лядскі сельсавет (Чэрвеньскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] rh7d4bcj2q71fjvnej25mxnuxwwxn5h Ліпеньскі сельсавет 0 472263 5134806 4634935 2026-05-01T23:52:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134806 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ліпеньскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Асіповіцкі раён]] |Уключае = 14 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ліпень (Асіповіцкі раён)|Ліпень]] |Датаўтварэння = [[1927]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1383 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = https://osipovichi.gov.by/ru/lipen-ru/ |Заўвагі = }} '''Лі́пеньскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2010 г. вёска) [[Ліпень (Асіповіцкі раён)|Ліпень]]. == Геаграфія == Ліпеньскі сельсавет знаходзіцца ў цэнтральнай частцы Асіповіцкага раёна. == Гісторыя == Утвораны ў 1927 годзе ў складзе [[Свіслацкі раён (Бабруйская акруга)|Свіслацкага раёна]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Свіслацкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Асіповіцкага раёна БССР. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Асіповіцкім раёне Магілёўскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Магілёўскай вобласці. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года — у складзе адноўленага Асіповіцкага раёна. == Насельніцтва == Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета — 1458 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 90,6 % — [[беларусы]], 7,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1383 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Мікалай Васільевіч Максіменка]] (нар. 1942) — беларускі фізік-тэарэтык, доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар; * [[Алег Георгіевіч Слука]] (нар. 1941) — доктар гістарычных навук, прафесар, лаўрэат прэміі [[Камсамол|Ленінскага камсамола]] і Саюза журналістаў Рэспублікі Беларусь, узнагароджаны граматай [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]; * [[Іван Майсеевіч Стальмашонак]] (1902—1976) — беларускі вучоны ў галіне хірургіі, кандыдат медыцынскіх навук, дацэнт. Узнагароджаны двума [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга]], [[Ордэн «Знак Пашаны»|ордэнамі «Знак Пашаны»]], [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]], медалямі; * [[Ілля Майсеевіч Стальмашонак]] (1918—1998) — кандыдат тэхнічных навук, ганаровы грамадзянін г. [[Горкі]] Магілёўскай вобласці. У 1954—1973 гг. працаваў дэканам землеўпарадкавальнага факультэта, загадчыкам кафедры [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі]]; * [[Уладзімір Іванавіч Стальмашонак]] (1928—2013) — [[народны мастак Беларусі]], [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь|заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]], ганаровы грамадзянін Асіповіцкага раёна. Узнагароджаны Ганаровымі граматамі Вярхоўных Саветаў Беларусі і Расіі, ордэнам «Знак Пашаны», медалямі. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|117214}} {{Ліпеньскі сельсавет}} {{Асіповіцкі раён}} [[Катэгорыя:Ліпеньскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Свіслацкага раёна (Бабруйская акруга)]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бабруйскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1927 годзе]] r6p2u8kqaiyp19pqpjbsed4m95cabry Горад Гонёндз 0 475996 5134787 2695056 2026-05-01T22:03:16Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ганёндз]] 5134787 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ганёндз]] 66658s6oxi459unrnwwcgh1g5y1fsfo Горад Семятычы 0 479646 5134793 2710546 2026-05-01T22:04:23Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Сямятычы]] 5134793 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сямятычы]] 5chl401dk4sejzusrve74j303d1mdzs Горад Сэйны 0 479849 5134792 2710971 2026-05-01T22:04:12Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Сейны]] 5134792 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сейны]] jyozuc1e0ub3qjw5ndikey8rncb5d7y Аляксандр Сяргеевіч Бусырскі 0 480562 5134670 3222834 2026-05-01T15:21:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134670 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява = |памер = |подпіс = |імя = |арыгінальнае імя = |грамадзянства = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах = |стыль = |найважнейшыя пабудовы = |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Аляксандр Сяргеевіч Бусырскі''' ({{ДН|24|12|1806}} — пасля {{ДС|||1845}}) — беларускі [[архітэктар]]. Прадстаўнік [[класіцызм (архітэктура)|класіцызму]]<ref name=":0">{{Крыніцы/БелЭн|3|артыкул=Бусырскі Аляксандр Сяргеевіч}}</ref>. == Біяграфія == Скончыў [[Пецярбургская Акадэмія мастацтваў|Пецярбургскую Акадэмію мастацтваў]] у [[1830]] годзе. У 1833-37 гадах займаў пасаду [[магілёўскі губернскі архітэктар|магілёўскага губернскага архітэктара]]<ref name=":0" />. == Творчасць == Па яго праектах у [[Магілёў|Магілёве]] пабудаваны флігелі ваеннага шпіталя (1833) і да палаца ў сядзібе «[[Піпенберг]]» (1836), [[Магілёўскае павятовае вучылішча|павятовае]] і [[Магілёўскае прыходскае вучылішча|прыходскае]] вучылішчы (1834; усе не зберагліся)<ref name=":0" />. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|артыкул=Бусырскі Аляксандр Сяргеевіч|старонкі=358}} {{DEFAULTSORT:Бусырскі Аляксандр Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Магілёва]] [[Катэгорыя:Архітэктары класіцызму]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Магілёўскія губернскія архітэктары]] asoiy785jhufr15rzga6s5v54m8ykrp 5134671 5134670 2026-05-01T15:21:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134671 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява = |памер = |подпіс = |імя = |арыгінальнае імя = |грамадзянства = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах = |стыль = |найважнейшыя пабудовы = |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Аляксандр Сяргеевіч Бусырскі''' ({{ДН|24|12|1806}} — пасля {{ДС|||1845}}) — беларускі [[архітэктар]]. Прадстаўнік [[класіцызм (архітэктура)|класіцызму]]<ref name=":0">{{Крыніцы/БелЭн|3|артыкул=Бусырскі Аляксандр Сяргеевіч}}</ref>. == Біяграфія == Скончыў [[Пецярбургская Акадэмія мастацтваў|Пецярбургскую Акадэмію мастацтваў]] у [[1830]] годзе. У 1833-37 гадах займаў пасаду [[магілёўскі губернскі архітэктар|магілёўскага губернскага архітэктара]]<ref name=":0" />. == Творчасць == Па яго праектах у [[Магілёў|Магілёве]] пабудаваны флігелі ваеннага шпіталя (1833) і да палаца ў сядзібе «[[Піпенберг]]» (1836), [[Магілёўскае павятовае вучылішча|павятовае]] і [[Магілёўскае прыходскае вучылішча|прыходскае]] вучылішчы (1834; усе не зберагліся)<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|артыкул=Бусырскі Аляксандр Сяргеевіч|старонкі=358}} {{DEFAULTSORT:Бусырскі Аляксандр Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Магілёва]] [[Катэгорыя:Архітэктары класіцызму]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Магілёўскія губернскія архітэктары]] 23zcw2dt70tum0umulzaactozynuzrg 5134672 5134671 2026-05-01T15:21:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134672 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява = |памер = |подпіс = |імя = |арыгінальнае імя = |грамадзянства = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах = |стыль = |найважнейшыя пабудовы = |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Аляксандр Сяргеевіч Бусырскі''' ({{ДН|24|12|1806}} — пасля {{ДС|||1845}}) — беларускі [[архітэктар]]. Прадстаўнік [[класіцызм (архітэктура)|класіцызму]]<ref name=":0">{{Крыніцы/БелЭн|3|артыкул=Бусырскі Аляксандр Сяргеевіч}}</ref>. == Біяграфія == [[Файл:Połacak,_Spas,_Spaskaja._Полацак,_Спас,_Спаская_(1833).jpg|злева|міні|Абмерны чарцёж галоўнага фасада [[Спаская царква (Полацк)|Спаскай царквы]] ў [[Полацк|Полацку]], выкананы губернскім архітэктарам Аляксандрам Бусырскім у 1833 г.]] Скончыў [[Пецярбургская Акадэмія мастацтваў|Пецярбургскую Акадэмію мастацтваў]] у [[1830]] годзе. У 1833-37 гадах займаў пасаду [[магілёўскі губернскі архітэктар|магілёўскага губернскага архітэктара]]<ref name=":0" />. == Творчасць == Па яго праектах у [[Магілёў|Магілёве]] пабудаваны флігелі ваеннага шпіталя (1833) і да палаца ў сядзібе «[[Піпенберг]]» (1836), [[Магілёўскае павятовае вучылішча|павятовае]] і [[Магілёўскае прыходскае вучылішча|прыходскае]] вучылішчы (1834; усе не зберагліся)<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|артыкул=Бусырскі Аляксандр Сяргеевіч|старонкі=358}} {{DEFAULTSORT:Бусырскі Аляксандр Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Магілёва]] [[Катэгорыя:Архітэктары класіцызму]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Магілёўскія губернскія архітэктары]] 2ol7o635xm9ojdwez5bftwjg7b4qh4m Вёска Вяжанка 0 486043 5134796 2734487 2026-05-01T22:04:57Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Вежанка]] 5134796 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вежанка]] fnqr0uk3bqnvhywh3xmdum3u1hhnwx7 Вёска Длугасельцы 0 486894 5134788 2736210 2026-05-01T22:03:27Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Даўгасельцы]] 5134788 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Даўгасельцы]] bn1l2inkd0sd2bh1ws0volk10dw9347 Вёска Ласосьна Велька 0 490284 5134795 2754616 2026-05-01T22:04:46Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ласосна Вялікая]] 5134795 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ласосна Вялікая]] r24q1yv26uqksa9o8dvkq3b6raptptk Віктарас Баўбліс 0 532582 5134828 5083414 2026-05-02T05:33:53Z DobryBrat 5701 дапаўненне, катэгорыя, стыль 5134828 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Віктарас Баўбліс''' ({{lang-lt|Viktoras Baublys}}; {{ВДП}}) — літоўскі дыпламат, першы надзвычайны і паўнамоцны пасол [[Літва|Літвы]] ў [[Беларусь|Беларусі]] (1994—1998). == Біяграфія == Нарадзіўя 10 студзеня 1943 года. У 1972 годзе скончыў юрыдычны факультэт [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. У 1972—1983 гадах быў старшынёй Камісіі партыйнага кантролю Клайпедскага гарадскога камітэта Камуністычнай партыі Літвы, старшынёй Камітэта народнага кантролю. У 1979—1982 гадах навучаўся ў Вышэйшай партыйнай школе ў [[Ленінград]]зе. У 1983—1989 гадах быў інспектарам Цэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Літвы, першым сакратаром Клайпедскага гарадскога камітэта. У 1989—1991 гадах быў загадчыкам арганізацыйнага аддзела Цэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Літвы. У 1991—1992 гадах — кіраўнік Упраўлення па кантролі за прэсай пры Міністэрстве ўнутраных спраў Літоўскай Рэспублікі. У 1992—1993 гадах працаваў у прыватным бізнэсе. У 1993—1994 гадах — прэс-сакратар урада [[Адольфас Шляжавічус|Адольфаса Шлежавічуса]]. У 1994—1998 гадах — Пасол Літвы ў Беларусі. Пазней працаваў дарадцам Міністэрства замежных спраў Літоўскай Рэспублікі па супрацоўніцтве з Калінінградскай вобласцю Расійскай Федэрацыі, быў паслом па асаблівых даручэннях. У 2000—2001 гадах — дарадца прэм’ер-міністра Літвы [[Раландас Паксас|Раландаса Паксаса]]. У 2002—2005 гадах — Пасол Літвы ва [[Украіна|Украіне]], з 2002 года — пасол па сумяшчальніцтве ў Рэспубліцы Малдова і Рэспубліцы Грузія. У 2005—2009 гадах — генеральны консул Літвы ў [[Калінінград]]зе. Памёр у студзені 2026 года<ref name="lrt">{{Cite web|lang=lt|url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/2809113/mire-diplomatas-viktoras-baublys|title=Mirė diplomatas Viktoras Baublys|last=BNS|website=lrt.lt|date=2026-01-17|access-date=2026-01-17}}</ref>{{efn-ua|Памёр не пазней за 17 студзеня 2026 года<ref name="lrt"/>.|}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Заўвагі == {{Notelist-ua}} {{Паслы Літвы ў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Баўбліс Віктарас}} [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Літвы]] [[Катэгорыя:Паслы Літвы ў Беларусі]] f5sli73ztyu18ve9cw7amh607hf2g2g Людміла Канстанцінаўна Сухнат 0 541519 5134678 5037116 2026-05-01T15:49:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134678 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Людміла Канстанцінаўна Сухнат | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Міністр асветы БССР]] | парадак = 7 | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg | перыядпачатак = [[1985]] | перыядканец = [[1988]] | папярэднік = [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч|Міхаіл Мінкевіч]] | пераемнік = пасада скасаваная | прэм'ер = [[Уладзімір Ігнатавіч Бровікаў|Уладзімір Бровікаў]]<br/>[[Міхаіл Васілевіч Кавалёў|Міхаіл Кавалёў]] | каментар = | тытул_1 = Міністр народнай адукацыі Рэспублікі Беларусь | парадак_1 = | парадак-жан_1 = | пад імем_1 = | сцяг_1 = Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg | перыядпачатак_1 = [[1991]] | перыядканец_1 = [[1992]] | папярэднік_1 = пасада ўведзеная | пераемнік_1 = пасада скасаваная | прэм'ер_1 = [[Вячаслаў Францавіч Кебіч|Вячаслаў Кебіч]] | каментар | дата нараджэння = 22.07.1938 | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Людмі́ла Канстанці́наўна Сухнат''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі педагог, дзяржаўны і партыйны дзеяч, [[Міністэрства народнай адукацыі БССР|Міністр асветы БССР]] (1985—1988), Міністр народнай адукацыі БССР (1991), Міністр народнай адукацыі Рэспублікі Беларусь (1991—1992), [[заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларусь]]. == Біяграфія == Нарадзілася 22 ліпеня 1938 года ў в. [[Капланаўка]] Кіраўскага раёна [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Сям’я жыла небагата — у бацькоў не было сваёй зямлі. Напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] на тэрыторыі раёна быў створаны саўгас «Старыца», дзе бацька працаваў кавалём, а потым стаў старшынёй. У 1944 годзе сям’я Сухнат пераехала ў [[Мінск]]. У 1955 годзе скончыла сярэднюю школу № 12 г. Мінска<ref>[http://gymn12.minsk.edu.by/main.aspx?guid=82101 Структура экспозиции]</ref> на выдатна. У 1960 годзе з адзнакай скончыла [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|гістарычны факультэт]] [[Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага|Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. М. Горкага]]. Пасля заканчэння інстытута працавала настаўнікам у сярэдніх школах Мінска, выкладала гісторыю, грамадазнаўства, беларускую мову і літаратуру. Пазней працавала інспектарам, намеснікам загадчыка [[Мінск]]ага гарадскога аддзела народнай асветы. З 1970 па 1981 гады працавала ў [[Першамайскі раён (Мінск)|Першамайскім раёне]] г. Мінска намеснікам старшыні, сакратаром райкама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]. У 1981—1983 гадах працавала старшынёй выканкама раённага Савета народных дэпутатаў Першамайскага раёна г. Мінска<ref>[https://minskschool121.wixsite.com/50mayday-district/glavy-administracii-pervomajskogo-r Председатели Первомайского районного исполнительного комитета, главы администрации Первомайского района г. Минска]</ref>. У 1983—1984 гадах з’яўлялася сакратаром Мінскага гаркама КПБ. У 1985—1988 гадах працавала [[Міністэрства асветы БССР|Міністрам асветы Беларускай ССР]]. З 1988 года (год рэарганізацыі сістэмы адукацыі рэспублікі) працавала першым намеснікам [[Міністэрства народнай адукацыі БССР|Міністра народнай адукацыі БССР]]. У гэты перыяд з 1989 па 1992 год па службовых бавязках непасрэдна кіравала працай Упраўлення прафтэхадукацыі. З мая 1991 года па 19 жніўня 1991 года — Міністр народнай адукацыі БССР. З 19 жніўня 1991 года па студзень 1992 года — Міністр народнай адукацыі Рэспублікі Беларусь. Пазней працавала першым намеснікам Міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь, 25 красавіка 1994 года вызвалена ад пасады ў сувязі з выхадам на пенсію<ref>[https://etalonline.by/document/?regnum=c29400277 Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 25 апреля 1994 года № 277 «Об освобождении Л. К. Сухнат от должности первого заместителя Министра образования Республики Беларусь»]</ref>. == Узнагароды == * ганаровыя граматы Вярхоўнага Савета БССР і Міністэрства асветы Беларусі, * медалі, * ганаровае званне «[[Заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларусь]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Органы государственной власти Республики Беларусь (25 августа 1991 г. — 31 декабря 2008 г.) : справочник : в трёх томах / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь, Белорусский научно-исследовательский институт документоведения и архивного дела; авторы-разработчики: Э. М. Савицкий и др. ; редколлегия: В. И. Адамушко (главный редактор) [и др.]. Т. 1. — Минск : БелНИИДАД, 2019. — 369 с. ISBN 978-985-7131-32-7. — С. 212—213 == Спасылкі == * {{cite web|url = http://pto70.ripo.unibel.by/RUKOVODSTVO%20PTO/Suhnat.html|title = Сухнат Людмила Константиновна|language = ru|url-status = dead}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сухнат Людміла Канстанцінаўна}} [[Катэгорыя:Міністры асветы БССР]] [[Катэгорыя:Міністры адукацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Заслужаныя настаўнікі Рэспублікі Беларусь]] o2608qryju1g2fxn4513yn2kj29hxgy Людміла Фёдараўна Андзілеўка 0 550800 5134685 4337874 2026-05-01T16:05:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134685 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Андзілеўка}} {{Фарматаванне}} {{Пісьменнік | Імя = | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род = | Бацька = Фёдар Цімафеевіч Якушонак | Маці = Ганна Юстынаўна Якушонак | Жонка = | Муж = Леанід Іванавіч Андзілеўка | Дзеці = сын Ціхан 1979 г.н., дачка Алена 1981 г.н., дачка Ганна 1987 г.н. | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = проза, апавяданні, экспрэсіўная лірыка, роздум | Дэбют = першая падборка апавяданняў «Абразкі» («ЛіМ», сакавік 1994), першая кніга прозы «Проста ноч на дварэ» (1998), першы ўдзел у міжнароднай выставе жывапісу (2007, Музей наіўнага мастацтва, Масква) | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Людміла Фёдараўна Андзілеўка''' (нар. {{ДН|13|2|1958}}, {{МН|Глыбокае|ў Глыбокім|Глыбокае}}, [[Віцебская вобласць]]) — [[беларусы|беларуская]] [[пісьменнік|пісьменніца]], [[проза|празаік]], [[мастак|мастачка]] ў жанры [[Інсітнае мастацтва|наіў]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1958 годзе ў горадзе [[Глыбокае]]. Вучылася ў Глыбоцкай школе № 1. З 1973 па 1977 гады вучылася ў [[Наваполацк]]у ў музычным вучылішчы, з 1984 па 1989 гады — у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Інстытуце культуры]] ў Мінску. З 1977 па 2007 гады працавала ў дзіцячай музычнай школе гарадскога пасёлка [[Падсвілле]] Глыбоцкага раёна Віцебскай вобласці — выкладчыкам, дырэктарам школы, кіраўніком аркестра баянаў. == Творчасць == Дэбютавала падборкай апавяданняў «Абразкі» («[[Літаратура і мастацтва (газета)|ЛіМ]]», 4.3.1994, з прадмовай [[Юрась Свірка|Юрася Свіркі]]). Друкавалася ў рэспубліканскіх выданнях: «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «ЛіМ», «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]», «[[Нёман (часопіс)|Нёман]]» і іншых. Першая кніга прозы «Проста ноч на дварэ» (1998) мела шмат водгукаў у друку («ЛіМ» за 5.3.1999 Лявона Юрчыка, «Беларусь» 1999 [[Янка Сіпакоў|Янкі Сіпакова]]; [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]] «Кнігі для дарожнага чытва» [[Таццяна Іванаўна Барысік|Таццяны Барысік]] і іншых). У 2002 годзе прынята ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў]]. Таксама аўтарка кніг прозы «Гэта ты» (2013; мела водгукі, у т.л. на Радыё «Свабода» у 2014 Таццяны Барысік), «Паляванне на музу» (2015), кнігі для дзяцей і дарослых «Ключ у боціку» (2017), кнігі апавяданняў «Няхай выбачае юнацтва» («Кнігазбор», 2020), кнігі апавяданняў, кінасцэнарыя кароткаметражнага фільма, лібрэта оперы памяці Язэпа Драздовіча «Эфект плацэба» (2022). Таксама Людміла Андзілеўка з 1989 года стварае жывапісныя работы ў жанры наіў. Удзельніца раённых, абласных, рэспубліканскіх і міжнародных выстаў, у т.л. у Маскоўскім музей наіўнага мастацтва (2007), «Фэстнаіў» (Масква, 2010), у Ульянаўску, Волагдзе, Пскове. Удзельніца фестываляў народнай творчасці, з гэтай нагоды з’яўляліся водгукі ў друку («Мастацтва», 2009, Людміла Вакар; «Райскі сад» у «Мастацтва insita», 2013, Людміла Вакар). У красавіку 2018 года адбылася персанальная выстава ў Палацы культуры ветэранаў (Мінск) пад назвай «Ахвярам Чарнобыля прысвячаецца». 12.02.2020 года Навукова-метадычная Рада Міністэрства культуры Беларусі надала інсітнаму мастацтву Віцебшчыны статус нематэрыяльнай культурнай спадчыны. Шыфр дзяржаўнага спіса 23БК000140, Пратакол № 04/01-02/2. Прозвішча Л. Ф. Андзілеўка ўнесена ў апісанне ідэнтыфікацыі элемента (як носьбіт) Пастановай Міністэрства культуры ад 20.02.2020 РБ № 15<ref>[https://livingheritage.by/nks/7712/ Інвентар НКС > Традыцыйныя рамёствы > Iнсітны жывапіс]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == <!--тут, дзе ёсць гіперспасылкі — трэба іх паставіць, а бібліяграфію аформіць па адпаведных стандартах. Вышэй таксама, інфу пра водгукі лепей аформіць бібліяграфічнымі зноскамі, каб цікаўны мог лёгка знайсці гэтыя водгукі ў бібліятэцы--> * [http://lit-bel.org/by/friends/a/3042.html lit-bel.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180423151249/http://lit-bel.org/by/friends/a/3042.html |date=23 красавіка 2018 }} * «Радыё свабоды», Варта, 15.04.2018. * tvclip.biz/rev/чарнобыльская трагедыя АТН. новости Беларуси и мира. * «Радыё свабоды». Таццяна Барысік «Застацца сабой». Варта за 16.02.2015. * Таццяна Барысік «Пра кнігі для дарожнага чытва» Пяцікніжжа свабоды, «Радыё свабоды» 10.08.2013. * «Маскульт» Літаратурная Беларусь, ст9/15 за чэрвень 2018 № 6(142) * Янка Сіпакоў, Мая бібліятэка. Кніга пра кнігі, «Полымя» 3 (989) 2012 год. * Жывая спадчына Беларусі, інвентар нематэр’яльнай культурнай каштоўнасці. Шыфр дзярж. спіс.23БК000140 * «Дзеяслоў», № 106, 3/20 Андзілеўка Л. Ф. «Распашулле». * «Мастацтва» 10/2009 Юрась Малаш «Райскі сад». * «Беларусь» 10/2000 * «Беларусь» 5-6,1999 Янка Сіпакоў «Сто двадцаць пятая». * «Сем дней» № 37 2000 Встреча для вас. {{DEFAULTSORT:Андзілеўка Людміла Фёдараўна}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] szjcxk9b5ic4bf54iwefi2rr6u342di Магутны Фэст 0 567036 5134829 4761513 2026-05-02T05:45:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134829 wikitext text/x-wiki {{Фестываль | Назва = Магутны Фэст | Подпіс =рок на пляжы | Лога =Магутны Фэст.jpeg | Шырыня_лога =250пкс | Фота = | Апісанне_фота = | Шырыня_фота = | Гады =[[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] — наш час | Краіна =Беларусь | Горад =[[Браслаў]] | Заснавальнікі = | Мова =[[Беларуская мова|беларуская]]<br>[[Англійская мова|англійская]]<br>[[Руская мова|руская]] | Жанр =[[Рок-музыка|рок]] | Жанры = | Лэйбл = | Лэйблы = | Тэматыка =[[open-air]] | Склад = | Ганаровыя госці =[[Re1ikt]]<br>[[Yann Zhanchak]]<br>[[Weesp]] | Звязаныя праекты = | Трансляцыя = | Сайт = }} '''«Магу{{Націск}}тны Фэст»''' — [[Беларусь|беларускі]] штогадовы [[Музыка|музычны]] [[Рок-музыка|рок]]-[[фестываль]] на [[Браслаўская група азёр|Браслаўскіх азёрах]]. Мэта — сабраць лепшых прадстаўнікоў аўтарскай рок-музыкі Беларусі, як калектываў-пачаткоўцаў, так і мэтраў беларускай рок-сцэны. == Гісторыя == Першы фестываль адбываўся ў [[2017]] годзе на працягу двух дзён. Выступілі гурты The Stoneface, Yann Zhanchak, FAKE LAB, Красавчики, [[The Road Dogs]], [[Weesp|WEESP]], Minsk Rock Squad, USED FRIENDLY, OZON, [[Re1ikt]], Electric Poets, TOK RUKOO, The Feedback, ONE STRING MAN, Taste of Submarines, LOUDSCAGE, NEWLEVEL, Gunships to Colorado, Касса.<ref>{{cite web|url = http://afisha.bycard.by/performance/festivaly_magutny_fest_braslav|title = Фестиваль "МАГУТНЫ ФЭСТ" (Браслав)|publisher = bycard|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20180802015048/http://afisha.bycard.by/performance/festivaly_magutny_fest_braslav|archive-date = 2 жніўня 2018|access-date = 2018-07-19|url-status = dead}}</ref> З [[30 чэрвеня]] па [[2 ліпеня]] [[2018]] года прайшоў другі «Магутны Фэст». Удзельнікамі фестывалю былі [[Петля Пристрастия]], {{не перакладзена 5|Дядя Ваня|Дядя Ваня|ru|Дядя Ваня (певец)}}, Tornado, Aillion, Yann Zhanchak, Electric Poets, NewleveL, Fake Lab, Used Friendly, Gunships to Colorado, Minsk Rock Squad, Russian Roulette, The Stoneface, Artefact, Paulinn, FIBI, Loudscage, Teleport, Бабанцуйка, BOD!ES, [[The Road Dogs]], Красавчики, The Feedback, Бронепаровоз, Касса, Хлест-Off і спецыяльны госць — гурт Anthropos ([[Італія]]).<ref>{{cite web|url = https://www.ticketpro.by/music/2298654-MAGUTNY-FEST.html|title = Магутны Фэст|publisher = ticketpro|language = ru|access-date = 2018-07-19}}{{Недаступная спасылка}}</ref> Акрамя музыкі для гледачоў фестываля даступныя пляж, мегабургеры, {{не перакладзена 5|вейкбордынг|вейкбордынг|ru|Вейкбординг}}, катанне на маторных лодках, забаўляльныя пляцоўкі, конкурсы і інтэрактывы. На фестываль прыехала каля 2 тысяч гледачоў.<ref>{{cite web|url = https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festival-rok-muziki-provedut-30-iyunya-2-iyulya-na-plyazhe-v-braslave-2018-06-29|title = Фестиваль рок-музыки проведут 30 июня-2 июля на пляже в Браславе|date = 2018-06-29|publisher = Kraj.by|language = ru|access-date = 2018-07-19|url-status = dead}}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{УКантакце|magutnyfest2018|«Магутны Фэст»}} * [http://belsat.eu/ru/programs/magutny-fest-tolko-podezzhaesh-na-marshrutke-uzhe-golovoj-tryasesh/ Рэпартаж аб «Магутным Фэсце» на БелСат] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]] 1ohcz2zq7n9m6jgxuo3ikug9yx6gwye Лясы Ісландыі 0 567872 5134738 4763504 2026-05-01T19:10:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134738 wikitext text/x-wiki {{Картка Экалагічны рэгіён | назва=Лясы Ісландыі | выява=New woods north of Reykjavík.jpg | памер_выявы=300px | подпіс=Новыя лясы на поўнач ад [[Рэйк’явік]]а каля {{Не перакладзена 5|Эс’я|гары Эс’я|ru|Эсья}}. | краіны={{ISL}} | краіна1= | рэгіёны= | рэгіён8= | від_рэгіёна= | межы= | мяжа4= | вышыня= | плошча= | геалогія= | морачы= | рэкі= | клімат= | глеба= | паверхня= | жывёлы= | відаў_птушак= | відаў_сысуноў= | захаванасць= | global200= | арэалаў_страчана= | абаронена= | эказона= | біём= | карта= | памер_карты= | подпіс_карты= }} '''[[Лес|Лясныя]] масівы ў [[Ісландыя|Ісландыі]]''' займаюць менш за 2 % тэрыторыі краіны, дрэвы ў лясах невялікія. З гэтай нагоды лясы ахоўваюцца дзяржавай.<ref>{{cite web|url = https://www.tripadvisor.ru/ShowUserReviews-g315847-d522830-r212195489-Hallormsstadur_Forestry_Reserve-Egilsstadir_East_Region.html|title = Лес в Исландии — это достопримечательность|publisher = [[TripAdvisor]]|language = ru|access-date = 2018-07-31}}</ref><ref>{{cite web|url = https://lisua.com/ru/content/islandiya-vosstanavlivaet-lesa-vyrublennye-vikingami|title = Исландия восстанавливает леса, вырубленные викингами|date = 2017-11-16|publisher = Лесной Портал|language = ru|access-date = 2018-07-31}}{{Недаступная спасылка}}</ref> == Гісторыя ляснога масіву == Першыя [[вікінгі]], якія прыбылі ў Ісландыю больш за тысячу гадоў таму, выявілі незаселеную мясцовасць, поўную пераважна [[бярозавыя лясы|бярозавых лясоў]] на 25—40% тэрыторыі вострава. Вікінгі пачалі высякаць і спальваць ісландскія лясы дзеля драўніны і з мэтай ачышчэння прасторы для сельскагаспадарчай зямлі і выганаў. Яны таксама прывезлі [[авечка свойская|авечак]], з-за якіх маладыя дрэўцы ісландскіх лясоў не маглі аднавіцца. [[глабальнае пахаладанне|Пахаладанне]], [[малы ледавіковы перыяд]] і [[вывяржэнне вулкана|вулканічныя вывяржэнні]] таксама сталі прычынай спаду колькасці лясоў.<ref>{{cite web|url = https://bytrina11.ru/stranyi-i-kontinentyi/rastitelnost-i-lesa-islandii.html|title = Растительность и леса Исландии|date = 2012-06-11|publisher = Блог Натальи Бутриной|language = ru|access-date = 2018-07-31}}</ref><ref>{{cite web|url = http://vikingur.ru/priroda-islandii/islandskiy-les-zimoy.html|title = Исландский лес зимой|date = 2016-03-06|publisher = Загадочная Исландия. Жизнь на краю света. Русский взгляд изнутри. Авторский сайт.|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20180815135115/http://vikingur.ru/priroda-islandii/islandskiy-les-zimoy.html|archive-date = 15 жніўня 2018|access-date = 2018-07-31|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web|url = http://interesnik.com/v-islandii-net-derevev/|title = В Исландии нет деревьев|date = 2014-11-29|publisher = Интересник|language = ru|access-date = 2018-07-31|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web|url = https://pikabu.ru/story/pochemu_islandiya_ostalas_bez_lesov_5398442|title = Почему Исландия осталась без лесов.|publisher = Pikabu|language = ru|access-date = 2018-07-31}}</ref><ref>{{cite web|url = https://neferjournal.livejournal.com/3475384.html|title = Конная прогулка и исландский лес|date = 2013-10-04|publisher = [[жывы журнал|Nefer’s Journal]]|language = ru|access-date = 2018-07-31}}</ref> == Праблемы лясоў == Ісландыя працуе над аднаўленнем лясоў. Гэта дапаможа вырашыць праблему [[эрозія (геалогія)|эрозіі глебы]], знізіць інтэнсіўнасць пылавых бур і павялічыць аб’ёмы сельскай гаспадаркі. Лясы палепшаць якасць вады і скароцяць {{не перакладзена 5|вугляродны след|вугляродны след|ru|Углеродный след}} Ісландыі. Аднак, у такім халодным клімаце лягчэй захаваць старыя лясы, чым аднавіць іх. Краіна працуе над аднаўленнем ляснога покрыва больш за 100 гадоў, саджаючы мільёны [[елка|елак]], [[хвоя]]ў, [[лістоўніца|лістоўніц]] і [[бяроза|бяроз]]. Ісландыя высаджвала сотні тысяч саджанцаў у год на працягу большай часткі [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]], дасягнуўшы 4 мільёны саджанцаў штогод у [[1990-я|1990-х гадах]] і 6 мільёнаў у год у пачатку [[2000|2000 года]]. Бюджэт на лясную гаспадарку быў рэзка скарочаны пасля {{не перакладзена 5|фінансавы крызіс 2007—2008 гадоў|фінансавага крызісу 2007—2008 гадоў|ru|Финансовый кризис 2007—2008 годов}}, але Ісландыя працягнула саджаць 3 мільёны новых дрэў штогод у апошнія гады. Гэта дапамагло выратаваць некалькі апошніх натуральных лясоў Ісландыі і павялічыць іх плошчу, аднак гэта павольны працэс. Лясное покрыва Ісландыі ўпала ніжэй за 1 % у сярэдзіне XX стагоддзя. Бярозавыя лясы зараз пакрываюць 1,5 % вострава, культываваныя лесапасадкі — 0,4 %. Да [[2100|2100 года]] краіна мае на мэце павялічыць лясное покрыва з 2 да 12%. == Лясная флора == У лясах Ісландыі растуць [[касцяніцы]], [[чарніцы]]. Некаторыя дрэвы пазначаныя адмысловымі слупкамі, дзе напісана назва і год высадкі, таксама існуюць «імянныя» дрэвы. Часта ў лясах Ісландыі ёсць трэкінгавыя сцежкі для турыстаў. == Гл. таксама == * [[Халормсстадаскогур]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Еўропа паводле тэм|Лясы}} [[Катэгорыя:Лясныя масівы Ісландыі| ]] gmc237xhl2yf7ot5i4uod4uh37exm58 Людвіг Зарэчны 0 569779 5134655 4584020 2026-05-01T14:33:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134655 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Людвіг Зарэчны | арыгінальнае імя = Людвіг Галубовіч | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = 17.05.1915 | месца нараджэння = | дата смерці = 15.09.1964 | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = [[Беларуская краёвая абарона]] | званне = маёр | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = ваенна-палітычны дзеяч, выдавец, святар | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = [[Каталіцтва]] | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Людвіг Зарэчны (Галубовіч)''' ({{ДН|17|05|1915}} — {{ДС|15|09|1964}}, [[Мюнхен-Гладбах]], [[Германія]])<ref name="knihi">[http://knihi.com/none/Bielaruski_nacyjanalizm_Daviednik.html#chapter36 ЗАРЭЧНЫ Людвіг (Галубовіч, 17.5.1915 — 15.9.1964)]</ref> — беларускі ваенна-палітычны дзеяч, выдавец, афіцэр [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], святар у пасляваенны перыяд. == Жыццяпіс == Нарадзіўся 17 мая 1915 ў [[Ратамка (аграгарадок)|Ратамцы]] пад Мінскам. Праз хваробу бацькі мусіў кінуць школу і ў 16 гадоў пайсці працаваць. Уладкаваўся на сакратарскую працу ў трэсце «[[ЛесБел]]». У [[1930-я]] гады быў сакратаром Вярхоўнага Суда [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]. Пазней працаваў на іншых пасадах. Удзельнічаў у [[беларускае антысавецкае падполле|беларускім антысавецкім падполлі]]. Атрымаць вышэйшую адукацыю не паспеў. У [[1935]] г. быў рэпрэсаваны і правёў у высылцы 6 гадоў, працаваў у [[Хабараўск]]у.<ref name="bcr" /> У [[Беларусь]] вярнуўся ў [[1941]] г. На пачатку нямецка-савецкай вайны быў мабілізаваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Армію]]. Патрапіў у нямецкі палон, быў вызвалены ўвесну 1942 г. Працаваў у структуры [[Вермахт]]у. Займаў становішча інспектара пры 9-й Арміі па наглядзе за дзейнасцю мясцовых аддзелаў паліцыі, а таксама працаваў на іншых пасадах<ref name="bcr" />. Дзейнічаў на [[Смаленшчына|Смаленшчыне]] падчас нямецкай акупацыі. На пачатку [[1944]] г. уступіў да [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]] і атрымаў званне маёра. Больш за два гады заставаўся пад арыштам пасля [[Капітуляцыя Германіі ў Другой сусветнай вайне|капітуляцыі Германіі]] ў 1945 г. У эміграцыі ў [[Заходняя Германія|Заходняй Германіі]]. Аднак па вызваленні навязаў кантакты з Брытанскай адміністрацыяй у Германіі і ў [[1949]]—[[1953]] гг. працаваў у сістэме Брытанскай кантрольнай камісіі на Германію на становішчы дарадчыка па пытаннях савецкай сістэмы і яе органаў. Здолеў зацікавіць Брытанскую выведку справай арганізацыі беларускага збройнага супраціву ў БССР, ладзіў навучанне дыверсійных групаў. На пачатку [[1950]] г. пачаў ствараць палітычна-ваенную арганізацыю [[Беларускі вызвольны рух (арганізацыя)|«Беларускі вызвольны рух»]], якая была афіцыйна заснавана 27 лютага [[1952]] г. і пазней ў супрацоўніцтве з брытанскімі спецслужбамі адпраўляла ўзброеныя групы ў [[Беларусь]] і [[Польшча|Польшчу]]. У сакавіку [[1952]] г. заснаваў афіцэрскую школу ў раёне [[Манчэстэр]]а. Выдаваў газету «Незалежная Беларусь». Пасля канфлікту Людвіга Зарэчнага з прэзідэнтам [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] [[Радаслаў Астроўскі|Радаславам Астроўскім]] у [[1954]] арганізацыя «[[Беларускі Вызвольны Рух]]» раскалолася ў выніку адхілення Зарэчнага ад пасады кіраўніка [[Беларускі Вызвольны Рух|БВР]] [[Радаслаў Казіміравіч Астроўскі|Радаславам Астроўскім]].<ref name="bcr" /> Людвіг Зарэчны беспаспяхова спрабаваў арганізаваць «трэцюю сілу» ў беларускім руху на эміграцыі. У 1948—1951 гг., пакуль быў радным [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]], адным з першых апісаў гісторыю беларускага нацыянальнага руху падчас Другой сусветнай вайны у рэфераце «Акупацыя Беларусі нямецкай арміяй і калабарацыя мясцовага насельніцтва», які зараз знаходзіцца ў зборах Александэра Даліна Гувераўскага інстытуту (Каліфорнія, ЗША).<ref name="bcr">Гардзіенка Алег. Беларуская Цэнтральная Рада (БЦР): Стварэнне — дзейнасць — заняпад (1943—1995). / Прадмова Вітаўта Кіпеля, Янкі Запрудніка. — Мінск: Кнігазбор, 2016—480 с. ISBN 978-985-7144-02-0 °C.19, 20, 138, 208, 252—254, 266, 288, 295, 302, 339, 400—402, 425, 457</ref> У [[1955]] г. адышоў ад справаў арганізацыі і беларускага жыцця наогул. Пасля адыходу ад актыўнай палітычнай дзейнасці стаў [[Каталіцтва|каталіцкім]] святаром «Беларускай (Літоўскай) Рэфармаванай Каталіцкай Субожні». Праз некаторы час стаў падпісвацца як «ксёндз Людвік Тытулярны Пастар Копыльскага Рэфармаванага Каталіцкага Кальвінскага Касьцёлу». Таксама пісаў вершы. Памёр пры нявысветленых абставінах. Пахаваны ў [[Мёнхенгладбах|Глядбаху]], [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|ФРГ]].<ref name="knihi" /><ref name="bcr" /> == Гл. таксама == * [[Беларусы Германіі]] * [[Беларускі Вызвольны Рух]] {{зноскі}} == Бібліяграфія == * Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. ISBN 985-6374-07-3 * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} == Спасылкі == * [http://slounik.org/154797.html Біяграфія Людвіга Зарэчнага] * [http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19478 Чарговая біяграфія Людвіга Зарэчнага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210709181933/http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19478 |date=9 ліпеня 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зарэчны Людвіг}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] hlt7p05dr2udvc2g35nrqllp1f8xzah Марыінская жаночая гімназія 0 571856 5134600 3208649 2026-05-01T13:22:51Z M.L.Bot 261 5134600 wikitext text/x-wiki * [[Марыінская жаночая гімназія (Віцебск)]] * [[Марыінская жаночая гімназія (Гродна)]] * [[Марыінская жаночая гімназія (Магілёў)]] * [[Марыінская жаночая гімназія (Мінск)]] {{неадназначнасць}} derujfvc5tpsm398em4b479k7w73jgi Каранізацыя 0 572528 5134804 4749366 2026-05-01T23:46:55Z Jaŭhien 59102 Афармленне, стылістыка і сістэматызацыя. Каранізацыя ў БССР 5134804 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ukposter.jpg|alt=Плакат часу ўкраінізацыі, на якім напісана «Сын! Запішыся ў школу чырвоных камандзіраў, і абарона Савецкай Украіны будзе забяспечана.»|міні|Плакат часу ўкраінізацыі. Тэкст: «Сын! Запішыся ў школу чырвоных камандзіраў, і абарона Савецкай Украіны будзе забяспечана.»]] '''Караніза́цыя''' — палітычная і культурная кампанія савецкай улады ў нацыянальным пытанні ў 1920-я і пачатку 1930-х гадоў. Яна была заклікана згладзіць супярэчнасці паміж цэнтральнай уладай і насельніцтвам нацыянальных рэспублік [[СССР]]. Каранізацыя праяўлялася ў падрыхтоўцы і прасоўванні на кіруючыя пасады прадстаўнікоў карэнных народаў, стварэнні нацыянальна-тэрытарыяльных аўтаномій, укараненні нацыянальных моў у справаводства і адукацыю, а таксама ў заахвочванні выдання СМІ на мясцовых мовах. У канцы 1930-х гадоў (часткова яшчэ ў 1932—1933 гадах) каранізацыя была згорнутая, многія яе актыўныя ўдзельнікі былі рэпрэсіраваны. На змену ёй прыйшло паўсюднае ўкараненне [[Руская мова|рускай мовы]] як мовы міжнацыянальных зносін. Прыкладамі каранізацыі сталі, у прыватнасці, [[беларусізацыя]] і [[украінізацыя|ўкраінізацыя]]. == Каранізацыя ў БССР == У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] каранізацыя стала асновай палітыкі [[беларусізацыя|беларусізацыі]]. Яна суправаджалася вылучэннем і выхаваннем кадраў з карэннага насельніцтва Беларусі на партыйную, савецкую, прафесійную, гаспадарчую і грамадскую работу. Вылучэнне прадстаўнікоў праводзілася паводле іх дзелавых якасцей, ведання мясцовых умоў і асаблівасцей Беларусі, валодання [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовамі. Такі падыход меў на мэце пазбяганне міжэтнічных канфліктаў і супрацьстаяння інтарэсаў розных нацыянальнасцей. У выніку правядзення каранізацыі на 1929 год доля беларусаў і прадстаўнікоў іншых этнасаў ва ўстановах рэспублікі склала: * '''У адміністрацыйных установах:''' [[беларусы]] — 51,3 %, [[рускія]] — 18 %, [[яўрэі]] — 24,8 %, [[палякі]] — 0,1 %, іншыя — 5,8 %. * '''У гаспадарчых установах:''' беларусы — 30,8 %, рускія — 13,1 %, яўрэі — 49,3 %, палякі — 1,1 %, іншыя — 5,7 %. * '''У судовых установах:''' беларусы — 26,3 %, рускія — 21,1 %, яўрэі — 42,1 %, іншыя — 11,5 %<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|аўтар=Кароль А.|артыкул=Каранізацыя|том=1|старонкі=110}}</ref>. == Ідэалагічныя асновы і пачатак кампаніі == Нацыянальная палітыка [[Бальшавікі|бальшавікоў]] пачала фарміравацца яшчэ да 1917 года. У 1913 годзе [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзімір Ленін]] накіраваў [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]] ў [[Вена|Вену]] для вывучэння вопыту шматнацыянальнай [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерскай імперыі]]. Вынікам стала праца «[[Марксізм і нацыянальнае пытанне]]» (1913)<ref><nowiki>http://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1913/03.htm</nowiki>.</ref>. Пазней менавіта Сталін, як народны камісар па справах нацыянальнасцей, стаў адным з праваднікоў гэтай палітыкі, хоць пасля перайшоў да цэнтралізацыі. Пасля заканчэння актыўнай фазы [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]], сутыкнуўшыся з нацыянальнымі рухамі, Ленін у канцы 1919 года пераканаў партыю адмовіцца ад прамой [[Русіфікацыя|русіфікацыі]]. У 1923 годзе афіцыйна пачалася каранізацыя, якая прадугледжвала: * выкарыстанне мясцовых моў у адукацыі і дзяржаўным апараце; * прыярытэтнае прасоўванне нацыянальных кадраў; * стварэнне нацыянальных саветаў і раёнаў у месцах пражывання меншасцей<ref>Юрый Слёзкін: "The USSR as a Communal Apartment, Or How a Socialist State Promoted Ethnic Particularism, " ''Slavic Review'' 53, No. 2 (Summer 1994): 414—452.</ref>. Напрыклад, ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украіне]] і Беларусі ствараліся нацсаветы нават для вельмі невялікіх этнічных груп. Гэтая палітыка была стратэгічным крокам для ўмацавання савецкай улады ў рэспубліках, хоць яна часта выклікала супраціў з боку ранейшых рускамоўных кадраў<ref>Timo Vihavainen: ''Nationalism and Internationalism. How did the Bolsheviks Cope with National Sentiments?'' in Chulos & Piirainen 2000, p. 79.</ref>. == Ажыццяўленне палітыкі ў іншых рэгіёнах == Па-за межамі БССР каранізацыя мела розныя тэмпы. У раёнах пражывання меншасцей усталёўваліся квоты на іх прадстаўніцтва. У [[Кіргізская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахстане]] (тады Кіргізскай АССР) у 1923 годзе быў прыняты дэкрэт аб пераводзе справаводства на казахскую мову<ref>Казіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917—1991 гады). Дысертацыя на саісканне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М., 2015. — С. 231.</ref>. Да 1936 года казахі складалі 64 % кіраўніцтва наркаматаў рэспублікі<ref>Казіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917—1991 гады). — С. 235.</ref>. Падобныя працэсы ішлі ў [[Татарская АССР|Татарстане]] і [[Бурацкая Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Бураціі]]<ref>Базарава В. В. Пра праблемы каранізацыі ў нацыянальных аўтаноміях Усходняй Сібіры ў 1920-я — 1930-я гг. // Улада. — 2013. — № 12. — С. 176.</ref><ref>Юсупава Л. А. Да пытання аб дзяржаўным статусе татарскай мовы ў ТАССР у 1920-я гг. // Філалогія і культура. — 2012. — № 3 (29). — С. 234.</ref>. У шэрагу рэгіёнаў каранізацыя спалучалася з зямельнай рэформай. У пачатку 1920-х гадоў у Казахстане праводзілася канфіскацыя зямель у рускамоўных перасяленцаў на карысць мясцовага насельніцтва<ref>Казіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка… — С. 220—221.</ref>. Аднак да канца 1920-х гадоў правы розных этнічных груп у зямельным пытанні былі фармальна зраўнаваныя<ref>Казіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка… — С. 256.</ref>. === Адукацыя і СМІ === Каранізацыя стварыла ўнікальную шматмоўную сістэму адукацыі. Напрыклад, ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]] да 1938 года навучанне вялося на 21 мове, сярод якіх былі і беларускія школы<ref>Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ва ўсходнееўрапейскім рэгіёне (1918—1941 гг.). Дысертацыя на саісканне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М., 2015. — С. 751—752.</ref>. У 1939 годзе ў СССР дзейнічала больш за 400 нацыянальных педагагічных вучылішчаў<ref>Панкратава Е. В. Нацыянальныя школы Сярэдняга Паволжа ў 1930-х — пачатку 1940-х гг. // Весці Пензенскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта. — 2011. — № 25. — С. 547.</ref>. Што тычыцца друку, то ў 1936 годзе большасць часопісаў у БССР і УССР выходзілі на мовах гэтых рэспублік<ref>Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі»… — С. 742—743.</ref>. == Каранізацыя ў войску == У [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] каранізацыя праяўлялася ў стварэнні часцей, укамплектаваных па нацыянальнай прыкмеце (беларускіх, украінскіх, каўказскіх)<ref>Бязугальны А. Ю. Прызыўное заканадаўства і камплектаванне РККА прадстаўнікамі нярускіх нацыянальнасцей у 1920-я гг. // Веснік Калмыцкага інстытута гуманітарных даследаванняў РАН. — 2013. — № 3. — С. 105.</ref>. Ваенная літаратура і статуты перакладаліся на родныя мовы салдат, хоць камандныя словы з 1925 года заставаліся на рускай мове для забеспячэння адзінства кіравання<ref name=":0">Бязугальны А. Ю. Прызыўное заканадаўства… — С. 110, 112.</ref>. Для падрыхтоўкі каманднага складу дзейнічалі нацыянальныя ваенныя школы<ref name=":1">Бязугальны А. Ю. Прызыўное заканадаўства… — С. 111.</ref>. == Згортванне палітыкі і рэпрэсіі == Паварот у палітыцы адбыўся ў 1932—1933 гадах. На тэрыторыі [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] украінізацыя была спынена за лічаныя тыдні пасля дырэктывы ад 15 снежня 1932 года<ref>Драздоў К. С. Палітыка ўкраінізацыі ў Цэнтральным чарназем’і, 1923—1933 гг. — М., СПб., 2012. — С. 433—434.</ref>. У 1937—1938 гадах працэс набыў характар татальнага згортвання. Прыхільнікаў каранізацыі і беларусізацыі пачалі масава абвінавачваць у «[[нацыянал-дэмакратызм]]е» і «шкодніцтве»<ref>Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі»… — С. 746—747.</ref>. У сакавіку 1938 года руская мова стала абавязковай для вывучэння ва ўсіх школах<ref>Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі»… — С. 750.</ref>. Нацыянальныя вайсковыя фарміраванні былі расфарміраваны<ref>Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі»… — С. 747—748.</ref>, а нацыянальныя раёны і сельсаветы — ліквідаваны<ref>Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі»… — С. 744.</ref>. == Вайна і дэпартацыі == У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] некаторыя аўтаноміі былі ліквідаваныя ([[Немцы|немцаў]] [[Паволжа]], [[Калмыкі|калмыкаў]], [[Крымскія татары|крымскіх татар]], [[Чачэнцы|чачэнцаў]] і [[Інгушы|інгушоў]]), а іх народы прымусова выселены. У месцах дэпартацыі навучанне вялося выключна па-руску, што прывяло да страты нацыянальных школьных сістэм гэтых народаў. Познія спробы вярнуць каранізацыю ў адукацыю (напрыклад, у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] ў 1940-я гады) не далі вынікаў з-за недахопу кадраў і падручнікаў, а таксама таго, што выпускнікі такіх школ адчувалі цяжкасці пры паступленні ў рускамоўныя ВНУ<ref name=":2">Савецкая нацыянальная палітыка: ідэалогія і практыкі. — М.: РОССПЭН, 2013. — С. 339.</ref>. == Вынікі каранізацыі == Палітыка каранізацыі заклала аснову для сучасных нацыянальных культур, хоць і была жорстка спынена. Да 1949 года сітуацыя ў аўтаноміях РСФСР выглядала так: * У Татарскай АССР навучанне на роднай мове захавалася да 10-га класа. * У Башкірыі і Чувашыі — да 7-га класа. * У большасці іншых рэгіёнаў выкладанне на роднай мове засталося толькі на ўзроўні пачатковай школы (1—4 класы)<ref>Савецкая нацыянальная палітыка: ідэалогія і практыкі. — С. 336.</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларусізацыя]] * [[Украінізацыя]] * [[Тытульная нацыя]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Унутраная палітыка СССР]] tk5rnmj9fs9emjn4y7cvorx2ntyg9un 5134809 5134804 2026-05-02T00:04:16Z Jaŭhien 59102 Удакладненні, колькасць беларускіх школ 5134809 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ukposter.jpg|alt=Плакат часу ўкраінізацыі, на якім напісана «Сын! Запішыся ў школу чырвоных камандзіраў, і абарона Савецкай Украіны будзе забяспечана.»|міні|Плакат часу ўкраінізацыі. Тэкст: «Сын! Запішыся ў школу чырвоных камандзіраў, і абарона Савецкай Украіны будзе забяспечана.»]] '''Караніза́цыя''' — палітычная і культурная кампанія савецкай улады ў нацыянальным пытанні ў 1920-я і пачатку 1930-х гадоў. Яна была заклікана згладзіць супярэчнасці паміж цэнтральнай уладай і насельніцтвам нацыянальных рэспублік [[СССР]]. Каранізацыя праяўлялася ў падрыхтоўцы і прасоўванні на кіруючыя пасады прадстаўнікоў карэнных народаў, стварэнні нацыянальна-тэрытарыяльных аўтаномій, укараненні нацыянальных моў у справаводства і адукацыю, а таксама ў заахвочванні выдання СМІ на мясцовых мовах. У канцы 1930-х гадоў (часткова яшчэ ў 1932—1933 гадах) каранізацыя была згорнутая, многія яе актыўныя ўдзельнікі былі рэпрэсіраваны. На змену ёй прыйшло паўсюднае ўкараненне [[Руская мова|рускай мовы]] як мовы міжнацыянальных зносін. Прыкладамі каранізацыі сталі, у прыватнасці, [[беларусізацыя]] і [[украінізацыя|ўкраінізацыя]]. == Каранізацыя ў БССР == У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] каранізацыя стала асновай палітыкі [[беларусізацыя|беларусізацыі]]. Яна суправаджалася вылучэннем і выхаваннем кадраў з карэннага насельніцтва Беларусі на партыйную, савецкую, прафесійную, гаспадарчую і грамадскую работу. Вылучэнне прадстаўнікоў праводзілася паводле іх дзелавых якасцей, ведання мясцовых умоў і асаблівасцей Беларусі, валодання [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовамі, а не выключна паводле нацыянальнай прыкметы. Такі падыход меў на мэце пазбяганне міжэтнічных канфліктаў і супрацьстаяння інтарэсаў розных нацыянальнасцей. У выніку правядзення каранізацыі на 1929 год доля беларусаў і прадстаўнікоў іншых этнасаў ва ўстановах рэспублікі склала: * '''У адміністрацыйных установах:''' [[беларусы]] — 51,3 %, [[рускія]] — 18 %, [[яўрэі]] — 24,8 %, [[палякі]] — 0,1 %, іншыя — 5,8 %. * '''У гаспадарчых установах:''' беларусы — 30,8 %, рускія — 13,1 %, яўрэі — 49,3 %, палякі — 1,1 %, іншыя — 5,7 %. * '''У судовых установах:''' беларусы — 26,3 %, рускія — 21,1 %, яўрэі — 42,1 %, іншыя — 11,5 %<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|аўтар=Кароль А.|артыкул=Каранізацыя|том=1|старонкі=110}}</ref>. == Ідэалагічныя асновы і пачатак кампаніі == Нацыянальная палітыка [[Бальшавікі|бальшавікоў]] пачала фарміравацца яшчэ да 1917 года. У 1913 годзе [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзімір Ленін]] накіраваў [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]] ў [[Вена|Вену]] для вывучэння вопыту шматнацыянальнай [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерскай імперыі]]. Вынікам стала праца «[[Марксізм і нацыянальнае пытанне]]» (1913)<ref><nowiki>http://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1913/03.htm</nowiki>.</ref>. Пазней менавіта Сталін, як народны камісар па справах нацыянальнасцей, стаў адным з праваднікоў гэтай палітыкі, хоць пасля перайшоў да цэнтралізацыі. Пасля заканчэння актыўнай фазы [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]], сутыкнуўшыся з нацыянальнымі рухамі, Ленін у канцы 1919 года пераканаў партыю адмовіцца ад прамой [[Русіфікацыя|русіфікацыі]]. У 1923 годзе афіцыйна пачалася каранізацыя, якая прадугледжвала: * выкарыстанне мясцовых моў у адукацыі і дзяржаўным апараце; * прыярытэтнае прасоўванне нацыянальных кадраў; * стварэнне нацыянальных саветаў і раёнаў у месцах пражывання меншасцей<ref>Юрый Слёзкін: "The USSR as a Communal Apartment, Or How a Socialist State Promoted Ethnic Particularism, " ''Slavic Review'' 53, No. 2 (Summer 1994): 414—452.</ref>. Напрыклад, ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украіне]] і Беларусі ствараліся нацсаветы нават для вельмі невялікіх этнічных груп. Гэтая палітыка была стратэгічным крокам для ўмацавання савецкай улады ў рэспубліках, хоць яна часта выклікала супраціў з боку ранейшых рускамоўных кадраў<ref>Timo Vihavainen: ''Nationalism and Internationalism. How did the Bolsheviks Cope with National Sentiments?'' in Chulos & Piirainen 2000, p. 79.</ref>. == Ажыццяўленне палітыкі ў іншых рэгіёнах == Па-за межамі БССР каранізацыя мела розныя тэмпы. У раёнах пражывання меншасцей усталёўваліся квоты на іх прадстаўніцтва. У [[Кіргізская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахстане]] (тады Кіргізскай АССР) у 1923 годзе быў прыняты дэкрэт аб пераводзе справаводства на казахскую мову<ref>Казіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917—1991 гады). Дысертацыя на саісканне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М., 2015. — С. 231.</ref>. Да 1936 года казахі складалі 64 % кіраўніцтва наркаматаў рэспублікі<ref>Казіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917—1991 гады). — С. 235.</ref>. Падобныя працэсы ішлі ў [[Татарская АССР|Татарстане]] і [[Бурацкая Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Бураціі]]<ref>Базарава В. В. Пра праблемы каранізацыі ў нацыянальных аўтаноміях Усходняй Сібіры ў 1920-я — 1930-я гг. // Улада. — 2013. — № 12. — С. 176.</ref><ref>Юсупава Л. А. Да пытання аб дзяржаўным статусе татарскай мовы ў ТАССР у 1920-я гг. // Філалогія і культура. — 2012. — № 3 (29). — С. 234.</ref>. У шэрагу рэгіёнаў каранізацыя спалучалася з зямельнай рэформай. У пачатку 1920-х гадоў у Казахстане праводзілася канфіскацыя зямель у рускамоўных перасяленцаў на карысць мясцовага насельніцтва<ref>Казіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка… — С. 220—221.</ref>. Аднак да канца 1920-х гадоў правы розных этнічных груп у зямельным пытанні былі фармальна зраўнаваныя<ref>Казіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка… — С. 256.</ref>. === Адукацыя і СМІ === Каранізацыя стварыла ўнікальную шматмоўную сістэму адукацыі. Напрыклад, ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]] да 1938 года навучанне вялося на 21 мове, сярод якіх былі і беларускія школы (9 устаноў)<ref>Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ва ўсходнееўрапейскім рэгіёне (1918—1941 гг.). Дысертацыя на саісканне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М., 2015. — С. 751—752.</ref>. У 1939 годзе ў СССР дзейнічала больш за 400 нацыянальных педагагічных вучылішчаў<ref>Панкратава Е. В. Нацыянальныя школы Сярэдняга Паволжа ў 1930-х — пачатку 1940-х гг. // Весці Пензенскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта. — 2011. — № 25. — С. 547.</ref>. Што тычыцца друку, то ў 1936 годзе большасць часопісаў у БССР і УССР выходзілі на мовах гэтых рэспублік<ref>Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі»… — С. 742—743.</ref>. == Каранізацыя ў войску == У [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] каранізацыя праяўлялася ў стварэнні часцей, укамплектаваных па нацыянальнай прыкмеце (беларускіх, украінскіх, каўказскіх)<ref>Бязугальны А. Ю. Прызыўное заканадаўства і камплектаванне РККА прадстаўнікамі нярускіх нацыянальнасцей у 1920-я гг. // Веснік Калмыцкага інстытута гуманітарных даследаванняў РАН. — 2013. — № 3. — С. 105.</ref>. Ваенная літаратура і статуты перакладаліся на родныя мовы салдат, хоць камандныя словы з 1925 года заставаліся на рускай мове для забеспячэння адзінства кіравання<ref name=":0">Бязугальны А. Ю. Прызыўное заканадаўства… — С. 110, 112.</ref>. Для падрыхтоўкі каманднага складу дзейнічалі нацыянальныя ваенныя школы<ref name=":1">Бязугальны А. Ю. Прызыўное заканадаўства… — С. 111.</ref>. == Згортванне палітыкі і рэпрэсіі == Паварот у палітыцы адбыўся ў 1932—1933 гадах. На тэрыторыі [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] украінізацыя была спынена за лічаныя тыдні пасля дырэктывы ад 15 снежня 1932 года<ref>Драздоў К. С. Палітыка ўкраінізацыі ў Цэнтральным чарназем’і, 1923—1933 гг. — М., СПб., 2012. — С. 433—434.</ref>. У 1937—1938 гадах працэс набыў характар татальнага згортвання. Прыхільнікаў каранізацыі і беларусізацыі пачалі масава абвінавачваць у «[[нацыянал-дэмакратызм]]е» і «шкодніцтве»<ref>Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі»… — С. 746—747.</ref>. У сакавіку 1938 года руская мова стала абавязковай для вывучэння ва ўсіх школах<ref>Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі»… — С. 750.</ref>. Нацыянальныя вайсковыя часці былі расфарміраваны<ref>Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі»… — С. 747—748.</ref>, а нацыянальныя раёны і сельсаветы — ліквідаваны<ref>Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі»… — С. 744.</ref>. == Вайна і дэпартацыі == У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] некаторыя аўтаноміі былі ліквідаваныя ([[Немцы|немцаў]] [[Паволжа]], [[Калмыкі|калмыкаў]], [[Крымскія татары|крымскіх татар]], [[Чачэнцы|чачэнцаў]] і [[Інгушы|інгушоў]]), а іх народы прымусова выселены. У месцах дэпартацыі навучанне вялося выключна па-руску, што прывяло да страты нацыянальных школьных сістэм гэтых народаў. Познія спробы вярнуць каранізацыю ў адукацыю (напрыклад, у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] ў 1940-я гады) не далі вынікаў з-за недахопу кадраў і падручнікаў, а таксама таго, што выпускнікі такіх школ адчувалі цяжкасці пры паступленні ў рускамоўныя ВНУ<ref name=":2">Савецкая нацыянальная палітыка: ідэалогія і практыкі. — М.: РОССПЭН, 2013. — С. 339.</ref>. == Вынікі каранізацыі == Палітыка каранізацыі заклала аснову для сучасных нацыянальных культур, хоць і была жорстка спынена. Да 1949 года сітуацыя ў аўтаноміях РСФСР выглядала так: * У Татарскай АССР навучанне на роднай мове захавалася да 10-га класа. * У Башкірыі і Чувашыі — да 7-га класа. * У большасці іншых рэгіёнаў выкладанне на роднай мове засталося толькі на ўзроўні пачатковай школы (1—4 класы)<ref>Савецкая нацыянальная палітыка: ідэалогія і практыкі. — С. 336.</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларусізацыя]] * [[Украінізацыя]] * [[Тытульная нацыя]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Унутраная палітыка СССР]] 87sdtt6c07w0j43lrz6gscwh44jsrcr Людзяневіцкі сельсавет 0 577793 5134665 4720727 2026-05-01T15:01:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134665 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Людзяневіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Жыткавіцкі раён]] |Уключае = 13 населеных пунктаў |Сталіца = [[Людзяневічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1740 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Людзяне́віцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2009 года вёска) [[Людзяневічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Жыткавіцкага раёна [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Жыткавіцкім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Жыткавіцкім раёне Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Людзяневіцкага сельсавета 9 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|84}}</ref>. 26 сакавіка 1987 года ў склад сельсавета з адміністрацыйнага падпарадкавання Жыткавіцкага гарсавета перададзена вёска [[Вязаў Лес]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 24 жніўня 1989 года ў склад сельсавета з [[Браніслаўскі сельсавет|Браніслаўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Лагвошчы]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 24 жніўня 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 35 (1985).</ref>. 26 верасня 2006 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Браніслаўскі сельсавет|Браніслаўскага сельсавета]] (5 населеных пунктаў: вёскі [[Браніслаў (Жыткавіцкі раён)|Браніслаў]], [[Вільча (Жыткавіцкі раён)|Вільча]], [[Града (Жыткавіцкі раён)|Града]], [[Загацце (Жыткавіцкі раён)|Загацце]], [[Князь-Бор]]), а ў склад [[Юркевіцкі сельсавет|Юркевіцкага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты (вёскі [[Лагвошчы]], [[Падвосце]] і [[Пясчанікі (Жыткавіцкі раён)|Пясчанікі]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-175/2006-175(003-054).pdf&oldDocPage=3 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 26 сентября 2006 г. № 295 Об изменении административно-территориального устройства районов Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210712122704/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-175%2F2006-175%28003-054%29.pdf&oldDocPage=3|date=12 ліпеня 2021}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2289 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 96,0 % — [[беларусы]], 2,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1740 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Людзяневіцкі сельсавет}} {{Жыткавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Людзяневіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] as3x56gxc28envh807iyrgtgji01mbo Любоў Мікалаеўна Уладыкоўская 0 578076 5134629 4089766 2026-05-01T13:55:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134629 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Любоў Мікалаеўна Уладыкоўская |Фота = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Грамадзянства = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|кандыдат|філалагічных навук}} |Альма-матэр = |Дзеці = двое |Род дзейнасці=[[культуролаг]], [[грамадскі дзеяч]]|Рэлігія=каталічка}} '''Любоў Мікалаеўна Уладыкоўская''' ({{lang-en|Liubou Uladykouskaja}}; у 1990—2006 гадах — '''Любоў Мікалаеўна Канаплянік'''; нар. {{ДН|14|2|1967}}, [[Падарэссе]], [[Старадарожскі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі [[культуролаг]], грамадскі дзеяч, асветніца. Заснавальнік і генеральны дырэктар установы «Міжкультурны дыялог»<ref>[http://idcbel.org Сайт установы «Міжкультурны дыялог»]</ref>, стыпендыят праграмы Фулбрайта (2014—2015, [[Універсітэт Фларыды]], ЗША). == Біяграфія == Беларуска, каталічка. Скончыла Паўстынскую сярэднюю школу ([[Слуцкі раён]]) з залатым медалём (1984), [[філалагічны факультэт БДУ]] з дыпломам з адзнакай (1989), аспірантуру на кафедры гісторыі беларускай літаратуры (1992) і дактарантуру на [[Факультэт міжнародных адносін БДУ|факультэце міжнародных адносін БДУ]] (2009). У 1993 г. абараніла дысертацыю «Канцэпцыя нацыянальнага светапогляду ў творчасці Янкі Лучыны»<ref>Уладыкоўская, Л., Беларусь існуе там, дзе жыве беларуская мова [Інтэрв’ю] // Часопіс Верасень № 2 (7), 2012.</ref>. Працуючы ў [[Міністэрства адукацыі і навукі Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве адукацыі і навукі Рэспублікі Беларусь]] у 1994—1998 гг., шмат зрабіла для беларусізацыі вышэйшых навучальных устаноў i пашырэння беларускай мовы і культуры ў сферы адукацыі і навукі<ref name="nn2">Уладыкоўская-Канаплянік, Л. Каб не ўмерлі / Л. Уладыкоўская-Канаплянік // Літаратура і мастацтва. — 1994. — 21 кастрычніка. — С. 5, 12</ref><ref name="nn3">Уладыкоўская-Канаплянік, Л. Верыць у Беларусь / Л.Уладыкоўская-Канаплянік // Літаратура і мастацтва. — 1997. — 26 снежня. — С. 5, 14 — 15.</ref>, для ўмацавання беларускай ідэнтычнасці і дэмакратызацыі грамадства<ref name="nn4">Уладыкоўская-Канаплянік, Л. Прыняць і падтрымаць беларушчыну / Л. Уладыкоўская-Канаплянік // Літаратура і мастацтва. — 1998. — 30 кастрычніка.</ref>. Дзеля распрацоўкі беларускай тэрміналогіі дамаглася стварэння Тэрміналагічнай камісіі пры Міністэрстве адукацыі і навукі (1995)<ref name="nn5">Centrum Naukowo-Analityczne «Białoruska Perspektywa»: Kto jest kim w Białorusi. Białystok: Podlaski Instytut Wydawniczy, 2000, ISBN 83-913780-0-4.</ref>. Актыўна садзейнічала беларусізацыі [[Каталіцкі Касцёл|Каталіцкага Касцёла]]. Ініцыявала зварот да Яна Паўла Другога з просьбай аб падтрымцы беларускай дзейнасці кс. [[Уладзіслаў Завальнюк|Уладзіслава Завальнюка]], у супрацоўніцтве з якім пазней стварыла хрысціянскі інтэлектуальны клуб і займалася асветніцкай дзейнасцю<ref name="nn6">Уладыкоўская-Канаплянік, Л., кс. Завальнюк, У. Прыйшлі, каб служыць / Л. Уладыкоўская-Канаплянік, кс. У. Завальнюк // Літаратура і мастацтва. — 1998. — 29 мая.</ref><ref name="nn7">Уладыкоўская-Канаплянік, Л. Пераемнікі філарэтаў і філаматаў / Л. Уладыкоўская-Канаплянік // Літаратура і мастацтва. — 1998. — 20 сакавіка.</ref>. З Блаславення Кардынала [[Казімір Свёнтак|Казіміра Свёнтка]] ў 1996 г. стала намеснікам старшыні Арганізацыйнага камітэта па стварэнні Каталіцкага ўніверсітэта ў Мінску<ref name="nn8">[https://www.svaboda.org/a/26805828.html Уладыкоўская, Л. Грыцкевіч ствараў такую Беларусь, якой яна павінна быць / Л. Уладыкоўская. — Рэжым доступу: https://www.svaboda.org/a/26805828.html. - Дата доступу: 21.01.2015.]</ref>. Падтрымала ідэю стварэння беларускамоўнага ўніверсітэта<ref name="nn9">Уладыкоўская-Канаплянік, Л., Нацыянальны універсітэт і дзяржава патрэбны адзін аднаму. Інтэрв’ю // Звязда. — 2000. — 12 лютага., 2000.</ref>. У снежні 1998 г., атрымаўшы падтрымку Вучонай Рады, узначаліла Нацыянальны навукова-асветніцкі цэнтр імя Ф.Скарыны, які набыў новае дыханне праз актывізацыю філасофскага і хрысціянскага напрамкаў<ref name="nn10">Уладыкоўская-Канаплянік, Л. «Ад краязнаўства — да філасофіі культуры»: Інтэрв’ю / Зап. Кірылы Пазняка // Літаратура і мастацтва. — 2000. — 18 лютага.</ref><ref name="nn11">Уладыкоўская-Канаплянік, Л. Свядомы выбар беларускіх асветнікаў // Інтэрв’ю часопісу «Благодать». — 2001. — № 10 (64). — С.8 — 11.</ref>. Павялічылася колькасць навуковых тэмаў і асветніцкіх праектаў, быў створаны аддзел Праблем хрысціянства і нацыянальнага развіцця, у Цэнтр былі запрошаныя вядомыя беларусазнаўцы [[Віталь Скалабан]], [[Іван Саверчанка]], [[Леанід Лыч]], [[Мікалай Ігнатавіч Крукоўскі|Мікола Крукоўскі]], [[Анатоль Грыцкевіч]] і інш., умацавалася матэрыяльная база<ref name="nn12">Уладыкоўская-Канаплянік, Л. Зірнем праўдзе ў вочы. Праблема нацыянальна-культурнага развіцця Беларусі і роля Скарынаўскага цэнтра / Л. Уладыкоўская-Канаплянік // Літаратура і мастацтва. — 2000. — 7 ліпеня.</ref>. Ініцыятыва распрацоўкі стратэгіі нацыянальна-культурнага і духоўнага развіцця Беларусі ва ўмовах глабалізацыі была падтрымана [[ЮНЕСКА]]<ref name="nn13">Уладыкоўская-Канаплянік, Л., Зелянкоў, А., Стражаў, В. Асновы стратэгіі нацыянальна-культурнага і духоўнага развіцця Беларусі ва ўмовах глабалізацыі / Л. Уладыкоўская-Канаплянік, А. Зелянкоў, В. Стражаў // Беларусь — XXI ст.: нацыянальна-культурнае і духоўнае развіццё : матэр. Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 10-12 снеж. 2003 г. / ННАЦ імя Ф. Скарыны; рэдкал.: Л. Уладыкоўская-Канаплянік і інш.. — Мінск : ННАЦ імя Ф. Скарыны, 2004. — С. 20 — 37.</ref>. Выступала ў мас-медыя з ідэяй стварэння Інстытута Беларусі<ref name="nn14">Уладыкоўская-Канаплянік, Л. Чаму патрэбны Інстытут Беларусі? // Народная газета. — 2002. — 7 мая., 2002.</ref><ref name="nn15">Уладыкоўская-Канаплянік, Л. Інстытут Беларусі — мара ці рэальнасць? / Л. Уладыкоўская-Канаплянік // Народная воля. — 11 верасня. — 2002.</ref>. У 2004 г. на хвалі барацьбы з беларушчынай пад маркай скарачэння колькасці юрыдычных асобаў Савет Міністраў рэарганізаваў Скарынаўскі цэнтр і далучыў яго да [[Мінскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка]]<ref name="nn16">[http://www.svaboda.org/a/24835324.html Аксак, В. Націск на Скарынаўскі цэнтр. Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/a/24835324.html - Дата доступу: 25.01. 2001.]</ref><ref name="nn17">[http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=9446 Ліквідацыя Цэнтра імя Ф. Скарыны ў Менску. http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=9446 Дата доступу: 07.04.2004.]</ref>. У знак пратэсту ў чэрвені 2004 г. Любоў Уладыкоўская падала ў адстаўку. З 2004 г. працавала на розных пасадах у [[Беларускі дзяржаўны універсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] і ў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], намеснікам галоўнага рэдактара [[Часопіс „Роднае слова”|часопіса «Роднае слова»]]. Перыядычна праходзіла навуковыя стажыроўкі і ўдзельнічала ў міжнародных праектах у Польшчы, Германіі, Літве, Украіне, Францыі, Нарвегіі, Швецыі, Вялікабрытаніі, ЗША. З 2008 г. пасля наведвання ЗША па праграме абмену амерыканскага ўрада пачала рапрацоўваць праблему захавання культурнай самабытнасці<ref name="nn18">Уладыкоўская, Л. Як захаваць культурную самабытнасць? / Л. Уладыкоўская. — Мінск, 2010. — 116 с.</ref> і развіцця міжкультурнага дыялогу, прыцягнуўшы да гэтага пытання ўвагу інтэлектуальнай і творчай эліты Беларусі, дыпламатаў, бізнес-колаў, святароў<ref name="nn19">Уладыкоўская, Л. Міжкультурны дыялог: амерыканская парадыгма / Л.Уладыкоўская. — Мінск: Установа «Міжкультурны дыялог», 2014. — 92 с.</ref>. У 2010 г. заснавала Цэнтр міжкультурнага дыялогу пры [[Рэспубліканская канфедэрацыя прадпрымальніцтва|Рэспубліканскай канфедэрацыі прадпрымальніцтва]], у 2012 г — [[Установа „Міжкультурны дыялог”|установу «Міжкультурны дыялог»]]. З 2010 г. займаецца даследаваннем і папулярызацыяй амерыканістыкі ў Беларусі<ref name="nn20">Уладыкоўская, Л. Адкрыццё маёй Амерыкі, або навошта беларусам ЗША? / Л.Уладыкоўская. — Мінск: Тэсей, 2012. — 80 с. ISBN 978-985-463-492-0.</ref><ref name="nn21">Uladykouskaja, L. (2018). America through the eyes of Belarusians. Saarbrücken, Germany: Lambert Academic Publishing ISBN 6202199865, ISBN 978-6202199865.</ref>. Рэалізавала шэраг міжнародных праектаў, сярод якіх [[„Беларуска-амерыканскі культурны дыялог: стратэгія развіцця”]] (2011—2012)<ref name="nn22">[http://zbsb.org/node/3260 У Беларусі стартаваў міжнародны праект «Беларуска-амерыканскі культурны дыялог: стратэгія развіцця» . Рэжым доступу: http://zbsb.org/node/3260  — Дата доступу: 07.11.2018.]</ref>. Разам з В. Шалатоніным уключыла ў беларускі навукова-культурны кантэкст спадчыну [[Георгій Лахоўскі|Георгія Лахоўскага]]<ref name="nn23">{{Cite web |url=http://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001186320 |title=Любоў Уладыкоўская, Валерый Шалатонін. Беларус, чалавек Сусвету: Георгій Лахоўскі. |access-date=14 лістапада 2018 |archive-date=11 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711112641/https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001186320 |url-status=dead }}</ref>. У цяперашні час працягвае даследаваць духоўныя ідэалы беларускага грамадства і паслядоўна выступае за яго нацыянальнае адраджэнне і маральнае аздараўленне<ref name="nn24">[https://www.svaboda.org/a/28945943.html Беларускі народ не мае адваката. 8 фактаў трансфармацыі нацыянальнай культуры. Рэжым доступу: https://www.svaboda.org/a/28945943.html. - Дата доступу: 29 снежня 2017.]</ref>. == Працы == Любоў Уладыкоўская — аўтар міжнародных праектаў і грамадскіх ініцыятыў, накіраваных на ўмацаванне беларускай суб’ектнасці і развіццё міжкультурнага дыялогу, а таксама некалькіх універсітэцкіх курсаў і каля 300 навуковых і навукова-папулярных прац, у тым ліку 7 аўтарскіх манаграфій. {{зноскі}} == Спасылкі == * Любоў Уладыкоўская ў [https://www.facebook.com/profile.php?id=100014995038676 Facebook] * Любоў Уладыкоўская ў [https://www.linkedin.com/in/liubou-uladykouskaja/ linkedin] * Старонка [http://www.idcbel.org установы «Міжкультурны дыялог»] * Старонка Любові Уладыкоўскай [https://centerforinterculturaldialogue.org/2015/04/25/liubou-uladykouskaja-researcher-profile/ на сайце Center for intercultural Dialogue (USA)] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Уладыкоўская Любоў Мікалаеўна}} [[Катэгорыя:Культуролагі Беларусі]] rl6ownehskfzyg65shz2ygmmezsf0qc Люсінскі сельсавет 0 578252 5134693 4805441 2026-05-01T16:41:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134693 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Люсінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ганцавіцкі раён]] |Уключае = 3 населеныя пункты |Сталіца = [[Люсіна]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1334 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лю́сінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2010 года — вёска) [[Люсіна]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў Ганцавіцкім раёне [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. З 8 студзеня 1954 года — у Брэсцкай вобласці. З 25 снежня 1962 года па 30 ліпеня 1966 года ў складзе [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкага раёна]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Люсінскага сельсавета 3 населеныя пункты<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|18}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1866 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 99,3 % — [[беларусы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1334 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Люсінскі сельсавет}} {{Ганцавіцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Люсінскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Ганцавіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Люсінскі сельсавет у [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Ляхавіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Люсінскі сельсавет у [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] (1962—1966)}} |спіс3 = {{Ганцавіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Люсінскі сельсавет у [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Люсінскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] l08hlkjd40ib35rsxgfte8phclq3ny8 Любашаўскі сельсавет 0 578272 5134598 4805432 2026-05-01T13:20:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134598 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Любашаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ганцавіцкі раён]] |Уключае = 5 населеных пунктаў |Сталіца = [[Любашава]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1906 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Люба́шаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Любашава]] (да 1954 года — [[Ганцавічы (Любашаўскі сельсавет)|Ганцавічы]]). Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як Ганцавіцкі сельсавет у Ганцавіцкім раёне [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. Цэнтр — вёска Ганцавічы. З 8 студзеня 1954 года — у Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года перайменаваны ў Любашаўскі, цэнтр перанесены ў вёску Любашава<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 па 30 ліпеня 1966 года ў складзе [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкага раёна]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 5 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|18}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2418 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 93,0 % — [[беларусы]], 3,8 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 2,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1906 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Любашаўскі сельсавет}} {{Ганцавіцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Любашаўскі (да 1954 года Ганцавіцкі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Ганцавіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Любашаўскі (да 1954 года Ганцавіцкі) сельсавет у [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Ляхавіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Любашаўскі сельсавет у [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] (1962—1966)}} |спіс3 = {{Ганцавіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Любашаўскі сельсавет у [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Любашаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] ke3rx253byser9x442p6cm4ah8izdjt Любанскі сельсавет (Акцябрскі раён) 0 578688 5134587 4719788 2026-05-01T13:06:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134587 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Любанскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Любанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Акцябрскі раён]] |Уключае = 9 населеных пунктаў |Сталіца = [[Любань (Акцябрскі раён)|Любань]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 615 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лю́банскі сельсаве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Акцябрскі раён|Акцябрскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2011 г. вёска) [[Любань (Акцябрскі раён)|Любань]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Парыцкі раён|Парыцкага раёна]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Парыцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. З 28 чэрвеня 1939 года ў Акцябрскім раёне Палескай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Гарохавішчанскі сельсавет|Гарохавішчанскага сельсавета]], у склад [[Палескі сельсавет (Даманавіцкі раён)|Палескага сельсавета]] [[Даманавіцкі раён|Даманавіцкага раёна]] перададзена вёска [[Уюнішча (Светлагорскі раён)|Уюнішча]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Светлагорскі раён|Светлагорскага раёна]]. З 30 ліпеня 1966 года ў складзе адноўленага Акцябрскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 9 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|94}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 832 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 89,7 % — [[беларусы]], 6,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 3,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 615 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|112273}} {{Любанскі сельсавет (Акцябрскі раён)}} {{Акцябрскі раён}} [[Катэгорыя:Любанскі сельсавет (Акцябрскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Парыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Светлагорскага раёна]] r55exihsffu9a617atpwegyuxggbdde Ляскавіцкі сельсавет (Акцябрскі раён) 0 578691 5134719 5085317 2026-05-01T18:27:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134719 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ляскавіцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ляскавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Акцябрскі раён]] |Уключае = 3 населеныя пункты |Сталіца = [[Ляскавічы (Акцябрскі раён)|Ляскавічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[27 снежня]] [[2022]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 524 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ля́скавіцкі сельсаве́т''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Акцябрскі раён|Акцябрскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[вёска]] [[Ляскавічы (Акцябрскі раён)|Ляскавічы]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Глускі раён|Глускага раёна]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Глускім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў Глускім раёне [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. З 28 чэрвеня 1939 года ў складзе новаўтворанага Акцябрскага раёна Палескай вобласці, цэнтр — вёска [[Забалацце (Акцябрскі раён)|Забалацце]], з 20 верасня 1944 года — [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. З 25 снежня 1962 года па 30 ліпеня 1966 года ў складзе [[Светлагорскі раён|Светлагорскага раёна]]. 17 лістапада 1980 года цэнтр сельсавета перанесены з вёскі Забалацце ў Ляскавічы<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада 1980 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1980, № 36 (1662).</ref>. 26 мая 1983 года скасавана вёска [[Стары Двор (Акцябрскі раён)|Стары Двор]] (злілася з вёскай [[Ляскавічы (Акцябрскі раён)|Ляскавічы]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 мая 1983 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 21 (1755).</ref>. 25 мая 1989 года ў склад [[Парэцкі сельсавет (Акцябрскі раён)|Парэцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Харомцы]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 25 мая 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 22 (1972).</ref>. Да 1998 года ў складзе сельсавета вёска [[Завярхлессе]]. 27 снежня 2022 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Парэцкі сельсавет (Акцябрскі раён)|Парэцкага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923g0120539&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 декабря 2022 г. № 424 Об изменении административно-территориального устройства Октябрьского района Гомельской области]</ref>. == Склад == На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 6 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|94}}</ref>. У склад Ляскавіцкага сельсавета да 1998 года ўваходзіла вёска Заверхлессе (у наш час не існуе). На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 3 населеныя пункты: вёскі [[Альбінск]], [[Забалацце (Акцябрскі раён)|Забалацце]] і [[Ляскавічы (Акцябрскі раён)|Ляскавічы]]. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета аводле перапісу 2009 года складала 699 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 97,9 % — [[беларусы]], 1,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 524 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|114221}} {{Акцябрскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Акцябрскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Глускага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Светлагорскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2022 годзе]] cd2bojqgrm9cbp73p18yze5e1bnk8kl Лышчанскі сельсавет 0 578761 5134553 4799608 2026-05-01T12:14:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134553 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лышчанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пінскі раён]] |Уключае = 5 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лышча]] |Датаўтварэння = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 849 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лышча́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Лышча]] (да 5 сакавіка 1981 года — Лышчэ). Утвораны 16 ліпеня 1954 года як '''Лышчаўскі сельсавет''' у складзе [[Лагішынскі раён|Лагішынскага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]] [[БССР]] шляхам аб’яднання [[Забаравецкі сельсавет|Забаравецкага]] і [[Дабраслаўскі сельсавет|Дабраслаўскага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 20 мая 1957 года ў склад [[Бабрыкоўскі сельсавет|Бабрыкоўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Дабраслаўка]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 5.</ref>. 8 сакавіка 1960 года ў склад [[Навадворскі сельсавет (Пінскі раён)|Навадворскага сельсавета]] перададзена вёска [[Сташаны]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 сакавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. Пасля скасавання Лагішынскага раёна 25 снежня 1962 года ўвайшоў у склад Пінскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 8 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|30}}</ref>. 5 сакавіка 1981 года перайменаваны ў Лышчанскі, а цэнтр — у вёску Лышча. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1197 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 96,5 % — [[беларусы]], 1,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=22 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 849 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лышчанскі сельсавет}} {{Пінскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Лышчанскі (да 1981 года Лышчаўскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Лагішынскі раён|child|загаловак=Лышчаўскі сельсавет у [[Лагішынскі раён|Лагішынскім раёне]] (1954—1962)}} |спіс2 = {{Пінскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лышчанскі (да 1981 года Лышчаўскі) сельсавет у [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] (з 1962)}} }} [[Катэгорыя:Лышчанскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лагішынскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1954 годзе]] ki5mdw2dfdikbszuzzcf3e5f8zb67ca Ляскавіцкі сельсавет (Іванаўскі раён) 0 579047 5134718 4800684 2026-05-01T18:26:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134718 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ляскавіцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ляскавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Іванаўскі раён]] |Уключае = 12 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ляскавічы (Іванаўскі раён)|Ляскавічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3157 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ля́скавіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр сельсавета — вёска [[Ляскавічы (Іванаўскі раён)|Ляскавічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Іванаўскага раёна [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Ляхавіцкі сельсавет (Іванаўскі раён)|Ляхавіцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў складзе [[Драгічынскі раён|Драгічынскага раёна]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Ляскавіцкага сельсавета было 8 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|21}}</ref>. 26 чэрвеня 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Дружылавіцкі сельсавет|Дружылавіцкага сельсавета]] (4 населеныя пункты: [[Дружылавічы]], [[Замошша (Іванаўскі раён)|Замошша]], [[Калілы]], [[Трыліскі]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0058875&p1=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 26 июня 2013 г. № 287 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Ивановского района Брестской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210411005832/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0058875&p1=1|date=11 красавіка 2021}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (8 населеных пунктаў) — 2807 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 94,4 % — [[беларусы]], 2,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (12 населеных пунктаў) — 3157 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ляскавіцкі сельсавет (Іванаўскі раён)}} {{Іванаўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Ляскавіцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Іванаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Ляскавіцкі сельсавет у [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Драгічынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Ляскавіцкі сельсавет у [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс3 = {{Іванаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Ляскавіцкі сельсавет у [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Ляскавіцкі сельсавет (Іванаўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Драгічынскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] lnevegzba64fnrrn94260uecahmi28s Ляскавіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён) 0 579591 5134721 4720563 2026-05-01T18:28:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134721 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ляскавіцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ляскавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Петрыкаўскі раён]] |Уключае = 9 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[24 мая]] [[1978]] |Скасаванне = [[2 верасня]] [[1975]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1299 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ля́скавіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Петрыкаўскага раёна [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Петрыкаўскім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Петрыкаўскім раёне Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. У 1968 годзе скасаваны вёска [[Кабачок (Петрыкаўскі раён)|Кабачок]] (злілася з вёскай [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]]) і пасёлак [[Слянзакі (Ляскавіцкі сельсавет)|Слянзакі]] (зліўся з вёскай [[Славінск (вёска, Петрыкаўскі раён)|Славінск]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 лютага і 11 красавіка 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 20 (1214).</ref>. 12 ліпеня 1973 года ў склад сельсавета з [[Петрыкаўскі сельсавет|Петрыкаўскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Рубча]] і [[Турок (Петрыкаўскі раён)|Турок]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 ліпеня 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 27 (1401).</ref>. 15 жніўня 1974 года цэнтрам сельсавета ўстаноўлена вёска [[Галубіца]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. 20 лютага 1975 года ў склад [[Брынёўскі сельсавет|Брынёўскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Баклань]], [[Дарашэвічы]] і [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 лютага 1975 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1975, № 33 (1479).</ref>. 2 верасня 1975 года пацверджана знаходжанне цэнтра Ляскавіцкага сельсавета ў вёсцы Галубіца, сельсавет перайменаваны ў [[Галубіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)|Галубіцкі сельсавет]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 верасня 1975 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1975, № 15 (1461).</ref>. 24 мая 1978 года [[Брынёўскі сельсавет]] перайменаваны ў Ляскавіцкі, цэнтр сельсавета перанесены ў Ляскавічы<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў Беларускай ССР ад 24 мая 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1508 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 97,1 % — [[беларусы]], 1,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1299 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ляскавіцкі сельсавет, Петрыкаўскі раён}} {{Петрыкаўскі раён}} [[Катэгорыя:Ляскавіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1975 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1978 годзе]] a4ryuj7n7h3mukvp7vet3opzvj8gh3t Ганязь 0 580584 5134785 3258890 2026-05-01T22:03:04Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ганёндз]] 5134785 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ганёндз]] 66658s6oxi459unrnwwcgh1g5y1fsfo Макранскі сельсавет (Маларыцкі раён) 0 580732 5134904 4801740 2026-05-02T11:21:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134904 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Макранскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Макранскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Маларыцкі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Макраны (Маларыцкі раён)|Макраны]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1492 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Макра́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Макраны (Маларыцкі раён)|Макраны]]. Сельсавет знаходзіцца на ўсходзе раёна. Мяжуе з [[Хаціслаўскі сельсавет|Хаціслаўскім сельсаветам]] на поўдні і захадзе, [[Лукаўскі сельсавет (Маларыцкі раён)|Лукаўскім сельсаветам]] на поўначы, [[Дзівінскі сельсавет|Дзівінскім сельсаветам]] [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]] на паўночным усходзе, [[Ратнаўскі раён|Ратнаўскім раёнам]] [[Украіна|Украіны]] на ўсходзе. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Маларыцкага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Ляхавецкі сельсавет|Ляхавецкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 9 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|28}}</ref>. 23 снежня 2016 года скасавана вёска [[Кожух (Маларыцкі раён)|Кожух]]<ref>[http://www.pravo.by/upload/docs/op/D917b0081105_1486674000.pdf Решение Малоритского районного Совета депутатов от 23 декабря 2016 г. № 142 Об упразднении деревни Кожух Мокранского сельсовета Малоритского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201113105108/https://www.pravo.by/upload/docs/op/D917b0081105_1486674000.pdf|date=13 лістапада 2020}} {{ref-ru}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (9 населеных пунктаў) — 1880 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 90,2 % — [[беларусы]], 7,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 1,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (8 населеных пунктаў) — 1492 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Макранскі сельсавет (Маларыцкі раён)}} {{Маларыцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Макранскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Маларыцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Макранскі сельсавет у [[Маларыцкі раён|Маларыцкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Брэсцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Макранскі сельсавет у [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] (1962—1965)}} |спіс3 = {{Маларыцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Макранскі сельсавет у [[Маларыцкі раён|Маларыцкім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Макранскі сельсавет (Маларыцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 2fvaffdwuukb0nz1oysoc3mhep1224a Ляплёўскі сельсавет 0 580909 5134717 5112145 2026-05-01T18:21:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134717 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ляплёўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[БССР]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Брэсцкі раён]] |Уключае = 3 населеныя пункты |Сталіца = [[Ляплёўка]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[3 чэрвеня]] [[1957]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = |Год перапісу = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ляплё́ўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Ляплёўка]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Дамачаўскі раён|Дамачаўскага раёна]] Брэсцкай вобласці [[БССР]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Дубіцкі сельсавет|Дубіцкага сельсавета]], вёска [[Збунін]] перададзена ў склад [[Страдзецкі сельсавет|Страдзецкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 17 снежня 1956 года ў Брэсцкім раёне. 3 чэрвеня 1957 года скасаваны, населеныя пункты перададзены ў адміністрацыйнае падпарадкаванне [[Дамачаўскі пассавет|Дамачаўскага пассавета]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r957b0005850&q_id=5378887|title=Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета депутатов трудящихся от 3 июня 1957 года № 344 «О частичном изменении в административно-территориальном делении сельских Советов Брестского и Пинского районов и Домачевского поселкового Совета Брестского района»|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=dead}}</ref>. На момант скасавання ў сельсавет уваходзілі 3 населеныя пункты: [[Дубіца (Брэсцкі раён)|Дубіца]], [[Кабёлка]] і [[Ляплёўка]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Ляплёўскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Дамачаўскі раён|child|загаловак=Ляплёўскі сельсавет у [[Дамачаўскі раён|Дамачаўскім раёне]] (1940—1956)}} |спіс2 = {{Брэсцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Ляплёўскі сельсавет у [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] (1956—1957)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дамачаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1957 годзе]] 5xcmsuk5wpvizc738mtm56v5unbs0z8 Ляснянскі сельсавет (Баранавіцкі раён) 0 581180 5134737 4806611 2026-05-01T19:06:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134737 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Ляснянскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ляснянскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Баранавіцкі раён]] |Уключае = 9 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лясная (Баранавіцкі раён)|Лясная]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1727 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 61,2 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = http://baranovichi.brest-region.gov.by/index.php?option=com_content&view=article&id=49273%3A2018-07-12-12-17-00&catid=1331%3A2018-06-19-11-31-41&Itemid=3447&lang=ru |Заўвагі = }} '''Лясня́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2010 г. вёска) [[Лясная (Баранавіцкі раён)|Лясная]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Лясноўскі сельсавет''' у складзе [[Навамышскі раён|Навамышскага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Брэсцкай вобласці. З 8 красавіка 1957 года сельсавет у складзе Баранавіцкага раёна<ref>ЛЯСНАЯ // {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|1-1к}} — С. 58</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 7 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|14}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2244 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 74,7 % — [[беларусы]], 12,4 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 9,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1727 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=23 чэрвеня 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|114362}} {{Ляснянскі сельсавет (Баранавіцкі раён)}} {{Баранавіцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Ляснянскі (Лясноўскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Навамышскі раён|child|загаловак=Лясноўскі сельсавет у [[Навамышскі раён|Навамышскім раёне]] (1940—1957)}} |спіс2 = {{Баранавіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Ляснянскі сельсавет у [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] (з 1957)}} }} [[Катэгорыя:Ляснянскі сельсавет (Баранавіцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Навамышскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] njivsjt0k0ck3u330sin0vh3hq69lel Макаравецкі сельсавет 0 581611 5134897 4811524 2026-05-02T10:57:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134897 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Макаравецкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Бераставіцкі раён]] |Уключае = 19 населеных пунктаў |Сталіца = [[Макараўцы (Бераставіцкі раён)|Макараўцы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[18 кастрычніка]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1167 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Макаравецкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Макараўцы (Бераставіцкі раён)|Макараўцы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Крынкаўскі раён|Крынкаўскага раёна]] [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Макараўцы (Бераставіцкі раён)|Макараўцы]]. З 20 верасня 1944 года ў Бераставіцкім раёне Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Сямёнаўскі сельсавет (Бераставіцкі раён)|Сямёнаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гродненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года па 30 ліпеня 1966 года ў [[Свіслацкі раён|Свіслацкім раёне]]. 18 кастрычніка 2013 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Канюхоўскі сельсавет|Канюхоўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913r0060829&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 18 октября 2013 г. № 264 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Берестовицкого района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508020017/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913r0060829&p1=1|date=8 мая 2021}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 1167 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=29 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 64,5 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 30,4 % — [[беларусы]], 4,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 19 населеных пунктаў: аграгарадок [[Макараўцы (Бераставіцкі раён)|Макараўцы]], вёскі [[Астапкаўшчына]], [[Белакозы]], [[Вішнеўка (Бераставіцкі раён)|Вішнеўка]], [[Генюшы (Бераставіцкі раён)|Генюшы]], [[Ігнатавічы]], [[Кудрычы (Бераставіцкі раён)|Кудрычы]], [[Курчоўцы (Бераставіцкі раён)|Курчоўцы]], [[Лапенеўцы]], [[Лішкі]], [[Парэчча (Бераставіцкі раён)|Парэчча]], [[Пачобуты]], [[Пяцельчыцы]], [[Русакі (Бераставіцкі раён)|Русакі]], [[Рэпавічы]], [[Сямёнаўка (Бераставіцкі раён)|Сямёнаўка]], [[Трахімы]], хутары [[Дольны Уснар]] і [[Служкі (Бераставіцкі раён)|Служкі]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Макаравецкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Крынкаўскі раён|child|загаловак=Макаравецкі сельсавет у [[Крынкаўскі раён|Крынкаўскім раёне]] (1940—1944)}} |спіс2 = {{Бераставіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Макаравецкі сельсавет у [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкім раёне]] (1944—1962)}} |спіс3 = {{Свіслацкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Макаравецкі сельсавет у [[Свіслацкі раён|Свіслацкім раёне]] (1962—1966)}} |спіс4 = {{Бераставіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Макаравецкі сельсавет у [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкім раёне]] (1966—2013)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бераставіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Свіслацкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] rni3dc9j8pipzhztm87vv3l11bo1gtp Лінаўскі сельсавет 0 583172 5134802 4745020 2026-05-01T23:00:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134802 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лінаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пружанскі раён]] |Уключае = 26 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лінава]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3124 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лінаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пружанскі раён|Пружанскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Лінава]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Лінёўскі сельсавет''' у складзе Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска Лінёва (Лінова), пазней Лінава-1. 9 сакавіка 1959 года ў склад сельсавета з [[Ткачоўскі сельсавет|Ткачоўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Млынок (Пружанскі раён)|Млынок]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>, 11 чэрвеня 1962 года — вёска [[Варотнае]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 чэрвеня 1962 года // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 25 (984).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 7 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|32}}</ref>.16 сакавіка 1987 года скасаваны вёскі [[Ліновачка]] (злілася з вёскай [[Аранчыцы]]) і [[Лінава 2]] (злілася з вёскай [[Лінава 1]])<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 26 лютага 2002 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Смалянскі сельсавет (Пружанскі раён)|Смалянскага сельсавета]], 18 лістапада 2005 года — тэрыторыя скасаванага [[Бакунскі сельсавет (Пружанскі раён)|Бакунскага сельсавета]] (вёскі [[Араб’і]], [[Бакуны (Лінаўскі сельсавет)|Бакуны]], [[Вінец]], [[Занявічы (Пружанскі раён)|Занявічы]], [[Концыкі]], [[Кутнявічы]], [[Мікалаевічы (Пружанскі раён)|Мікалаевічы]], [[Обеч]], [[Рапяхі (Пружанскі раён)|Рапяхі]], [[Ткачы (Пружанскі раён)|Ткачы]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200/2005-200(002-025).pdf&oldDocPage=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 18 ноября 2005 г. № 190 Об изменениях административно-территориального устройства Пружанского района Брестской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200923002703/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200%2F2005-200%28002-025%29.pdf&oldDocPage=1|date=23 верасня 2020}}</ref>. 29 снежня 2005 года цэнтр сельсавета перайменаваны ў Лінава. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3814 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 89,2 % — [[беларусы]], 4,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 4,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,6 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 3124 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лінаўскі сельсавет}} {{Пружанскі раён}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] qaa4mv7hk7w5pk09rr4o7tug3kcz2qg Хагіс 0 583770 5134860 4073296 2026-05-02T08:11:03Z Feeleman 163471 шаблон 5134860 wikitext text/x-wiki {{перанесці|Хэгіс}} {{Страва}} '''Хагіс''' ({{lang-en|haggis}}) — шатландская нацыянальная страва, кшталт гарачага пудынга з авечых вантробаў і аўсянкі з прыправам. Ён услаўлены [[Роберт Бёрнс|Робертам Бёрнсам]] у «Одзе да хагіса» і з’яўляецца цяпер абавязковым элементам [[Бёрнсава вячэра|Бёрнсавай вячэры]]. У Шатландыі распаўсюджаны жарт пра [[дзікі хагіс|дзікага хагіса]], рэдкага горнага звера, пражанаю тушкаю якога быццам бы і з’яўляецца хагіс. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культура Шатландыі]] [[Катэгорыя:Мясныя стравы]] hs2au81a28qsv33n30u3hqdxomig8lm Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка 0 591473 5134725 4226126 2026-05-01T18:34:44Z Vitedg 130413 5134725 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Гарачка}} '''Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка''' ({{ДН|11|6|1931}}, [[Высачаны (Лёзненскі раён)|Высачаны]], [[Лёзненскі раён]] — [[28 сакавіка]] [[2026]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=18724|title=Горячко Зинаида Дмитриевна|website=www.warheroes.ru|access-date=2026-05-01}}</ref>) — майстар абутковага вытворчага аб’яднання «[[Луч (абутковая фабрыка)|Луч]]» Міністэрства лёгкай прамысловасці Беларускай ССР. Герой Сацыялістычнай Працы (1966)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Горячко Зинаида Дмитриевна |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 167 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1931 годзе ў рабочай сям’і ў вёсцы Высачаны. Да пачатку вайны скончыла чатыры класы школы. У 1943 годзе была адпраўлена ў Германію на {{нп3|Остарбайтары|прымусовыя працы|ru|Остарбайтеры}}. Пасля вяртання на радзіму скончыла пяты клас і з’ехала ў Мінск, дзе стала навучацца ў рамесным вучылішчы № 11, пасля заканчэння якога працавала з 1948 года швяёй-нарыхтоўшчыцай на Мінскай абутковай фабрыцы імя Калініна (пазней — аб’яднанне «Луч»). У 1951 годзе скончыла курсы павышэння кваліфікацыі, выкладала вытворчае навучанне ў школе {{нп3|Школа фабрычна-завадскога навучання|ФЗН|ru|Школа фабрично-заводского обучения}} пры фабрыцы (пазней — СГПТВ № 43). Без адрыву ад вытворчасці скончыла [[Мінскі дзяржаўны каледж тэхналогіі і дызайна лёгкай прамысловасці|тэхнікум лёгкай прамысловасці]] ў Мінску ў 1965 годзе<ref name="БС"/>. З 1952 года — майстар швейнага ўчастка цэха мадэльнага жаночага абутку. У 1965 годзе ўступіла ў КПСС<ref name="БС"/>. Была ініцыятарам сацыялістычнага спаборніцтва па засваенні і замяшчэнні сумежных спецыяльнасцяў, у выніку чаго на абутковай фабрыцы значна ўзрасла прадукцыйнасць працы. Датэрмінова выканала заданні {{нп3|Сямігодка|сямігодкі|ru|Семилетка}}. Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ад [[9 чэрвеня]] [[1966]] года за выдатныя заслугі ў выкананні заданняў сямігадовага плана і дасягненне высокіх тэхніка-эканамічных паказчыкаў па вытворчасці тканін, трыкатажу, абутку, швейных вырабаў і іншай прадукцыі лёгкай прамысловасці ўдастоена звання [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героя Сацыялістычнай Працы]] з уручэннем [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і залатога медаля «[[Медаль «Серп і Молат»|Серп і Молат]]». З 1981 года працавала майстрам вытворчага навучання СГПТВ № 34 у Мінску. У 1986 годзе выйшла на пенсію. Пражывае ў Мінску. == Творчасць == Напісала некалькі аўтабіяграфічных твораў: * ''Память сердца: страницы воспоминаний'', 2008 * ''Я перед вами с памятью своей'', 2014 == Памяць == У 2015 годзе ў [[Лёзна]] была адкрыта Алея Славы, на якой знаходзіцца стэла з партрэтам Зінаіды Гарачка<ref>[http://vitvesti.by/k-70-letiiu-osvobozhdeniia-belarusi/v-liozno-na-allee-slavy-uvekovechili-imena-znamenitykh-zemliakov.html В Лиозно на Аллее Славы увековечили имена знаменитых земляков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161230002911/http://vitvesti.by/k-70-letiiu-osvobozhdeniia-belarusi/v-liozno-na-allee-slavy-uvekovechili-imena-znamenitykh-zemliakov.html |date=30 снежня 2016 }}</ref>. == Узнагароды == * Герой Сацыялістычнай Працы — указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 9 чэрвеня 1966 года<ref name="БС"/> * [[Ордэн Леніна]] * [[Медаль «За працоўную доблесць»]] (1955) {{зноскі}} == Літаратура == * Горячко З. Д., [http://arch.gwminsk.com/sites/default/files/materials_for_teachers/goryachko_ya_pered_vami_s_pamyatyu_svoey.pdf Я перед вами с памятью своей], Минск, 2014 * Горячко З. Д., [http://www.moov.by/images/programm/izdaniya/Goryachko.doc Память сердца: страницы воспоминаний] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180930141457/http://moov.by/images/programm/izdaniya/Goryachko.doc |date=30 верасня 2018 }}// брошюра, Минск, 2008 * В. Тарасевич, [http://www.ivanovo1945.ru/ukazy/gst_minsk_t1.doc Её счастливая судьба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311090204/http://ivanovo1945.ru/ukazy/gst_minsk_t1.doc |date=11 сакавіка 2016 }}// Труд, талант, доблесть.: В 2-х ч. Ч. 1/[Сост. Е. Э. Павлюць, Б. И. Сушкевич, В. В. Шарпило].— Мн.: Беларусь, 1981.— 414 с., ил., стр. 197—201 * Бараноўская Л. Яе загартоўвала праца: [Пра Героя Сацыялістычнай працы Гарачка З. Д.] /Бараноўская //Сцяг перамогі. - * Героі працы: [Пра Героя Сацыялістычнай працы Гарачка З. Д.] //Памяць: Гіст.-дакум. Хроніка лёзненскага раёна. — Мн.: БелЭн., 1992. — С.568. * Липецая С. Луч «судьбы»: [О Герое Социалистического труда Горячка З. Д.] /С.Липецкая //Советская Белоруссия. — 2006. — 24 января. * Минское производственное обувное объединение «Луч». — Мн.: Полымя. — 1984. — С.24. * Павлючик Л. В поисках птицы счастья: [О мастере производственного объединения Минского СГПТУ-43 З. Д. Горячко] /Л.Павлючик //Знамя юности. — 1983. — 21 октября. * Перепечина, Я. Зинаида Дмитриевна Горячко / Я. Перепечина // Сцяг Перамогі (Лёзна). — 2006. — 24 кастр == Спасылкі == * {{Warheroes|id= 18724|star= Labor}} * [http://shkola.of.by/geroi-socialisticheskogo-truda.html Биографические сведения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161228195409/http://shkola.of.by/geroi-socialisticheskogo-truda.html |date=28 снежня 2016 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарачка Зінаіда Дзмітрыеўна}} piv3fibl7etyiowsb8xzwopd8257mdj Мазалаўскі сельсавет (Віцебскі раён) 0 594584 5134865 4639512 2026-05-02T08:21:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134865 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Мазалаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебскі раён]] |Уключае = 33 населеныя пункты |Сталіца = [[Мазалава (Віцебскі раён)|Мазалава]] |Датаўтварэння = [[22 снежня]] [[1960]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 5670 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://vitebsk.vitebsk-region.gov.by/ru/mazolovskiy-selsovet |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Мазалаўскі сельсавет}} '''Ма́залаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2011 года вёска) [[Мазалава (Віцебскі раён)|Мазалава]]. == Гісторыя == Утвораны 22 снежня 1960 года ў складзе Віцебскага раёна Віцебскай вобласці [[БССР]] шляхам аб’яднання скасаваных [[Бараўлянскі сельсавет (Віцебскі раён)|Бараўлянскага]] і [[Мікалаёўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Мікалаёўскага]] сельсаветаў, у склад сельсавета таксама ўвайшлі 5 населеных пунктаў скасаванага [[Біцялёўскі сельсавет|Біцялёўскага сельсавета]] ([[Давыдаўка (Віцебск)|Давыдаўка]], [[Лужасна|Лужасна 1-е]], [[Лужасна 2-е]], пасёлак чыгуначнай станцыі [[Станцыя Лужасна|Лужасна]] і [[Лужасна Лес]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 снежня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 4 (924).</ref>. 29 лістапада 1967 года ў мяжу горада [[Віцебск]] уключана вёска [[Давыдаўка (Віцебск)|Давыдаўка]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб уключэнні вёсак Журжава, Себяхі, Сакалоўка, чыгуначнай станцыі Віцьба Бабініцкага сельсавета і вёскі Давыдаўка Мазолаўскага сельсавета ў мяжу горада Віцебска ад 29 лістапада 1967 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 34 (1192).</ref>. 10 жніўня 1970 года ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Рубаўскага пассавета перададзена вёска [[Вярхоўе (Віцебскі раён)|Вярхоўе]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 верасня 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 25 (1291).</ref>. У 1972 годзе ў склад [[Курынскі сельсавет|Курынскага сельсавета]] перададзена вёска [[Седзенне]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. 18 жніўня 1981 года ў склад [[Заронаўскі сельсавет|Заронаўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Суднікі (Віцебскі раён)|Суднікі]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 18 жніўня 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 31 (1693).</ref>, якая 13 студзеня 1992 года вернута назад у склад сельсавета. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 6058 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 90,8 % — [[беларусы]], 7,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 5670 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Склад == На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета налічвалася 36 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|43}}</ref>.</br> Зараз у склад сельсавета ўваходзяць 33 населеныя пункты: * [[Баранаўка (Віцебскі раён)|Баранаўка]] * [[Бараўляны (Віцебскі раён)|Бараўляны]] * [[Букаціна (Віцебскі раён)|Букаціна]] * [[Буяны (Віцебскі раён)|Буяны]] * [[Вугалок]] * [[Герасімава]] * [[Грабяніца]] * [[Доўжа (Віцебскі раён)|Доўжа]] * [[Дрыколле]] * [[Дудчына (Віцебскі раён)|Дудчына]] * [[Калінава (Віцебскі раён)|Калінава]] * [[Канавалава (Віцебскі раён)|Канавалава]] * [[Каралёва (Віцебскі раён)|Каралёва]] * [[Койтава]] * [[Красны Двор]] * [[Лосвіда]] * [[Лужасна]] * [[Лужкі (Віцебскі раён)|Лужкі]] * [[Лушчыха]] * [[Мазалава (Віцебскі раён)|Мазалава]] * [[Нікалаёва]] * [[Сакольнікі (Мазалаўскі сельсавет)|Сакольнікі]] * [[Саўчонкі (Віцебскі раён)|Саўчонкі]] * [[Станцыя Лужасна]] * [[Суднікі (Віцебскі раён)|Суднікі]] * [[Сушчова]] * [[Трыгубцы]] * [[Хайсы]] * [[Храпавічы]] * [[Цяцёркі]] * [[Шалыгі (Віцебскі раён)|Шалыгі]] * [[Шчучына (Віцебскі раён)|Шчучына]] * [[Шылы (Віцебскі раён)|Шылы]] == Старшыні сельсавета == * Іван Іванавіч Багданаў * Леанід Дзмітрыевіч Дубіна {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 января 1947 года. — Мн.: Гос. изд-во БССР, 1947. — 300 с. — С. 226. {{Мазалаўскі сельсавет (Віцебскі раён)}} {{Віцебскі раён}} [[Катэгорыя:Мазалаўскі сельсавет (Віцебскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1960 годзе]] 2gmg19nobu4f4jzgofcdyam756odw2q Ліпскі сельсавет (Нясвіжскі раён) 0 596558 5134813 4648598 2026-05-02T00:10:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134813 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ліпскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Нясвіжскі раён]] |Уключае = 7 населеных пунктаў |Сталіца = [[Высокая Ліпа]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1285 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лі́пскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Высокая Ліпа]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Нясвіжскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Вялікая Ліпа|Ліпа]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Квачоўскі сельсавет|Квачоўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.</ref>. 23 снежня 1965 года цэнтрам сельсавета ўстаноўлена вёска Высокая Ліпа<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 23 снежня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 1 (1121).</ref>. 24 жніўня 2005 года ў склад [[Сноўскі сельсавет|Сноўскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Клепачы (Нясвіжскі раён)|Клепачы]] і [[Панюцічы]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-148/2005-148(003-037).pdf&oldDocPage=19 Решение Минского областного Совета депутатов от 24 августа 2005 г. № 146 Об изменении границ Липского и Сновского сельсоветов Несвижского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006010609/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-148%2F2005-148%28003-037%29.pdf&oldDocPage=19|date=6 кастрычніка 2021}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1626 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=24 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 95,1 % — [[беларусы]], 2,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 1,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1285 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ліпскі сельсавет, Нясвіжскі раён}} {{Нясвіжскі раён}} [[Катэгорыя:Ліпскі сельсавет (Нясвіжскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] sinamj3hj0yyvpygf6lgy0x02m5nayc Лявонавіцкі сельсавет 0 596567 5134700 4883752 2026-05-01T17:32:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134700 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лявонавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Нясвіжскі раён]] |Уключае = 12 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лявонавічы (Нясвіжскі раён)|Лявонавічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]],</br>[[29 ліпеня]] [[1971]] |Скасаванне = [[16 ліпеня]] [[1954]],</br>[[28 мая]] [[2013]] |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1123 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ляво́навіцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Лявонавічы (Нясвіжскі раён)|Лявонавічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Нясвіжскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да новаўтворанага [[Дубейкаўскі сельсавет|Дубейкаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.</ref>. 29 ліпеня 1971 года Дубейкаўскі сельсавет перайменаваны ў Лявонавіцкі, цэнтр сельсавета перанесены ў Лявонавічы<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 ліпеня 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 27 (1329).</ref>. У 1989 годзе скасавана вёска [[Валожычы]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 24 красавіка, 29 мая і 26 чэрвеня 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 22 (1972).</ref>. 28 мая 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Ланскі сельсавет|Ланскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=31 сакавіка 2016}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1123 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=7 снежня 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 90,8 % — [[беларусы]], 4,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,9 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 12 населеных пунктаў: аграгарадок [[Салтанаўшчына]], вёскі [[Габруны]], [[Грыбаўшчына (Нясвіжскі раён)|Грыбаўшчына]], [[Дубейкі (Нясвіжскі раён)|Дубейкі]], [[Лазавічы (Нясвіжскі раён)|Лазавічы]], [[Лесуны (Нясвіжскі раён)|Лесуны]], [[Лявонавічы (Нясвіжскі раён)|Лявонавічы]], [[Ляхі (Нясвіжскі раён)|Ляхі]], [[Мысліва]], [[Пляшэвічы]], [[Смалічы (Нясвіжскі раён)|Смалічы]], [[Цякалаўшчына]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Нясвіжскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Нясвіжскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1971 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] d1ofnfz8pslbneosm4leeaabnm920ov Любчанскі сельсавет 0 596601 5134638 5009990 2026-05-01T14:10:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134638 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Любчанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Навагрудскі раён]] |Уключае = 24 населеныя пункты |Сталіца = [[Любча]] |Датаўтварэння = [[26 снежня]] [[2013]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = беларуская/руская |Насельніцтва = 2290 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |Код аўтамабільных нумароў = |Назва параметру1 = |Параметр1 = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Любчанскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — гарадскі пасёлак [[Любча]]. == Гісторыя == 12 кастрычніка 1940 года ўтвораны '''Любчанскі пассавет''' у складзе [[Любчанскі раён|Любчанскага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Гродзенскай вобласці. З 17 снежня 1956 года сельсавет у складзе Навагрудскага раёна. 17 сакавіка 1959 года да пассавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Лаўрышаўскі сельсавет|Лаўрышаўскага сельсавета]], 15 жніўня 1959 года — тэрыторыя скасаванага [[Галынскі сельсавет|Галынскага сельсавета]], 5 красавіка 1960 года — тэрыторыя скасаванага [[Купіскі сельсавет|Купіскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 8.</ref>. 18 верасня 1989 года ў склад пассавета з [[Вераскоўскі сельсавет|Вераскоўскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты (вёскі [[Дзяляцічы]], [[Наберажная (Навагрудскі раён)|Наберажная]], [[Пабеда (Навагрудскі раён)|Пабеда]] і [[Хадасы (Навагрудскі раён)|Хадасы]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 18 верасня 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 35 (1985).</ref>. 6 мая 2004 года да пассавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Вераскаўскі сельсавет|Вераскаўскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-84/2004-84(003-032).pdf&oldDocPage=22 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 6 мая 2004 г. № 60 О решении вопросов административно-территориального устройства Новогрудского района]</ref>. У 2006 годзе скасаваны хутар [[Асовыя]]. 26 снежня 2013 года Любчанскі пассавет рэарганізаваны ў сельсавет<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914r0062201&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 декабря 2013 г. № 279 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Новогрудского района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва пассавета паводле перапісу 2009 года (23 населеныя пункты, без Любчы) — 1896 чалавек<ref name=":0">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 91,4 % — [[беларусы]], 4,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,6 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2019 года (24 населеныя пункты) — 2290 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://novogrudok.grodno-region.by/by/selsovety-by/ Навагрудскі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180420124413/http://novogrudok.grodno-region.by/by/selsovety-by/ |date=20 красавіка 2018 }} {{Любчанскі сельсавет}} {{Навагрудскі раён}} [[Катэгорыя:Любчанскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2013 годзе]] 8jqakl20q5jn824eps8rs46opakgbyt Дэмчын 0 597220 5134596 4949077 2026-05-01T13:14:27Z Spokiyny 153126 5134596 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|крыніца насельніцтва=2026|Насельніцтва=220}} '''Дэмчын'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Де́мчин}}) — вёска ў [[Бэрдычыўскі раён|Бэрдычыўскім раёне]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Швайкіўская вясковая абшчына|Швайкіўскай вясковай абшчыны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Бэрдычыўскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бэрдычыўскага раёна]] tw0w0y4f9vhvxpap7qnw374t4f4em63 Лядскі сельсавет (Шчучынскі раён) 0 597417 5134706 4808748 2026-05-01T18:03:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134706 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лядскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лядскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Шчучынскі раён]] |Уключае = 18 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лядск]] |Датаўтварэння = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1723 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ля́дскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Лядск]]. Утвораны 16 ліпеня 1954 года ў складзе Шчучынскага раёна Гродзенскай вобласці [[БССР]] шляхам аб’яднання скасаваных [[Еўлашоўскі сельсавет|Еўлашоўскага]] і [[Шынкавецкі сельсавет|Шынкавецкага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гродненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 25 лютага 1961 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Герніцкі сельсавет|Герніцкага сельсавета]] (12 населеных пунктаў: вёскі [[Амбілеўцы]], [[Калечыцы]], [[Красная (Лядскі сельсавет)|Краснае]], [[Ляшчанка]], [[Сагайдакі]], [[Салагубаўцы]], [[Старадворцы (Лядскі сельсавет)|Старадворцы]], хутары [[Дубняк]], [[Куверкі]], [[Растоўшчына]], [[Трынаколь]] і [[Тэльмоўшчына]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 25 лютага 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 18 (938).</ref>. 12 сакавіка 1973 года ў склад [[Дэмбраўскі сельсавет|Дэмбраўскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Багушы (Шчучынскі раён)|Багушы]], [[Навасёлкі (Дэмбраўскі сельсавет)|Навасёлкі]], [[Пісклюкі]], [[Рыча (вёска)|Рыча]], [[Рыча Дзяржаўная]], [[Шарупы]] і [[Шынкаўцы (Шчучынскі раён)|Шынкаўцы]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 сакавіка 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 12 (1386).</ref>. У 1976 годзе ў склад Дэмбраўскага сельсавета перададзены вёскі [[Агульс]], [[Балі (Шчучынскі раён)|Балі]], [[Барысаўка (Шчучынскі раён)|Барысаўка]], [[Вайкалы]], [[Вароны (Шчучынскі раён)|Вароны]], [[Доўгая (Дэмбраўскі сельсавет)|Доўгая]], [[Еўлашы (Шчучынскі раён)|Еўлашы]], [[Кузьмы (Шчучынскі раён)|Кузьмы]], [[Кухары (Шчучынскі раён)|Кухары]], [[Слонна]], [[Чапаеўка]] і хутары [[Пятрэлеўшчына]] і [[Лядск Высокі]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 сакавіка і 10 мая 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 17 (1499).</ref>. 25 верасня 2002 года ў склад сельсавета з [[Шчучынскі сельсавет|Шчучынскага сельсавета]] перададзена вёска [[Тапілішкі]]<ref>[http://www.kaznachey.com/doc/3xe4zpgajLk Решение Гродненского областного Совета депутатов от 20 сентября 2002 г. № 99 О решении вопросов административно-территориального устройства Щучинского района]</ref>. 13 верасня 2018 года ў склад сельсавета са [[Шчучынскі сельсавет|Шчучынскага сельсавета]] перададзена частка вёскі [[Плянты]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918r0091526 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 13 сентября 2018 г. № 57 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Щучинского района Гродненской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (17 населеных пунктаў) — 2287 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=24 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 61,3 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 32,4 % — [[беларусы]], 2,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (18 населеных пунктаў) — 1723 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лядскі сельсавет, Шчучынскі раён}} {{Шчучынскі раён}} [[Катэгорыя:Лядскі сельсавет (Шчучынскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1954 годзе]] at18ux08lpiwoccxsdjdlrdhwlw2uc5 Мажэйкаўскі сельсавет (Шчучынскі раён) 0 598140 5134863 4803284 2026-05-02T08:16:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134863 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Мажэйкаўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Мажэйкаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Шчучынскі раён]] |Уключае = 32 населеныя пункты |Сталіца = [[Вялікае Мажэйкава]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1504 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Мажэ́йкаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска) [[Вялікае Мажэйкава]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Гардзеевецкі сельсавет''' у складзе [[Жалудоцкі раён|Жалудоцкага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Гардзееўцы]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 5 чэрвеня 1959 года ў склад сельсавета з [[Агародніцкі сельсавет (Жалудоцкі раён)|Агародніцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Дзярванцы]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 чэрвеня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 6.</ref>. З 17 красавіка 1962 года ў складзе Шчучынскага раёна. 23 сакавіка 1964 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Агародніцкі сельсавет (Шчучынскі раён)|Агародніцкага сельсавета]]. 1 жніўня 1966 года перайменаваны ў Мажэйкаўскі сельсавет, цэнтр перанесены ў вёску Вялікае Мажэйкава<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 жніўня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 1 (1159).</ref>. У 1966 годзе ў склад сельсавета з [[Шчучынскі сельсавет|Шчучынскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Валока (Шчучынскі раён)|Валока]], [[Вялікія Баяры]], [[Готараўшчына]], [[Зайкаўшчына (Шчучынскі раён)|Зайкаўшчына]], [[Ішчална]], [[Казарэзы (Шчучынскі раён)|Казарэзы]], [[Кемяны (Шчучынскі раён)|Кемяны]], [[Корасць]], [[Малыя Баяры]], [[Навасады (Шчучынскі раён)|Навасады]], [[Станіславова (Шчучынскі раён)|Станіславова]], [[Юцеўцы]] і [[Ялашаўцы]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 жніўня, 3 і 20 снежня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 1 (1159).</ref>. 20 лістапада 1973 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Жалудоцкі сельсавет|Жалудоцкага сельсавета]] (вёскі [[Багданаўцы]], [[Забалаць (Шчучынскі раён)|Забалаць]], [[Красулі]], [[Навасёлкі (Мажэйкаўскі сельсавет)|Навасёлкі]], [[Тумашаўцы]] і хутар [[Гарманціна]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 лістапада 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>. 27 студзеня 2011 года скасаваны пасёлак [[Скрыбаўцы (пасёлак)|Скрыбаўцы]] (уключаны ў склад аграгарадка [[Скрыбаўцы (Мажэйкаўскі сельсавет)|Скрыбаўцы]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-60/2011_60_9_41143.pdf&oldDocPage=1 Решение Щучинского районного Совета депутатов от 27 января 2011 г. № 34 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Щучинского района]</ref>. 27 снежня 2016 года ў склад [[Васілішкаўскі сельсавет|Васілішкаўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Нарчы]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917r0081439&p1=1&p5=0 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 27 декабря 2016 г. № 203 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Щучинского района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210122170728/https://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917r0081439&p1=1&p5=0|date=22 студзеня 2021}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (34 населеныя пункты) — 2404 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=16 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 48,5 % — [[беларусы]], 46,2 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 4,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (32 населеныя пункты) — 1504 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=16 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Мажэйкаўскі сельсавет (Шчучынскі раён)}} {{Шчучынскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Мажэйкаўскі (да 1966 года Гардзеевецкі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Жалудоцкі раён|child|загаловак=Гардзеевецкі сельсавет у [[Жалудоцкі раён|Жалудоцкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Шчучынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Мажэйкаўскі (да 1966 года Гардзеевецкі) сельсавет у [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] (з 1962)}} }} [[Катэгорыя:Мажэйкаўскі сельсавет (Шчучынскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Жалудоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 2mwmdl3qgcs0lgq7ttkwui3wh5e2sxf Мажэйкаўскі сельсавет (Лідскі раён) 0 598175 5134862 5044728 2026-05-02T08:16:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134862 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Мажэйкаўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Мажэйкаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лідскі раён]] |Уключае = 15 населеных пунктаў |Сталіца = [[Мажэйкава]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1085 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Мажэ́йкаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лідскі раён|Лідскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Мажэйкава]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як Мажэйкаўскі сельсавет у складзе [[Жалудоцкі раён|Жалудоцкага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Малы Мажэйкаў]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года перайменаваны ў '''Гасцілаўскі сельсавет''', цэнтр перанесены ў вёску [[Гасцілаўцы]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гродненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 17 красавіка 1962 года ў складзе Лідскага раёна. 27 сакавіка 1978 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Радзівонішкаўскі сельсавет|Радзівонішкаўскага сельсавета]] (вёскі [[Більтаўцы]], [[Масявічы (Мажэйкаўскі сельсавет)|Масявічы]], [[Радзівонішкі]], [[Рэпнікі]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў Беларускай ССР ад 27 сакавіка 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. У 1986 годзе скасавана вёска [[Палуты]] (далучана да вёскі [[Дзмітраўцы]])<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада і 22 снежня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>. У 1997 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Малое Мажэйкава, якая 29 мая 2002 года перайменавана ў Мажэйкава. 20 верасня 2002 года сельсавет перайменаваны ў Мажэйкаўскі<ref>[http://www.kaznachey.com/doc/eA6TDUQ5BD5 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 20 сентября 2002 г. № 98 О решении вопросов административно-территориального устройства Лидского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1439 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=14 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 63,9 % — [[беларусы]], 29,9 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 5,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1085 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=14 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Мажэйкаўскі сельсавет (Лідскі раён)}} {{Лідскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Мажэйкаўскі (у 1954—2002 гадах Гасцілаўскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Жалудоцкі раён|child|загаловак=Гасцілаўскі (да 1954 года Мажэйкаўскі) сельсавет у [[Жалудоцкі раён|Жалудоцкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Лідскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Мажэйкаўскі (да 2002 года Гасцілаўскі) сельсавет у [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] (з 1962)}} }} [[Катэгорыя:Мажэйкаўскі сельсавет (Лідскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Жалудоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 536r64jyv8e4mmm3b61h40h258yzc7d Ліпнішкаўскі сельсавет 0 600446 5134810 5034302 2026-05-02T00:06:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134810 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ліпнішкаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Іўеўскі раён]] |Уключае = 48 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ліпнішкі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2217 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лі́пнішкаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Ліпнішкі]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Іўеўскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 4 студзеня 1958 года ў склад сельсавета з [[Лукашынскі сельсавет|Лукашынскага сельсавета]] перададзены 5 населеных пунктаў ([[Дунай (Іўеўскі сельсавет)|Дунай]], [[Едкавічы]], [[Русакі (Іўеўскі раён)|Русакі]], [[Сенькавічы (Іўеўскі раён)|Сенькавічы]] і [[Судрогі]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 студзеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 3.</ref>. 9 верасня 1960 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Князікоўскі сельсавет|Князікоўскага сельсавета]] (8 населеных пунктаў: [[Андрушкі]], [[Вялікія Князікоўцы]], [[Дарашы]], [[Ліпнішскія]] з хутарамі, [[Малыя Князікоўцы]], [[Новая Жыжма]], [[Сонтакі]], [[Сцігане]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 верасня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 26.</ref>. 2 снежня 1961 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Галімшчынскі сельсавет|Галімшчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 снежня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 2 (961).</ref>. У 1986 годзе скасаваны хутар [[Казімірава (Іўеўскі раён)|Казімірава]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада і 22 снежня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>. 30 мая 1988 года ў склад [[Іўеўскі сельсавет|Іўеўскага сельсавета]] перададзены 9 населеных пунктаў (вёскі [[Бярэзаўцы]], [[Драбышы (Іўеўскі раён)|Драбышы]], [[Дунай (Іўеўскі сельсавет)|Дунай]], [[Едкавічы]], [[Карпавічы (Іўеўскі раён)|Карпавічы]], [[Красоўшчына (Іўеўскі раён)|Красоўшчына]], [[Русакі (Іўеўскі раён)|Русакі]], [[Сенькавічы (Іўеўскі раён)|Сенькавічы]] і [[Судрогі]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 30 мая 1988 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 22 (1972).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3141 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=7 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 72,0 % — [[беларусы]], 23,8 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 3,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2217 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=7 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ліпнішкаўскі сельсавет}} {{Іўеўскі раён}} [[Катэгорыя:Ліпнішкаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] kg2j2aeawb3idne2fh1lo4rlgp6njnu Сірыйскі Курдыстан 0 609851 5134567 5095912 2026-05-01T12:36:54Z DenisBorum 139498 абнаўленне звестак 5134567 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Курдыстан (значэнні)}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Дэмакратычная Федэрацыя Паўночнай Сірыі |Арыгінальная назва ={{lang-ar|الفدرالية الديمقراطية لشمال سوريا}}<br>{{lang-ku|Federaliya Demokratîk a Bakûrê Sûriyê}}<br>{{lang-syc|ܦܕܪܐܠܝܘܬ݂ܐ ܕܝܡܩܪܐܛܝܬܐ ܕܓܪܒܝ ܣܘܪܝܐ}} |Родны склон = Курдыстана |Сцяг = Flag of Syrian Kurdistan.svg |Герб = |Замест герба = |Дэвіз = |Назва гімна = |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Дэмакратычны канфедэралізм|дэмакратычная канфедэрацыя]] |Дзяржаўная рэлігія =свецкая дзяржава<ref>[http://peaceinkurdistancampaign.com/charter-of-the-social-contract/ Charter of the Social Contract « Peace in Kurdistan]</ref> |lat_dir = N|lat_deg = 3э|lat_min = |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min =|lon_sec = |region = |CoordScale = |На карце =[[Файл:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|350px|right]] <small>{{legend|#e2d974|Бягучая тэрыторыя ДФПС (Сірыйскі Курдыстан)}}</small> |На карце2 = |Мова = курманджы, асірыйская мова і арабская мова |Заснавана = 2012 |Дата незалежнасці = |Незалежнасць ад = |Сталіца = |Найбуйнейшыя гарады = |Пасады кіраўнікоў = Сустаршыні |Кіраўнікі =Хадзія Юсеф<br>Мансур Селех |Месца па плошчы = |Плошча = |Працэнт вады = |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву = |Насельніцтва = ≈4,6 млн (палова насельніцтва бежанцы) |Год ацэнкі = 2014 |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу = |Шчыльнасць насельніцтва = |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта = [[сірыйскі фунт]] |Дамен = |ISO = |Тэлефонны код = 963 |Часавы пояс = [[UTC+03:00]] |Заўвагі = }} '''Дэмакратычная Федэрацыя Паўночнай Сірыі (ДФПС)''', неафіц. '''Сірыйскі Курдыстан''', таксама '''Рожава, Заходні Курдыстан''' ({{lang-ku|Rojava}} — літар. «Захад») — самаабвешчанае дэ-факта самакіруемае федэратыўнае ўтварэнне на поўначы [[Сірыя|Сірыі]]. Аб стварэнні Федэрацыі Паўночнай Сірыі было абвешчана [[17 сакавіка]] [[2016]] года<ref name=autogenerated1>[http://www.aljazeera.com/news/2016/03/syria-civil-war-kurds-declare-federal-system-north-160317111902534.html Kurds declare federal region in north]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/politics/2016/03/17_a_8128751.shtml Курды делят Сирию // Газета.ru, 17 марта 2016]</ref><ref>{{Cite news|title=Syria Kurds adopt constitution for federal region|url=http://www.channelnewsasia.com/news/world/syria-kurds-adopt-constitution-for-federal-region/3404640.html|work=Channel NewsAsia|accessdate=2018-02-20|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170102081735/http://www.channelnewsasia.com/news/world/syria-kurds-adopt-constitution-for-federal-region/3404640.html|archivedate=2 студзеня 2017|url-status=dead}}</ref>, хоць сваю фактычную аўтаномію пад кіраваннем Вышэйшага курдскага савета рэгіён набыў яшчэ ў [[2012]] годзе, пасля падпісання ў г. Эрбіль ([[Іракскі Курдыстан]]) пагаднення паміж двума вядучымі палітычнымі сіламі сірыйскіх курдаў — «Дэмакратычным саюзам» і Курдскім нацыянальным саветам. Афіцыйна Рожава — свецкая палітыя, заснаваная на дэмакратычных канфедэралісцкіх прынцыпах [[дэмакратычны сацыялізм|дэмакратычнага сацыялізму]], лібертарнага муніцыпалізму, [[прамая дэмакратыя|прамой дэмакратыі]] і гендэрнай роўнасці. Прыхільнікі яе канстытуцыі сцвярджаюць, што не імкнуцца да незалежнасці Курдыстана, прапаноўваючы сваю сістэму як узор для федэралізацыі Сірыі ў цэлым. Найбольш уплывовая палітычная сіла ў рэгіёне — [[Дэмакратычны саюз (Сірыя)|партыя «Дэмакратычны саюз» (PYD)]]. У студзені 2026 года рэгіён перайшоў пад кантроль [[Пераходны ўрад Сірыі|Пераходнага ўрада Сірыі]]. [[Дэмакратычныя сілы Сірыі]], якія больш за дзесяць гадоў кантралявалі самы багаты нафтай раён краіны, пагадзіліся перадаць пад уладу пераходнага ўрада тры свае правінцыі: Хасеке, Дэйр эз-Зор і Ракка<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/8362105 Сирийские курды лишаются автономии]{{ref-ru}}</ref>. == Эканоміка == [[Сельская гаспадарка]] — дамінуючая галіна эканомікі. У рэгіёне Еўфрат вырошчваюць пшаніцу і алівы, Джазіра спецыялізуецца толькі на пшаніцы, Афрын — на алівах. Галоўная перавага Джазіры — здабыча [[нафта|нафты]]. === Рэсурсы === Нафта і вытворчасць прадуктаў харчавання — аснова эканомікі рэгіёну. На экспарт ідзе нафта і сельскагаспадарчыя прадукты, такія як авечкі, збожжа і бавоўна. Імпарт уключае ў сябе спажывецкія тавары і запчасткі. Да [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны]] ў Эль-Хасаке выраблялася каля 40 000 барэляў сырой нафты ў дзень. Падчас вайны нафтаперапрацоўчы завод працаваў толькі на 5% магутнасці з-за адсутнасці хімікатаў для перапрацоўкі нафты. == Узброеныя сілы== У ходзе грамадзянскай вайны ў Сірыі курды стварылі некалькі ўзброеных фарміраванняў, такіх як [[Атрады народнай самаабароны|YPG]], YPJ, унутраныя войскі Асаіш. Разам з арабскімі апалчэннямі яны склалі падтрыманы [[ЗША]] альянс [[Дэмакратычныя сілы Сірыі]] (Сірыйскія дэмакратычныя сілы). == Грамадзянская вайна ў Сірыі == [[Файл:PYD checkpoint Afrin Syria.png|thumb|300px|Сцяг Заходняга Курдыстана ў Афрыне (жнівень 2012 года)]] {{Main|Канфлікт у Сірыйскім Курдыстане}} З лета [[2012]] года тэрыторыя Сірыйскага Курдыстана кантралюецца [[Вышэйшы курдскі савет|Вышэйшым курдскім саветам]] і ўзброенымі фармаваннямі (YPG). Пад кантролем урада [[Башар Асад|Башара Асада]] часткова засталася толькі Хасеке<ref>Adib Abdulmajid «''[https://web.archive.org/web/20120824203728/http://www.rudaw.net/english/news/syria/4984.html Armed Kurds Surround Syrian Security Forces in Qamishli]''». Rudaaw, 22 июля 2012 г.{{ref-en}}</ref>. [[12 ліпеня]] [[2012]] года ў [[Эрбіль|Эрбілі]] ([[Іракскі Курдыстан]]) было падпісана пагадненне паміж вядучымі ваенна-палітычнымі сіламі сірыйскіх курдаў — партыяй «Дэмакратычны саюз» і Курдскім нацыянальным саветам, якімі фактычна быў абвешчаны суверэнітэт Сірыйскага Курдыстана пад кіраваннем Вышэйшага курдскага савета. [[19 ліпеня]] атрады YPG узялі штурмам горад Айн-эль-Араб, неўзабаве пасля чаго [[Узброеныя сілы Сірыі|ўрадавыя войскі]] пакінулі гарады Амуда, [[Афрын]] і Рас-эль-Айн без якога-небудзь сур’ёзнага супраціву. [[22 ліпеня]] пачаліся баі паміж YPG і ўрадавымі войскамі. 2 жніўня 2012 года Нацыянальны каардынацыйны камітэт за дэмакратычныя перамены абвясціў, што рэжым Асада скінуты ва ўсім Сірыйскай Курдыстане і што ўвесь рэгіён з гэтага часу знаходзіцца пад кантролем курдаў (акрамя горада Эль-Камышлы, дзе ўсё яшчэ заставалася нейкая колькасць урадавых войскаў, якія не ўступалі ў канфлікт з курдамі і дазволілі ім падняць курдскі сцяг над горадам)<ref>[http://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ PYD Press Release: A call for support and protection of the peaceful establishment, the self-governed Syrian Kurdish region] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915073042/http://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ |date=2012-09-15 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/kurds-take-control-syrias-northeast Kurds take control in Syria’s northeast] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303232649/http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/kurds-take-control-syrias-northeast |date=3 сакавіка 2016 }}. ''Al Jazeera'', 12 августа 2012 года.{{ref-en}}</ref>. У студзені [[2013]] года атрады YPG пачалі аперацыю па ўсталяванні поўнага кантролю над нафтаноснымі раёнамі. Пасля некалькіх дзён баёў урадавыя войскі вымушаны былі адступіць, не дачакаўшыся якой-небудзь дапамогі ад Дамаска<ref>«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2748&z=en&cure=1009 Al-Maʿbada: YPG gains control of oil field]». ''KurdWatch'', 3 февраля 2013 года.{{ref-en}}</ref>. У пачатку сакавіка таго ж года было абвешчана, што ўся нафтаздабываючая індустрыя паўночна-усходняй Сірыі з гэтага часу знаходзіцца пад курдскім кантролем<ref>Wladimir van Wilgenburg «[http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/03/power-vacuum-oil-fields-syria-kurdish-militia-pyd.html Syrian Kurdish Militia Takes Over Oil Fields]». ''Al-Monitor'', 7 марта 2013 года.{{ref-en}}</ref>. 12 лістапада 2013 года, «Дэмакратычны саюз» — найбуйнейшая курдская партыя Сірыі — абвясціла аб планах па стварэнні пераходнага ўрада ў курдскіх раёнах на паўночным усходзе краіны з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Камышлы. Рэгіён прапанавалі падзяліць на тры вобласці — аль-Джазіра (мухафаз Хасеке), Кабані (Айн-эль-Араб) і Афрын (мухафаз Алепа). [[14 лістапада]] 2013 года «Дэмакратычны саюз» абвясціў аб планах стварэння пераходнага ўрада ў курдскіх раёнах Сірыі<ref>Дарья Цилюрик «[http://www.ng.ru/world/2013-11-14/7_kurdistan.html Сирийский Курдистан шагнул к автономии]». ''Независимая газета'', 14.11.2013.</ref>. Удзел курдскіх атрадаў народнай самаабароны (YPG) у сірыйскім канфлікце пачаўся са сутыкненняў з урадавымі войскамі ў горадзе Айн-эль-Араб летам 2012 года. 19 ліпеня 2012 года Атрады народнай самаабароны захапілі горад, а на наступны дзень захапілі Амуду, Афрын і суседнія сельскагаспадарчыя раёны. Пачынаючы з мая 2013 года YPG таксама вядуць актыўную барацьбу з баевікамі ССА і ісламістамі, выступаючы ў ролі «трэцяй сілы» ў канфлікце. Для кіравання рэгіёнам курды ствараюць Вышэйшы курдская камітэт (курды. Desteya Bilind a Kurd, DBK). Да 24 ліпеня сірыйскія курды захопліваюць горада Дэрыка-Хемка (Эль-Маліка), Рас-эль-Айн, Дырбесі (Эд-Дарбасія) і Гіркі-Леге (Эль-Мабада). Адзіныя галоўныя курдскія гарады, якія часткова засталіся пад кантролем урадавых сіл, — Хасаке і Камышлы. [[21 студзеня]] [[2014]] года было абвешчана аб стварэнні аўтаномнага самакіравальнага кантона Джазіра з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Камышлы на паўночным усходзе Сірыі. Прэзідэнтам абраны Экрэм Хеза, прызначаны кабінет міністраў з 22 чалавек. Афіцыйнымі мовамі кантона абвешчаныя курдская, арабская і асірыйская<ref>[http://rwww.kurdishquestion.com/insight-research/dossiers/kurdistan-national-congress-report-what-is-happening-in-rojava/91-kurdistan-national-congress-report-what-is-happening-in-rojava.html]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[17 сакавіка]] [[2016]] года было абвешчана аб стварэнні аўтаноміі з трох кантонаў<ref name=autogenerated1 />. {{Асноўны артыкул|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)}} У студзені [[2026]] года [[пераходны ўрад Сірыі]] пачаў пашыраць свой кантроль над тэрыторыямі на паўночным усходзе краіны, дзе жывуць [[курды]]. Гэта прывяло да ўзброеных сутыкненняў з курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|Сірыйскімі дэмакратычнымі сіламі (СДС)]]. У выніку 18 студзеня было падпісана пагадненне аб спыненні агню і інтэграцыі СДС у структуры сірыйскай дзяржавы. == Палітыка == Асноўным органам прыняцця рашэнняў у Сірыйскай Курдыстане з’яўляюцца народныя саветы. Члены саветаў абіраюцца пры захаванні этнічнага балансу. У кожным муніцыпалітэце на трох галоўных пасадах павінна быць па адным прадстаўніку ад курдаў, арабаў і асірыйцаў ці армянаў і як мінімум адна жанчына<ref name="theguardian.com">[https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/oct/08/why-world-ignoring-revolutionary-kurds-syria-isis Why is the world ignoring the revolutionary Kurds in Syria? | David Graeber | Comment is free | The Guardian]</ref>. [[Рабочая партыя Курдыстана]] заявіла пра адмову ад планаў па стварэнні дзяржавы курдаў. Замест гэтага яна, натхніўшыся ідэямі лібертарнага муніцыпалізму, заклікае курдаў да стварэння свабодных, самакіравальнай супольнасцяў, якія функцыянуюць на прынцыпах прамой дэмакратыі, якія затым будуць аб’яднаныя нягледзячы на ​​дзяржаўныя межы<ref name="theguardian.com"/><ref>{{Cite web|accessdate = 2015-10-07|title = Hevale: революция в Курдистане|url = https://vk.com/hevale|publisher = Hevale: революция в Курдистане}}</ref>. === Вышэйшы курдскі савет === [[Вышэйшы курдскі савет]] (Desteya Bilind a Kurd, DBK) — часовы ўрад Сірыйскага Курдыстана ва ўмовах грамадзянскай вайны ў Сірыі, які складаецца напалову з членаў Дэмакратычнага саюза, напалову — з членаў Курдскага нацыянальнага савета. Рашэнне аб стварэнні DBK было прынята 12 ліпеня 2012 года ў г. Эрбіль пры адабрэнні прэзідэнта Іракскага Курдыстана Масуда Барзані. Штаб-кватэра DBK размяшчаецца ў Айн-эль-Араб. У падначаленні знаходзяцца Атрады народнай самаабароны (АНС), якія забяспечваюць бяспеку ў Сірыйскай Курдыстане. 12 ліпеня 2012 — ствараецца часовы ўрад Сірыйскага Курдыстана (Курдскі вярхоўны камітэт). Лістапад 2013 — ствараецца Рэгіянальны Урад. 21 студзеня 2014 — абвешчана аб стварэнні аўтаноміі Сірыйскага Курдыстана. Студзень 2014 — прынятая часовая Канстытуцыя. == Міждународныя адносіны == * {{Сцягафікацыя|Турцыя}} сцвярджае, што АНС з’яўляецца такой жа тэрарыстычнай арганізацыяй, як РПК. * [[File:Flag of Kurdistan.svg|22px]] [[Іракскі Курдыстан]]: Існуе [[Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам|ваеннае супрацоўніцтва]] з Іракскім Курдыстанам і ЗША, хоць няма ніякай афіцыйнай падтрымкі Рожава або АНС. * {{Сцягафікацыя|Расія}}: Афіцыйнае прадстаўніцтва Сірыйскага Курдыстана ў РФ адкрыта ў [[Масква|Маскве]] 10 лютага 2016 года<ref>[http://www.bbc.com/russian/russia/2016/02/160210_kurds_office_moscow Сирийские курды открыли представительство в Москве]</ref>. * {{Сцягафікацыя|ФРГ}}: Афіцыйнае прадстаўніцтва Сірыйскага Курдыстана ў Германіі адкрылася ў [[Берлін]]е 7 мая 2016 года<ref>[http://kurd.press/?p=20195 В столице Германии, открылось представительство Западного Курдистана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160630191949/http://kurd.press/?p=20195 |date=30 чэрвеня 2016 }}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Францыя}}: Афіцыйнае прадстаўніцтва Сірыйскага Курдыстана ў Францыі адкрылася 23 мая 2016 года<ref>[http://ria.ru/world/20160523/1438623071.html В Париже открылось представительство Сирийского Курдистана]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2012 годзе]] [[Катэгорыя:Курдыстан]] [[Катэгорыя:Дзяржавы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Палітыка Сірыі]] mfn746xirv4gb8jk6n6lfkuy9zb3jaq 5134739 5134567 2026-05-01T19:10:54Z DBatura 73587 /* Міждународныя адносіны */ 5134739 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Курдыстан (значэнні)}} {{Дзяржава |Беларуская назва =Дэмакратычная Федэрацыя Паўночнай Сірыі |Арыгінальная назва ={{lang-ar|الفدرالية الديمقراطية لشمال سوريا}}<br>{{lang-ku|Federaliya Demokratîk a Bakûrê Sûriyê}}<br>{{lang-syc|ܦܕܪܐܠܝܘܬ݂ܐ ܕܝܡܩܪܐܛܝܬܐ ܕܓܪܒܝ ܣܘܪܝܐ}} |Родны склон = Курдыстана |Сцяг = Flag of Syrian Kurdistan.svg |Герб = |Замест герба = |Дэвіз = |Назва гімна = |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Дэмакратычны канфедэралізм|дэмакратычная канфедэрацыя]] |Дзяржаўная рэлігія =свецкая дзяржава<ref>[http://peaceinkurdistancampaign.com/charter-of-the-social-contract/ Charter of the Social Contract « Peace in Kurdistan]</ref> |lat_dir = N|lat_deg = 3э|lat_min = |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min =|lon_sec = |region = |CoordScale = |На карце =[[Файл:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|350px|right]] <small>{{legend|#e2d974|Бягучая тэрыторыя ДФПС (Сірыйскі Курдыстан)}}</small> |На карце2 = |Мова = курманджы, асірыйская мова і арабская мова |Заснавана = 2012 |Дата незалежнасці = |Незалежнасць ад = |Сталіца = |Найбуйнейшыя гарады = |Пасады кіраўнікоў = Сустаршыні |Кіраўнікі =Хадзія Юсеф<br>Мансур Селех |Месца па плошчы = |Плошча = |Працэнт вады = |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву = |Насельніцтва = ≈4,6 млн (палова насельніцтва бежанцы) |Год ацэнкі = 2014 |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу = |Шчыльнасць насельніцтва = |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта = [[сірыйскі фунт]] |Дамен = |ISO = |Тэлефонны код = 963 |Часавы пояс = [[UTC+03:00]] |Заўвагі = }} '''Дэмакратычная Федэрацыя Паўночнай Сірыі (ДФПС)''', неафіц. '''Сірыйскі Курдыстан''', таксама '''Рожава, Заходні Курдыстан''' ({{lang-ku|Rojava}} — літар. «Захад») — самаабвешчанае дэ-факта самакіруемае федэратыўнае ўтварэнне на поўначы [[Сірыя|Сірыі]]. Аб стварэнні Федэрацыі Паўночнай Сірыі было абвешчана [[17 сакавіка]] [[2016]] года<ref name=autogenerated1>[http://www.aljazeera.com/news/2016/03/syria-civil-war-kurds-declare-federal-system-north-160317111902534.html Kurds declare federal region in north]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/politics/2016/03/17_a_8128751.shtml Курды делят Сирию // Газета.ru, 17 марта 2016]</ref><ref>{{Cite news|title=Syria Kurds adopt constitution for federal region|url=http://www.channelnewsasia.com/news/world/syria-kurds-adopt-constitution-for-federal-region/3404640.html|work=Channel NewsAsia|accessdate=2018-02-20|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170102081735/http://www.channelnewsasia.com/news/world/syria-kurds-adopt-constitution-for-federal-region/3404640.html|archivedate=2 студзеня 2017|url-status=dead}}</ref>, хоць сваю фактычную аўтаномію пад кіраваннем Вышэйшага курдскага савета рэгіён набыў яшчэ ў [[2012]] годзе, пасля падпісання ў г. Эрбіль ([[Іракскі Курдыстан]]) пагаднення паміж двума вядучымі палітычнымі сіламі сірыйскіх курдаў — «Дэмакратычным саюзам» і Курдскім нацыянальным саветам. Афіцыйна Рожава — свецкая палітыя, заснаваная на дэмакратычных канфедэралісцкіх прынцыпах [[дэмакратычны сацыялізм|дэмакратычнага сацыялізму]], лібертарнага муніцыпалізму, [[прамая дэмакратыя|прамой дэмакратыі]] і гендэрнай роўнасці. Прыхільнікі яе канстытуцыі сцвярджаюць, што не імкнуцца да незалежнасці Курдыстана, прапаноўваючы сваю сістэму як узор для федэралізацыі Сірыі ў цэлым. Найбольш уплывовая палітычная сіла ў рэгіёне — [[Дэмакратычны саюз (Сірыя)|партыя «Дэмакратычны саюз» (PYD)]]. У студзені 2026 года рэгіён перайшоў пад кантроль [[Пераходны ўрад Сірыі|Пераходнага ўрада Сірыі]]. [[Дэмакратычныя сілы Сірыі]], якія больш за дзесяць гадоў кантралявалі самы багаты нафтай раён краіны, пагадзіліся перадаць пад уладу пераходнага ўрада тры свае правінцыі: Хасеке, Дэйр эз-Зор і Ракка<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/8362105 Сирийские курды лишаются автономии]{{ref-ru}}</ref>. == Эканоміка == [[Сельская гаспадарка]] — дамінуючая галіна эканомікі. У рэгіёне Еўфрат вырошчваюць пшаніцу і алівы, Джазіра спецыялізуецца толькі на пшаніцы, Афрын — на алівах. Галоўная перавага Джазіры — здабыча [[нафта|нафты]]. === Рэсурсы === Нафта і вытворчасць прадуктаў харчавання — аснова эканомікі рэгіёну. На экспарт ідзе нафта і сельскагаспадарчыя прадукты, такія як авечкі, збожжа і бавоўна. Імпарт уключае ў сябе спажывецкія тавары і запчасткі. Да [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны]] ў Эль-Хасаке выраблялася каля 40 000 барэляў сырой нафты ў дзень. Падчас вайны нафтаперапрацоўчы завод працаваў толькі на 5% магутнасці з-за адсутнасці хімікатаў для перапрацоўкі нафты. == Узброеныя сілы== У ходзе грамадзянскай вайны ў Сірыі курды стварылі некалькі ўзброеных фарміраванняў, такіх як [[Атрады народнай самаабароны|YPG]], YPJ, унутраныя войскі Асаіш. Разам з арабскімі апалчэннямі яны склалі падтрыманы [[ЗША]] альянс [[Дэмакратычныя сілы Сірыі]] (Сірыйскія дэмакратычныя сілы). == Грамадзянская вайна ў Сірыі == [[Файл:PYD checkpoint Afrin Syria.png|thumb|300px|Сцяг Заходняга Курдыстана ў Афрыне (жнівень 2012 года)]] {{Main|Канфлікт у Сірыйскім Курдыстане}} З лета [[2012]] года тэрыторыя Сірыйскага Курдыстана кантралюецца [[Вышэйшы курдскі савет|Вышэйшым курдскім саветам]] і ўзброенымі фармаваннямі (YPG). Пад кантролем урада [[Башар Асад|Башара Асада]] часткова засталася толькі Хасеке<ref>Adib Abdulmajid «''[https://web.archive.org/web/20120824203728/http://www.rudaw.net/english/news/syria/4984.html Armed Kurds Surround Syrian Security Forces in Qamishli]''». Rudaaw, 22 июля 2012 г.{{ref-en}}</ref>. [[12 ліпеня]] [[2012]] года ў [[Эрбіль|Эрбілі]] ([[Іракскі Курдыстан]]) было падпісана пагадненне паміж вядучымі ваенна-палітычнымі сіламі сірыйскіх курдаў — партыяй «Дэмакратычны саюз» і Курдскім нацыянальным саветам, якімі фактычна быў абвешчаны суверэнітэт Сірыйскага Курдыстана пад кіраваннем Вышэйшага курдскага савета. [[19 ліпеня]] атрады YPG узялі штурмам горад Айн-эль-Араб, неўзабаве пасля чаго [[Узброеныя сілы Сірыі|ўрадавыя войскі]] пакінулі гарады Амуда, [[Афрын]] і Рас-эль-Айн без якога-небудзь сур’ёзнага супраціву. [[22 ліпеня]] пачаліся баі паміж YPG і ўрадавымі войскамі. 2 жніўня 2012 года Нацыянальны каардынацыйны камітэт за дэмакратычныя перамены абвясціў, што рэжым Асада скінуты ва ўсім Сірыйскай Курдыстане і што ўвесь рэгіён з гэтага часу знаходзіцца пад кантролем курдаў (акрамя горада Эль-Камышлы, дзе ўсё яшчэ заставалася нейкая колькасць урадавых войскаў, якія не ўступалі ў канфлікт з курдамі і дазволілі ім падняць курдскі сцяг над горадам)<ref>[http://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ PYD Press Release: A call for support and protection of the peaceful establishment, the self-governed Syrian Kurdish region] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915073042/http://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ |date=2012-09-15 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/kurds-take-control-syrias-northeast Kurds take control in Syria’s northeast] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303232649/http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/kurds-take-control-syrias-northeast |date=3 сакавіка 2016 }}. ''Al Jazeera'', 12 августа 2012 года.{{ref-en}}</ref>. У студзені [[2013]] года атрады YPG пачалі аперацыю па ўсталяванні поўнага кантролю над нафтаноснымі раёнамі. Пасля некалькіх дзён баёў урадавыя войскі вымушаны былі адступіць, не дачакаўшыся якой-небудзь дапамогі ад Дамаска<ref>«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2748&z=en&cure=1009 Al-Maʿbada: YPG gains control of oil field]». ''KurdWatch'', 3 февраля 2013 года.{{ref-en}}</ref>. У пачатку сакавіка таго ж года было абвешчана, што ўся нафтаздабываючая індустрыя паўночна-усходняй Сірыі з гэтага часу знаходзіцца пад курдскім кантролем<ref>Wladimir van Wilgenburg «[http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/03/power-vacuum-oil-fields-syria-kurdish-militia-pyd.html Syrian Kurdish Militia Takes Over Oil Fields]». ''Al-Monitor'', 7 марта 2013 года.{{ref-en}}</ref>. 12 лістапада 2013 года, «Дэмакратычны саюз» — найбуйнейшая курдская партыя Сірыі — абвясціла аб планах па стварэнні пераходнага ўрада ў курдскіх раёнах на паўночным усходзе краіны з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Камышлы. Рэгіён прапанавалі падзяліць на тры вобласці — аль-Джазіра (мухафаз Хасеке), Кабані (Айн-эль-Араб) і Афрын (мухафаз Алепа). [[14 лістапада]] 2013 года «Дэмакратычны саюз» абвясціў аб планах стварэння пераходнага ўрада ў курдскіх раёнах Сірыі<ref>Дарья Цилюрик «[http://www.ng.ru/world/2013-11-14/7_kurdistan.html Сирийский Курдистан шагнул к автономии]». ''Независимая газета'', 14.11.2013.</ref>. Удзел курдскіх атрадаў народнай самаабароны (YPG) у сірыйскім канфлікце пачаўся са сутыкненняў з урадавымі войскамі ў горадзе Айн-эль-Араб летам 2012 года. 19 ліпеня 2012 года Атрады народнай самаабароны захапілі горад, а на наступны дзень захапілі Амуду, Афрын і суседнія сельскагаспадарчыя раёны. Пачынаючы з мая 2013 года YPG таксама вядуць актыўную барацьбу з баевікамі ССА і ісламістамі, выступаючы ў ролі «трэцяй сілы» ў канфлікце. Для кіравання рэгіёнам курды ствараюць Вышэйшы курдская камітэт (курды. Desteya Bilind a Kurd, DBK). Да 24 ліпеня сірыйскія курды захопліваюць горада Дэрыка-Хемка (Эль-Маліка), Рас-эль-Айн, Дырбесі (Эд-Дарбасія) і Гіркі-Леге (Эль-Мабада). Адзіныя галоўныя курдскія гарады, якія часткова засталіся пад кантролем урадавых сіл, — Хасаке і Камышлы. [[21 студзеня]] [[2014]] года было абвешчана аб стварэнні аўтаномнага самакіравальнага кантона Джазіра з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Камышлы на паўночным усходзе Сірыі. Прэзідэнтам абраны Экрэм Хеза, прызначаны кабінет міністраў з 22 чалавек. Афіцыйнымі мовамі кантона абвешчаныя курдская, арабская і асірыйская<ref>[http://rwww.kurdishquestion.com/insight-research/dossiers/kurdistan-national-congress-report-what-is-happening-in-rojava/91-kurdistan-national-congress-report-what-is-happening-in-rojava.html]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[17 сакавіка]] [[2016]] года было абвешчана аб стварэнні аўтаноміі з трох кантонаў<ref name=autogenerated1 />. {{Асноўны артыкул|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)}} У студзені [[2026]] года [[пераходны ўрад Сірыі]] пачаў пашыраць свой кантроль над тэрыторыямі на паўночным усходзе краіны, дзе жывуць [[курды]]. Гэта прывяло да ўзброеных сутыкненняў з курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|Сірыйскімі дэмакратычнымі сіламі (СДС)]]. У выніку 18 студзеня было падпісана пагадненне аб спыненні агню і інтэграцыі СДС у структуры сірыйскай дзяржавы. == Палітыка == Асноўным органам прыняцця рашэнняў у Сірыйскай Курдыстане з’яўляюцца народныя саветы. Члены саветаў абіраюцца пры захаванні этнічнага балансу. У кожным муніцыпалітэце на трох галоўных пасадах павінна быць па адным прадстаўніку ад курдаў, арабаў і асірыйцаў ці армянаў і як мінімум адна жанчына<ref name="theguardian.com">[https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/oct/08/why-world-ignoring-revolutionary-kurds-syria-isis Why is the world ignoring the revolutionary Kurds in Syria? | David Graeber | Comment is free | The Guardian]</ref>. [[Рабочая партыя Курдыстана]] заявіла пра адмову ад планаў па стварэнні дзяржавы курдаў. Замест гэтага яна, натхніўшыся ідэямі лібертарнага муніцыпалізму, заклікае курдаў да стварэння свабодных, самакіравальнай супольнасцяў, якія функцыянуюць на прынцыпах прамой дэмакратыі, якія затым будуць аб’яднаныя нягледзячы на ​​дзяржаўныя межы<ref name="theguardian.com"/><ref>{{Cite web|accessdate = 2015-10-07|title = Hevale: революция в Курдистане|url = https://vk.com/hevale|publisher = Hevale: революция в Курдистане}}</ref>. === Вышэйшы курдскі савет === [[Вышэйшы курдскі савет]] (Desteya Bilind a Kurd, DBK) — часовы ўрад Сірыйскага Курдыстана ва ўмовах грамадзянскай вайны ў Сірыі, які складаецца напалову з членаў Дэмакратычнага саюза, напалову — з членаў Курдскага нацыянальнага савета. Рашэнне аб стварэнні DBK было прынята 12 ліпеня 2012 года ў г. Эрбіль пры адабрэнні прэзідэнта Іракскага Курдыстана Масуда Барзані. Штаб-кватэра DBK размяшчаецца ў Айн-эль-Араб. У падначаленні знаходзяцца Атрады народнай самаабароны (АНС), якія забяспечваюць бяспеку ў Сірыйскай Курдыстане. 12 ліпеня 2012 — ствараецца часовы ўрад Сірыйскага Курдыстана (Курдскі вярхоўны камітэт). Лістапад 2013 — ствараецца Рэгіянальны Урад. 21 студзеня 2014 — абвешчана аб стварэнні аўтаноміі Сірыйскага Курдыстана. Студзень 2014 — прынятая часовая Канстытуцыя. == Міжнародныя адносіны == * {{Сцягафікацыя|Турцыя}} сцвярджае, што АНС з’яўляецца такой жа тэрарыстычнай арганізацыяй, як РПК. * [[File:Flag of Kurdistan.svg|22px]] [[Іракскі Курдыстан]]: Існуе [[Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам|ваеннае супрацоўніцтва]] з Іракскім Курдыстанам і ЗША, хоць няма ніякай афіцыйнай падтрымкі Рожава або АНС. * {{Сцягафікацыя|Расія}}: Афіцыйнае прадстаўніцтва Сірыйскага Курдыстана ў РФ адкрыта ў [[Масква|Маскве]] 10 лютага 2016 года<ref>[http://www.bbc.com/russian/russia/2016/02/160210_kurds_office_moscow Сирийские курды открыли представительство в Москве]</ref>. * {{Сцягафікацыя|ФРГ}}: Афіцыйнае прадстаўніцтва Сірыйскага Курдыстана ў Германіі адкрылася ў [[Берлін]]е 7 мая 2016 года<ref>[http://kurd.press/?p=20195 В столице Германии, открылось представительство Западного Курдистана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160630191949/http://kurd.press/?p=20195 |date=30 чэрвеня 2016 }}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Францыя}}: Афіцыйнае прадстаўніцтва Сірыйскага Курдыстана ў Францыі адкрылася 23 мая 2016 года<ref>[http://ria.ru/world/20160523/1438623071.html В Париже открылось представительство Сирийского Курдистана]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2012 годзе]] [[Катэгорыя:Курдыстан]] [[Катэгорыя:Дзяржавы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Палітыка Сірыі]] gib0437ariwvop81piz1v8wzbszf9hf Львовэ (Лэнінскі раён) 0 615346 5134556 4975191 2026-05-01T12:18:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134556 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |беларуская назва = Львовэ |арыгінальная назва = Львове |выява = Lvove.jpg |подпіс = Від на адну з дзвюх вуліц вёскі, 2016 год. |вобласць = Аўтаномная Рэспубліка Крым |раён = Керчанскі раён |раён у табліцы = Керчанскі раён{{!}}Керчанскі |першае згадванне = 1784 |ранейшыя імёны = Джандору, Джантору, Джантора }} '''Львовэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Льво́ве}}, {{lang-crh|Can Toru}}) — вёска ў [[Керчанскі раён|Керчанскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. У мінулыя стагоддзі насялялася [[Крымскія татары|крымскімі татарамі]] і [[Крымскія грэкі|крымскімі грэкамі]], на наш час вёска амаль поўнасцю вымерла. == Геаграфія == Размешчана вёска на паўночным, [[Азоўскае мора|азоўскім]] узбярэжжы [[Ак-Манайскі перашыек|Ак-Манайскага перашыйка]], ля асновы [[Арабацкая Стрэлка|Арабацкай стрэлкі]], у вусці [[Сухі ручай (Крым)|Сухога ручая]], які ўпадае ў багністы [[ліман]] [[Сіваш]]а<ref>{{cite web|url=http://etomesto.com/map-krym_topo/?x=35.559341&y=45.202907|title=Подробная топографическая карта Крыма|date=1989|publisher=ЭтоМесто.ru|accessdate=2017-09-21}}</ref>. Вышыня цэнтра вёскі над узроўнем мора — 4 м<ref>{{cite web|url=http://weather.in.ua/krym/14112|title=Прогноз погоды в с. Львово (Крым)|publisher=Weather.in.ua|accessdate=2015-11-12|archive-date=2017-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921050039/https://weather.in.ua/krym/14112|url-status=live}}</ref>. Адміністрацыйна вёска размешчана на заходнім краі [[Керчанскі раён|Керчанскага раёна]], ля граніцы з [[Феадасійскі раён|Феадасійскім]]. Адлегласць да райцэнтра [[Керч]]ы складае 79 кіламетраў па прамой (даўжыня маршруту аўтамабільнымі дарогамі можа быць больш)<ref>{{cite web|url=https://travels.in.ua/uk-UA/locality/20361/lvove-village|title=Онлайн путівник Львовим|publisher=Inclusive Travels in Ukraine|accessdate=2024-11-17|lang=uk|archive-date=2024-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241117152531/https://travels.in.ua/uk-UA/locality/20361/lvove-village|url-status=live}}</ref>, бліжэйшая чыгуначная станцыя — [[Сэмысотка (прыпыначны пункт)|Сэмысотка]] (на лініі [[Джанкой (станцыя)|Джанкой]] — [[Керч (станцыя)|Керч]]) — прыкладна за 11 кіламетраў<ref>{{cite web|url=https://ve7.ru/route/2564196|title=Маршрут Семисотка — Каменское|publisher=Довезуха РФ|accessdate=2017-09-17|lang=|archive-date=2017-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921000638/https://ve7.ru/route/2564196|url-status=live}}</ref>. == Гісторыя == === Пад Расійскай імперыяй === Першая дакументальная згадка вёскі сустракаецца ў камеральным апісанні Крыма 1784 года, зыходзячы з якога пад канец [[Крымскае ханства|Крымскага ханства]] ''Джандору'' ўваходзіў у Арабацкі [[кадылык]] Кефінскага [[каймакан]]ства<ref>{{публікацыя|артыкул|аўтар=[[Фёдар Фёдаравіч Лашкоў|Лашков Ф. Ф.]]|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text4.phtml?id=5744|загаловак=Камеральное описание Крыма, 1784 года : Каймаканствы и в оных каймаканами кто состоит|выданне=Известия Таврической ученой архивной комиссии|том=6|месца=Симферополь|выдавецтва=Типогр. Таврическ. Губ. Земства|год=1888|старонкі=|ref=Лашков. Каймаканствы}}</ref>. Затым, відаць, з прычыны зыходу [[Крымскія татары|крымскіх татараў]] у [[Асманская імперыя|Асманскую Турцыю]], які рушыў услед за [[Анексія Крымскага ханства|заваёвай крымскіх зямель]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперый]] 8 лютага 1784 года<ref>{{кніга|аўтар = Ляшенко В. И.|частка = К вопросу о переселении крымских мусульман в Турцию в конце XVIII — первой половине XIX веков|загаловак = Культура народов Причерноморья|спасылка = http://dspace.nbuv.gov.ua/handle/123456789/93880|адказны = [[Юрый Андрэевіч Катунін|Ю. А. Катунин]]|выданне = [[Таўрычны нацыянальны ўніверсітэт|Таврический национальный университет]]|месца = Симферополь|выдавецтва = [[Таўрыя (выдавецтва)|Таврия]]|год = 1997|том = 2|старонкі = 169—171|старонак =|тыраж = 300}} {{ISSN|1562-0808}}</ref>, вёска апусцела і сустракаецца толькі на карце 1842 года, дзе Біюк-Джанчора і Кучук-Джанчора пазначаны побач, абедзве, як разваліны<ref>{{cite web|url=http://www.archmap.ru/1842/42-5-4.jpg|title=Карта Бетева и Оберга. Военно-топографическое депо, 1842 г.|publisher=Археологическая карта Крыма|accessdate=2015-12-03|lang=|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923173633/http://www.archmap.ru/1842/42-5-4.jpg|url-status=live}}</ref>. У 1860-х гадах, пасля [[Земская рэформа|земскай рэформы]] расійскага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], вёску прыпісалі да [[Арма-Элінская воласць|Арма-Элінскай воласці]]<ref>{{кніга |аўтар= |частка= Список мировых участков и волостей Таврической губернии |загаловак= Карманный календарь Таврической губернии 1869. Год простой|спасылка= https://istmat.org/files/uploads/57190/1869_karmannyy_kalendar_tavricheskoy_gubernii._god_prostoy.pdf |месца= Симферополь|выдавецтва= Типография Таврического губернского правления|год= 1868|том= |старонкі= 148|старонак= 164 }}</ref><ref name="Сведения">{{кніга|аўтар = [[Аляксандр Мікалаевіч Казлоўскі (навуковец)|А. Н. Козловский]]|загаловак = Сведения о количестве и качестве воды в селениях, деревнях и колониях Таврической губернии, собраны для приведения в известность местностей, крайне нуждающихся в мелкой пресной воде, и составления за тем систематического плана обводнения оных|спасылка = https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_v19_rc_1301191/|месца = Симферополь|выдавецтва = Типография С. Г. Спиро|год = 1867|старонкі = 28|старонак = 76}}</ref>. Па абследаваннях прафесара [[Аляксандр Мікалаевіч Казлоўскі (навуковец)|А. М. Казлоўскага]] пачатку 1860-х гадоў, у паселішчы «карыстаюцца дажджавой вадой, якая збіраецца ў аутах і запрудах»<ref name="Сведения"/> (''аут'' — невялікі ставок у стэпавым Крыме, які напаўняўся дажджавой і адталай вадой<ref>{{кніга| аўтар = [[Іван Іванавіч Пузанаў|Пузанов, И. И.]]| частка= Новые моря. Предисловие| спасылка частка= http://istoriya-krima.ru/books/item/f00/s00/z0000001/st025.shtml| загаловак= По нехоженому Крыму | месца= Москва| выдавецтва = [[Географгиз]]| год= 1960| старонкі= 247| старонак= 286| тыраж= 15000}}</ref>). Паводле «Памятнай кніжцы Таўрычнай губерні за 1867 год», вёска Джантора была пакінутая жыхарамі, у выніку зыходу крымскіх татараў, стаўшы «пустым месцам»<ref>{{публікацыя|кніга|аўтар = |загаловак = Памятная книга Таврической губернии|спасылка = https://vivaldi.nlr.ru/bx000003770/view|адказны = под. ред. {{s|К. В. Ханацкого}} |месца = Симферополь|выдавецтва = Типография Правления Таврической губернии|год = 1867|выпуск = 1|старонкі = 426|старонак = 657}}</ref>. Ізноў сустракаецца ў «Памятнай кніжцы Таўрычнай губерні на 1892 год», паводле якой у вёсцы Джантора, якая ўваходзіла ў [[Арма-Элі]]нскую [[Сельская грамада|сельскую грамаду]], жыхароў і хатніх гаспадарак не лічылася<ref name="Календарь">{{кніга|аўтар = {{s|Таврический Губернский Статистический комитет.}}|частка = Список волостей Таврической губернии|загаловак = Календарь и Памятная книжка Таврической губернии на 1892 год|спасылка = https://vivaldi.nlr.ru/bx000003752/view|месца = Симферопол|выдавецтва = Таврическая губернская типография|год = 1892|старонкі = 82|старонак = 270}}</ref>. На верставой карце Крыма 1896 года ў паселішчы пазначана 6 двароў з [[Грэкі Крыма|грэчаскім насельніцтвам]]<ref>{{cite web|url= http://www.etomesto.ru/map-krym_crimea-east-verstovka/?x=35.471636&y=45.261883|title= Военно-топографическая карта верстовка Восточного Крыма|date= 1896|publisher= ЭтоМесто.ru|accessdate= 2024-05-12|archive-date= 2024-05-12|archive-url= https://web.archive.org/web/20240512075155/http://www.etomesto.ru/map-krym_crimea-east-verstovka/?x=35.471636&y=45.261883|url-status= live}}</ref>. Пасля [[Земствы па Палажэнні 1890 года|земскай рэформы 1890-х гадоў]]<ref>{{кніга|аўтар = {{s|[[Барыс Барысавіч Весялоўскі|Б. Б. Веселовский]]}}|частка = Т. IV|загаловак = История земства за сорок лет|спасылка = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004144991?page=1&rotate=0&theme=white|месца = Санкт-Петербург|выдавецтва = Издательство О. Н. Поповой|год = 1911|старонкі = |старонак = 696}}</ref> вёска засталася ў складзе пераўтворанай [[Владиславская волость|Уладзіслаўскай воласці]]. Па «Памятнай кніжцы Таўрычнай губерні на 1902 год» у вёсцы Джантора, якая знаходзілася ў прыватным валоданні, налічвалася 225 жыхароў без хатніх гаспадарак<ref name="Календарь и Памятная">{{кніга|аўтар = {{s|Таврический Губернский Статистический комитет.}}|частка = Список волостей Таврической губернии|загаловак = Календарь и Памятная книжка Таврической губернии на 1900 год |спасылка = https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_v19_rc_1315735/|месца = Симферополь|выдавецтва = Таврическая губернская типография|год = 1900|старонкі = 160—161|старонак = 568|ref = Календарь и Памятная книжка Таврической губернии }}</ref>. Паводле перапісу, на 1915 год у вёсцы Джантора лічылася ўжо 28 двароў (гаспадарак) з грэчаскім насельніцтвам<ref name="Андриевский">{{Кніга:Статыстычны даведнік Таўрычаскай губерні. 1915 год|частка=2|выпуск=7|старонкі=10|старонка ДПГБР=572}}</ref>. === Савецкі час === [[Файл:Памятник генералу Львову В. Н.jpg|200px|thumb|right|Абеліск генерал-лейтэнанту [[Уладзімір Мікалаевіч Львоў (генерал)|У. М. Львову]] на месцы гібелі ля груда Кончы.]] З устанаўленнем у Крыме [[Бальшавікі|бальшавіцкай]] улады, па пастанове Крымскага рэвалюцыйнага камітэта ад 8 студзеня 1921 года<ref>{{Кніга:Гісторыя гарадоў і вёсак Украінскай ССР. Крымская вобласць|521}}</ref> была скасавана валасная сістэма і вёска ўвайшла ў склад зноў створанага [[Уладзіславаўскі раён|Уладзіславаўскага раёна]] Феадасійскага павета<ref name="Керчь">{{Керч і Керчанскі рэгіён у XX ст.: адміністрацыйна-тэрытарыяльны статут|48–52}}</ref>, а ў 1922 годзе паветы атрымалі назву акруг<ref name="НАСЕЛЕНИЕ">{{Книга:Население и промышленность Крыма}}</ref>. 11 кастрычніка 1923 года, паводле пастановы [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]], у адміністрацыйны падзел [[Крымская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Крымскай АССР]] былі ўнесены змены, у выніку якіх акругі ліквідаваліся і Уладзіславаўскі раён стаў самастойнай адміністрацыйнай адзінкай<ref name="ДЕЛЕНИЕ КРЫМА"/>. Дэкрэтам УЦВК ад 04 верасня 1924 года «Пра скасаванне некаторых раёнаў Аўтаномнай Крымскай С. С. Р.»<ref>[[s:Об упразднении некоторых районов Автономной Крымской С.С.Р.|Об упразднении некоторых районов Автономной Крымской С. С. Р.]] {{ref-ru}}</ref> у кастрычніку 1924 года раён быў пераўтвораны ў [[Феадасійскі раён|Феадасійскі]]<ref name="Керчь"/><ref>{{Кніга:Гісторыя гарадоў і вёсак Украінскай ССР. Крымская вобласць|473}}</ref> і вёску ўключылі ў яго склад. Паводле спісу населеных пунктаў Крымскай АССР па Ўсесаюзным перапісе 17 снежня 1926 года, у вёсцы Джантора [[Ак-Монай]]скага сельсавета Феадасійскага раёна мелася 53 двары, з іх 52 сялянскія, насельніцтва складала 264 чалавекі (133 мужчыны і 131 жанчына). У нацыянальным стаўленні ўлічана: 255 грэкаў, 3 татараў, 4 рускіх, 2 украінца, дзейнічала грэчаская школа<ref name="Коллектив">{{кніга|аўтар=Коллектив авторов (Крымское ЦСУ)|загаловак=Список населенных пунктов Крымской АССР по всесоюзной переписи 17 декабря 1926 года|спасылка=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d1/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9A%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D0%A1%D0%A1%D0%A0.pdf|месца=Симферополь|выдавецтва=Крымское центральное статистическое управление.|год=1927|старонак=219|старонкі=168, 169|archivedate=2021-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210831190909/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d1/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9A%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D0%A1%D0%A1%D0%A0.pdf}}</ref>. Пастановай УЦВК «Пра рэарганізацыю сеткі раёнаў Крымскай АССР»<ref name=Q19208669>[[s:Постановление ВЦИК РСФСР от 30.10.1930 о реорганизации сети районов Крымской АССР.|Постановление ВЦИК РСФСР от 30.10.1930 о реорганизации сети районов Крымской АССР.]]</ref> ад 30 кастрычніка 1930 года (па іншых звестках 15 верасня 1931 года<ref name="ДЕЛЕНИЕ КРЫМА">{{cite web|url=http://whp057.narod2.ru/krwm.htm|url-status=dead|title=Автономная Республика Крым|publisher=|accessdate=2013-04-27|lang=ru|archiveurl=https://archive.today/20130504105858/http://whp057.narod2.ru/krwm.htm|archivedate=2013-05-04}}</ref>) Феадасійскі раён скасавалі і вёску ўключылі ў склад Ленінскага<ref>{{cite web|url=http://etomesto.com/map-krym_administrativnaya-1956/?x=36.019904&y=45.264819|title=Административная карта Крымской области|date=1956|publisher=ЭтоМесто.ru|accessdate=2015-12-11|archive-date=22 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522080149/http://www.etomesto.com/map-krym_administrativnaya-1956/?x=36.019904&y=45.264819|url-status=dead}}</ref>. Па даных [[Перепись населения СССР (1939)|усесаюзнага перапісу насельніцтва 1939 года]] ў вёсцы пражывала 175 чалавек<ref name="Музафаров">{{Кніга:Крымскататарская энцыклапедыя|2}}</ref>. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] пасля пачатковых поспехаў [[Керчанска-Феадасійская дэсантная аперацыя|Керчанска-Феадасійскай дэсантнай аперацыі]] фронт стабілізаваўся прыкладна па лініі [[Ак-Манайскі перашыек|Ак-Манайскага перашыйка]]. Баявыя дзеянні на Керчанскім паўвостраве ў сакавіку-красавіку 1942 года характарызаваліся кровапралітнымі пазіцыйнымі баямі<ref name="автоссылка1">{{артыкул|спасылка=https://c-pravda.ru/news/2022-05-24/vladimir-lvov-dzhantara|аўтар=Наталья Бояринцева|загаловак=Владимир Львов. Джантара|год=24 траўня 2022|выданне=[[Крымская правда]]|тып=газета}}</ref>. Паблізу ад вёскі падчас пачатковай стадыі [[Аперацыя «Паляванне на дроф»|Керчанскай абарончай аперацыі]] (катастрофа Крымскага фронту) размяшчаўся штаб камандуючага [[51-я армія (СССР)|51-й арміяй]] [[Крымскі фронт|Крымскага фронту]] [[генерал-лейтэнант]]а [[Уладзімір Мікалаевіч Львоў (генерал)|У. М. Львова]]. Пры адступленні ў авіяналёце 11 траўня 1942 года ў штаб ля падножжа груда Кончы (15 км на ўсход ад вёскі) трапіла бомба і генерал загінуў<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie1758769/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DЛьвов%26first_name%3DВладимир%26middle_name%3DНиколаевич%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1%26date_birth_from%3D1897&|title=Львов Владимир Николаевич Донесение о безвозвратных потерях|website=ОБД Память народа|date=2024|publisher=Министерство обороны РФ}}</ref>. У памяць пра гэта на ўскраіне вёскі ў 1969 годзе быў устаноўлены помнік<ref>{{cite web|url= https://ru-monuments.toolforge.org/get_info.php?id=911710855470005|title= Памятный знак в честь генерал-лейтенанта В.Н.Львова, командующего 51-й армией Крымского фронта|publisher= База объектов культурного наследия|accessdate=2024-08-02}}</ref>, таксама памятны абеліск устаноўлены на месцы яго гібелі на грудзе Кончы. Вёска згадана ў вершы [[Канстанцін Міхайлавіч Сіманаў|К. М. Сіманава]] «Дажджы» ({{lang-ru|Дожди}}), Сіманаў выязджаў у паласу наступу са штабам Львова (гл. дадатак). {{Урэзка | Загаловак = Дажджы <small>(даслоўны пераклад)</small> | Змест = {{s|Трэба чакаць і наступаць.}}<br>Усе звыкліся з гэтай цяжкай думкай:<br>І штаб, і змрочны генерал [Львоў],<br>Які моўчкі, буйной рыссю<br>Палі бітвы аб’язджаў.<br>Мы выехалі з ім вярхамі<br>Па кірунку да '''Джантары''',<br>Ужо сінела за грудамі,<br>І справа набліжалася да золку.<br>Над Акманайскай раўнінай<br>Ішоў зімовы дождж, і ўсё мацней,<br>Усё было мокра, нават спіны<br>Панура неслых нас коней. {{oq|ru|Надо ждать и наступать.<br>Все свыклись с этой трудной мыслью:<br>И штаб, и мрачный генерал,<br>Который молча, крупной рысью<br>Поля сраженья объезжал.<br>Мы выехали с ним верхами<br>По направленью к Джантаре,<br>Уже синело за холмами,<br>И дело близилось к заре.<br>Над Акмонайскою равниной<br>Шёл зимний дождь, и всё сильней,<br>Всё было мокро, даже спины<br>Понуро нёсших нас коней.}} | Подпіс = [[Канстанцін Міхайлавіч Сіманаў|К. М. Сіманаў]] | Выраўноўванне = right | Шырыня = auto | Памер шрыфта = 85% | Фон = #eee9d9 }} У 1944 годзе, пасля [[Крымская наступальная аперацыя (1944)|вызвалення Крыма]] ад [[Краіны Восі|нацысцкіх войск]], паводле Пастановы ГКА № 5984сс ад 2 чэрвеня 1944 года крымскія грэкі, як і па ўсім Крыме разам з іншымі [[Карэнныя народы|карэннымі народамі]], былі [[Дэпартацыя крымскіх народаў у СССР|гвалтоўна дэпартаваны]] ў [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]]<ref>[[s:Постановление ГКО № 5984сс от 02.06.44|Постановление ГКО от 2 июня 1944 года № ГКО-5984сс «О выселении с территории Крымской АССР болгар, греков и армян»]]</ref>. З 25 чэрвеня 1946 гады Джантора пападае ў склад створанай [[Крымская вобласць|Крымскай вобласці]] [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]<ref>[[s:Закон РСФСР от 25.06.1946 Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область|Закон РСФСР ад 25.06.1946 Пра скасаванне Чачэна-Інгушскай АССР і пра пераўтварэнне Крымскай АССР у Крымскую вобласць]] {{ref-ru}}</ref>. Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага савета РСФСР|прэзідыума Вярхоўнага савета РСФСР]] ад 18 траўня 1948 года, Джантору перайменавалі ў Львова<ref>[[s:Указ Президиума ВС РСФСР от 18.05.1948 о переименовании населённых пунктов Крымской области|Указ прэзідыума вярхоўнага савета РСФСР ад 18.05.1948 г. пра перайменаванне населеных пунктаў Крымскай вобласці]] {{ref-ru}}</ref>. Назва прысвоена па імені генерал-лейтэнанта В. М. Львова, які загінуў ад бамбёжкі падчас Керчанскай абарончай аперацыі. 26 красавіка 1954 года Крымская вобласць была перададзена са складу РСФСР у склад [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]]<ref>[[s:Закон СССР от 26.04.1954 О передаче Крымской области из состава РСФСР в состав Украинской ССР|Закон СССР ад 26.04.1954 Пра перадачу Крымскай вобласці са складу РСФСР у склад Украінскай ССР]] {{ref-ru}}</ref>. Час уключэння ў Сямісоцкі сельсавет дакладна не ўстаноўлены: на 15 чэрвеня 1960 года вёска ўжо лічылася ў яго складзе<ref>{{Кніга:Даведнік адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення Крымскай вобласці на 15 чэрвеня 1960 года|33}}</ref>. Па даных [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісу 1989 года]] ў вёсцы пражывала 29 чалавек<ref name="Музафаров"/>. З 12 лютага 1991 года вёска ў адноўленай Крымскай АССР, 26 лютага 1992 года перайменаванай у [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномную Рэспубліку Крым]] у складзе [[Украіна|Украіны]]<ref>{{cite web|url=http://zakon2.rada.gov.ua/krym/show/rb0019002-92|title=Закон Крымской АССР от 26 февраля 1992 года № 19-1 «О Республике Крым как официальном названии демократического государства Крым»|publisher=Ведомости Верховного Совета Крыма, 1992 г., № 5, ст. 194|date=1992|archiveurl=https://archive.today/20160127094043/http://zakon2.rada.gov.ua/krym/show/rb0019002-92|archivedate=2016-01-27}}</ref>. === Незалежны час і анексія Расіяй === На 2009 год, паводле звестак сельсавета, вёска займала плошчу 20,2 гектара, на якой, у 7 дварах, пражывала 11 чалавек{{sfn|Города и села Украины|2009|loc=Семисотский сельсовет}}. З 21 сакавіка 2014 года вёска разам з усёй Аўтаномнай Рэспублікай Крым аказалася [[Анексія Крыма Расіяй|анексавана]] [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]]<ref>[[s:Федеральный конституционный закон от 21.03.2014 № 6-ФКЗ|Федеральный закон Российской Федерации от 21 марта 2014 года № 6-ФКЗ «О принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов — Республики Крым и города федерального значения Севастополя»]]</ref>. У 2023 годзе ў праекце пастановы [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай рады Украіны]] «Пра перайменаванне некаторых населеных пунктаў Аўтаномнай Рэспублікі Крым» вёску прапанавана перайменаваць у гістарычную назву ''Джан-Тору''<ref>{{Cite web|url=https://mtu.gov.ua/news/35054.html?fbclid=IwAR2J417z9trKdoga96sJ6IjRa7CIW76fTkPKOVgAtpQxktljXNBC8VLOBfA|title=Повідомлення про оприлюднення проєкту Постанови Верховної Ради України «Про перейменування деяких населених пунктів Автономної Республіки Крим»}} {{ref-uk}}</ref>. == Насельніцтва == [[Перапіс насельніцтва Украіны (2001)|Усеўкраінскі перапіс 2001 года]] паказаў наступнае размеркаванне па носьбітах мовы сярод жыхароў вёскі<ref>{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_02_001&ti=19A050501_02_001.%20%D0%EE%E7%EF%EE%E4%B3%EB%20%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%ED%FF%20%E7%E0%20%F0%B3%E4%ED%EE%FE%20%EC%EE%E2%EE%FE,%20%C0%E2%F2%EE%ED%EE%EC%ED%E0%20%D0%E5%F1%EF%F3%E1%EB%B3%EA%E0%20%CA%F0%E8%EC%20%281,2,3,4%29&path=../Database/Census/05/01/&lang=1&multilang=uk|url-status=dead|title=Розподіл населення за рідною мовою, Автономна Республіка Крим|publisher=Державна служба статистики України|accessdate=2017-01-31|lang=uk|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HeeVATJt?url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_02_001|archivedate=2013-06-26}}</ref>: * [[Украінская мова|украінская]] — 27,27 % * [[Руская мова|руская]] — 72,73 % === Дынаміка колькасці === {{Multicol|width=50%}} * [[1892]] год — 0 чалавек<ref name="Календарь"/> * [[1902]] год — 225 чалавек<ref name="Календарь и Памятная"/> * [[1915]] год — 0/218 чалавек<ref name="Андриевский"/>{{заўвага|Першая лічба — прыпісное насельніцтва, другая — часовае.}} * [[1926]] год — 264 чалавек<ref name="Коллектив"/> {{multicol-break}} * [[1939]] год — 175 чалавек<ref name="Музафаров"/> * [[1989]] год — 29 чалавек<ref name="Музафаров"/> * [[2001]] год — 11 чалавек * [[2009]] год — 11 чалавек{{sfn|Города и села Украины|2009|loc=Семисотский сельсовет}} {{multicol-end}} == Галерэя == <gallery heights="175" widths="200"> Файл:LvovoLen 1.jpg|Погляд на ўсю вёску здалёк Файл:LvovoLen 3.jpg|Уезд у вёску Файл:Lvove2.jpg|Выязны знак Файл:Lvove monument 03.jpg|Памятны знак у гонар генерал-лейтэнанта [[Уладзімір Мікалаевіч Львоў (генерал)|У. М. Львова]]. Файл:Lvove monument 01.jpg|Таблічка памятнага знака ў гонар генерал-лейтэнанта У. М. Львова. </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Административно-территориальные преобразования в Крыму. 1783—1998 гг. Справочник|мова=ru|адказны=Под ред. Г. Н. Гржибовской|спасылка=http://www.soldat.ru/files/f/adm_terr_preobrazovania_v_krimu_1783_1998.part1.rar|месца=Симферополь|выдавецтва=Таврия-Плюс|год=1999|старонак=464|isbn=966-7503-22-4|ref=Гржибовская}} * {{кніга|частка=Семисотский сельсовет|загаловак=Города и села Украины. Автономная Республика Крым. Город Севастополь. Историко-краеведческие очерки|мова=ru|спасылка частка=http://who-is-who.ua/main/page/gorodakrim2009/188/403|выдавецтва=Слава Севастополя|год=2009|ref=Города и села Украины}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20130610101758/http://crimea-map.com.ua/map468616_0_0.htm Вёска Львовэ на мапе (былога) Ленінскага раёна Крыма] {{Населеныя пункты Лэнінскага раёна (Крым)}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лэнінскага раёна (Крым)]] oedyy97wukflpyt7exdz2mqqz3ii127 Лівійскі крызіс 0 617730 5134767 5078541 2026-05-01T20:46:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134767 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Лівійскі крызіс |частка = |выява = Libya Regions map.png |памер = |загаловак = Карта Лівіі з пазначэннем гарадоў і гістарычных абласцей. |дата = [[15 лютага]] [[2011]] — [[23 кастрычніка]] [[2020]] |месца = Лівія і прыгранічныя тэрыторыі суседніх дзяржаў |прычына = *• канфлікт паміж плямёнамі [[Трыпалітанія|Трыпалітаніі]], [[Фецан]]а і [[Кірэнаіка|Кірэнаікі]] *• унутраны перадзел рэсурсаў і сфер уплыву *• палітычныя рэпрэсіі *• наступствы эканамічных санкцый і павольная лібералізацыя эканомікі *• уплыў [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] і замежных дзяржаў |casus belli = |вынік = мірнае пагадненне ў [[Жэнева|Жэневе]], рэжым спынення агню, пачатак працэсу аб’яднання краіны, фарміраванне часовага ўрада на чале з [[Мухамед Юніс Манфі|Мухамедам Юнісам Манфі]], зацвярджэнне даты [[Усеагульныя выбары ў Лівіі (2021)|ўсеагульных выбараў]] |змены = |праціўнік1 = Розныя ваенныя падраздзяленні, групоўкі, атрады, дзяржаўныя органы, фракцыі, плямёны, замежныя дзяржавы і іх узброеныя сілы. |праціўнік2 = Розныя ваенныя падраздзяленні, групоўкі, атрады, дзяржаўныя органы, фракцыі, плямёны, замежныя дзяржавы і іх узброеныя сілы. |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 40—65 тысяч чалавек загінулі{{Пераход|Людскія ахвяры}} |заўвага = |Commons = }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Ліві́йскі кры́зіс'''<ref>[https://web.archive.org/web/20141221001922/http://eeas.europa.eu/crisis-response/where-we-work/libya/index_en.htm "Libya – Crisis response"], European Union.</ref><ref>Fadel, L. [https://www.npr.org/blogs/parallels/2014/08/26/343444450/libyas-crisis-a-shattered-airport-two-parliaments-many-factions "Libya's Crisis: A Shattered Airport, Two Parliaments, Many Factions".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426075812/http://www.npr.org/blogs/parallels/2014/08/26/343444450/libyas-crisis-a-shattered-airport-two-parliaments-many-factions |date=2015-04-26 }}</ref> ({{lang-ar|الأزمة الليبية}}) — серыя [[Вайна|ўзброеных канфліктаў]] падчас барацьбы за палітычную ўладу ў [[Лівія|Лівіі]]. Падзеі пачаліся як частка [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] з выступленняў супраць лідара краіны [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]], пасля звяржэння якога разгарэлася супрацьстаянне ўнутры былой апазіцыі. Канфлікты ахоплівалі некалькі бакоў, якія ваявалі з прычыны этнаплемянных, палітычных, ідэалагічных і эканамічных рознагалоссяў, пад моцным уплывам замежных сіл. Баявыя дзеянні прывялі да нестабільнасці па ўсёй краіне, дзясяткаў тысяч ахвяр, зніжэння аб’ёму вытворчасці ў найважнейшай нафтавай прамысловасці. У гэты перыяд Лівія фактычна перастала існаваць як [[дзяржава]]<ref name="foreignaffairs.com">[https://www.foreignaffairs.com/articles/libya/2019-02-18/obamas-libya-debacle Obama's Libya Debacle. How a Well-Meaning Intervention Ended in Failure] // ''Foreign Affairs'', 2015</ref>. Ускосны ўрон быў панесены таксама іншым краінам, пацярпелым ад наплыву мігрантаў і тэрарыстычнай пагрозы. Крызіс паказаў спрэчнасць выкарыстання міжнародных ваенных інтэрвенцый, прадэманстраваў неэфектыўнасць афіцыйнай дыпламатыі і неабходнасць стварэння нефармальных дыялогавых арганізацый, якія дзейнічалі б сумесна з [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]. Наступствы грамадзянскай вайны ў Лівіі сталі міжнароднай праблемай і запатрабавалі сумеснага рашэння<ref name="вынікі">[https://www.hse.ru/news/expertise/446641108.html Итоги революции: как «арабская весна» обернулась для Ливии десятилетней зимой]</ref>. У крызісе вылучаюцца тры асобныя этапы. На [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|першым этапе (2011)]] ішла [[грамадзянская вайна]] паміж урадам Муамара Кадафі і сіламі лівійскай апазіцыі, што пры падтрымцы замежных інтэрвентаў завяршылася звяржэннем дзеючага рэжыму{{Пераход|Першы этап}}. У [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|другі этап (2012—2014)]] адбыўся фактычны распад краіны на шэраг самастойных утварэнняў, працягваліся ваенныя сутыкненні паміж рознымі фракцыямі і групоўкамі<ref>[http://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня — Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013</ref>{{Пераход|Другі этап}}. Іх барацьба прывяла да стварэння двух лівійскіх урадаў у гарадах [[Трыпалі]] і [[Табрук]], з чаго пачаўся [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|трэці этап (2014—2020)]]<ref name="web.archive.org">[https://web.archive.org/web/20140221182322/http://www.libyaherald.com/2014/02/14/general-hafter-announces-coup-politicians-react-with-scorn-order-his-arrest/#axzz2tIQINLHq General Hafter announces coup; politicians react with scorn, order his arrest | Libya Herald]</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/27/libya-western-citizens-leave-civil-war | title=Libya: western countries urge citizens to leave as civil war intensifies | publisher=The Guardian | date=July 27, 2014 | access-date=August 19, 2014 | author=Stephen, Chris}} {{cite web | url=http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/libya-civil-war-royal-navy-3972105 | title=Libya civil war: Royal Navy evacuates more than 100 Britons as Embassy closes | publisher=Daily Mirror | date=August 3, 2014 | access-date=August 19, 2014 | author=Lyons, James; White, Stephen}} {{cite web | url=http://www.middleeasteye.net/news/migrants-flee-libyas-new-civil-war-1361768166 | title=Traffickers cash in on Libya's new civil war | publisher=Middle East Eye | date=August 4, 2014 | access-date=August 19, 2014 | author=Porsia, Nancy}}</ref>{{Пераход|Трэці этап}}. На такім фоне набралі сілу розныя ісламарадыкальныя групоўкі, найбольш моцнай з якіх стала «[[Ісламская дзяржава]]»{{Пераход|Барацьба з ІДІЛ}}. Бакамі канфлікту і міжнароднай супольнасцю былі зроблены шматлікія спробы пакласці канец ваенным дзеянням і аб’яднаць краіну{{Пераход|Мірны працэс}}. Толькі ў [[2020]]—[[2021]] гадах атрымалася дасягнуць рэальнага перамір’я, адначасова сфармаваўшы адзіны часовы ўрад. Тым не менш сітуацыя ў Лівіі застаецца напружанай з-за прысутнасці замежных узброеных фарміраванняў і жадаючых працягнуць вайну{{Пераход|Пасляваеннае становішча}}. == Перадгісторыя == Лівія знаходзіцца ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]. З поўначы яна абмываецца [[Міжземнае мора|Міжземным морам]]. Большую частку тэрыторыі краіны займае нізкае плато. Амаль уся Лівія ляжыць у пустыні [[Сахара]]. Увесь год над яе тэрыторыяй пераважаюць гарачыя і сухія паветраныя масы. Краіна мае адносна невялікую колькасць насельніцтва і яго шчыльнасць. Частка тэрыторыі наогул бязлюдная. Асноўнымі этнічнымі групамі з’яўляюцца [[арабы]], [[тубу]], [[туарэгі]] і [[берберы]]. Для насельніцтва характэрна захаванне (хоць і ў значна аслабленым выглядзе) родаплемянной арганізацыі<ref>Коротаев А.В. Позднеродовые формы социальной организации в социально-экономической структуре современного ливийского общества (по материалам Киренаики) // Арабский мир: экономика, политика, идеология / Ред. Егорин, А. З., и Наумкин, В. В.. М.: Наука, 1987, с.4-8</ref>. У Лівіі вылучаюцца тры гістарычныя вобласці: [[Трыпалітанія]], [[Кірэнаіка]] і [[Фецан]]. Паміж плямёнамі гэтых рэгіёнаў з даўніх часоў маюцца шэраг этнічных, палітычных і эканамічных канфліктаў. У 1912 годзе па заканчэнні [[Італа-турэцкая вайна|Італа-турэцкай вайны]] рэгіёны Кірэнаіка і Трыпалітанія былі захоплены [[Італія]]й у [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Тут утварылася [[Калоніі Італіі|каланіяльные ўладанне]] [[Італьянская Лівія]], да якой у 1914 годзе быў далучаны Фецан. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай]] італьянцы вымушаны былі пакінуць рэгіён, а ў наступныя гады краіна знаходзілася пад брытанскім валадарствам. У 1951 годзе Лівія атрымала незалежнасць, стаўшы каралеўствам пад кіраваннем [[Ідрыс I|Ідрыса I]]. У 1969 годзе манарх быў скінуты ў выніку {{нп3|Ваенны пераварот у Лівіі (1969)|ваеннага перавароту|ru|Военный переворот в Ливии (1969)}}, узначаленага палкоўнікам [[Муамар Кадафі|Муамарам Кадафі]]. Ён скасаваў каралеўства, на змену якому прыйшла {{нп3|Лівійская Арабская Рэспубліка||ru|Ливийская Арабская Республика}}. [[File:Muammar al-Gaddafi 1-1.jpg|thumb|Муамар Кадафі.]] На той момант краіна з’яўлялася беднай аграрнай дзяржавай з высокім узроўнем непісьменнасці, карупцыі і беднасці. Новая ўлада на чале з Муамарам Кадафі ўзяла курс на [[сацыялізм]] і збліжэнне з [[СССР|Савецкім Саюзам]], нацыяналізавала сферу нафтаздабычу, выцесніўшы адтуль замежныя кампаніі<ref>История Востока: в 6 т. / гл. ред. Р. Б. Рыбаков (пред.) и др.; Ин-т востоковедения РАН. — М.: Восточная литература, 2008. Т. 6. С. 129.</ref>. Даходы ад гандлю [[нафта]]й урад накіроўваў на сацыяльныя патрэбы, дзякуючы чаму ў краіне ажыццяўляліся маштабныя праграмы будаўніцтва дзяржаўнага жылля, развіцця сістэм аховы здароўя і адукацыі<ref>[https://russian.rt.com/world/article/441534-liviya-kaddafi-ubiistvo-strana «Государства Ливия больше нет»: как живёт страна спустя шесть лет после свержения Каддафи] // [[RT]], 20 октября 2017</ref><ref>[http://za-kaddafi.org/node/94 Жизнь народа Ливии при Каддафи – только факты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421071449/http://za-kaddafi.org/node/94 |date=21 красавіка 2021 }} // За Каддафи и его народ, 18 марта 2011</ref>. Сацыяльна-эканамічная сітуацыя ў Лівіі стала значна лепшай, чым у іншых арабскіх краінах [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] і нават у большасці дзяржавах [[Еўропа|Еўропы]]. Тут не было значнага сацыяльнага расслаення<ref name="podcerob">[http://top.rbc.ru/politics/21/03/2011/563403.shtml Бывший посол в Ливии назвал 4 вещи, которыми М. Каддафи не угодил Западу]//РБК, 21.03.2011 г.</ref>. Пазней пачаліся і палітычныя пераўтварэнні. У маі [[1973]] Кадафі ўпершыню публічна выступіў з ідэямі [[Трэцяя сусветная тэорыя|«трэцяй сусветнай тэорыі»]], выкладзенай пазней у яго знакамітай {{нп3|Зялёная кніга (Кадафі)|«Зялёнай кнізе»|ar|الكتاب الأخضر}}. Кадафі адхіліў як ідэі [[капіталізм]]у з яго эксплуатацыяй чалавека чалавекам, так і савецкі варыянт сацыялізму з яго падначаленнем чалавека дзяржаве. Ён абвясціў, што асноўныя прынцыпы сацыяльнай справядлівасці выкладзены ў [[Каран]]е і павінны быць адроджаны праз прамы ўдзел работнікаў у кіраванні вытворчасцю (праз народныя камітэты) і шляхам размеркавання паміж імі ўсяго створанага прадукту<ref>Новейшая история Азии и Африки. XX век: в 3 ч. / Под ред. А. М. Родригеса. — М.: Владос, 2001. Ч. 3. С. 192.</ref>. Увосень [[1974]] года {{нп3|Савет рэвалюцыйнага камандавання Лівіі||ru|Совет революционного командования Ливии}} выдаў цэлы шэраг законаў, заснаваных на [[Шарыят|шарыяце]]. Уводзілася суровае пакаранне за ўжыванне, увоз і вытворчасць спіртных напояў, былі ўнесены змены ў сямейнае заканадаўства. Аднак практычная рэалізацыя ідэй «трэцяй сусветнай тэорыі» натыкалася на супраціў з боку празаходняй апазіцыі. У чэрвені [[1975]] года быў здзейснены няўдалы замах на членаў урада падчас ваеннага парада, а ў жніўні таго ж года была праведзена спроба ваеннага перавароту<ref>Новейшая история Азии и Африки. XX век: в 3 ч. / Под ред. А. М. Родригеса. — М.: Владос, 2001. Ч. 3. С. 192—193.</ref>. Тым не менш 2 сакавіка [[1977]] года на надзвычайнай сесіі {{нп3|Усеагульны народны кангрэс Лівіі|Усеагульнага народнага кангрэса|ar|مؤتمر الشعب العام}} (УНК) у горадзе [[Себха]] Лівійская Рэспубліка была ператворана ў [[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Сацыялістычную Народную Лівійскую Арабскую Джамахірыю]] (пазней дададзена «Вялікая»). У [[Джамахірыя (дзяржаўны лад)|джамахірыі]] традыцыйныя інстытуты ўлады адмяняліся. Паўсюдна фармаваліся народныя камітэты і народныя кангрэсы. Дзяржава падзялялася на мноства {{нп3|Камуна (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка)|камун|ru|Коммуна (административно-территориальная единица}} (абшчын), якія ўяўлялі сабой самакіравальныя міні-дзяржавы ў дзяржаве, што валодалі ўсёй паўнатой улады ў сваёй акрузе, уключаючы размеркаванне бюджэтных сродкаў. Кіраванне камунай ажыццяўлялася першасным народным кангрэсам. У народны кангрэс уваходзілі ўсе члены камуны (жыхары камуны). Кожны чалавек меў права выказаць сваю прапанову на пасяджэнні народнага камітэта, удзельнічаючы ў прыняцці рашэнняў і рэалізацыі ўлады. Першасны народны кангрэс абіраў сваіх прадстаўнікоў у гарадскі народны камітэт і Усеагульны Народны Кангрэс. Народныя кангрэсы выбіралі свае выканаўчыя органы (народныя камітэты), члены якіх аўтаматычна станавіліся дэлегатамі народных кангрэсаў правінцый. Усеагульны народны кангрэс, вышэйшы заканадаўчы орган Джамахірыі, быў у праве ўносіць у свой парадак дня толькі пытанні, абмеркаваныя першаснымі народнымі кангрэсамі. УНК быў упаўнаважаны абіраць свой пастаянны орган — Генеральны сакратарыят, фарміраваць Вышэйшы Народны Камітэт (урад)<ref>Муаммар Каддафи. [http://za-kaddafi.org/green-book/part-1#top Зелёная книга. Часть первая. Решение проблемы демократии (Власть народа). Политический аспект Третьей Всемирной Теории.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210425161550/http://za-kaddafi.org/green-book/part-1#top |date=25 красавіка 2021 }}</ref><ref>Мария Чунихина. [https://aif.ru/dontknows/file/chto_takoe_dzhamahiriya Что такое Джамахирия?] // Аргументы и факты, 21 февраля 2017</ref>. У той жа час Кадафі ўчыняў палітычныя рэпрэсіі, душыў іншадумства і нават супрацоўнічаў з тэрарыстычнымі арганізацыямі. Значная частка багаццяў дзяржавы асядалі ў кіраўніка і яго дзяцей. Раздробны гандаль быў знішчана, і многія сферы дзейнасці для лівійцаў былі забаронены. Паступова расла незадаволенасць прыгнётам<ref name="Fouad Ajami">[http://www.hoover.org/news/daily-report/90321 A Thrilling Spectacle in Tripoli by Fouad Ajami (Senior Fellow and cochair, Working Group on Islamism and the International Order] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140420034116/http://www.hoover.org/news/daily-report/90321 |date=20 красавіка 2014 }}</ref>. У [[2010]] годзе ў [[Туніс]]е пачалася рэвалюцыя, якая адзначыла пачатак [[Арабская вясна|Арабскай вясны]], чыя ідэя заключалася ў звяржэнні дзеючых рэжымаў і пабудове дэмакратычнага грамадства на ліберальных асновах. Хутка хваляванні ахапілі іншыя арабскія дзяржавы, у тым ліку і Лівію<ref>[https://meduza.io/feature/2020/12/18/10-let-nazad-nachalas-arabskaya-vesna-samoe-moschnoe-dvizhenie-protiv-avtoritarizma-v-sovremennoy-istorii 10 лет назад началась «арабская весна» — самое мощное движение против авторитаризма в современной истории] // Meduza, 18 декабря 2010</ref>. <gallery> File:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|Сцяг Каралеўства Лівіі (1951—1969). У 2011 годзе выкарыстоўваўся лівійскай апазіцыяй і пасля падзення Кадафі адноўлены як дзяржаўны сімвал. File:Flag of Libya (1969–1972).svg|Сцяг Лівійскай Арабскай Рэспублікі (1969—1977). File:Flag of Libya (1977–2011).svg|Сцяг Вялікай Сацыялістычнай Народнай Лівійскай Арабскай Джамахірыі. У цяперашні час выкарыстоўваецца прыхільнікамі вяртання даваенных парадкаў. </gallery> == Прычыны грамадзянскай вайны == {{нп3|Фуад Аджамі||ar|فؤاد عجمي}}, прафесар [[Універсітэт Джонса Хопкінса|Універсітэта Джона Хопкінса]], амерыканскі эксперта па Блізкім Усходзе, бачыў прычыны грамадзянскай вайны ў Лівіі ў палітычным жыцці краіны. Па словах усходазнаўца, за гады кіравання Кадафі краіна ператварылася ''«ў бязлітасную тыранію»'', а ўсімі выгодамі карысталася толькі сям’я Кадафі<ref name="Fouad Ajami"/>. Былы пасол РФ у Лівіі і Тунісе, кандыдат гістарычных навук {{нп3|Аляксей Барысавіч Падцяроб|Аляксей Падцяроб|ru|Подцероб, Алексей Борисович}} ахарактарызаваў вайну ў Лівіі як узброеную барацьбу за ўладу пад прыкрыццём лозунгаў барацьбы за свабоду і дэмакратыю<ref>А. А. Волович [http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm Ливия в огне: мятеж или революция?]//Институт Ближнего Востока,10.03.2011 г.</ref>. Магчыма, што значную ролю ў дэстабілізацыі сітуацыі згулялі супярэчнасці паміж плямёнамі<ref>[http://www.gorod.lv/novosti/126574-satanovskiy_kaddafi_poluchil_polnoe_pravo_na_teraktyi_v_evrope Сатановский: Каддафи получил полное право на теракты в Европе]//Даугавпилсский информационно-новостной портал GOROD.LV22.03.2011 г.</ref><ref>Ксения Светлова [http://slon.ru/articles/568349/ «Думать, что сейчас закончится война и начнется демократическая Ливия,— большая ошибка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110831083404/http://slon.ru/articles/568349/ |date=31 жніўня 2011 }}//Slon.ru, 24.03.2011</ref>. Эксперт Расійскага савета па міжнародных справах Рыгор Лук’янаў лічыў, што грамадзянская вайна была выклікана наступствамі ад міжнародных санкцый, якія былі знятыя з Лівіі толькі ў сярэдзіне 2000-х. Краіна не паспела выпрацаваць механізм лібералізацыі эканомікі, прыватны бізнес адчуваў сябе некамфортна пад прэсінгам дзяржавы<ref name="rt15лютага2021"/>. Таксама існуе меркаванне, што канфлікт у Лівіі пачаўся пры актыўным удзеле заходніх дзяржаў, будучых інтэрвентаў, якія адмоўна ставіліся да ўрада Кадафі. Навуковы супрацоўнік Цэнтра арабскіх і ісламскіх даследаванняў Інстытута ўсходазнаўства РАН Барыс Далгоў лічыў крызіс часткай супрацьстаяння Кадафі з Захадам. На яго думку, менавіта знешнія сілы арганізавалі канфлікт, мэтай якога было звяржэнне дзеючага рэжыму<ref name="rt15лютага2021">[https://russian.rt.com/world/article/832271-liviya-krizis-protesty «Ситуация остаётся очень хрупкой»: что происходит в Ливии спустя десять лет после начала политического кризиса] // RT, 15 февраля 2021</ref>. Па заяве былога камандуючага войскамі [[НАТА]] ў [[Еўропа|Еўропе]] {{нп3|Уэслі Кларк|Уэслі Кларка|en|Wesley Clark}}, рашэнне аб пачатку вайны ў Лівіі і іншых афрыканскіх краінах было прынята задоўга да іх пачатку<ref>{{cite web|url=http://www.warandpeace.ru/ru/news/view/65556/|title=Захватить 7 стран за 5 лет|publisher=www.warandpeace.ru|date=2012-01-10|access-date=2012-09-15}}</ref>. Гэта ж меркаванне падзяляе прэзідэнт паліталагічнага цэнтра «{{нп3|Сетка Вальтэр||fr|Réseau Voltaire}}» {{нп3|Цьеры Мэйсан||fr|Thierry Meyssan}}<ref name="meysan">{{cite web|url=http://mirpolitiki.net/politika/o_vojne_v_livii_glazami_ochevidca/|title=О войне в Ливии глазами очевидца|publisher=mirpolitiki.net|date=2011-12-26|access-date=2012-09-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6BhVtmofl?url=http://mirpolitiki.net/politika/o_vojne_v_livii_glazami_ochevidca/|archive-date=2012-10-26}}</ref>. {{нп3|Ігар Юр’евіч Юргенс|Ігар Юргенс|ru|Юргенс, Игорь Юрьевич}}, старшыня праўлення {{нп3|Інстытут сучаснага развіцця|Інстытута сучаснага развіцця|ru|Институт современного развития}}, акцэнтуе ўвагу на тым, што Лівія са старажытных часоў існавала як тры падзеленых геаграфічна племя, пры гэтым Кадафі меў папулярнасць толькі ў Трыпалітаніі<ref>[http://echo.msk.ru/blog/russia_90/760301-echo/ Российский разворот над Ливией?]//Эхо Москвы, 24.03.2011 г.</ref>. Былы пасол Расіі ў Лівіі {{нп3|Уладзімір Васільевіч Чамаў|Уладзімір Чамаў|ru|Чамов, Владимир Васильевич}} пагаджаўся, што на ўсходзе заўсёды існавала магутная апазіцыя Кадафі, незадаволеная размеркаваннем не ў сваю карысць сродкаў унутры краіны, што стала адбывацца пасля прыходу палкоўніка да ўлады. Падзеі ў Тунісе і [[Егіпет|Егіпце]] прастымулявалі гэтыя настроі<ref>[http://echo.msk.ru/programs/razvorot/760113-echo.phtml Владимир Чамов, экс-посол России в Ливии]//Эхо Москвы, 24.03.2011 г.</ref>. Дырэктар Інстытута праблем глабалізацыі {{нп3|Міхаіл Генадзевіч Дзялягін|Міхаіл Дзялягін|ru|Делягин, Михаил Геннадьевич}} лічыў увесь лівійскі канфлікт штучна сканструяваным, сапраўдную прычыну падзей ён бачыць у вайне за рэсурсы, якая вялася на глабальным узроўні. На яго думку, у Лівіі, у адрозненне ад суседніх арабскіх краін, не было глыбокіх рэальных супярэчнасцяў<ref name="delyagin">Михаил Делягин.[http://nevex.tv/brain/30761 Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия.]//Телекомпания «Невский Экспресс», 28.03.2011 г.</ref>. Іншага меркавання прытрымліваўся кандыдат гістарычных навук, дырэктар цэнтра Інстытута міжнародных даследаванняў, былы пасол СССР і Расіі ў Лівіі Веніямін Папоў. Паводле яго слоў, падзеі ў Лівіі, як і ў шэрагу іншых арабскіх краін — гэта загад часу. ''«Мы, напэўна, яшчэ не ўсведамляем да канца, што адбываецца. Гэта тэктанічны зрух, які проста пачаўся вось у гэтым раёне свету. Вы паглядзіце, ён ужо адбіваецца на ўсім Міжземнамор’і. Тыя ж метады, якія выкарыстоўвала моладзь у Тунісе і ў [[Егіпет|Егіпце]], зараз выкарыстоўвае моладзь у [[Іспанія|Іспаніі]] і ў [[Грэцыя|Грэцыі]]... Праз [[Facebook]] і [[Twitter]]. Гэта ўжо мы павінны ўсвядоміць, што мы жывем зусім у іншую эпоху, эпоху [[глабалізацыя|глабалізацыі]]. І таму вось такія паняцці, як годнасць чалавека, добрае жыццё, неабходнасць барацьбы з [[карупцыя]]й, важнасць для таго, каб лідары слухалі сваё насельніцтва, гэта становіцца патрабаваннем часу, загадам часу. Без гэтага немагчыма будзе далей паспяхова кіраваць. Вось у гэтым праблема. Можа быць, ён [Кадафі] лічыў, што ён-то, увогуле, зрабіў усё правільна. І здавалася б, што ён цяпер застрахаваны ад гэтага. Але вось жыццё размеркавалася па-іншаму»''<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=558604&cid=9 Экс-посол РФ в Ливии: уход Каддафи — веление времени]</ref>. == Ход грамадзянскай вайны == === Першы этап === {{Main|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)}} [[File:Libyan war final.svg|thumb| Карта ваенных дзеянняў лютага—кастрычніка 2011. {{legend|#d45500|Тэрыторыі, якія кантраляваліся праціўнікамі Кадафі з 1 сакавіка. (клецістым страчаныя перад інтэрвенцыяй)}} {{legend|#d4aa00|Тэрыторыі, на якіх вяліся баі паміж сакавіком і жніўнем.}} {{legend|#d38d5f|Тэрыторыі, узятыя паўстанцамі падчас іх наступлення на захадзе краіны ў жніўні.}} {{legend|#ffb380|Тэрыторыі, узятыя паўстанцамі да 1 кастрычніка.}} {{legend|#afe9af|Апошнія аплоты сіл Кадафі.}} [[Файл:Big battle symbol.svg|20px]] Галоўныя бітвы.<br>[[Файл:Small battle symbol.svg|15px]] Другарадныя бітвы.]] [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага 2011.]] У лютым [[2011]] года быў арыштаваны юрыст і праваабаронца [[Фатхі Тэрбіль]], які прадстаўляў сваякоў больш за 1000 зняволеных, забітых сіламі бяспекі ў {{нп3|Абу-Салім (турма)|турме Абу-Салім|ar|سجن أبو سليم}} у [[1996]] годзе. 15 лютага 500—600 дэманстрантаў, якія каардынавалі свае дзеянні праз [[Facebook]], сабраліся ля будынка адміністрацыі Бенгазі, патрабуючы яго вызвалення. Пратэстоўцы неслі фатаграфіі забітых зняволеных. Пасля таго, як дэманстранты накіраваліся да цэнтру горада, адбыўся канфлікт з сілавікамі, у ходзе чаго апошнія былі закінуты «[[Кактэйль Молатава|кактэйлямі Молатава]]». У той жа час 213 прадстаўнікоў лівійскай інтэлігенцыі запатрабавалі сыходу Муамара Кадафі. На наступны дзень дэманстранты пачалі кідаць камяні ў паліцэйскіх. У адказ [[паліцыя]]й былі выпушчаныя гумовыя кулі. У выніку гэтага, 38 чалавек атрымалі раненні<ref>{{cite news|url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/libyan-islamists-seize-arms-take-hostages-20110221-1b19c.html|title=Libyan Islamists seize arms, take hostages|date=21 February 2011|access-date=8 January 2012|agency=Agence France-Presse|work=Sydney Morning Herald}}</ref>. Пазней Тэрбіль быў вызвалены, аднак пратэсты працягваліся. 17 лютага тут пачаліся баявыя сутыкненні. Батальён спецпадраздзялення сілавых структур напярэдадні адкрыў агонь па пратэстоўцах, у выніку чаго загінула 14 чалавек<ref name="xinhuanet1">{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-02/19/c_13739109.htm|title=Two policemen hanged in Libya protests|publisher=News.xinhuanet.com|date=19 February 2011|access-date=24 February 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/6AIbwbn7U?url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-02/19/c_13739109.htm|archive-date=2012-08-30|url-status=live}}</ref>. Хваляванні паступова перараслі ў рэвалюцыю, а да апазіцыі далучалася ўсё большая колькасць прыхільнікаў. На працягу наступных двух дзён пратэсты з рэвалюцыйнымі лозунгамі захліснулі ўвесь горад, а пратэстоўцы захапілі тэлерадыёстанцыю Бенгазі. На бок апазіцыянераў сталі пераходзіць нават асобныя паліцэйскія і вайсковыя падраздзяленні<ref>[http://www.enduringamerica.com/home/2011/2/18/libya-bahrain-and-beyond-liveblog-confrontations.html Libya, Bahrain (and Beyond) LiveBlog: Confrontations]</ref>. На гэтым фоне разрастаюцца беспарадкі ў [[Трыпалі]]<ref>{{cite web|url=http://homelandsecuritynewswire.com/gaddafi-solidifies-control-west-will-turn-east-next|title=Gaddafi Solidifies Control in West, Will Turn East Next|date=24 February 2011|publisher=Homeland Security News Wire|access-date=9 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110712214505/http://www.homelandsecuritynewswire.com/gaddafi-solidifies-control-west-will-turn-east-next|archive-date=12 July 2011|url-status=live}}</ref>, [[Эз-Завія|Эз-Завіі]]<ref>{{cite news|title=Gaddafi Loaylists Recapture Libya's Zawiyah|url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=125881|access-date=4 March 2011|date=4 March 2011}}</ref> і [[Місурата|Місураце]]<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011</ref>. Апазіцыя здабыла такую магутнасць, што ўжо 20 лютага цалкам захоплівае Бенгазі, [[Дэрна|Дэрну]] і шэраг іншых гарадоў на ўсходзе краіны<ref>[http://www.news24.com/Africa/News/Libya-130-soldiers-executed-20110223 Libya — 130 soldiers executed]</ref>. У іншых месцах мяцяжы альбо былі паспяхова падушаныя (як напрыклад у Эз-Завіі<ref>{{cite news|title=Libya Unrest: Entering Zawiya|url= http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12720968|access-date = 11 March 2011 | date=11 March 2011|work = BBC News}}</ref>), альбо яшчэ доўгі час працягваліся (Місурата<ref>[http://www.independent.co.uk/news/world/africa/misrata-becomes-libyas-stalingrad-2269008.html Misrata becomes Libya's Stalingrad]</ref>). 27 лютага на надзвычайным паседжанні мясцовых народных камітэтаў было абвешчана аб стварэнні [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходнага нацыянальнага савета (ПНС)]], часовы орган улады, створаны праціўнікамі Муамара Кадафі<ref name=rian.27.2.2>{{cite news|url=http://rian.ru/world/20110227/339626187.html|title=Ствараны ў Бенгазі ўрад будзе працаваць тры месяца|date=27.02.2011|publisher=[[РИА Новости]]}}</ref>. Хутка савет абвясціў сябе адзінай легітымнай уладай у Лівіі<ref name=rian.5.3>{{cite news|url=http://rian.ru/world/20110305/342787154.html|title=Нацсавет Лівіі абвясціў сябе адзіным прадстаўніком краіны|date=05.03.2011|publisher=[[РИА Новости]]}}</ref>. Орган складаўся з 31 члена<ref>{{cite news|url=http://www.rian.ru/arab_news/20110328/358595135.html|title=Катар прызнаў Нацыянальны пераходны савет Лівіі легітымнай уладай|date=28.03.2011|publisher=РИА Новости}}</ref><ref name=members>[http://ntclibya.org/english/council-members/ The Interim Transitional National Council of the Libyan Republic: Council members] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110310094316/http://ntclibya.org/english/council-members/ |date=10 сакавіка 2011 }}</ref>, як грамадзянскіх, так і ваенных<ref name=rian.5.3 />. Старшынёй ПНС стаў [[Мустафа Абд-аль-Джаліль]], былы міністр юстыцыі Лівійскай Джамахірыі<ref>{{cite news|url=http://rian.ru/world/20110227/339480964.html|title=Экс-міністр юстыцыі Лівіі пачаў фарміраванне часовага ўрада|date=27.02.2011|publisher=[[РИА Новости]]}}</ref>. Сваім намеснікам ён прызначыў {{нп3|Абдул Хафіз Гога|Абдула Хафіза Гога|ar|عبد الحفيظ غوقة}}, кіраўніком узброеных падраздзяленняў — {{нп3|Амар аль-Харыры|Амара аль-Харыры|ar|عمر الحريري (سياسي)}}, каардынатарамі знешніх зносін — {{нп3|Махмуд Джыбрыль|Махмуда Джыбрыля|ar|محمود جبريل}} (прэм’ер-міністр) і {{нп3|Алі аль-Ісаві||ar|علي العيساوي (وزير)}}<ref name=members />. У пачатку сакавіка, дзякуючы кансалідацыі сіл апазіцыі, ПНС змог разгарнуць паспяховае наступленне на ўсходзе краіны, захапіўшы {{нп3|Эль-Бурайка|Брэгу|ar|مرسى البريقة}}<ref>{{cite news | url=http://www.huffingtonpost.com/2011/03/02/rebels-gadhafi-forces-battle_n_830137.html | title=Libya Rebels Rout Gaddafi Forces In Fierce Battle For Oil Port | work=The Huffington Post | date=2011-03-02 | agency=Associated Press | access-date=2011-03-03 | last=Schemm | first=Paul | location=Brega}}</ref>, [[Бен-Джавад|Бін-Джавад]] і {{нп3|Рас-Лануф||ar|راس لانوف}}<ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12703369 | title=Libya: Gaddafi forces push rebels from Ras Lanuf | work=BBC News | date=10 March 2011 | access-date=19 March 2011}}</ref>. Адначасова [[Баі за горы Нафуса|баявыя дзеянні ахопліваюць сугор’е Нафуса]] на захадзе краіны<ref>[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//Фонтанка.ru,16.03.2011 г.</ref>. Тым не менш пачынаючы з 6 сакавіка ініцыятыва пераходзіць да ўрадавай арміі. На ўсходзе лаялісты выбіваюць паўстанцаў з Бін-Джавада<ref>{{cite web|title=Войска Каддафи отбили у повстанцев город Бин-Джавад|publisher=Утро.ру|date=2011-03-07|url=http://www.utro.ru/news/2011/03/07/960724.shtml|archive-url=https://www.webcitation.org/6CN2tKK0h?url=http://www.utro.ru/news/2011/03/07/960724.shtml|archive-date=22 лістапада 2012|access-date=26 сакавіка 2021|url-status=live}}</ref>, Брэгі, [[Адждабія|Адждабіі]], а 17 сакавіка падыходзяць да Бенгазі<ref>[http://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//Lenta.ru,17.03.2011г.</ref>. Паўсталыя гарады Нафуса, такія як Налут, Кіклу, Зінтан і Яфран, пасля няўдалай спробы ўзяць іх адразу з-за цяжкадаступнай горнай мясцовасці і жорсткага супраціву праапазіцыйнага племя амазігаў, былі ўзяты ў аблогу<ref>[https://military.wikireading.ru/57076 Битва за нагорье Нафуса]</ref>. {{Гл. таксама|Першая інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[Файл:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] У гэты ж час дыпламат Ібрагім Дабашы, які перайшоў на бок апазіцыі, звярнуўся да [[ААН]] з просьбай устанавіць забарону на палёты на тэрыторыі Лівіі, каб адрэзаць сталічны Трыпалі ад паставак зброі і наймітаў, а таксама засцерагчы грамадзянскае насельніцтва ад паветраных удараў<ref>{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647|title=На улицах Триполи - настоящая война|website=vesti.ru|access-date=2018-06-30}}</ref>. Ініцыятыва была падтрымана [[ЗША]] і краінамі [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]. Ужо 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў рэзалюцыю дзесяццю галасамі «за» пры пяці краінах, што ўстрымаліся ([[Бразілія]], [[Расія]], [[Кітай]], [[Індыя]] і [[Германія]]). Бразілія, Расія, Кітай і Індыя не падтрымлівалі ваенную аперацыю супраць суверэннай краіны, тады як ФРГ не хацела ўдзельнічаць у якой бы там ні было кампаніі<ref>{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/201131720311168561.html |title=U.N. authorises no-fly zone over Libya |publisher=Al Jazeera |date=2011-03-17 |access-date=2011-03-17}}</ref><ref>{{cite news|author=Mark Mardell |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12781009 |title=Libya: U.N. backs action against Colonel Gaddafi |publisher=BBC News |date=2011-03-17 |access-date=2011-03-17}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.blogs.cnn.com/2011/03/17/u-n-imposes-no-fly-zone-over-libya/?hpt=T1&iref=BN1|title=U.N. Security Council approves no-fly zone over Libya|publisher=CNN|date=2011-03-17|access-date=2011-03-17|archive-url=https://www.webcitation.org/69Rd92rE8?url=http://news.blogs.cnn.com/2011/03/17/u-n-imposes-no-fly-zone-over-libya/?hpt=T1|archive-date=2012-07-26}}</ref>. Найбольш актыўнымі ў прыняцці рэзалюцыі ў тэрміновым парадку апынуліся [[Францыя]] і [[Вялікабрытанія]], таксама ішла падтрымка ад ЗША і [[Ліван]]а<ref>{{Cite news|title=UK prepares for Libya no-fly zone|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-12770467|work=BBC News|date=2011-03-18|access-date=2018-06-30|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|title=Obama demands pull-back of Libyan troops; Tripoli declares cease-fire|first=William Branigin, Liz|last=Sly|url=https://www.washingtonpost.com/world/europeans-say-intervention-in-libya-possible-within-hours-of-un-vote/2011/03/17/ABSb9pl_story.html|work=Washington Post|id=0190-8286|date=2011-03-18|access-date=2018-06-30|language=en-US}}</ref>. У аперацыі брала ўдзел буйная частка краін блока НАТА, сярод якіх Францыя, ЗША, Вялікабрытанія, [[Італія]], [[Данія]], Іспанія, [[Канада]], [[Бельгія]], Грэцыя, [[Нарвегія]], [[Румынія]], [[Балгарыя]], [[Нідэрланды]] і [[Турцыя]]. Таксама ўдзельнікамі кампаніі сталі [[Швецыя]], [[Іарданія]], [[ААЭ]] і [[Катар]]. 19 сакавіка ў 16:00 па GMT 19 самалётаў ВПС Францыі вылецелі ў зону Бенгазі з заяўленай мэтай «абароны насельніцтва горада ад сіл Кадафі». У 16:45 і 16:59 самалёты знішчылі некалькі адзінак бранятэхнікі<ref>{{Cite news|title=ВВС Франции нанесли первый удар по ливийской военной технике|url=http://www.rian.ru/arab_ly/20110319/355720718.html|work=РИА Новости|date=20110319T1958+0300Z|access-date=2018-06-30|language=ru}}</ref>. У той жа дзень баявыя вылеты пачалі здзяйсняць амерыканскія і брытанскія самалёты. Абстрэл ракетамі «Тамагаўк» (114 штук) па сістэмах СПА таксама здзейснілі брытанскія і амерыканскія караблі і падлодкі<ref>{{Cite news|title=Британская подлодка выпускает ракеты "Томагавк" по ливийским системам ПВО - Минобороны|url=http://www.rian.ru/arab_ly/20110320/355804311.html|work=РИА Новости|date=20110320T0130+0300Z|access-date=2018-06-30|language=ru}}</ref>. Удары кааліцыі былі нанесены па грамадзянскіх і ваенных аб’ектах у буйных гарадах, у тым ліку Трыпалі, Бенгазі, Сірт, Тархуна, Мамура, Зуварэ, і нафтасховішчах у раёне Місураты, у выніку чаго там успыхнулі пажары. Актыўны замежнае ўмяшанне сур’ёзна дапамагло паўстанцкім сілам. Пад прыкрыццём авіяцыі НАТА яны спачатку адкінулі праціўніка ад Бенгазі<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya - March 20, 2011]</ref>, а далей, развіваючы наступленне, вярнулі Адждабію<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12871351 |work=BBC News | title=Libya rebels recapture Ajdabiya | date=2011-03-26}}</ref> і Брэгу<ref>{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/201132681812362552.html|work=Al Jazeera|date=26 March 2011|access-date=10 January 2012|title=Libyan rebels facing tough fight for Sirte}}</ref>. У сугор’е Нафуса паўстанцы захапілі прыгранічны горад Вазін<ref>{{cite web |title=Libya Live Blog - April 22 |url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-22 |date=2011-04-21 |access-date=2018-12-05 |url-status=dead |lang=en |publisher=Aljazeera.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20110422104040/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-22 |archive-date=2011-04-22}}</ref>, вярнуўшы тым самым калідор паставак зброі з-за мяжы. Лівійская ўрадавая армія тым часам несла каласальныя страты ад авіяналётаў і ракетных удараў замежных караблёў, практычна цалкам страціўшы СПА і авіяцыю<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_71994.htm NATO — NATO and Libya: Operational Media Update, 25-Oct.-2011]</ref><ref>[http://www.usatoday.com/news/world/2011-04-29-nato-libya_n.htm NATO: Gadhafi forces caught mining Misrata port — USATODAY.com]</ref>. Значныя былі ахвяры сярод мірнага насельніцтва, якое пакутавала ад паветраных нападаў. У асобных выпадках супраць арміі і мясцовых жыхароў выкарыстоўваліся нават бомбы са збедненым уранам<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. Нягледзячы на ўсё гэта, урад змог ажыццявіць перагрупоўку. Вырашана было аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест класічнай бранятэхнікі, а таксама ўвесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], тым самым знізіўшы эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічваючы мабільнасць войск. У канцы сакавіка—пачатку красавіка армія Кадафі нават здолела перайсці ў контрнаступленне<ref name="комсомольская">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недаступная спасылка}} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011</ref>. Падчас гэтага лаялісты адбілі Брэгу і атакавалі Адждабію, але на гэтым актыўная фаза баявых дзеянняў скончылася і пачалася патавая ваенна-палітычная сітуацыя, якая працягвалася да ліпеня. Летам сілы паўстанцаў і НАТА актывізуюць наступальныя дзеянні. На ўсходзе краіны яны вяртаюць пад свой кантроль Брэгу і Бін-Джавад, але на гэтым тут спыняюцца. Праціўнікі рэжыму Кадафі засяродзілі свае намаганні на паўночным захадзе Лівіі, бліжэй да сталіцы. 1 чэрвеня яны пачалі аперацыю па дэблакаванні Яфрэна шляхам захопу ўчастка паўночнай дарогі ў горад. Яфрэн быў канчаткова вызвалены ад сіл лаялістаў 6 чэрвеня. Пасля дзеянні паўстанцаў былі накіраваны на прасоўванне з Яфрэна ў бок Гар’яна, што дазволіла ім 14 чэрвеня адбіць у кадафістаў Кіклу, а таксама ўсталяваць кантроль над участкам паўднёвай дарогі з Зінтана ў Яфрэн. 28 чэрвеня паўстанцамі былі захопленыя ваенныя склады ў Эль-Каа ў пустыні на поўдзень ад Зінтана, дзе знаходзіліся танкі і БМП. 11 чэрвеня паўстанцы пачалі штурм Эз-Завіі. Мяцежнікі панеслі цяжкія страты, але працягнулі штурм горада<ref>{{cite news|url=http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE75A06820110611|title=Fighting in Zawiyah shuts Libya coast road-resident|agency=Reuters|date=11 June 2011|access-date=15 June 2011|work=Reuters Africa|archive-url=https://web.archive.org/web/20120920011452/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE75A06820110611|archive-date=20 верасня 2012|url-status=dead}}</ref>. Да вечара наступнага дня супраціў лаялістаў не аслабеў. Стала ясна, што працяг штурму горада для паўстанцаў будзе каштаваць яшчэ больш вялікімі стратамі. Камандаванне ПНС вырашыла спыніць баі ў Эз-Завіі і адступіць. 13 жніўня паўстанцы атакавалі [[Гар’ян]]. Войскі паўстанцаў былі ў добрай форме, а сілы Кадафі адступалі, але, тым не менш, яны змаглі перагрупавацца і контратакаваць<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011813913965166.html Gaddafi defiant as rebels claim gains in west — Africa — Al Jazeera English]</ref>. 14 жніўня паўстанцы заявілі, што ім удалося захапіць 70 працэнтаў горада<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-14-2011-1838 Al Jazeera Libya Live Blog] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120131083425/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-14-2011-1838 |date=31 студзеня 2012 }}</ref><ref>Reuters. [http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77D05I20110814 Libyan rebels say they attack town south of Tripoli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120926021519/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77D05I20110814 |date=26 верасня 2012 }}</ref>. 15 жніўня ўвесь Гар’ян перайшоў пад іх кантроль<ref>[http://www.rferl.org/content/qaddafi_calls_on_prepare_for_battle_rebels_advance/24296923.html Qaddafi Defiant As Libyan Rebels Enter Key Towns Near Tripoli]</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/2011/08/15/us-libya-idUSTRE77A2Y920110815 Gaddafi defiant, rebels put capital under siege] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110816012952/http://www.reuters.com/article/2011/08/15/us-libya-idUSTRE77A2Y920110815 |date=16 жніўня 2011 }}</ref>. 17 жніўня войскі Кадафі распачалі спробу контрштурму, але 18 жніўня лаялістамі былі цалкам выбіты з горада<ref>[http://uk.reuters.com/article/2011/08/18/libya-idUKL5E7JI04920110818 Libyan rebels seize refinery, eye Tripoli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121018191506/http://uk.reuters.com/article/2011/08/18/libya-idUKL5E7JI04920110818 |date=18 кастрычніка 2012 }}, [https://www.nytimes.com/2011/08/19/world/africa/19libya.html Refugees Flee Libya Oil City as Qaddafi Forces Dig In]</ref>. Узяцце Гар’яна дазволіла паўстанцам пачаць наступленне на поўнач (у першую чаргу на Эз-Завію). Увечары 13 жніўня з’явіліся першыя паведамленні аб тым, што перадавыя часці апазіцыі ўвайшлі ў Эз-Завію. На працягу ўсяго наступнага тыдня ў горадзе ішлі баі паміж паўстанцамі і лаялістамі. 20 жніўня ПНС цалкам авалодаў Эз-Завіяй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]</ref>. З паразай арміі Кадафі ў Нафусе пачалося наступленне на Трыпалі. [[File:VOA Arrott - Bani Walid siege begins in Libya - 03.jpg|thumb|Паўстанцы ў Бені-Валідзе, 10 верасня 2011.]] {{Гл. таксама|Забойства Муамара Кадафі}} Да канца жніўня пад кантролем урада Лівіі заставаліся толькі чатыры буйныя гарады: [[Бені-Валід]], [[Сірт]], Себха і Трыпалі. Штурм апошняга пачаўся 20-га жніўня. У баях актыўна ўдзельнічалі спецпадраздзяленні з Катара, ААЭ, ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі<ref>[http://interfax.ru/politics/txt.asp?id=204778 Інтэрфакс: Сцяг паўстанцаў над рэзідэнцыяй Кадафі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120903081236/http://interfax.ru/politics/txt.asp?id=204778 |date=3 верасня 2012 }}</ref>. Горад да гэтага моманту практычна цалкам быў акружаны. Нягледзячы на сваю перавагу, войскі ПНС і НАТА неслі цяжкія страты<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14608807 BBC News - Scenes of joy as Libya rebels enter central Tripoli]</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0200 Libya — Aug 24, 2011 — 02:00 | Al Jazeera Blogs] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825022404/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0200 |date=25 жніўня 2011 }}</ref>, але тым не менш хутка прасоўваліся па гарадскіх кварталах. Усяго за восем дзён сталіца пала. Пасля таго былі абложаныя Бені-Валід і Сірт. Тут кадафісты аказалі яшчэ больш жорсткае супраціўленне. Сам Муамар Кадафі знаходзіўся менавіта ў Сірце. 20 кастрычніка, разумеючы, што горад вось-вось падзе, ён паспрабаваў пакінуць яго. Аднак яго канвой быў знойдзены паўстанцамі і захоплены. Палонны Кадафі падвергнуўся катаванням і здзекам з боку апазіцыянераў, падчас якіх загінуў<ref>[http://www.newsru.com/world/22oct2011/muammar.html Тело Каддафи выставили на всеобщее обозрение в супермаркете. К нему очередь]</ref><ref>[https://www.hrw.org/reports/2012/10/16/death-dictator-0 Death of a Dictator] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150503103538/http://www.hrw.org/reports/2012/10/16/death-dictator-0 |date=3 мая 2015 }} Human Rights Watch 2012{{ref-en}}</ref>. У гэты жа дзень паўстанцы канчаткова бяруць Сірт<ref>[https://ria.ru/20111020/465658385.html Хроника гражданской войны в Ливии 2011 года]</ref>. Супраціў рэшткаў прыхільнікаў Кадафі ў Бені-Валідзе працягваўся яшчэ некалькі дзён, але неўзабаве таксама быў задушаны. 23 кастрычніка Пераходны нацыянальны савет афіцыйна заявіў пра сваю перамогу ў грамадзянскай вайне. === Другі этап === {{Main|Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)}} 7 ліпеня [[2012]] года, упершыню за 40 гадоў, у краіне прайшлі выбары ва ўстаноўчую Асамблею — [[Усеагульны нацыянальны кангрэс Лівіі|Усеагульны Нацыянальны кангрэс]]. 9 жніўня Пераходны Нацыянальны савет Лівіі афіцыйна перадаў уладу кангрэсу, старшынёй якога абралі [[Мухамед аль-Макрыф|Мухамеда аль-Макрыфа]], што стаў кіраўніком дзяржавы<ref>[http://izvestia.ru/news/532540 Власть в Ливии перешла парламенту]</ref>. 20 лютага [[2014]] года адбыліся {{нп3|Выбары ў Канстытуцыйную Асамблею Лівіі (люты 2014)|выбары ў Канстытуцыйную асамблею Лівіі|en|2014 Libyan Constitutional Assembly election}}. На выбарах былі абраны 60 членаў Асамблеі з 650 кандыдатаў, якія на працягу 120 дзён павінны былі падрыхтаваць праект Канстытуцыі краіны, што вызначыць асноўныя прынцыпы кіравання, сістэм органаў улады, статус плямёнаў, а таксама месца законаў [[шарыят]]у. Затым дакумент планавалася вынесці на рэферэндум<ref>{{cite news |url=http://www.libyaherald.com/2014/02/26/hnec-announces-preliminary-results-for-39-constitutional-committee-seats/#axzz2uRX2pGf8|title=HNEC announces preliminary results for 39 Constitutional Committee seats|publisher=Libya Herald|date=26 February 2014|access-date=26 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.libyaherald.com/2014/03/02/hnec-announces-results-for-constitutional-committee-elections/|title=HNEC announces results for Constitutional Committee elections |publisher=Libya Herald|date=2 March 2014|access-date=3 March 2014}}</ref>. На гэтым фоне здавалася, што краіна ўзяла курс на дэмакратычныя рэформы, аднавіўшы стабільнасць і парадак, але агульная абстаноўка ў Лівіі заставалася жаласнай. Асобныя баявыя сутыкненні працягваліся<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/152064#.UGA9RLSUqXc Qaddafi Loyalists Seize Bani Walid]. Israelnationalnews.com (2012-01-24). Retrieved on 2012-09-30.</ref>. З падзеннем Кадафі вылучаюцца наступныя сілы: цэнтральны ўрад у Трыпалі, [[кадафісты]], мясцовыя плямёны і кланы (туарэгі, берберы, тубу і іншыя), ісламісцкія арганізацыі ([[Ансар аль-Шарыя (Лівія)|Ансар аль-Шарыя]], [[Лівійскі Шчыт 1]] і іншыя), самастойныя ўзброеныя фарміравання з ліку былых паўстанцаў (так званыя «брыгады» Місураты, Зінтана, Эз-Завіі і іншыя), падраздзяленні будучай Лівійскай Нацыянальнай арміі. Частка прыхільнікаў забітага Муамара Кадафі працягвала супраціў, які ўзначалілі яго дзеці — дачка Айша і сын Саіф. У 2012 годзе лаялісты ўтрымлівалі і перыядычна захоплівалі некаторыя гарады Лівіі, такія як Бені-Валід, Тархуна, Таджура, Куфра, Сірт. Супрацьстаялыя ім сілы час ад часу адбівалі іх назад<ref>[https://lenta.ru/articles/2014/09/05/libya/ Пророчество Полковника] // Лента.ру, 10.09.2014</ref>. Аднак прыхільнікі зрынутага рэжыму сталі не адзінай праблемай для ўрада былой апазіцыі. Пачаўся паступовы распад дзяржавы на некалькі тэрыторый, якія кантраляваліся рознымі варагуючымі групоўкамі і плямёнамі<ref>Анастасия Иванова. [https://russian.rt.com/world/article/441534-liviya-kaddafi-ubiistvo-strana «Государства Ливия больше нет»: как живёт страна спустя шесть лет после свержения Каддафи] // RT, 20 октября 2017</ref>. Канфлікты паміж імі адбываліся ўслед барацьбы за этнічныя, рэлігійныя, палітычныя, ідэалагічныя эканамічныя і рэгіянальныя інтарэсы. У эканамічным плане галоўнай мэтай узброенай барацьбы сталі нафтавыя радовішчы, а пазней таксама шляхі перапраўкі бежанцаў праз Міжземнае мора ў Еўропу і рабагандаль<ref>[https://rusvesna.su/news/1499722742 Анархия, нефть и работорговля: что происходит в Ливии после свержения Каддафи (ФОТО)]</ref>. Тут жа ўстала пытанне аб тэрытарыяльнай цэласнасці краіны. У 2012 годзе, з прычыны барацьбы за нафту паміж мясцовымі сіламі і ўрадам у Трыпалі, Кірэнаіка ледзь не выйшла са складу Лівіі. Тое ж самае адбылося ў верасні [[2013]] года, калі мясцовыя плямёны абвясцілі пра аўтаномію Фецана<ref>[https://m.lenta.ru/news/2013/09/27/fezzan/ Ливийская область Феццан провозгласила автономию] // Lenta.ru, 27 сентября 2013</ref>. Падобнае становішча ператварыла Лівію ў прывабную арэну для памкненняў тэрарыстычных і ісламісцкіх арганізацый<ref>Андрей Ляхов. [https://www.forbes.ru/mneniya/335333-polkovnika-nikto-ne-pomnit-kak-zhivet-liviya-bez-muammara-kaddafi Полковника никто не помнит: как живёт Ливия без Муаммара Каддафи] // Forbes, 20 декабря 2016</ref>. === Трэці этап === {{Main|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} <gallery> File:Libyan Prime Minister Fayez al-Sarraj.jpg|Фаіз Сарадж. File:Aguila Salah Issa - 2020 (cropped).jpg|Агіла Салах Іса. File:General Haftar.jpg|Халіфа Хафтар. </gallery> 14 лютага [[2014]] года была здзейснена {{нп3|Спроба дзяржаўнага перавароту ў Лівіі (2014)|няўдалая спроба дзяржаўнага перавароту|ar|محاولات الانقلاب في ليبيا سنة 2014}} пад пачаткам генерала [[Халіф Хафтар|Халіфа Хафтара]], былога набліжанага Кадафі. На думку ваеначальніка, пасля звяржэння старога рэжыму краіна пайшла па няправільнаму шляху, і ён адважыўся выправіць гэта. Аднак сілам Хафтара не ўдалося займець рэальную ўладу і падтрымку насельніцтва. Тым не менш генерал працягнуў барацьбу. 16 мая Хафтар абвясціў аб пачатку шырокамаштабнай паветранай і наземнай аперацыі падкантрольных яму часцей у раёне горада Бенгазі, апісаўшы яе як «папраўку на шляху да рэвалюцыі»<ref name="web.archive.org"/>. Ваеннае наступленне атрымала кодавую назву аперацыя «Годнасць». 18 мая аперацыя была пашырана да Трыпалі. У той жа час {{нп3|Выбары ў Палату прадстаўнікоў Лівіі (чэрвень 2014)|25 чэрвеня прайшлі выбары|ar|انتخابات مجلس النواب الليبي 2014}} ў [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палату прадстаўнікоў (ППЛ)]], дзе прыхільнікі радыкальнага ісламу, якім і супрацьстаяў Хафтар, пацярпелі паразу. Урад узначаліў [[Агіла Салах Іса]]. 13 ліпеня ісламісты ў адказ на сваю паразу абвясцілі аб пачатку аперацыі «Рассвет Лівіі» з мэтай захапіць аэрапорт Трыпалі. Гэта ім удалося 23 жніўня пасля [[Баі за аэрапорт Трыпалі|сарака дзён баёў]]<ref name=guardian-20140824>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/24/libya-capital-under-islamist-control-tripoli-airport-seized-operation-dawn|title=Libyan capital under Islamist control after Tripoli airport seized|author=Chris Stephen and Anne Penketh|publisher=The Guardian|date=2014-08-24|access-date=2015-01-24}}</ref>. З усталяваннем кантролю над горадам яны заявілі аб непрызнанні Палаты прадстаўнікоў і аб аднаўленні ўсеагульнага нацыянальнага кангрэса. 25 жніўня некаторыя прадстаўнікі Усеагульнага нацыянальнага кангрэса правялі пасяджэнне ў Трыпалі, абвясцілі сябе законнай уладай і абралі прэм’ер-міністрам {{нп3|Амар аль-Хасі|Амара аль-Хасі|ar|عمر الحاسي}}, у выніку чаго ў краіне склалася двоеўладдзе<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/en/News/2014/08/29/Libya-s-interim-government-resigns-under-pressure-.html|title=Libya’s interim government resigns|publisher=Al Arabiya|date=2014-08-29|access-date=2014-08-29}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.presstv.ir/detail/2014/08/29/376927/libyas-interim-government-steps-down/|title=Libya interim govt. resigns to allow new cabinet formation|publisher=PressTV|date=2014-08-29|access-date=2014-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924135758/http://www.presstv.ir/detail/2014/08/29/376927/libyas-interim-government-steps-down/|archive-date=24 верасня 2015|url-status=dead}}</ref><ref>[http://in.reuters.com/article/2014/08/25/libya-security-parliaments-idINKBN0GP18O20140825 Libya’s ex-parliament reconvenes, appoints Omar al-Hasi as PM] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150912045107/http://in.reuters.com/article/2014/08/25/libya-security-parliaments-idINKBN0GP18O20140825 |date=12 верасня 2015 }}</ref>. Палата прадстаўнікоў пакінула захоплены Трыпалі і абгрунтавалася ў Табруку<ref name=guardian-20140909>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |title=Libyan parliament takes refuge in Greek car ferry |author=Chris Stephen |publisher=The Guardian |date=2014-09-09 |access-date=2014-09-24}}</ref>. 11 ліпеня [[2015]] года па выніках раўнда міжлівійскага дыялогу ў [[Марока]] падпісана першае пагадненне. Аднак цырымонію праігнаравалі дэлегаты праісламіцкага Усеагульнага нацыянальнага кангрэса Лівіі. Подпісы пад дакументам «аб міру і прымірэнні» паставілі эмісары ​​часовага ўрада ў Табруку, прадстаўнікі шэрагу рэгіянальных муніцыпалітэтаў, вядучых палітычных партый і арганізацый [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]] краіны. Падрыхтаваны пры пасярэдніцтве ААН выніковы тэкст змяшчаў прапановы, унесеныя УНК. Згодна з планам, прапісанаму у пагадненні, у Лівіі павінен быць сфарміраваны ўрад нацыянальнага адзінства тэрмінам на год, які ўзначаліць прэм’ер-міністр і два яго намеснікі. Функцыі заканадаўчага органа меркавалася перадаць Палаце прадстаўнікоў<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2273925 СМИ: стороны конфликта в Ливии достигли соглашения, документ будет подписан в течение дня]</ref>. 9 кастрычніка сфарміраваны [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды (УНЗ) Лівіі]]. Прэм’ер-міністрам краіны стаў [[Фаіз Сарадж]]. Акрамя таго, былі названыя імёны трох віцэ-прэм’ераў — Ахмеда Майтыга, Фатх аль-Мажбры і Мусы аль-Кані<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2331479 Главой правительства Ливии стал Фаиз Сарадж, назначены трое вице-премьеров]</ref>. Тым не менш баявыя дзеянні прадоўжыліся. Палата прадстаўнікоў і [[Узброеныя сілы Лівіі|Лівійская нацыянальная армія (ЛНА)]] Халіфа Хафтара не спяшаліся прызнаваць уладу Сараджа і ўступілі з ім у ваеннае супрацьстаянне. У перыяд 2015—2018 гадоў абодва ўрады былі сканцэнтраваны на барацьбе з шматлікімі ўзброенымі групоўкамі<ref>[https://ria.ru/20210215/liviya-1597225002.html Внутренний конфликт в Ливии]</ref>. Сутыкненні паміж прыхільнікамі Трыпалі і Табрука адбываліся рэдка, але 16 студзеня 2019 года сілы ЛНА раптам пачынаюць [[Бітва за Себху (2019)|наступленне ў Фецане]]<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-idUSKCN1PM0ZD|title=Eastern Libya government delegation visits key southern city of Sabha|date=28 January 2019|work=Reuters|access-date=4 February 2019|language=en}}</ref>. У сакавіку хафтараўцы выцясняюць УНЗ з Себхі і Мурзука, найбуйнейшых гарадоў рэгіёну. {{Гл. таксама|Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}} [[File:Western Libya (April 1 2019).svg|thumb|left|Становішча на паўночным захадзе краіны перад наступленнем Хафтара. {{legend|#EDC4BE|пад кантролем ЛНА і Палаты прадстаўнікоў}} {{legend|#CDEBC9|пад кантролем Урада нацыянальнага адзінства}} {{legend|#cd90c9|пад кантролем нейтральных мясцовых сіл (горад Бені-Валід)}}]] 4 красавіка Хафтар загадаў вайскоўцам пачаць яшчэ адно наступленне, цяпер ужо на сталіцу краіны<ref>[https://lenta.ru/news/2019/04/04/tripoli/ Приезжавший к Шойгу ливийский маршал приказал наступать на Триполи] // Лента. Ру, 4 апреля 2019</ref>. У канцы мая паміж прыхільнікамі ўрада Сараджа і сіламі [[Народны фронт вызвалення Лівіі|Народнага фронту вызвалення Лівіі]], што выступалі за аднаўленне даваенных парадкаў, адбылося буйнае сутыкненне. Праз месяц НФВЛ падтрымаў наступленне Хафтара, хоць да гэтага «фронт» не супрацоўнічаў ні з адным бокам канфлікту, выступаючы трэцяй сілай. Пазней хафтараўцам аказала дапамогу суданскія [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]. Акрамя таго, у баях пад Трыпалі на баку Хафтара ўдзельнічалі прыватныя ваенныя кампаніі з Расіі і армія ААЭ. У сваю чаргу, войскі ўрада нацыянальнай згоды карысталіся падтрымкай ісламісцкіх сіл, звязаных з Аль-Каідай, такіх як [[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]] і [[Браты-мусульмане]]. Паведамлялася і аб удзеле замежных наймітаў з Туніса, Судана, Афганістана, Чада, Емена, Партугаліі, Малдовы. Вельмі значную падтрымку аказала Турцыя, якая дастаўляла зброю і боепрыпасы для трыпалітанскіх уладаў. Таксама турэцкія ваенныя перакідалі паўстанцаў з Сірыі ў Лівію. Са снежня сірыйская ўзброеная апазіцыя стала прымаць актыўны ўдзел у баявых дзеяннях. Галоўным чынам гэта байцы [[Сірыйская нацыянальная армія|СНА]], пратурэцкага сегмента [[Сірыйская свабодная армія|Свабоднай сірыйскай арміі]]. За паўгода аперацыі армія Хафтара прабілася да прыгарадаў і паўднёвых кварталаў сталіцы Айн-Зара, Сук аль-Ахад, Эр-Рамле, Калат Аль-Фурджан<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6860856 СМИ: ливийская армия отбила у сил Сараджа один из южных пригородов Триполи], [https://eadaily.com/ru/news/2019/04/29/al-arabiya-voyska-marshala-haftara-otstupili-pod-tripoli «Аль-Арабия»: Войска маршала Хафтара отступили под Триполи], {{Cite web|url=https://twitter.com/Lyobserver/status/1117798300047106056|title=Heavy clashes in Ain Zara district, south of #Tripoli, between #Libya Army units and armed groups of warlord Khalifa Haftarpic.twitter.com/OFJJKRmxj7|last=Observer|first=The Libya|date=15 April 2019|website=@Lyobserver|language=en|access-date=15 April 2019}}, [http://anna-news.info/armiya-haftara-otrazila-tankovuyu-ataku-pns-na-yuge-tripoli/ Армия Хафтара отразила танковую атаку ПНС на юге Триполи]</ref>, узяла гарады Сабрат, Сурман, Эль-Аджайлат, Эс-Сабіа, Эль-Азізія, Эз-Завія<ref>[https://news.ru/africa/tri-rossijskih-nayomnika-pogibli-pri-aviaudarah-v-livii/ Три российских наёмника погибли при авиаударах в Ливии]</ref>, Бір-Алак<ref>[https://polit.info/470366-liviec-rasskazal-o-srazhenii-tureckikh-i-chadskikh-boicov-s-lna Ливиец рассказал о сражении турецких и чадских бойцов с ЛНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210302194641/https://polit.info/470366-liviec-rasskazal-o-srazhenii-tureckikh-i-chadskikh-boicov-s-lna |date=2 сакавіка 2021 }}</ref>, Зінтан, Гар’ян, Сідзі-Білан і іншыя<ref>[https://youtu.ru/lO0m27rS5P4 Відэа]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У перыяд са снежня 2019 па студзень 2020 становішча спраў прыхільнікаў Сараджа яшчэ больш пагоршылася. У гэты час хафтараўцы ўзялі Сірт<ref>https://www.bbc.com/news/world-africa-51011039</ref>, байцы брыгады Місураты адмовіліся працягваць далейшы ўдзел у канфлікце<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2817821.html СМИ: в Ливии часть защитников Триполи прекратила борьбу с армией Хафтара]</ref>, а 604-я брыгада і зусім перайшла на бок праціўніка<ref>{{Cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/sirte-falls-haftars-forces-thanks-madkhali-brigade-inside|title=Sirte falls to Haftar's forces, thanks to a Madkhali brigade from the inside {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|access-date=2020-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112093709/https://www.libyaobserver.ly/news/sirte-falls-haftars-forces-thanks-madkhali-brigade-inside|archive-date=12 студзеня 2020|url-status=dead}}</ref>. Тады Сарадж звярнуўся па дапамогу да Турцыі. 5 студзеня [[2020]] года турэцкі лідар [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] афіцыйна абвясціў аб адпраўцы вайскоўцаў у Лівію<ref name="radiosputnik.ria.ru">[https://radiosputnik.ria.ru/20200105/1563136154.html Президент Турции сообщил об отправке военных в Ливию // Радио Sputnik, 5 января 2020]</ref>. Актыўны ўдзел Турцыі значна паўплываў на бягучую абстаноўку, выкруціўшы сітуацыю ў карысць УНЗ. Найбольшыя поспехі былі дасягнуты ў красавіку—маі, калі войскі Сараджа аднавілі кантроль над мяжой з Тунісам, захапілі паветраную базу Аль-Ватыя, гарады Сабрат, Сурман і Эль-Аджайлат. Супраціў урада Трыпалі стаў больш жорсткім, а само прасоўванне атрадаў ЛНА прыпынілася. Пратурэцкія СМІ пісалі, што гэта таксама выклікана няздольнасцю нацыянальнай арміі браць сталіцу, у той час як палітолаг і ўсходазнаўца Карыне Геваргян звязвала гэта з нежаданнем Хафтара павялічваць страты сярод мірных жыхароў і разбурэння горада<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200520/1571734734.html "Благородный жест". Почему Хафтар отводит армию от Триполи] // Radio Sputnik, 20 мая 2020</ref>. Так ці інакш, але станам на [[4 чэрвеня]] трыпалітанская аперацыя хафтараўцаў канчаткова сарвалася<ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-18/the-war-for-tripoli-is-over-but-new-battles-loom The War for Tripoli Is Over, But New Battles Loom]</ref>. {{Гл. таксама|Баі ва Усходняй Трыпалітаніі|Пратэсты ў Лівіі (2020)}} Пасля сваёй перамогі ў пачатку лета 2020 года УНЗ пачынае наступлення ва Усходняй Трыпалітаніі. Разам з тым, у адказ на поспехі Сараджа і Эрдагана, прэзідэнт Егіпта [[Абдул Фатах ас-Сісі]] заявіў, што яго краіна можа ўварвацца ў Лівію на законных падставах, і заклікаў егіпецкую армію да поўнай баявой гатоўнасці. Ён адзначыў, што Егіпет атрымаў прамыя пагрозы ад «тэрарыстычных наймітаў і апалчэнцаў», таму любое ваеннае ўмяшанне з боку Каіра з гэтага часу легітымна<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/06/22/libya/ Египет вторгся в Ливию]</ref>. Наступныя баявыя дзеянні не прывялі да поспеху таго ці іншага боку, і фронт стабілізаваўся па лініі Сірт—Джуфра, дзе фіксавалася нізкая актыўнасць абодвух армій. 21 жніўня Сарадж абвясціў аб спыненні ўсіх ваенных аперацый на тэрыторыі Лівіі. Акрамя таго, ён падтрымаў правядзенне прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў у сакавіку наступнага года на аснове канстытуцыі, якая будзе ўзгодненая ўсімі лівійцамі. Адначасова з аналагічнай заявай выступіў і спікер Палаты прадстаўнікоў Агіла Салех, які яшчэ вясной прапанаваў кожнаму з трох рэгіёнаў Лівіі выбраць сваіх прадстаўнікоў у Прэзідэнцкі савет і пачаць працэс палітычных рэформаў. Хутка ў Марока і [[Швейцарыя|Швейцарыі]] пачаліся мірныя кансультацыі<ref name="сентябрь">{{Cite web |url=https://yandex.by/turbo/kommersant.ru/s/doc/4493686 |title=Саррадж объявил об уходе с поста главы Правительства национального согласия Ливии |access-date=26 сакавіка 2021 |archive-date=27 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327002711/https://yandex.by/turbo/kommersant.ru/s/doc/4493686 |url-status=dead }}</ref>. Растучая незадаволенасць насельніцтва пагаршэннем сацыяльна-эканамічнага становішча і бясконцай вайной прывяла да хваляванняў і пратэстаў. Ужо ў жніўні і верасні шэраг палітыкаў як у УНЗ, так і ў ППЛ абвясцілі аб адстаўцы. 16 верасня аб планах пакінуць сваё крэсла да канца кастрычніка заявіў нават Фаіз Сарадж. За пару тыдняў да гэтага ён зняў [[Фатхі Башага]] з пасады кіраўніка МУС УНЗ<ref name="сентябрь"/>. === Барацьба з ІДІЛ === {{Main|Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы|Другая інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Libyan Civil War.png|thumb| Становішча на 28 чэрвеня 2015. {{legend|#b4b2ae|пад кантролем ІДІЛ }} {{legend|#e4e4e4|пад кантролем іншых ісламісцкіх груповак}} {{legend|#EDC4BE|пад кантролем ЛНА і ППЛ}} {{legend|#CDEBC9|пад кантролем УНК}} {{legend|blue|пад кантролем мясцовых сіл (Місурата)}} {{legend|#e3d975|пад кантролем туарэгаў}} ]] Сітуацыя ў Лівіі дала спрыяльную глебу для актывізацыі ісламарадыкальных тэрарыстычных арганізацый. Спярша гэта былі розныя фарміраванні, звязаныя з групоўкай «[[Аль-Каіда]]». Паступова іх выціснула арганізацыя «[[Ісламская дзяржава|Ісламская дзяржава Ірака і Леванта]]» (ІДІЛ). Дадзеная групоўка першапачаткова сама з’яўлялася часткай «Аль-Каіды», дзейнічаючы ў [[Ірак]]у, але з цягам часу станавілася ўсё больш самастойнай. Яе члены лічылі сваё фарміраванне паўнацэннай дзяржавай. ІДІЛ прызнала за сабой рэлігійную ўладу над усімі [[іслам|мусульманамі]] па ўсім свеце і імкнулася атрымаць палітычны кантроль над тэрыторыямі з пераважна мусульманскіх насельніцтвам<ref>[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-28082962 Isis rebels declare 'Islamic state' in Iraq and Syria]. BBC News</ref>. У 2014—2015 гадах яна пашырыла сваю дзейнасць на [[Сірыя|Сірыю]], [[Ліван]], [[Емен]], [[Афганістан]], [[Паўночны Каўказ]] і краіны [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]], стаўшы на той момант самай магутнай тэрарыстычнай групоўкай свету. Непасрэдна ў Лівіі першымі членамі групоўкі сталі былыя добраахвотнікі, якія ваявалі ў складзе ісламісцкіх атрадаў у Сірыі і Іраку. У снежні 2014 года баевікі здзейснілі напады на нафтавыя аб’екты і міжнародныя гатэлі, праводзілі масавыя расстрэлы і спрабавалі захапіць як мага больш тэрыторый<ref name="wsj17feb">{{Cite news|title=Islamic State Gained Strength in Libya by Co-Opting Local Jihadists|url=https://www.wsj.com/articles/islamic-state-gained-strength-in-libya-by-co-opting-local-jihadists-1424217492|work=The Wall Street Journal|date=17 February 2015|access-date=13 March 2015}}{{Subscription required}}(требуется подписка)</ref>. Групоўка ўступіла ў канфлікт з абодвума ўрадамі. 14 сакавіка 2015 года байцы ІДІЛ разгарнулі штурм Сірта, які на той момант быў заняты прыхільнікамі УНК<ref>{{cite web|url=http://www.jeuneafrique.com/Article/DEPAFP20150315101607/|title=Libye - Libye : combats entre jihadistes de l'État islamique et miliciens Ã&nbsp; Syrte - Jeuneafrique.com - le premier site d'information et d'actualité sur l'Afrique|author=AFP|date=15 March 2015|work=JEUNEAFRIQUE.COM|access-date=22 March 2015}}</ref>. Ужо 31 мая баевікі канчаткова авалодалі горадам<ref name="expands">[https://www.nytimes.com/2015/06/01/world/africa/western-officials-alarmed-as-islamic-state-expands-territory-in-libya.html?_r=0 Western Officials Alarmed as ISIS Expands Territory in Libya]</ref>. На той момант яны таксама захапілі Бенгазі і шэраг іншых гарадоў краіны. 13 лістапада таго ж года ЗША і іх саюзнікі вырашылі падтрымаць сілы УНК у барацьбе з баевікамі. Замежныя войскі пачалі ажыццяўляць паветраныя ўдары па пазіцыях ІДІЛ, паступова вызваляючы тэрыторыю краіны<ref name=guardian>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/us-airstrike-isis-leader-libya|title=Islamic State leader in Libya 'killed in US airstrike'|author=Martin Pengelly|publisher=The Guardian|date=14 November 2015|access-date=14 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151115060441/http://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/us-airstrike-isis-leader-libya|archive-date=2015-11-15|url-status=live}}</ref>. Вынікам гэтага стала [[Бітва за Сірт (2016)|аперацыя па вызваленні Сірта]] ў маі наступнага года, пачатая войскамі ўрада ў Трыпалі пры падтрымцы кааліцыі. Лівійскія сілы былі сканцэнтраваны на сухапутным напрамку, у той час як замежнікі ажыццяўлялі авіяцыйную падтрымку. Баевікі аказалі ўпартае супраціўленне і змаглі пратрымацца на працягу паўгода. Тым не менш 6 снежня Сірт быў канчаткова вызвалены ад ІДІЛ<ref>{{Cite web |url=http://globalriskinsights.com/2016/12/liberating-sirte-whats-next-libya/ |title=After the liberation of Sirte: What’s next for Libya? |access-date=26 сакавіка 2021 |archive-date=21 снежня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221134229/http://globalriskinsights.com/2016/12/liberating-sirte-whats-next-libya/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.foxnews.com/world/2016/12/07/ap-explains-what-next-after-downfall-is-in-sirte.html AP Explains: What next after the downfall of IS in Sirte?]</ref>. На ўсходзе краіны Палата прадстаўнікоў і ЛНА таксама вялі барацьбу з баевікамі. Прыярытэтным для іх з’яўляўся Бенгазі. Тут з 2014 года войскі генерала Халіфа Хафтара вялі бесперапынныя баі з рознымі групоўкамі, сярод якіх, акрамя ІДІЛ, [[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]], Ансар аш-Шарыя, Лівійскі Шчыт 1. Варта адзначыць, што яны не з’яўляліся саюзнікамі «Ісламскай дзяржавы», ваюючы як з ёй, так і з ЛНА. Да мая 2016 года армія Хафтара кантралявала па меншай меры 90% горада<ref>{{cite web|title=Libya's eastern army makes further advances around Benghazi|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5N17L4RT|publisher=Reuters|date=18 April 2016|access-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305001232/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5N17L4RT|archive-date=5 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. Нягледзячы на ​​дэкларацыю генерала Ханафа Хафтара аб «вызваленні» горада, дзясяткі баевікоў засталіся ўмацаванымі і абложанымі ў Сідзі Акрыбеш<ref name=Asharq>{{cite news|url=https://aawsat.com/english/home/article/1096186/asharq-al-awsat-tours-extremist-dens-libya-story-sidi-khreibish|title=Asharq Al-Awsat Tours Extremist Dens in Libya: The Story of Sidi Khreibish|publisher=Asharq al-Awsat|access-date=2 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203224614/https://aawsat.com/english/home/article/1096186/asharq-al-awsat-tours-extremist-dens-libya-story-sidi-khreibish|archive-date=3 December 2017|url-status=live}} {{Cite web |url=https://aawsat.com/english/home/article/1096186/asharq-al-awsat-tours-extremist-dens-libya-story-sidi-khreibish |title=Архіўная копія |access-date=26 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171203224614/https://aawsat.com/english/home/article/1096186/asharq-al-awsat-tours-extremist-dens-libya-story-sidi-khreibish |archive-date=3 снежня 2017 |url-status=dead }}</ref>. Канчатковае вызваленне горада адбылося толькі ў снежні 2017 года<ref>{{cite news|url=https://aawsat.com/english/home/article/1128866/libya-haftar-forces-deny-extremists-fled-derna|title=Libya: Haftar Forces Deny Extremists Fled to Derna|work=Asharq al-Awsat|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073442/https://aawsat.com/english/home/article/1128866/libya-haftar-forces-deny-extremists-fled-derna|archive-date=2 January 2018|url-status=live}} {{Cite web |url=https://aawsat.com/english/home/article/1128866/libya-haftar-forces-deny-extremists-fled-derna |title=Архіўная копія |access-date=26 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073442/https://aawsat.com/english/home/article/1128866/libya-haftar-forces-deny-extremists-fled-derna |archive-date=2 студзеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. З падзеннем Сірта і Бенгазі ў ІДІЛ застаўся толькі адзін буйны аплот — Дэрна, якую яна падзяляла з групоўкай «[[Саветы шуры маджахедаў Дэрна]]». 5 лютага 2018 года вайскоўцы Лівійскай нацыянальнай арміі пачалі аперацыю супраць баевікоў. Пасля 5 тыдняў баёў, 19 сакавіка, ЛНА пацярпела паражэнне ў сутыкненнях з джыхадзістамі. Ваенныя адступілі з пазіцый, пакінуўшы ворагу некаторую колькасць тэхнікі<ref>http://www.dahab.pro/_liviya_</ref>. Наступная спроба, ажыццёўленая ў красавіку—маі, стала больш удалай. Байцы ЛНА змаглі прабіцца ў гарадскую мяжу, але тут, як і ў выпадку з Сіртам, баевікі арганізавалі зладжаную абарону. Егіпет<ref>{{Cite web|url=https://www.libyanexpress.com/egyptian-warplanes-conduct-airstrikes-on-libyas-derna/|title=Egyptian warplanes conduct airstrikes on Libya's Derna|website=Libyan Express - Libya News, Opinion, Analysis and Latest Updates from Libya|language=en-GB|access-date=2018-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228174639/https://www.libyanexpress.com/egyptian-warplanes-conduct-airstrikes-on-libyas-derna/|archive-date=2018-12-28|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Video: Egyptian soldiers fighting in Derna alongside Haftar’s armed groups |url=https://www.libyaobserver.ly/news/video-egyptian-soldiers-fighting-derna-alongside-haftar%E2%80%99s-armed-groups |access-date=26 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501041449/https://www.libyaobserver.ly/news/video-egyptian-soldiers-fighting-derna-alongside-haftar%E2%80%99s-armed-groups |archive-date=1 мая 2021 |url-status=dead }}</ref>, ААЭ<ref>{{cite web|url=https://alnabaa.tv/en/news/view/20182|title=UAE drone air attacks Derna in east Libya|website=alnabaa.tv|access-date=9 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141913/https://alnabaa.tv/en/news/view/20182|archive-date=12 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref> і Францыя<ref name="Longeray">{{cite web |last=Longeray |first=Pierre |url=https://news.vice.com/article/french-special-forces-and-spies-might-be-secretly-fighting-the-islamic-state-in-libya |title=French Special Forces and Spies Might Be Secretly Fighting the Islamic State in Libya &#124; VICE News |publisher=News.vice.com |date=2016-02-24 |access-date=2018-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140415/https://news.vice.com/article/french-special-forces-and-spies-might-be-secretly-fighting-the-islamic-state-in-libya |archive-date=2018-06-12 |url-status=live }}</ref> аказалі Хафтару абмежаваную ваенную падтрымку, але праціўнік даволі павольна здаваў свае пазіцыі. У чэрвені баевікі былі выцесненыя ў гістарычную частку Дэрны, дзе яны працягвалі супраціў да лютага 2019<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/haftars-forces-say-seized-libyas-derna-they-mutilate-opponents-dead-bodies|title=Haftar's forces say seized Libya's Derna as they mutilate opponents' dead bodies {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|access-date=26 сакавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214002650/https://www.libyaobserver.ly/news/haftars-forces-say-seized-libyas-derna-they-mutilate-opponents-dead-bodies|archive-date=14 лютага 2019|url-status=dead}}</ref>. Пасля ІДІЛ канчаткова аслабла, але яе прыхільнікі працягвалі ажыццяўляць асобныя акцыі<ref>[https://m.vz.ru/news/2019/4/18/973877.html Армию Хафтара на юге Ливии атаковали боевики ИГ]</ref>. == Мірны працэс == {{Main|Мірны працэс па Лівіі}} Першая спроба ўрэгуляваць канфлікт была прадпрынята ў красавіку 2011 года, калі Муамар Кадафі заклікаў пачаць перамовы з НАТА аб спыненні авіяўдараў па тэрыторыі краіны. У жніўні афіцыйны прадстаўнік лівійскага лідара паведаміў, што той гатовы пачаць перамовы з паўстанцамі аб перадачы ўлады ў краіне<ref>[https://www.bbc.com/russian/rolling_news/2011/04/110429_rn_gaddafi_nato Каддафи призвал к переговорам с НАТО], [https://www.bbc.com/russian/international/2011/08/110828_gaddafi_talks_offer Каддафи "предложил переговоры о передаче власти"]</ref>. 12—13 лістапада 2018 года ў [[Палерма]] (Італія) прайшла [[Канферэнцыя ў Палерма (2018)|першая міжнародная канферэнцыя па лівійскім канфлікце]]. Арганізатарам саміту стаў італьянскі прэм’ер-міністр [[Джузэпэ Контэ]]. У ім узялі ўдзел прадстаўнікі лівійскіх уладаў, у тым ліку Фаіз Сарадж, Агіла Салах Іса і Халіфа Хафтар, а таксама дэлегацыі ад розных краін і міжнародных арганізацый. Дадзеная сустрэча не прынесла ніводнага канкрэтнага рашэння, не пазначыла ніводнага абавязацельства бакоў і не вызначыла даты наступнага этапу лівійскага ўрэгулявання, аднак была прызнана паспяховай<ref>[https://ria.ru/20181113/1532719388.html В ООН назвали конференцию по Ливии в Палермо успешной], [https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5789589 Итальянская конференция по Ливии признана успешной, не принеся ни одного решения]</ref>. 14—16 красавіка 2019 года ў Гадамесе павінна была прайсці так званая «[[Лівійская нацыянальная канферэнцыя (2019)|Лівійская нацыянальная канферэнцыя]]». Яна была накіравана на пераадоленне крызісу ў краіне і стану двоеўладдзя. У ёй павінны былі прыняць удзел дэлегаты ўсіх супрацьлеглых бакоў, каб скласці «дарожную карту» для аб’яднання разрозненых дзяржаўных інстытутаў і правядзення агульнанацыянальных прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў, неабходнасць у якіх была зацверджана яшчэ ў маі 2018 года<ref>[https://iz.ru/865034/andrei-ontikov/stolitca-v-ogne-liviiskaia-armiia-vedet-nastuplenie-na-tripoli Столица в огне: ливийская армия ведет наступление на Триполи] // Известия</ref>. З-за пачатку наступлення ЛНА на Трыпалі канферэнцыя была перанесена на нявызначаны тэрмін, а потым наогул адменена<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6351325 В ООН заявили, что конференция по Ливии не состоится до окончания боевых действий]</ref>. 13 студзеня 2020 года ў [[Масква|Маскве]] павінна была прайсці сустрэча паміж Фаізам Сараджам і Халіфа Хафтарам, а таксама прадстаўнікамі іншых лівійскіх сіл<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200113/1563352741.html В МИД подтвердили встречу Хафтара и Сарраджа в Москве]</ref>, але першы адмовіўся весці перамовы з апанентам. Нягледзячы на ​​гэта, была праведзена мірная канферэнцыя з удзелам розных кіраўнікоў дзяржаў, у тым ліку і лідараў варагуючых бакоў. Чакалася, што бакі падпішуць мірны дагавор. Сарадж і прадстаўнік парламента на ўсходзе краіны падпісалі двухбаковае пагадненне, аднак Хафтар узяў час на роздум. Замінка звязана з тым, што камандуючы ЛНА падчас перамоваў настойваў на неабходнасці бесперашкоднага ўводу сваіх падраздзяленняў у падкантрольны УНЗ Трыпалі, што не мелася на ўвазе праектам пагаднення. Дамова прадугледжвада адмову ад усіх наступальных дзеянняў і стварэнне ваеннай камісіі для вызначэння лініі судакранання і назіранні за перамір’ем. Таксама планавалася стварыць рабочыя групы па ўрэгуляванні сітуацыі ў рэгіёне<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2020/01/13/820487-podpisat-mirnoe Подписать мирное соглашение по Ливии в Москве не удалось]</ref>. [[File:Secretary Pompeo meets with World Leaders in Berlin Germany (49408271243).jpg|thumb|Сумесная фота палітыкаў на канферэнцыі ў Берліне, 19 студзеня 2020.]] 19 студзеня ў [[Берлін]]е прайшоў [[Саміт па Лівіі ў Берліне|саміт па Лівіі]], дзе ў тым ліку прысутнічалі Хафтар і Сарадж, аднак арганізаваць прамыя перамовы паміж імі не ўдалося. Нягледзячы на ​​гэта, быў распрацаваны план урэгулявання лівійскага канфлікту. Згодна з прапанаванай рэзалюцыяй, працэс прапанавалася разбіць на шэсць «кошаў»: спыненне агню, выкананне эмбарга на зброю, палітычны працэс, рэформа сектара бяспекі, эканамічная рэформа і захаванне гуманітарных нормаў і [[Правы чалавека|правоў чалавека]]. Усім замежным удзельнікам канферэнцыі дакумент прапанаваў адмовіцца ад умяшальніцтва ў лівійскі канфлікт<ref>[https://news.ru/world/uchastniki-konferencii-po-livii-soglasovali-tekst-itogovogo-dokumenta/ Участники конференции по Ливии согласовали текст итогового документа // Информационно-аналитический центр "МедиаНьюс", 19 января 2020]</ref>. Падкрэслівалася, што ў выпадку, калі праект выніковага дакумента канферэнцыі будзе прыняты, то за ходам яго выканання будзе сачыць спецыяльна створаная міжнародная структура, якая будзе знаходзіцца пад эгідай ААН<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2833500.html В Берлине приняли окончательную версию резолюции саммита по Ливии – СМИ] // ИА REGNUM, 19 января 2020</ref>. У лютым бакі канфлікту пачалі абмяркоўваць план чарговага перамір’я. Тут жа пачала работу Аб’яднаная ваенная камісія 5+5, стварэнне якой было прапісана ў берлінскім пагадненні. У яе ўвайшлі пяць прадстаўнікоў ад ЛНА і ад УНЗ. Мэта работы ваеннага камітэта — весці перамовы аб паўнавартасным спыненні агню ў Лівіі<ref>[https://ria.ru/20200203/1564203481.html В Женеве начала работу совместная ливийская военная комиссия] // РИА Новости, 3 января 2020</ref>. 23 кастрычніка ў [[Жэнева|Жэневе]] (Швейцарыя) прайшла сумесная лівійская вайсковая камісія 5+5, якая прадстаўляла ЛНА і УНЗ. Яна дасягнула «сталага пагаднення аб спыненні агню ва ўсіх раёнах Лівіі». Дамова, якая ўступіла ў сілу неадкладна, патрабавала, каб усе замежныя баевікі пакінулі Лівію на працягу трох месяцаў, у той час як сумесныя паліцэйскія сілы будуць патруляваць спрэчныя раёны. У той жа дзень адбыўся першы камерцыйны рэйс паміж Трыпалі і Бенгазі<ref name="LibHerald_Oct2020_ceasefire">{{cite news | last1= Zaptia | first1= Sami | title= Immediate and permanent ceasefire agreement throughout Libya signed in Geneva | date= 2020-10-23 |newspaper= Libya Herald | url= https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |access-date=2020-10-23 |archive-url= https://archive.today/20201023134857/https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |archive-date= 2020-10-23 |url-status=live }}</ref>. == Пасляваеннае становішча == У канцы 2020 і пачатку 2021 гадоў сітуацыя ў Лівіі ўсё яшчэ заставалася напружанай, хоць буйных ваенных сутыкненняў не фіксавалася. 9 снежня афіцыйны прадстаўнік ЛНА Ахмед аль-Місмары заявіў, што ''«ніхто не аб’яўляў аб заканчэнні бітвы»'' паміж іх сіламі і Турцыяй, а спыненне агню адбылося ''«ў знак павагі да намаганняў міжнароднай супольнасці, дружалюбных краін і жадання лівійцаў пакласці канец вайне»''. Пры гэтым аль-Місмары адзначыў, што прэзідэнт Турцыі Рэджэп Таіп Эрдаган ''«ніколі не пераставаў адпраўляць зброю ў Лівію»''. Паводле яго слоў, турэцкае судна, якое было перахоплена ваенна-марскімі сіламі ў пачатку месяца, знаходзілася ў «зоне абмежаванага доступу», а адказ МЗС Турцыі на законныя дзеянні прадстаўнікоў Хафтара ля лівійскага ўзбярэжжа ўтрымліваў «недапушчальную пыху»<ref name="Eadaily"/>. 22 снежня турэцкі парламент падоўжыў тэрмін знаходжання вайскоўцаў у Лівіі яшчэ на 18 месяцаў, нягледзячы на абвешчанае ў кастрычніку пры пасярэдніцтве ААН спыненне агню ў Лівіі. Пагадненне прадугледжвала вывад замежных войск і наймітаў на працягу трох месяцаў<ref name="Eadaily">[https://eadaily.com/ru/news/2020/12/25/haftar-budet-bit-turciyu-v-livii-poka-vash-sapog-oskvernyaet-nashu-zemlyu Хафтар будет бить Турцию в Ливии: «Пока ваш сапог оскверняет нашу землю»] // Eadaily, 25 декабря 2020</ref>. У адказ, выступаючы 24 снежня на цырымоніі, прымеркаванай да 69-й гадавіны незалежнасці краіны, Хафтар адкрыта прыгразіў УНЗ новай вайной. Аднак гэтая заява не атрымала шырокай падтрымкі ў яго прыхільнікаў. З ліку замежных сіл, якія падтрымлівалі фельдмаршала, толькі ААЭ выступілі за новае наступленне на Трыпалі. Пры гэтым тры іншых саюзніка Хафтара, у асобе Францыі, Расіі і Егіпта, адрэагавалі на план новай вайны адмоўна. Адкрытая ваенная падтрымка ЛНА з-за мяжы паменшылася пасля правалу спробаў захопу Трыпалі. У Егіпце намецілася тэндэнцыя на наладжванне кантактаў з Трыпалі. На думку турэцкага выдання «Anadolu», новая хваля дэстабілізацыі ў Лівіі стала б падсілкоўваннем для тэрарыстаў, якія паспрабуюць замацавацца ў асобных гарадах Лівіі і тым самым ператворацца ў пагрозу для суседніх краін, што не трэба Егіпту. У Каіры таксама ўлічылі фактар перамогі [[Джо Байдэн]]а на [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2020)|выбарах прэзідэнта ЗША 3 лістапада]], бо новы амерыканскі лідар быў рэзка негатыўна настроены ў пытанні расійскага ўплыву ў рэгіёне. У самой Расіі таксама далі зразумець, што не імкнуцца да актыўнай ролі ў новай ваеннай кампаніі. Больш за тое, 30 снежня кіраўнік [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргей Лаўроў]] сустрэўся са сваім лівійскім калегам з боку УНЗ Мухамедам Сіялай<ref>[https://www.aa.com.tr/ru/%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9/%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%8E-%D1%85%D0%B0%D1%84%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0-%D0%BE-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B5-%D0%B2-%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%8C-%D0%B2-%D0%BE%D0%B0%D1%8D/2099979 Идею Хафтара о новой войне в Ливии поддерживают лишь в ОАЭ] // Anadolu, 6 января 2021</ref>. Неўзабаве ў Лівіі пайшлі чуткі пра тое, што правадыры некаторых усходніх плямёнаў выступілі з прапановай замяніць Халіфа Хафтара на генерала Абдэрэзака Назіры, які займаў пасаду начальніка штаба ЛНА з самага яе заснавання ў 2014 годзе. Лічыцца, што Назіры карыстаецца падтрымкай спікера парламента Агілы Салеха, чые адносіны з Хафтарам прыкметна астудзелі ў апошні час. На думку праціўнікаў фельдмаршала, такая ракіроўка можа нават паскорыць працэс аб’яднання арміі, бо сярод многіх лівійскіх вайскоўцаў на захадзе краіны Назіры не выклікае такога непрымання, як Хафтар<ref name="мустафін">Равиль Мустафин. [https://www.ng.ru/world/2021-03-31/6_8116_libya.html ЛИВИЮ ОБЪЕДИНИЛИ УЖЕ НА 80 ПРОЦЕНТОВ] // Новая газета, 31 марта 2021</ref>. 5 лютага дэлегаты двух супрацьлеглых бакоў абралі ў Жэневе лідараў пераходнага ўрада краіны. Гэты ўрад будзе кіраваць Лівіяй да ўсеагульных выбараў. [[Прэзідэнцкі савет Лівіі|Прэзідэнцкі савет]] узначаліў дыпламат [[Мухамед Юніс Манфі]], які карыстаецца падтрымкай на ўсходзе краіны. Прэм’ер-міністрам на час пераходнага перыяду прызначаны ўплывовы прадпрымальнік [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе|Абдэль Хамід Мухамед Дбэйбе]], які падтрымліваецца на захадзе Лівіі. [[Муса аль-Кані]] і [[Абдала аль-Лафі]] сталі віцэ-прэзідэнтамі. Іх сумесны спіс атрымаў 39 галасоў, на пяць больш, чым у Агілы Салех Іса і Фатхі Башагі<ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2021/02/05/breaking-new-libya-government-selected-by-lpdf-in-geneva/|title=BREAKING: New unified Libyan government selected by LPDF in Geneva|author=Sami Zaptia|work=Libya Herald|date=5 February 2021|access-date=5 February 2021}}</ref>. У сакавіку ў ходзе свайго візіту ў [[Анкара|Анкару]] прэм’ер Дбэйбе звярнуўся да Рэджэпа Эрдагана з заклікам вывесці з Лівіі як турэцкіх салдат, так і лаяльных туркам сірыйскіх наймітаў. Прамога адказу з абяцаннямі пайсці на такі крок лівійскі палітык не атрымаў. Эрдаган абмежаваўся запэўненнямі ў падтрымцы новага лівійскага кіраўніцтва<ref name="мустафін"/>. На той момант, паводле даных ААН, у краіне знаходзіліся 20 тысяч замежных вайскоўцаў, наймітаў і добраахвотнікаў, галоўным чынам з Турцыі, Сірыі, Расіі і іншых краін. Пад іх кантролем знаходзіліся дзесяць ваенных баз<ref name="аан2020"/>. У 2022 годзе канфрантацыя і двоеўладдзе ў Лівіі аднавіліся: Палата прадстаўнікоў, бачачы праблемы ва ўрадзе Дбэйбы з правядзеннем выбараў, прызначыла новым прэм’ерам [[Фатхі Башага|Фатхі Башагу]]. Аднак яго прызначэнне было аспрэчана, што ў жніўні прывяло да [[Сутыкненні ў Трыпалі (2022)|новых узброеных сутыкненняў]]<ref>Полина Коноплянко. [https://www.mk.ru/politics/2022/08/28/v-livii-vnov-polilas-krov-dvoevlastie-okazyvaetsya-neizbezhnym.html В Ливии вновь полилась кровь: двоевластие оказывается неизбежным] // Московский комсомолец : газета. — 28 августа 2022.</ref>. == Замежная роля == === Захад === Пасля дзяржаўнага перавароту 1969 года і прыходу да ўлады Кадафі пачалося шматгадовае ідэалагічнае, палітычнае і часам ваеннае супрацьстаянне паміж Лівіяй і Захадам, якое заключалася ў адрозненні сістэм, незадаволенасцю ЗША і іх саюзнікаў пераследам дысідэнтаў і супрацоўніцтвам лівійскіх уладаў з радыкальнымі ісламістамі<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4774355.stm A history of Libya’s ties with the US] (Би-би-си)</ref>, а лівійскімі ўладамі — «агрэсіўнай [[Імперыялізм|імперыялістычнай]] палітыкай» заходніх дзяржаў<ref>{{Cite web |title=Ливия: Брест— мировому империализму |url=http://za-kaddafi.org/node/4760 |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607175055/http://za-kaddafi.org/node/4760 |archive-date=7 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Сярод прычынаў, якія прывялі ЗША і іх саюзнікаў да інтэрвенцыі 2011 года, называліся пагроза з боку дзеючага рэжыму, рэсурсныя багацця Лівіі<ref>{{Cite web |url=https://svopi.ru/politicheskaya_obstanovka_v_mire/80617/amp |title=Рассекреченные письма Хиллари Клинтон раскрыли истинные причины вторжения в Ливию |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200433/https://svopi.ru/politicheskaya_obstanovka_v_mire/80617/amp |archive-date=24 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref> і нават навінавыя фэйкі ад апазіцыі, што ўвялі ў зман кіраўніцтва многіх краін<ref>[https://youtu.ru/0T-L6SrC-Ok Экзлюзивное интервью. Муаммар Каддафи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210624200534/https://www.youtu.ru/0T-L6SrC-Ok |date=24 чэрвеня 2021 }} // Ютуб-канал RTД на русском, 20 октября 2016</ref>. [[Выява:Apache Helicopter Takes off from HMS Ocean During Operation Ellamy MOD 45153051.jpg|thumb|Верталёт «Апач» ВПС Вялікабрытаніі на ўзлёце з HMS Ocean During, 29 ліпеня 2011.]] Так ці інакш, але 19 сакавіка 2011 года міжнародная кааліцыя на падставе рэзалюцыі ААН 1973 пачала наносіць паветраныя і ракетныя ўдары па тэрыторыі Лівіі. Дакумент дэклараваў абарону мірных жыхароў як мэту ўмяшання (гл. {{нп3|Гуманітарная інтэрвенцыя||ru|Гуманитарная интервенция}}) і даў права знішчаць любыя войскі, што ўяўляюць пагрозу для паўстанцаў, толькі з дапамогай удараў з паветра. Яна забараняла мясцовыя і грамадзянскія авіязносіны над тэрыторыяй Лівіі, матывуючы гэта недапушчэннем бамбардзіровак гарадоў Кірэнаікі сіламі Кадафі. Палёты замежных ваенных пад забарону не падпадалі<ref>[http://www.newstatesman.com/blogs/the-staggers/2011/03/libya-military-resolution-fly?utm_content=NewState&utm_source=twitterfeed&utm_medium=twitter&utm_campaign=NewState UN no-fly zone over Libya: what does it mean?]</ref>. Пры гэтым камандаванне кожнай з краін-удзельніц аперацыі выбрала ўласную кодавую назву для баявых дзеянняў: амерыканская версія гучала як «[[Аперацыя «Odyssey Dawn»|Світанак Адысеі]]», французскія вайскоўцы назвалі аперацыю «[[Аперацыя «Харматан»|Харматан]]», Вялікабрытанія — «[[Аперацыя «Эламі»|Эламі]]», Канада — «[[Аперацыя «Мабайл»|Мабайл]]». Пазней саюзнікі аб’ядналі ўсе аперацыі ў адну кампанію ([[Аперацыя «Саюзны абаронца»]])<ref name="rt2021">[https://russian.rt.com/world/article/843630-liviya-nato-godovschina-bombardirovka «НАТО не ставило перед собой задачу наладить нормальную жизнь»: десять лет назад начались бомбардировки Ливии] // RT, 19 марта 2021</ref>. У той жа час кааліцыя накіравала да паўстанцаў сваіх вайсковых саветнікаў і інструктараў, а таксама займалася пастаўкамі зброі<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]</ref>. 31 кастрычніка ў Трыпалі прыбыў генеральны сакратар НАТА [[Андэрс Фог Расмусэн]], які абвясціў аб «шчасным зыходзе» лівійскай аперацыі і павіншаваў лівійскі народ са «свабодай, заваяванай з цяжкасцю»<ref name="rt2021"/>. Саюзнікам удалося знішчыць большую частку СПА і ВПС сіл урада, нанесці ворагу сур’ёзны ўрон, што ў канчатковым выніку прывяло да падзення рэжыму Кадафі<ref name="foreignaffairs.com"/>. [[File:USS Wasp conducts flight operations. (29091917825).jpg|thumb|Harrier AV-8B ВПС ЗША на борце USS Wasp перад баявым вылетам на пазіцыі баевікоў ІДІЛ, 11 жніўня 2016.]] У 2014 годзе паўстаў раскол: Францыя і Грэцыя падтрымалі ўлады ў Табруку, тады як ЗША, Вялікабрытанія і Італія ўсталі на бок Трыпалі. Аднак у рамках ваеннай аперацыі супраць ІДІЛ краіны НАТА актыўна супрацоўнічалі, хоць французскія вайскоўцы дзейнічалі выключна ў антытэрарыстычных аперацыях ЛНА (Бенгазі і Дэрна<ref name="Longeray"/>), а амерыкана-брытана-італьянскія часці — УНЗ (Сірт<ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2016/08/01/politics/us-libya-isis-airstrikes/index.html|title=US launches airstrikes on ISIS targets in Libya|first=Holly|last=Yan|publisher=CNN|access-date=2 August 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3672230/One-six-British-jihadis-gone-Syria-Iraq-fight-ISIS-killed-400-UK.html|title=One in six UK jihadis who have gone to fight with ISIS 'are dead'|access-date=13 July 2016}}</ref><ref>https://www.defensenews.com/global/mideast-africa/2016/08/11/italy-reportedly-sends-special-forces-to-libya/</ref>). 7 красавіка 2019 года {{нп3|Афрыканскае камандаванне Узброеных сіл ЗША||en|United States Africa Command}} (AFRICOM) паведаміла, што часова выводзіць свой кантынгент з Лівіі з меркаванняў бяспекі<ref>{{cite web|url = https://twitter.com/USAfricaCommand/status/1114803246152003585?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1114818468271013890&ref_url=https%3A%2F%2Fwww.interfax.ru%2Fworld%2F657343|title = Declining security in Libya results in personnel relocation, agility emphasis|date = 2018-04-07|work = US Africom in Twitter|language = en}}</ref>. Нягледзячы на ​​вывад войскаў, у канцы красавіка паведамлялася аб групе амерыканскіх вайскоўцаў у раёне Місураты. Вайскоўцы ЗША нібыта прыбылі на хуткасных катэрах з суседняга Туніса. Афіцыйнага пацверджання або абвяржэння гэтай інфармацыі не было. У той момант горад знаходзіўся пад кантролем сіл прэм’ер-міністра Ф. Сараджа<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6392999 СМИ: в Мисурате замечены группы военных США]</ref>. 11 лютага 2020 года, па даных інфармацыйнага партала «Голас Амерыкі», амерыканскія ваенныя, якія знаходзілся ў [[Самалі]], рыхтаваліся да перакідання ў Лівію. Па словах карэспандэнта службы нацыянальнай бяспекі, Афрыканскае камандаванне ўзброеных сіл ЗША разглядала ініцыятыву па перакідцы войскаў і браніраванай тэхнікі з самалійскага кірунку на лівійскі. Заяўлялася, што перадыслакацыя сіл будзе ажыццяўляцца для барацьбы з баевікамі і зніжэння тэрарыстычнай актыўнасці ў рэгіёне. Раней камандуючы Цэнтральнага камандавання ЗША Кенет Макензі заявіў, што замежнае ўмяшанне ў справы Лівіі ставіць крыж на намаганнях па дасягненні міру. Ён заклікаў адмовіцца ад такой палітыкі, якая прыводзіць да росту напружанасці. Пасол у Лівіі Рычард Норланд звярнуўся да кіраўніцтва Урада нацыянальнай згоды з патрабаваннем раззброіць усіх баевікоў і адмовіцца ад паслуг розных бандфарміраванняў<ref>[https://riafan.ru/1249911-golos-ameriki-soobshil-o-perebroske-voisk-ssha-iz-somali-v-liviyu «Голос Америки» сообщил о переброске войск США из Сомали в Ливию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210624201330/https://riafan.ru/1249911-golos-ameriki-soobshil-o-perebroske-voisk-ssha-iz-somali-v-liviyu |date=24 чэрвеня 2021 }}</ref>. === Расія === З 2014 года Расія разгортвае палітыку вяртання страчаных пазіцый СССР у знешняй палітыцы. Гэтыя мерапрыемствы пачаліся з [[Анексія Крыма Расіяй|Крымскіх падзей]], а затым прадоўжыліся ў [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|ваеннай аперацыі ў Сірыі]] і актывізацыі адносін з шэрагам краін «[[Трэці свет|трэцяга свету]]»<ref>Марианна Беленькая. [https://www.kommersant.ru/doc/4116779 Восток — дело долгое] // Коммерсантъ 5 октября 2019</ref><ref>Александр Мащенко. [https://www.pnp.ru/social/rossiya-vozvrashhaet-utrachennye-pozicii-v-sredizemnom-more.html Россия возвращает утраченные позиции в Средиземном море] // Парламентская газета, 4 июня 2018</ref>. З часам расійская актыўнасць распаўсюджваецца на Лівію. Немалаважную ролю тут адыграла жаданне ўтрымаць кантроль над нафтавымі радовішчамі<ref>[https://lenta.ru/news/2020/08/04/russian_investment/ Раскрыты истинные интересы России в Ливии] // Lenta.ru, 4 августа 2020</ref>. На думку арабіста Леаніда Ісаева, расійская прысутнасць у рэгіёне дазволіла б здабываць дывідэнды ад супрацоўніцтва з рэгіянальнымі дзяржавамі. Лепш за ўсё гэта прадэманстравала [[грамадзянская вайна ў Сірыі]], дзе актыўны ўдзел у канфлікце дазволіў Маскве прымусіць краіны рэгіёну да актыўнага ўзаемадзеяння з расійскімі ўладамі. Расія ўмацавала свае сувязі з дзяржавамі [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і Паўночнай Афрыкі. Пры гэтым яна пачала ўяўляць цікавасць для рэгіянальных дзяржаў у першую чаргу менавіта як сіла, здольная паўплываць на сірыйскія ўлады, [[Іран]], або [[хусіты|хусітаў]] у [[Емен]]е. Як выказаўся даследчык, спрыяльным для Масквы стаў ''«геапалітычны вакуум, які ўтварыўся пасля таго, як ЗША так і не змаглі сфармуляваць сваю пазіцыю ў дачыненні да распачатых у 2011 годзе працэсаў рэканфігураціі блізкаўсходняга светапарадку»''<ref>Леонид Исаев. [https://www.ridl.io/ru/zachem-rossii-livija/ Зачем России Ливия?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210624200233/https://www.ridl.io/ru/zachem-rossii-livija/ |date=24 чэрвеня 2021 }}</ref>. У пачатку лютага 2015 года ў Маскву з афіцыйным візітам прыбыў прэм’ер-міністр {{нп3|Абдала Абдурахман ат-Тані||ar|عبد الله الثني}}. На сустрэчы абмяркоўваліся пытанні паставак узбраенняў у Лівію і падрыхтоўкі лівійскіх ваеннаслужачых расійскімі спецыялістамі<ref>[http://www.ridus.ru/news/179594 Почему «страны Арабской весны» потихоньку забивают на США?]</ref>. 15 красавіка на сустрэчы [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|міністра замежных спраў РФ]] [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргея Лаўрова]] з ат-Тані, апошні заявіў, што спадзяецца на дапамогу ў аднаўленні лівійскіх дзяржаўных інстытутаў, ваеннай сілы Лівіі, а таксама бяспекі ў краіне праз намаганні ў тым ліку ў рамках міжнародных арганізацый<ref>[http://ria.ru/world/20150415/1058738393.html Ливия просит РФ поддержать восстановление государственных институтов]</ref>. У гэты ж дзень адбылася сустрэча прэм’ер-міністра з [[Савет бяспекі Расійскай Федэрацыі|сакратаром савета бяспекі РФ]] [[Мікалай Платонавіч Патрушаў|Мікалаем Патрушавым]]. Бакі выказалі занепакоенасць з нагоды палітычнага расколу ўнутры Лівіі, а таксама росту ўплыву ў краіне тэрарыстычных груповак<ref>[http://ria.ru/world/20150415/1058715233.html Патрушев и ливийский премьер обеспокоены влиянием террористов в Ливии]</ref>. У 2019—2020 гадах паступалі шматлікія паведамленні аб удзеле ў баявых дзеяннях на баку ЛНА наймітаў расійскай [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Сярод інфармацыі аб прысутнасці супрацоўнікаў кампаніі ў Лівіі былі як фэйкі, так і сапраўдныя доказы. Расійскія СМІ адмаўлялі ўсе паведамленні, тады як у заходніх пераважала іншае меркаванне. [[Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] заяўляў, што калі ў Лівіі і ёсць расійскія найміты, то яны не прадстаўляюць інтарэсы дзяржавы. У ААН таксама першапачаткова абверглі інфармацыю аб ПВК «Вагнер», але пазней арганізацыя выпусціла буйны даклад па гэтай тэме, дзе пацвярджалася прысутнасць наймітаў. У Расіі матэрыялы арганізацыі падвергнуліся крытыцы з-за выкарыстання ў ім матэрыялаў скандальнага ўкраінскага сайта «[[Міратворца (вэб-сайт)|Миротворець]]»<ref>гл. [[Наступленне на Трыпалі (2019—2020)#Паведамленні пра ПВК «Вагнер»]]</ref>. У верасні 2020 года ў шэрагу СМІ з’явіліся публікацыі пра тое, што расійскае кіраўніцтва ў абыход эмбарга ААН пастаўляе зброю войскам Хафтара, выкарыстоўваючы тэрыторыю Сірыі ў якасці перавалачнага пункта. Міністр замежных спраў С. Лаўроў на прэс-канферэнцыі па выніках візіту ў [[Дамаск]] запэўніў журналістаў, што падобная інфармацыя не падмацаваная ніякімі фактамі<ref>[https://tass.ru/politika/9392021 Лавров: обвинения в адрес России по Ливии не подкреплены никакими фактами] // ТАСС, 7 сентября 2020</ref>. У сакавіку 2021 года групы экспертаў ААН па Лівіі ў сваім дакладзе пацвердзілі факт парушэння зброевага эмбарга расійскім бокам. Акрамя Расіі, у справаздачы згадваліся Турцыя, ААЭ, Іарданія і Егіпет<ref>[https://news.un.org/ru/story/2021/03/1398992 Эксперты ООН: эмбарго на поставки оружия в Ливию не соблюдается] // Новости ООН, 17 марта 2021</ref>. === Турцыя === {{Гл. таксама|Інтэрвенцыя Турцыі ў Лівію}} У 2010-х краіна разгарнула актыўную знешнюю экспансію па вяртанні ўплыву ў былых уладаннях Асманскай імперыі і мусульманскім свеце. Турцыя лічыла Лівію часткай сваёй сферы ўплыву ва Усходнім Міжземнамор’і і важным эканамічным партнёрам у Афрыцы. На думку Джалела Харшаві, супрацоўніка Нідэрландскага Інстытута міжнародных адносін, Анкара выявіла дзве паралельныя тэндэнцыі, дзе з аднаго боку ёсць адсутнасць у ЗША цікавасці да Блізкага Усходу, а з другога боку — адсутнасць знешняй палітыкі і сродкаў у еўрапейскіх краін. Тым самым рэгіён застаўся без буйных заступнікаў. Таму ключавыя рэгіянальныя гульцы разглядалі Лівію як свайго роду лабараторыю<ref>[https://mk-turkey.ru/blog/mnenie/2020/01/17/moaa-le-figaro-pochemu-rossiya-i-turciya-zainteresovany-v-livii.html Le Figaro: Почему Россия и Турция заинтересованы в Ливии?]</ref>. Турэцкія ўлады таксама імкнуліся аслабіць пазіцыі сваіх палітычных і эканамічных канкурэнтаў, такіх як Грэцыя, [[Кіпр]], Егіпет і [[Ізраіль]]. За кошт умацавання пазіцый у Лівіі магло адбыцца і ўмацаванне турэцкіх сіл у [[Паўночны Кіпр|Паўночным Кіпры]]. Падобнага можна было дасягнуць узяўшы пад кантроль марскія транспортныя калідоры і нафтагазавыя радовішчы ў Паўднёвым Міжземнамор’і, і стварэнне перманентнай пагрозы для Еўропы ў выглядзе патоку бежанцаў, ціскам на аравійскія манархіі, Францыю, Егіпет і Расію<ref>[https://interfax.com.ua/news/blog/726663.html Турция Эрдогана: рождение новой сверхдержавы?] // Interfax, 26 февраля 2021</ref><ref>Джонатан Маркус. [https://www.bbc.com/russian/features-50988217 Ливийский гамбит Эрдогана. Зачем Турции вводить войска в Ливию] // BBC News, 4 января 2020</ref>. Нафтавыя кампаніі Турцыі і іх дзяржаўныя заступнікі бачылі велізарны патэнцыял у нявыкарыстаных прыродных рэсурсах Лівіі. Акрамя гэтага, мелася цікавасць па ўдзеле ў будучых інфраструктурных праектах на лівійскай тэрыторыі ў пасляваенны перыяд<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/05/28/tureckiy-interes-v-liviyskoy-voyne-ankara-zashchishchaet-svoi-25-mlrd Турецкий интерес в ливийской войне: Анкара защищает свои $ 25 млрд]</ref>. 28 лістапада 2019 года Турцыя і Урад нацыянальнай згоды Лівіі заключылі мемарандум аб супрацоўніцтве, у тым ліку ваенным. Таксама дакумент пашыраў марскія межы Турцыі да ўзбярэжжа Дэрны і Табрука. Турэцкі лідар Рэджэп Таіп Эрдаган зацвердзіў яго 26 снежня і ў той жа дзень паведаміў, што ўжо ў студзені запытае ў парламента дазвол адправіць у Лівію войскі<ref name="дамова">[https://www.newsru.com/world/27dec2019/libyaturk.html ПНС Ливии запросило военную поддержку у Турции]</ref>. Яшчэ з вясны 2019 года Турцыя актывізавала падтрымку сілам, лаяльным УНЗ. Турэцкае кіраўніцтва забяспечвала іх ваеннай тэхнікай, дронамі, а таксама, па заявах ЛНА, у Лівіі дзейнічалі турэцкія ваенныя саветнікі. 27 снежня ўрад Фаіза Сараджа звярнуўся з афіцыйным запытам да Турцыі аб аказанні ваеннай дапамогі<ref name="дамова"/>. Халіфа Хафтар абвясціў у краіне масавую мабілізацыю для «выгнання замежных сіл» у адказ на планы ўладаў Турцыі адправіць войскі ў Трыпалі. Ён заклікаў лівійцаў забыцца пра рознагалоссі, «аб’яднацца і ўзяцца за зброю», каб «абараніць зямлю і гонар». Камандуючы нацыянальнай арміяй абвінаваціў прэзідэнта Турцыі Рэджэпа Эрдагана ў імкненні адрадзіць «асманскае валадарства» ў Лівіі і назваў магчымае сутыкненне «бітвай з каланізатарамі»<ref>[https://news.tut.by/world/667554.html Фельдмаршал Халифа Хафтар объявил всеобщую мобилизацию в Ливии для «изгнания иностранных сил»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421142142/https://news.tut.by/world/667554.html |date=21 красавіка 2021 }}</ref>. 5 студзеня 2020 года Эрдаган заявіў, што турэцкія вайскоўцы накіраваліся ў Лівію. Адпраўку вайскоўцаў у Лівію ўхваліў турэцкі парламент<ref name="radiosputnik.ria.ru"/>. 8 студзеня ў Трыпалі ўжо прыбылі першыя атрады [[Узброеныя сілы Турцыі|Узброеных сіл Турцыі]] для падтрымкі арміі Фаіза Сараджа<ref>[https://112.ua/mir/pervye-otryady-tureckoy-armii-pribyli-v-stolicu-livii-tripoli-521087.html Первые отряды турецкой армии прибыли в столицу Ливии Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221173835/https://112.ua/mir/pervye-otryady-tureckoy-armii-pribyli-v-stolicu-livii-tripoli-521087.html |date=21 лютага 2020 }} // 112.ua, 8 января 2020</ref>. [[File:Bayraktar Akıncı UCAV.jpg|thumb|Беспілотнік сямейства «Bayraktar».]] Кантынгент ваенных спецыялістаў з Турцыі на сваім піку дасягнуў 50 чалавек<ref>{{cite news | last1= McKernan | first1= Bethan | last2= Akoush | first2=Hussein | title= Exclusive: 2,000 Syrian fighters deployed to Libya to support government | date= 2020-01-15 |newspaper= The Guardian | url= https://www.theguardian.com/world/2020/jan/15/exclusive-2000-syrian-troops-deployed-to-libya-to-support-regime |access-date=2020-01-17}}</ref><ref>[https://www.syriahr.com/%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%aa%d8%b2%d9%82%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%b1%d9%8a%d9%88%d9%86-%d9%81%d9%8a-%d9%84%d9%8a%d8%a8%d9%8a%d8%a7-%d9%85%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b0%d8%b9%d8%a7%d9%86/ www.syriahr.com]</ref>. Гэтыя сілы займаліся кансультацыяй і каардынацыяй дзеянняў арміі УНЗ, а часам наўпрост удзельнічалі ў баявых дзеяннях. Турэцкія ваенныя замацаваліся ў раёнах Мітыгі і Місураты. Пры падтрымцы войск Сараджа туркі ўжывалі сістэмы СПА, радыёлакацыйныя сістэмы і артылерыю. Сама Місурата ператварылася ў апорны пункт, які выкарыстоўваўся для назапашвання ваенных рэсурсаў<ref>[https://inforeactor.ru/290953-oficialnyi-spiker-lna-rasskazal-o-provokaciyah-boevikov-pns-v-livii Официальный спикер ЛНА рассказал о провокациях боевиков ПНС в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418122506/https://inforeactor.ru/290953-oficialnyi-spiker-lna-rasskazal-o-provokaciyah-boevikov-pns-v-livii |date=18 красавіка 2021 }} // Инфореактор, 15 марта 2020</ref>. Акрамя ўсяго іншага, турэцкі бок прадаставіў Сараджу сваю ваенную тэхніку, напрыклад, баявыя машыны пяхоты ACV-15, бронеаўтамабілі [[BMC Kirpi|Kirpi]], радары KALKAN, зенітна-ракетныя комплексы SkyGuard і Oerlikon, беспілотнікі Bayraktar. Турэцкая Рэспубліка таксама прыцягнула да лівійскага канфлікту [[сірыйская апазіцыя|сірыйскую апазіцыю]]<ref>{{cite web|url=https://www.syriahr.com/en/?p=169902|title= Celebrating the return of commander from Libya - Al-Hamza Division members open fire up in the air in Jendires triggering panic among people |date=15 June 2020}}</ref><ref>[https://www.bfm.ru/news/443495 Ситуация в Ливии обостряется] // BFM.ru, 12 мая 2020</ref>. Галоўны трыумфам турэцкіх вайскоўцаў стаў захоп авіябазы Аль-Ватыя, пра ўзяцце якой 18 мая асабіста абвясціў Сарадж. Тут былі знішчаны дзясяткі наймітаў, вялікая колькасць тэхнікі і ўзбраення, у тым ліку два ЗРК «Панцыр» расійскай вытворчасці<ref>[https://telegraf.by/world-news/pravitelstvennye-vojska-livii-otbili-aviabazu-u-armii-haftara/ Правительственные войска Ливии отбили авиабазу у армии Хафтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508050800/https://telegraf.by/world-news/pravitelstvennye-vojska-livii-otbili-aviabazu-u-armii-haftara/ |date=8 мая 2021 }} // Telegraf.by, 18 мая 2020</ref>. База мела вялікае стратэгічнае значэнне для Хафтара: яе выкарыстоўвалі ў аперацыі ЛНА па штурму Трыпалі<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/05/18/lna/ Армию Хафтара выбили с авиабазы у Триполи] // Lenta.ru, 18 мая 2020</ref>. === Іншыя === У ходзе вайны 2011 года сілам ПНС, акрамя краін НАТА, пастаўлялі зброю Егіпет<ref name="lenta.ru">[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.</ref>, [[Малдова]]<ref name="m.point.md">[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013</ref>, Швейцарыя<ref name="nashagazeta.ch">[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011</ref> і Катар<ref name="Al Jazeera">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|access-date=26 October 2011}}</ref><ref name="bbc.co.uk">{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|access-date=4 November 2011}}</ref><ref name="Black">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|access-date=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}</ref>. Па заяве начальніка Генштаба ўзброеных сілаў Катара Хамада бен Алі аль-Атыя, у краіне знаходзіліся сотні катарскіх вайскоўцаў, якія займаліся падрыхтоўкай паўстанцаў і забеспячэннем сувязі з сіламі НАТА<ref name="Армия Катара">[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref>. У той жа час у [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС выступіла армія Туніса<ref name="тунисцы"/>. У сваю чаргу Кадафі карыстаўся падтрымкай [[Алжыр]]а<ref>[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=29 ліпеня 2011 }}</ref> і [[Сірыя|Сірыі]]<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011</ref>, якія пастаўлялі яму падчас канфлікту зброю і боепрыпасы. Паведамлялася нават пра ўдзел у канфлікце на баку ўладаў [[5-я брыгада (Зімбабвэ)|5-й брыгады арміі Зімбабвэ]]<ref>Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=30 мая 2019 }}//Комсомольская правда,01.03.2011</ref>. {{Гл. таксама|Беларусь у лівійскім канфлікце}} Беларусь таксама называлася ў ліку краін, якія падтрымлівалі лівійскія ўлады. Нібыта падчас баявых дзеянняў пры арміі Кадафі знаходзілася каля 500 ваенных спецыялістаў, як з прыватнымі індывідуальнымі кантрактамі, так і накіраваных па дзяржаўнай лініі. Беларусы знаходзіліся на пасадах ваенных саветнікаў, снайпераў<ref>{{Cite web |title=Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии? |url=https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |archive-date=24 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>, займаліся падрыхтоўкай кадраў, рамонтам<ref>[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }} — Tut.by, 2 марта 2011</ref> і эксплуатацыяй<ref>[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref> тэхнікі. Устойлівасць войскаў у першыя месяцы інтэрвенцыі меркавана заслуга менавіта замежных ваенных. Тым не менш беларускі ўрад адмаўляе свой удзел у канфлікце<ref name="комсомольская"/>. У ходзе вайны 2014—2020 гадоў ўсходнія ўлады атрымлівалі матэрыяльную, фінансавую і ваенную дапамогу ад такіх краін як Іарданія, [[Саудаўская Аравія]], ААЭ, Егіпет, Сірыя і Беларусь<ref name=SAA>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/benghazi-based-libyan-govt-sends-first-official-delegation-to-syria/|title=Benghazi-based Libyan gov’t sends first official delegation to Syria|website=Al Masdar News|date=1 March 2020|access-date=18 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302231514/https://www.almasdarnews.com/article/benghazi-based-libyan-govt-sends-first-official-delegation-to-syria/|archive-date=2 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20150302/business-news/Libya-needs-international-maritime-force-to-help-stop-illicit-oil-weapons-UN-experts.558161 ''Libya needs international maritime force to help stop illicit oil, weapons — UN experts'']</ref><ref>{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/04/13/Jordan-pledges-support-for-Libya-in-talks-with-General-Haftar.html|title=Jordan pledges support for Libya in talks with General Haftar|publisher=Al Arabiya|date=13 April 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/king-renews-support-libya%E2%80%99s-national-concord|title=King renews support for Libya's national concord|publisher=The Jordan Times|date=20 August 2017|access-date=25 August 2017}}</ref>, а сілы ў Трыпалі — Катар, Туніс, Алжыр і [[Украіна]]<ref>[http://za-kaddafi.org/node/47151 Украинский грузовой самолет из Анкары прибыл в Мисурату с оружием для ПНС-2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200117030434/http://za-kaddafi.org/node/47151 |date=17 студзеня 2020 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Alharathy |first1=Safa |title=Tunisian President reiterates his country's position towards GNA as the legitimate authority in Libya |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |access-date=17 April 2020 |issue=16 April 2020 |archive-date=21 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421160541/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421160541/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |archive-date=21 красавіка 2020 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://m.zn.ua/WORLD/rossiyskie-naemniki-primenili-nervno-paraliticheskiy-gaz-v-tripoli-352041_.html Российские наемники применили нервно-паралитический газ в Триполи]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Судан, у залежнасці ад перыяду і крыніц, падтрымліваў то той, то другі бок<ref>[https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article229188869.html UN appeals for urgent release of migrants trapped in Libya]</ref><ref>{{cite news | title= 1,000 Sudanese militiamen arrive in Libya | date= 2019-07-25 |newspaper= Radio Dabanga | url= https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/1-000-sudanese-militiamen-arrive-in-libya |access-date= 2019-07-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190726192708/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/1-000-sudanese-militiamen-arrive-in-libya |archive-date= 2019-07-26 |url-status=live}}</ref>. == Наступствы і ўплыў == === Людскія ахвяры === [[Файл:Tripoli hospital during uprising.jpg|thumb|Паранены падчас баявых дзеянняў у адной з бальніц Трыпалі, жнівень 2011.]] У агульнай складанасці, зыходзячы з розных крыніц, за перыяд 2011—2020 гадоў у Лівіі загінула прыкладна 40—65 тысяч чалавек, што робіць гэтыя падзеі адным з самых кровапралітных канфліктаў Арабскай вясны, саступаючы толькі грамадзянскай вайне ў Сірыі. Колькасць загінуўшых на першым этапе ацэньваецца ў 25, 30 або 50 тысяч у розных крыніцах<ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="revolutioncasualties">Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref>, яшчэ 50 тысяч параненых<ref>{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}</ref> і 4 тысячы зніклых<ref>Karin Laub (8 September 2011). [https://www.theguardian.com/info/2015/dec/09/removed-news-agency-feed-article «Libyan estimate: At least 30,000 died in the war»]. The Guardian. London. Associated Press. Retrieved 25 November 2011.</ref>. У студзені 2013 года новы лівійскі ўрад заявіў, грунтуючыся на незавершаных даследаваннях, што ў ходзе канфлікту было забіта 4700 паўстанцаў і столькі ж лаялістаў, яшчэ 2100 камбатантаў прапалі без вестак. Колькасць забітых і зніклых без вестак грамадзянскіх асоб не падлічвалася<ref name="revolutioncasualties"/>. [[Human Rights Watch]] 1350 байцоў апазіцыі былі прызнаныя зніклымі без вестак у ходзе баявых дзеянняў на ўсходзе<ref>{{cite news|title=Libya Counts More Martyrs Than Bodies|url=https://www.nytimes.com/2011/09/17/world/africa/skirmishes-flare-around-qaddafi-strongholds.html?pagewanted=2&_r=1|publisher = [[Human Rights Watch]] | date= September 16, 2011|first=Rod|last=Nordland}}</ref>, 781—900 — у [[Бітва за Місурату|бітве за Місурату]], з якіх 163 былі пазней выяўлены ў двух масавых магілах<ref>[http://www.sun-sentinel.com/news/nationworld/sns-ap-ml-libya-pows,0,6257434.story?track=rss Libyan rebels hand out rules on POW treatment; some 300 in custody, including 10 foreigners]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.theworld.org/2012/12/missing-in-libya/ |title=Thousands Still Missing in Post-Revolution Libya |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-date=20 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620160702/http://www.theworld.org/2012/12/missing-in-libya/ |url-status=dead }}</ref>, 136 — падчас [[Баі за горы Нафуса|кампаніі ў гарах Нафуса]], 74 — у [[Баі на дарозе Брэга–Адждабія|баях на дарозе Брэга—Адждабія]] і да 700 паўстанцаў прапалі без вестак у [[Бітва за Бін-Джавад|бітве за Бін-Джавад]], з якіх 170 былі пазней знойдзены ў брацкай магіле<ref name=massgrave>[https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/libya-militia-holding-2-british-nationals-accuses-them-of-spying-on-government-facilities/2012/03/05/gIQAp9DWsR_story.html Libya holds funeral for 170 bodies found in largest civil war mass grave] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120313051303/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/libya-militia-holding-2-british-nationals-accuses-them-of-spying-on-government-facilities/2012/03/05/gIQAp9DWsR_story.html |date=13 сакавіка 2012 }}</ref>. Яшчэ 2708—2827 паўстанцаў усё яшчэ лічыліся прапаўшымі без вестак. На Усходнім фронце паўстанцы страцілі 4145 чалавек забітымі, 3144 прапаўшымі без вестак і звыш 1000 параненых<ref>Carrere, Jean [http://www.rudaw.net/english/world/3805.html?print «Ajdabiya: A City Under Pressure».]// Rudaw.net, 7 July 2011 Retrieved 30 August 2011.</ref><ref name=armsexpo>{{Cite web |url=http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |title=В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны |access-date=2012-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |archive-date=2012-04-27 |url-status=dead }}</ref>. Тут жа ўрадавая арміі і праўрадавыя апалчэнні страцілі 2114 загінулых<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775# Libya rebels demand Algeria return Gaddafi family]//Reuters/MSNBC, 30 August 2011.</ref>. Вялікія страты панесла [[Брыгада Хаміса]], што ваявала за ўрад (9000 забітых, параненых, зніклых, палонных і дэзерціраў, што складае 90 % ад асабістага складу)<ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=2011-09-09 }} {{V|10|06|2012}}</ref>. Частка палоненых лаялістаў была пакарана смерцю. Так у жніўні 2011 у Місураце паўстанцы забілі каля 1000 палонных<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2170025/Back-bloody-anarchy-Andrew-Malone-revisits-Libya-finds-country-riven-torture-mass-murder-savage-vengeance.html Back to bloody anarchy: Andrew Malone revisits Libya and finds a country riven by torture, mass murder and savage vengeance]</ref>. Страты замежных сіл склалі: адзін брытанскі лётчык, які загінуў у авіякатастрофе ў Італіі<ref>{{cite web|title=RAF man killed in Italy road crash|publisher=BBC|url=http://www.bbc.com/news/uk-14241272|date=2011-07-21}}</ref>, а таксама ад 21 да 35 байцоў брытанскага спецатрада {{нп3|Асаблівая паветраная служба|SAS|en|Special Air Service}}<ref name="spets">[http://warsonline.info/siriya/spetsnaz-voysk-nato-aktivno-deystvuet-v-damaske-i-aleppo.html Спецназ войск НАТО активно действует в Дамаске и Алеппо] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181213194324/http://warsonline.info/siriya/spetsnaz-voysk-nato-aktivno-deystvuet-v-damaske-i-aleppo.html |date=13 снежня 2018 }}</ref><ref>[http://argumentiru.com/world/2011/09/123535 Дорогой британский спецназ возвращается домой. Потери признаны «неприемлемыми»]</ref>. Неназваная колькасць забітых і параненых меліся ў шэрагах арміі Туніса падчас баёў за Вазін<ref name="тунисцы">{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |access-date=2011-09-17 |lang=en}}</ref> і заходніх спецпадраздзяленняў у перастрэлцы ў ноч з 22-га на 23-га жніўня ў Трыпалі<ref>[http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 Па даных з Трыпалі, сур’ёзныя страты панесла тут група брытанскага спецпрызна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418075843/http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 |date=18 красавіка 2012 }}</ref>. Дакладныя даныя пра страты мірнага насельніцтва адсутнічаюць. Па заяве афіцыйнага Трыпалі 1 чэрвеня 2011 года, з 19 сакавіка па 26 мая толькі ад ракет і бомбаў НАТА было забіта 718 і паранена 4067 чалавек<ref>[http://www.regnum.ru/news/accidents/1411230.html В результате авиаударов НАТО в Ливии погибло 718 и ранено более 4000 мирных жителей]//ИА Regnum, 01.06.2011</ref>. Лівійскае адзяленне [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|МКЧК]] паведамляла пра 1 400 загінулых грамадзянскіх ад дзеянняў інтэрвентаў<ref>[https://svpressa.ru/war21/article/49161/ Цена за голову Каддафи — 3500 бойцов НАТО]</ref>. Паводле інфармацыі, агучанай паслом [[Іран|Ісламскай Рэспублікі Іран]] у Расіі Махмудам Рэзай Саджадзі, толькі пад бамбардзіроўкамі загінула 40 тыс. жыхароў<ref>{{Cite web |url=http://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 |title=Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012 |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028001426/http://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 |archive-date=28 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Па даных былога пасла Расіі ў Лівіі Уладзіміра Чамава ў ходзе ваенных дзеянняў прапала без вестак 30 тысяч лівійцаў<ref>[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // Журнал «Москва»</ref>. Падчас гарадскіх баёў ад 800 да 2 150 мірных грамадзян загінулі ў Сірце (+370 чалавек сталі ахвярамі рэпрэсій ПНС<ref>[https://www.hrw.org/news/2011/10/24/libya-apparent-execution-53-gaddafi-supporters Libya: Apparent Execution of 53 Gaddafi Supporters Bodies Found at Sirte Hotel Used by Anti-Gaddafi Fighters]</ref>), некалькі сотняў у Эз-Завіі<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/video/2012/feb/16/libya-uprising-one-year-on-zawiyah?newsfeed=true Libya uprising one year on: remembering the Zawiyah massacre — video]</ref>, ад 25 да 30 — у Адждабіі, мінімум 1 — у Брэзе<ref>{{cite web|url=http://www.edostatenews.com/libyan-rebels-hold-funeral-for-dead-soldiers-in-fight-for-brega/|title=Libyan rebels hold funeral for dead soldiers in fight for Brega|access-date=21 November 2014|archive-url=https://archive.today/20120729181437/http://www.edostatenews.com/libyan-rebels-hold-funeral-for-dead-soldiers-in-fight-for-brega/|archive-date=2012-07-29|url-status=dead}}</ref>, 108 (+167 параненых) — у Трыпалі. Таксама загінуў адзін грамадзянін [[ПАР]]<ref>{{cite news|title=Anton Hammerl|url=http://www.cpj.org/killed/2011/anton-hammerl.php|access-date=13 November 2011|newspaper=Committee to Protect Journalists|date=5 April 2011}}</ref> і паранены грамадзянін Туніса<ref name="тунисцы"/>. У наступных сутыкненнях з кастрычніка 2011 па снежань 2012 г. загінула ад 942 да 1096 чалавек (адсюль 5 забітых з 25—30 параненымі падчас [[Сутыкненні ў Бені-Валід|баёў за Бені-Валід]]<ref name=az24>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|work=Al Jazeera}}</ref><ref>{{cite web|title=Pro-Gaddafi forces capture Bani Walid, 5 NTC troops killed — report|publisher=Russia Today|date=2012-01-23|url=http://www.rt.com/news/libya-new-civil-war-489/}}</ref>), а са студзеня па май 2014 — 233. Колькасць забітых за 2013 год застаецца невядомай<ref>{{cite web|url=http://www.libyabodycount.org/table|title=Total for 2014|work=Libya Body Count|access-date=23 October 2014}}</ref>. У канфлікце 2014—2020 гг. налічвалася 14 500 загінуўшых, з іх 2 400 мірных жыхароў<ref>[https://acleddata.com/curated-data-files/ Armed Conflict Location and Event Data project : CURATED DATA FILES]</ref> і 2500 байцоў ІДІЛ<ref>Frédéric Bobin, [https://lemonde.fr/afrique/article/2017/09/27/en-libye-a-misrata-les-cadavres-de-l-etat-islamique-oublies-du-monde_5192186_3212.html " En Libye, à Misrata, les cadavres de l’État islamique dont personne ne veut "], ''Le Monde'', 27 septembre 2017.</ref>. Сярод ахвяр 3 французскіх<ref>[https://www.libyaherald.com/2016/07/20/france-says-three-militiary-officials-killed-in-libya/ France says three military officials killed in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170318110511/https://www.libyaherald.com/2016/07/20/france-says-three-militiary-officials-killed-in-libya/ |date=18 March 2017}} Libya Herald. 20 July 2016.</ref> і адзін амерыканскі, 3—27<ref>[https://www.egypttoday.com/Article/2/81946/LNA-kills-16-Turkish-military-personnel-including-3-commanders LNA kills 16 Turkish military personnel including 3 commanders]<br />{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security/eastern-libya-forces-say-16-turkish-soldiers-killed-in-fighting-idUSKCN20H0JX|title=Eastern Libya forces say 16 Turkish soldiers killed in fighting - Libya as Haftar’s forces advance on Misrata|website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.alarabiya.net/ar/north-africa/2020/02/28/بعد-ادلب-7-قتلى-أتراك-بقصف-الجيش-الليبي-على-معيتيقة.html|title=7 قتلى أتراك بقصف الجيش الليبي على معيتيقة|first=العربية|last=نت|date=February 28, 2020|website=العربية نت}}</ref><ref>[https://www.almasdarnews.com/article/libyan-army-killed-4-turkish-soldiers-syrian-militant-leader-near-tripoli/ Libyan Army killed 4 Turkish soldiers, Syrian militant leader near Tripoli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200420121509/https://www.almasdarnews.com/article/libyan-army-killed-4-turkish-soldiers-syrian-militant-leader-near-tripoli/ |date=20 красавіка 2020 }}</ref> турэцкіх ваенных, 481<ref>https://www.syriahr.com/en/176611/</ref>—500<ref>{{cite web|url=https://english.aawsat.com/home/article/2212856/lna-says-turkish-battleship-strikes-area-western-libya|title=LNA Says Turkish Battleship Strikes Area in Western Libya|website=Asharq AL-awsat}}</ref> баец сірыйскай апазіцыі, 53—78 расійскіх наймітаў<ref>[https://meduza.io/en/feature/2019/10/02/a-small-price-to-pay-for-tripoli A small price to pay for Tripoli Between 10 and 35 Russian mercenaries have been killed in the Libyan Civil War. We identified several of them.], [https://meduza.io/en/feature/2019/10/02/a-small-price-to-pay-for-tripoli A small price to pay for Tripoli Between 10 and 35 Russian mercenaries have been killed in the Libyan Civil War. We identified several of them.], [https://madamasr.com/en/2019/12/28/feature/politics/from-tripolis-front-lines-how-haftar-recovered-from-the-setback-in-gharyan-and-whats-next-for-the-advancing-lna/ From Tripoli’s front lines: How Haftar recovered from the setback in Gharyan and what’s next for the advancing LNA], [https://real-vin.com/v-livii-unichtozhili-kolonnu-rossijskih-naemnikov-iz-chvk-vagnera/amp]</ref> і 6 ваеннаслужачых ААЭ<ref>[https://www.libyanexpress.com/libyas-gna-air-force-destroys-haftars-defenses-at-al-jufra-airbase-6-uae-soldiers-killed/ Libya’s GNA Air Force destroys Haftar’s defenses at Al-Jufra airbase, 6 UAE soldiers killed], [https://www.middleeasteye.net/news/six-uae-soldier-killed-operations-field-accident-state-media Six UAE soldiers killed in 'operations field' accident: State media]</ref>. Сярод замежнікаў ёсць і грамадзянскія асобы. У канцы ліпеня 2019 г. падчас атакі на аэрадром Аль-Джуфра забіты ўкраінскі лётчык з [[Мелітопаль|Мелітопаля]] Уладзімір Бухальскі<ref>[https://ria.ru/20190729/1556956249.html Стали известны подробности гибели пилота украинского Ил-76 в Ливии // РИА Новости, 29 июля 2019]</ref>, а ў кастрычніку пад артабстрэлам загінуў грамадзянін Марока<ref>[http://russian.news.cn/2019-10/04/c_138447854.htm Еще два мирных жителя были убиты в результате обстрела в Триполи]</ref>. У лютым 2020 года падчас чарговага абстрэла загінуў сірыйскі перакладчык, які знаходзіўся пры турэцкіх сілах<ref>[https://regnum.ru/news/2866091.html Эрдоган рассказал о гибели турецких военных в Ливии] — ИА REGNUM, 22 февраля 2020</ref>. === Сацыяльна-эканамічныя наступствы === [[Файл:Libya.sire.2017.jpg|thumb|left|Разбурэнні на вуліцах Сірта, 3 жніўня 2017.]] Паводле даследавання міжнароднай кансалтынгавай кампаніі Geopolicity, толькі бюджэтныя страты Лівіі за першы год баявых дзеянняў склалі каля $14 млрд. Вялікі ўрон быў нанесены інфраструктуры краіны. Да жніўня 2011 года з-за недахопу сыравіны і дрэннага тэхнічнага стану ўсталі ўсе нафтаперапрацоўчыя заводы<ref>{{Cite web |url=http://invisibleon.ru/9961 |title=Сколько стоят революции, перевороты и восстания в Арабских странах миру |access-date=2012-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830045123/http://invisibleon.ru/9961 |archive-date=2012-08-30 |url-status=dead }}</ref>. Паводле ацэнак [[МВФ]] страты ВУП краіны да восені 2011 года склалі $7,7 млрд<ref>[http://ukranews.com/ru/news/ukraine/2011/10/14/55533 Эксперты МВФ оценили стоимость «арабской весны» в 55 млрд долларов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111208051932/http://ukranews.com/ru/news/ukraine/2011/10/14/55533 |date=8 снежня 2011 }}</ref>. Па выніках жа года [[ВУП]] страціў 60 % у параўнанні з 2010 годам. Высокага ўзроўню дасягнула [[інфляцыя]], на што паказвае павелічэнне грашовай масы [[лівійскі дынар|лівійскіх дынараў]] больш чым удвая<ref name=podzerob1>[http://www.iimes.ru/rus/stat/2012/06-04-12c.htm Алексей Подцероб — Ливия полгода спустя]</ref>. Была замарожаная значная частка з $150 млрд, якія належалі Лівіі, на замежных рахунках<ref name=armsexpo/><ref name=vpk1>[http://vpk-news.ru/news/12953 Итог операции НАТО в Ливии — исчезновение 150 миллиардов / Военно-промышленный курьер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121102022558/http://vpk-news.ru/news/12953 |date=2 лістапада 2012 }}</ref>. Па выніках канфлікту Лівія ператварылася ў даўжніка краін, дзе праходзілі лячэнне паўстанцы. Так, напрыклад, доўг толькі перад Грэцыяй склаў каля €150 млн<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20120803/715643380.html Ливия задолжала Греции 150 млн евро за лечение повстанцев / РИА Новости]</ref>. Вялікія страты панесла нафтавая галіна. Калі да пачатку канфлікту штодзённая здабыча нафты складала 1,6 мільёна барэляў у суткі, то ў сярэдзіне верасня здабывалася ўсяго 200 тысяч. Гэта значыць, здабыча звалілася ў 8 разоў<ref>[http://lenta.com.ua/959285.html Выход Газпрома на рынок Ливии оказался под угрозой]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Вынікам гэтага стаў скачок коштаў на нафту<ref>[http://world.eizvestia.com/full/liviya-podryvaet-mirovuyu-ekonomiku Ливия подрывает мировую экономику] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110403154327/http://world.eizvestia.com/full/liviya-podryvaet-mirovuyu-ekonomiku |date=3 красавіка 2011 }}</ref>, у выніку чаго базавая цана барэля нафты [[АПЕК]] дасягнула 2,5 гадовага максімуму<ref>[http://www.ekonomika.by/mirovoy-krizis/ekonomicheskie-posledstviya-krizisa-v-livii Экономические последствия кризиса в Ливии]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Ужо 22 лютага 2011 года цана паднялася на 3,4 %, а праз 2 дні быў зафіксаваны новы скачок — на 4,8 %, у выніку чаго кошт нафты дасягнуў $ 111,01 за барэль, а да красавіка — 120,91 %<ref>[http://www.unitedexplanations.org/2011/08/29/oil-price-and-the-effect-of-libyan-war/ Oil price and the effect of Libyan war / UnitedExplanations]</ref>. Паводле ацэнкі міністра фінансаў Лівіі Абдэльхафіза аз-Злітні, да жніўня 2011 года страты у нафтавай галіне краіны склалі да $50 млрд, у тым ліку $20 млрд ад прыпынення экспарту нафты<ref>[http://oilnews.com.ua/news/article11459-print.html Потери нефтяной промышленности Ливии оценили в $50 млрд]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Першапачаткова лівійскія ўлады планавалі аднавіць даваенныя тэмпы здабычы нафты да канца 2011, а затым да сярэдзіны 2012 года. Але і да пачатку 2013 года ўзровень здабычы адноўлены не быў і складаў не больш за 1,4 млн барэляў у суткі. Складанасці звязаны з пастаяннымі ўзброенымі сутыкненнямі ў Кірэнаіке, асноўным нафтаздабыўным рэгіёне краіны, і з адсутнасцю неабходных фінансавых рэсурсаў<ref>{{Cite web |url=http://expert.ru/expert/2013/14/ne-vosstanovilis/?n=66992 |title=Не восстановились / «Эксперт» №14 (846) /08 апр 2013 |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627214015/https://expert.ru/expert/2013/14/ne-vosstanovilis/?n=66992 |archive-date=27 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Пры гэтым калі ўрады, якія прыйшлі на змену Кадафі, папаўнялі бюджэт за кошт захаванай часткі нафтавага сектара, то падаткі з іншых відаў бізнесу часцяком атрымліваюць розныя ўзброеныя арганізацыі. Імпарт спажывецкіх тавараў і тэхнікі для вытворчасцяў, кантроль над мяжой і транспартнымі артэрыямі з’яўляліся галоўнымі крыніцамі даходу мілітарызаваных груп. Акрамя таго, ішла кантрабанда [[золата]], экспарт і імпарт зброі ў абыход [[эмбарга]] ААН. Большую частку эканомікі склаў ценявы сектар, які фармаваўся, у тым ліку, за кошт міграцыйных патокаў з Афрыкі ў Еўропу<ref name="вынікі"/>. Пад пагрозай апынулася функцыянаванне і далейшае развіццё найбуйнейшага ірыгацыйнага праекта ў свеце — {{нп3|Вялікая рукатворная рака|Вялікай рукатворнай ракі|ar|النهر الصناعي العظيم}}, а таксама будаўнічы праект «Новы Дубай», у рамках якога на працягу 10 гадоў меркавалася інвеставаць у будаўніцтва каля $500 млрд<ref name="expert1">{{Cite web |url=http://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ |title=Кровавая весна в пустыне / «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012 |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121210062040/http://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ |archive-date=10 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref>. На гэтым фоне пачаўся рост злачыннасці. Новыя ўлады зафіксавалі рост забойстваў у 2012 годзе ў параўнанні з 2011 годам на 503 %, колькасць крадзяжоў на 448 % і г.д<ref>[http://www.libyaherald.com/2013/01/09/murder-rate-up-500-in-two-years/ Murder rate up 500 % in two years / Libya Herald]</ref>. Распаўсюджанай практыкай сталі расправы баевікоў над сваімі апанентамі прама ў бальніцах, куды апошнія траплялі пасля ўзброеных сутыкненняў<ref name=ReferenceA>[http://www.libyaherald.com/2013/04/06/two-patients-murdered-at-bu-sleem-hospital/ Two patients murdered at Bu Sleem hospital / Libya Herald]</ref><ref>[http://topgorod.com/news/world/proishestviya/5687-v-livii-boeviki-napali-na-bolnitsu-i-aeroport.html В Ливии боевики напали на больницу и аэропорт]</ref>. З-за адсутнасці бяспекі паўсталі праблемы з авіязносінамі ў краіне. Lufthansa, якая пачала займацца рэгулярнымі палётамі ў Лівію яшчэ ў лютым 2012 года, праз год была вымушана іх спыніць у сувязі з «напружанай сітуацыяй у рэгіёне»<ref>[http://ria.ru/world/20130205/921377839.html?ria=t5j91nqjn1s50kqtsoj19og769mqirdg Lufthansa прекращает полеты в Триполи по соображениям безопасности / РИА Новости]</ref>. Адначасова многія грамадзяне былі пазбаўлены волі. У турмах шматлікіх рэгіянальных брыгад апынуліся каля 8,5 тысяч чалавек, якія абвінаваліся ў супрацоўніцтве з ранейшай уладай, у той час як колькасць палітычных зняволеных пры М. Кадафі не перавышала 6 тысяч<ref name=podzerob1/>. Пазней гэтыя месцы выкарыстоўваліся для ўтрымання ваеннапалонных, праціўнікаў тых ці іншых сіл і выкрадзеных замежнікаў. Падобныя ўстановы знаходзіліся пад поўным кантролем асобных груповак. Найбольш вядомай з іх стала [[Мітыга (турма)|турма Мітыга]], што належала ісламісцкай групоўцы «RADA». Калонія сумна праславілася дрэннымі ўмовамі і катаваннямі. Капітан расійскага судна «Тэметэрон» Уладзімір Цякучаў, які ўтрымліваўся ў Мітызе з 2016 па 2019 год, у інтэрв’ю выданню «Комсомольская правда» заявіў, што ў турме знаходзілася больш за 3000 зняволеных<ref>[https://www.kp.ru/daily/27022.4/4084259/ «Он просто берет свой пистолет и стреляет в конечности». Российский моряк рассказал о пытках в ливийской тюрьме] // Комсомольская правда, 28 августа 2019</ref>. Са жніўня<ref>{{cite web | title= UNSMIL statement on protests in Tripoli on 23 August 2020 | website= United Nations Support Mission in Libya|date =2020-08-24 | url = https://unsmil.unmissions.org/unsmil-statement-protests-tripoli-23-august-2020 | access-date = 2020-09-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200829211901/https://unsmil.unmissions.org/unsmil-statement-protests-tripoli-23-august-2020 |archive-date= 2020-08-29 |url-status=live }}</ref> па кастрычнік<ref>{{cite news | last1= Assad | first1= Abdulkader | title= Protesters in Sabha blame Haftar for bad living conditions in south Libya | date= 2020-10-17 | newspaper= The Libya Observer | url= https://www.libyaobserver.ly/news/protesters-sabha-blame-haftar-bad-living-conditions-south-libya | access-date= 2020-10-18 | archive-url= https://web.archive.org/web/20201018181426/https://www.libyaobserver.ly/news/protesters-sabha-blame-haftar-bad-living-conditions-south-libya | archive-date= 2020-10-18 | url-status= live }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://www.libyaobserver.ly/news/protesters-sabha-blame-haftar-bad-living-conditions-south-libya |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018181426/https://www.libyaobserver.ly/news/protesters-sabha-blame-haftar-bad-living-conditions-south-libya |archive-date=18 кастрычніка 2020 |url-status=dead }}</ref> 2020 года па ўсёй краіне пракацілася хваля пратэстаў у сувязі з павелічэннем беднасці, адключэннем электраэнергіі, дрэннымі ўмовамі жыцця і беспрацоўем. У студзені [[2021]] года ў гуманітарнай дапамозе мелі патрэбу 1,3 мільёна лівійцаў. У той жа час Лівія была ахоплена найцяжэйшым крызісам у сферы электрычнасці. Да праблем дадалася і пандэмія [[COVID-19]]. На снежань 2020 года афіцыйна зарэгістравана амаль 94 тысяч заражэнняў, але рэальная лічба можа быць значна вышэй<ref name="аан2020">[https://news.un.org/ru/story/2020/12/1391672 «Иностранные боевики находятся в Ливии для защиты своих, а не ваших интересов», предупредила представительница ООН стороны ливийского конфликта] // Новости ООН, 2 декабря 2020</ref>. У краіне не ўзнікла працаздольных палітычных партый, а арганізацыі, створаныя ў 2011—2012 гг., атрымалі слабы ўплыў. Як следства ў моладзі, якая складала значную долю насельніцтва, не з’явілася каналаў палітычнага прадстаўніцтва, акрамя ўдзелу ва ўзброенай барацьбе. Наплыў добраахвотнікаў у лівійскія групоўкі толькі абвастраў сітуацыю ў краіне. Так, напрыклад, у 2011 годзе ў шэрагах паўстанцаў налічвалася 20—30 тысяч чалавек і прыкладна столькі ж на баку ўрада. Але ўжо ў 2013 годзе ва ўзброеныя групы былі ўцягнутыя каля 100 тысяч чалавек<ref name="вынікі"/>. === Міграцыйныя патокі === {{Гл. таксама|Еўрапейскі міграцыйны крызіс (2015)}} [[Файл:LE Eithne Operation Triton.jpg|thumb|Выратаванне лодкі з бежанцамі ў Міжземным моры, 15 чэрвеня 2015.]] Па даных прадстаўніка [[Упраўленне Вярхоўнага камісара Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў|Упраўлення Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў]] Мелісы Флемінг, станам на 2 сакавіка 2011 года колькасць бежанцаў у раёне канфлікту дасягнула 180 тысяч чалавек. У Егіпет беглі 77 тысяч чалавек (у асноўным, этнічныя егіпцяне), прыкладна столькі ж — у Туніс, яшчэ каля 30 тысяч чакалі сваёй чаргі на мяжы<ref>[http://www.rian.ru/world/20110302/341375971.html Число беженцев из Ливии достигло 180 тысяч]//РИА Новости,02.03.2011 г. {{V|2|3|2011}}</ref>. Да пачатку мая таго ж года, паводле інфармацыі агучанай камісарам па ўнутраных справах [[ЕС]] Сесіліяй Малмстрэм, колькасць бежанцаў складала 650 або 750 тысяч<ref>{{Cite web |url=http://www.incident.su/vmire/news/100694.html |title=Число беженцев из Ливии с начала конфликта достигло 750 тысяч — Еврокомиссия |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305111041/http://www.incident.su/vmire/news/100694.html |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=MEMO/11/289&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en Statement by Cecilia Malmström, EU Commissioner for Home Affairs, on the deteriorating situation of refugees in Libya] {{V|30|8|2012}}</ref>. Па даных Упраўлення вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў, за першы год пікавыя паказчыкі зыходу бежанцаў з Лівіі складалі 10—15 тыс. чалавек у суткі<ref>[http://govorim.by/govorim-o-mire/1570-oon-chislo-bezhencev-iz-livii-v-tunis-sokraschaetsya.html ООН: Число беженцев из Ливии в Тунис сокращается]</ref>. Па паведамленні [[BBC News]], у сярэдзіне жніўня 2011 года больш за 30 тыс. чалавек былі выгнаны з горада {{нп3|Таварга||ar|تاورغاء}} ў паўночнай Лівіі. Меркавана гэта было актам помсты і калектыўным пакараннем за падтрымку жыхарамі сіл Кадафі пры аблозе Місураты<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/magazine-16051349 'Cleansed' Libyan town spills its terrible secrets] // BBC News, 12.12.2011 г.</ref>. Згодна з дакладам ААН ад 18 студзеня 2012 года, негатыўны эфект ад лівійскага крызісу ў выглядзе наплыву бежанцаў выпрабавалі ўсе краіны рэгіёну [[Сахель]], а менавіта Алжыр, [[Чад]], Егіпет, [[Малі]], [[Маўрытанія]], [[Нігер]] і Туніс<ref>http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/N1220863.pdf Report of the assessment mission on the impact of the Libyan crisis on the Sahel region</ref>. З цягам часу да патокаў лівійскіх бежанцаў далучыліся мігранты з [[Чорная Афрыка|Чорнай Афрыкі]], якія выкарыстоўвалі краіну ў якасці перавалачнага пункта ў Еўропу. Яны дамаўляліся з мясцовымі кантрабандыстамі (пераважна з порта {{нп3|Зувара||ar|زوارة}}<ref>[http://www.novostimira.com.ua/news_159607.html В водах Ливии затонуло судно с мигрантами: минимум 100 человек погибло] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304094130/http://www.novostimira.com.ua/news_159607.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>), што за пэўную суму незаконна перапраўлялі іх на плаўсродках на [[Мальта|Мальту]] або ў Італію, дзе лодкі затрымлівалі еўрапейскія ўлады, а пасажыраў накіроўвалі ў {{нп3|Цэнтр па прыёме бежанцаў на Лампедузе||ru|Центр по приёму беженцев на Лампедузе}}, а адтуль размяркоўвалі ў іншыя месцы. У Еўропе многія разлічвалі жыць за кошт дапамог і льгот, толькі малая частка імкнулася працаўладкавацца і інтэгравацца<ref>[https://www.bbc.com/russian/features-51501662 Мигранты в Германии: права ли была Меркель, открыв двери сотням тысяч беженцев?] // Русская служба Би-би-си, 24 августа 2020</ref>. Наплыў бежанцаў з Афрыкі праз Лівію, а таксама з Блізкага Усходу праз Турцыю спарадзіў у Еўрапейскім Саюзе найцяжэйшы крызіс, які суправаджаўся павелічэннем патоку бежанцаў, спрэчкамі вакол міграцыйнай палітыкі і напружанасцю паміж еўрапейскім і прышлым насельніцтвам<ref>[https://iq.hse.ru/news/204070771.html Что думают о мигрантах в Европе]</ref><ref>{{Cite web |url=http://svom.info/entry/635-evropejskij-migracionnyj-krizis-problemy-i-perspek/ |title=Европейский миграционный кризис: проблемы и перспективы |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624201439/http://svom.info/entry/635-evropejskij-migracionnyj-krizis-problemy-i-perspek/ |archive-date=24 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://topworldnews.ru/2013/10/22/migranty-prodolzhayut-pribyvat-k-yuzhnym-rubezham-italii/ Мигранты продолжают прибывать к южным рубежам Италии]</ref><ref>{{Cite web|url=https://expert.ru/2016/04/18/italiya-boitsya/|title=Африка течет через Альпы|access-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923194104/http://expert.ru/2016/04/18/italiya-boitsya/|archive-date=23 верасня 2016|url-status=dead}}</ref>. Першы міграцыйны «ўдар» прыйшоўся на пачатак 2011 года (за тры месяцы), калі па Міжземным моры было перапраўлена 18 тысяч чалавек<ref>[http://zn.ua/POLITICS/berluskoni_predlagaet_nominirovat_ostrov_lampeduza_na_nobelevskuyu_premiyu_mira.html Берлускони предлагает номинировать остров Лампедуза на Нобелевскую премию мира ]</ref>. У 2013 годзе колькасць мігрантаў узрасла да 43 тысяч<ref>[http://www.imemo.ru/index.php?page_id=502&id=1634 Нелегальные мигранты: новые подходы к решению старой проблемы]</ref>. У 2014 годзе гэтая лічба ўзрасла яшчэ ў чатыры разы і дасягнула 218 тысяч<ref name="tr">{{Cite web |title=Европа разруливает новое нашествие |url=http://www.novayagazeta.ru/politics/68214.html |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150831130517/http://www.novayagazeta.ru/politics/68214.html |archive-date=31 жніўня 2015 |url-status=dead }}</ref> (пры тым, што ўсяго ў той год у ЕС прыбыло 276 тысяч мігрантаў<ref>[http://tass.ru/proisshestviya/1914161 В 2014 году в ЕС прибыли более 276 тысяч нелегалов]</ref>). У 2016 годзе 181 000 мігрантаў (у асноўным з Афрыкі) прыбылі ў Італію на плытах і судах сумнеўнай якасці<ref>{{Cite news|title=Число мигрантов за 2016 год|url=https://usa.one/2017/01/chislo-migrantov-pogibshix-v-sredizemnom-more-rastet/|work=USA.one}}</ref>. Лівійскі шлях уяўляе найбольшую небяспеку, паколькі судны кантрабандыстаў неаднаразова церпяць крушэнні ў Міжземным моры, што прыводзіць да гібелі людзей<ref>[http://ria.ru/infografika/20150825/1206398197.html Откуда и куда направляются нелегальные мигранты] // [[РИА Новости]] Инфографика</ref>. Ахвярамі маршруту мігрантаў у 2013 годзе сталі 600 чалавек<ref name="tr"/>, а ў 2014 годзе гэтая лічба падскочыла да 3,5 тысяч<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1917109 Генсек ООН сравнил гибель мигрантов в Средиземном море с кораблекрушением «Титаника»]</ref>. Адна з першых страшных трагедый адбылася 3 кастрычніка 2013 года, калі у патанулым ля берагоў [[Лампедуза|Лампедузы]] судне загінула 274 бежанца<ref>[http://zn.ua/WORLD/glavu-evrokomissii-vstretili-na-perezhivshey-tragediyu-lampeduze-krikami-pozor-130629_.html Главу Еврокомиссии встретили на пережившей трагедию Лампедузе криками «Позор!»]</ref>. 19 красавіка 2015 года толькі за адно караблекрушэнне ў сіцылійскай праліве ў 100 км ад лівійскага берага загінула 850 мігрантаў (больш, чым за ўвесь 2013)<ref>[http://zn.ua/WORLD/chislo-zhertv-krusheniya-sudna-v-sredizemnom-more-sostavilo-850-chelovek-prokuratura-italii-173710_.html В результате крушения судна в Средиземном море утонуло 850 человек — прокуратура Италии]</ref>. Літаральна за тыдзень да трагедыі ў Міжземным моры загінула яшчэ 400 мігрантаў<ref>[http://zn.ua/WORLD/zhertvami-krusheniya-sudna-v-sredizemnom-more-stali-400-chelovek-172985_.html Жертвами крушения судна в Средиземном море стали 400 человек]</ref>. У 2016 годзе, па даных Міжнароднай арганізацыі па пытаннях міграцыі, зарэгістравана амаль 5000 смерцяў. У лютым 2017 года на ўзбярэжжы Міжземнага мора непадалёк ад горада Эз-Завія былі выкінуты цела 74 бежанцаў з Афрыкі. Сярод іх няма ніводнага, хто выжыў. Хутчэй за ўсё загінула значна больш бежанцаў, так як на беразе была знойдзена разарваная гумавая лодка, на якой звычайна перавозяць да 120 чалавек<ref>{{Cite news|title=Тела 74 мигрантов были выброшены на берег Ливии|url=https://usa.one/2017/02/tela-74-migrantov-byli-vybrosheny-na-bereg-livii/|work=USA.one}}</ref>. Варта адзначыць, што незаконная міграцыя праз Міжземнае мора існавала і да 2011 года, але пасля сітуацыя пагоршылася, паколькі стрымліваючым фактарам быў дастаткова высокі ўзровень жыцця ў самой Лівіі часоў рэжыму Кадафі, куды першапачаткова імкнуліся бежанцы<ref>[http://www.aif.ru/incidents/1493681 Европа или смерть. Средиземное море стало «кладбищем» нелегальных мигрантов]</ref>. У свой час, у 2010 годзе, Кадафі папярэджваў краіны ЕС пра пагрозу міграцыі, прасіў грошы і прапаноўваў супрацоўніцтва, аднак еўрапейскія лідары праігнаравалі гэтыя прапановы<ref>[http://www.utro.ru/articles/2010/12/01/940949.shtml Каддафи пригрозил Европе мигрантами]</ref>. === Звязаныя канфлікты === З-за пачатку хваляванняў адбылася дэстабілізацыя не толькі ў самой Лівіі, але ў некаторых іншых краінах рэгіёну. У прыватнасці, [[туарэгі]], якія ваявалі за Кадафі і беглі потым ад рэпрэсій паўстанцаў у [[Малі]], паднялі там [[Туарэгскае паўстанне (2012—2014)|паўстанне]] і ўзялі пад кантроль большую частку яе тэрыторыі, стварыўшы там самаабвешчаную дзяржаву [[Азавад]]<ref>{{Cite web |url=http://txt.rus.newsru.ua/world/21feb2012/mali.html |title=Последствия ливийской войны: бывшие сторонники Каддафи захватывают города в Мали |access-date=2012-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140311200733/http://txt.rus.newsru.ua/world/21feb2012/mali.html |archive-date=2014-03-11 |url-status=dead }}</ref>. Незалежнасць туарэгі жадалі атрымаць даўно. У 1990—1995 і 2007—2009 гадах у паўночных раёнах Нігера і Малі адбыліся ўзброеныя выступленні, якія былі паспяхова падушаныя ўладамі, а туарегскія паўстанцы эмігравалі ў Лівію, дзе ўвайшлі ў склад лівійскай арміі<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/products/janes/defence-security-report.aspx?ID=1065932249&channel=security|title=JTIC Brief: MNLA re-awakens Tuareg separatism in Mali|date=2 February 2012|publisher=Jane's Information Group|access-date=2012-02-04|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20121208220008/http://www.janes.com/products/janes/defence-security-report.aspx?ID=1065932249&channel=security|archive-date=2012-12-08}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-16643507|title=Dozens of Tuareg rebels dead in Mali clash, says army|date=20 January 2012|work=[[BBC]]|access-date=2012-02-04}}</ref>. Плямёнам не ўдалося адстаяць незалежнасць, і ў 2013 годзе, шмат у чым дзякуючы {{нп3|Аперацыя «Сервал»|французскаму ўмяшанню|fr|Opération Serval}}, туарэгі пацярпелі паражэнне. У той жа час, як і ў Лівіі, ваенныя дзеянні прыцягнулі ўвагу тэрарыстычных арганізацый, і на змену туарэгам прыйшлі баевікі [[Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба|АКСІМ]] і {{нп3|Ансар ад-Дзін||ar|أنصار الدين}}. У сваю чаргу на тэрыторыі Лівіі разгараўся [[Канфлікт ва Убары|тэрытарыяльны канфлікт]] туарэгаў з [[тубу]] за кантроль над горадам [[Аўбары|Убары]], размешчаным паблізу Себхі<ref name="VICE">{{Cite web|url=https://www.vice.com/en_us/article/43my43/in-a-southern-libya-oasis-a-proxy-war-engulfs-two-tribes|title=In a Southern Libya Oasis, a Proxy War Engulfs Two Tribes|last=Murray|first=Rebecca|date=2015-06-07|website=Vice|language=en|access-date=2020-01-15}}</ref><ref name="aljazeera">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2015/06/tuareg-tebu-fight-proxy-battle-southwest-libya-150610115006475.html|title=Tuareg and Tebu fight proxy battle in southwest Libya|website=www.aljazeera.com|access-date=2020-01-15}}</ref>. Сутычкі пачаліся ў верасні 2014 года. Тады арабскае племя аўлада суліман, вораг тубу, падтрымала туарэгаў і разам з імі заняла пазіцыі на гары Тэндзі на поўнач ад горада, у той час як тубу ўзялі ўсходнюю частку горада і прылеглыя перадгор’і, адрэзаўшы ўсходнюю дарогу, якая вядзе да крэпасці Себха, занятай туарэгамі<ref>{{Cite web|url=https://www.vice.com/en_us/article/wjayz4/heavily-armed-and-with-no-economy-this-town-is-libya-in-a-nutshell|title=Heavily Armed and With No Economy, This Town Is Libya in a Nutshell|last=Murray|first=Rebecca|date=2016-06-03|website=Vice|language=en|access-date=2020-01-15}}</ref>. Па меры развіцця канфлікту абодва бакі атрымалі падмацаванне. Тубу мабілізавалі некалькі соцень супляменнікаў з суседніх Чада і Нігера, а таксама завербавалі байцоў з Судана. Туарэгі правялі мабілізацыю ў гарадах {{нп3|Гат||ar|غات}} і Себха, накіраваўшы некалькі сотняў байцоў ва Убары<ref name="smallarms">[http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/T-Briefing-Papers/SAS-SANA-BP-Ubari.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200719224106/http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/T-Briefing-Papers/SAS-SANA-BP-Ubari.pdf|date=19 ліпеня 2020}}</ref>. 23 лістапада 2015 года пры пасрэдніцтве Катара ўсталяваны рэжым спынення агню паміж плямёнамі; абедзве групы пагадзіліся выйсці з Убары і дазволіць арабам з племені хасаўна ўвайсці ў горад, каб выступіць у ролі міратворцаў<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/libya-security-tribes-idUSL8N13I35S20151123|title=Warring tribes in southern Libya sign peace deal|date=2015-11-23|work=Reuters|access-date=2020-01-15|language=en}}</ref><ref name=middeast>{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libyas-south-elders-talk-peace-soldiers-fight|title=In Libya's south the elders talk peace, but the soldiers fight on|website=Middle East Eye|language=en|access-date=2020-01-15}}</ref>. У сакавіку 2017 года прадстаўнікі туарэгаў, тубу і аўлада суліман падпісалі мірны дагавор у [[Рым]]е ў якасці замены для няўдалага спынення агню 2015 года, усталяванага Катарам<ref>{{Cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/03/30/tebu-tuareg-and-awlad-suleiman-make-peace-in-rome/|title=Tebu, Tuareg and Awlad Suleiman make peace in Rome|website=Libya Herald|language=en-US|access-date=2020-01-15}}</ref>. У лютым 2019 года варагуючыя плямёны часова аб’ядналіся пад пачаткам УНЗ і яго туарэгскім камандзірам генералам Алі Кана, каб прыпыніць прасоўванне арміі фельдмаршала Халіфа Хафтара ў Фецане<ref>{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/feuding-tribes-unite-new-civil-war-looms-libyas-south|title=Feuding tribes unite as new civil war looms in Libya's south|website=Middle East Eye|language=en|access-date=2020-01-15}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Рэвалюцыя ў Тунісе (2010—2011)]] * [[Рэвалюцыя ў Егіпце (2011)]] * [[Грамадзянскія пратэсты ў Сірыі (2011)]] * [[Другая халодная вайна]] * [[Іракскі канфлікт]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Интервенция США и НАТО в Ливии и её последствия для Сирии, Ирана, Кавказа: русский взгляд [Текст] / А. Д. Цыганок ; Ин-т диаспоры и интеграции (Ин-т стран СНГ). — Москва : АИРО-XXI, 2012. — 447 с. : ил., карт., табл.; 21 см. — (Серия «Современная история: русский взгляд»). ISBN 978-5-94293-032-5 (в пер.) {{ref-ru}} * Denis M. Tull, Wolfram Lacher [http://www.swp-berlin.org/fileadmin/contents/products/studien/2012_S08_lac_tll.pdfDie Folgen des Libyen-Konflikts für Afrika] // SWP-Studie Berlin 2012 ISSN 1611-6372. {{ref-de}} * Forte M. C. Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9. {{ref-en}} * Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., Юрьев А. И. [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с. {{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «Эхо Москвы», 20.03.2011 {{ref-ru}} * [http://lenta.ru/articles/2014/09/05/libya/ Пророчество Полковника] // Лента.ру, 10.09.2014 {{ref-ru}} * [https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/Libya/libya.pdf Country Analysis Brief: Libya] // US Energy Information Administration, 19.11.2015 {{ref-en}} * [https://ria.ru/20160215/1372910230.html Гражданская война в Ливии] // РИА Новости 15.02.2016 {{ref-ru}} * [https://www.dailysabah.com/africa/2019/06/22/post-gadhafi-libya-crippled-by-continuous-clashes-political-instability Post-Gadhafi Libya: Crippled by continuous clashes, political instability] // Daily Sabah, 22.06.2019 {{ref-en}} * [https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ Immediate and permanent ceasefire agreement throughout Libya signed in Geneva] // Libya Herald, 23.10.2020 {{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Добры артыкул}} {{Артыкул года|2021}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] [[Катэгорыя:XXI стагоддзе ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Крызісы]] 6mzqbnrfbr4e8ghzpdwwfmwppr0prwf Ліпаўскі сельсавет 0 627017 5134805 4719758 2026-05-01T23:49:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134805 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ліпаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Калінкавіцкі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ліпаў]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1260 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лі́паўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Ліпаў]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Калінкавіцкага раёна [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Ліпава (Калінкавіцкі раён)|Ліпава]]. 21 жніўня 1925 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Хаміцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён, 1924—1925)|Хаміцкага сельсавета]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Калінкавіцкім раёне БССР. З 27 верасня 1930 года ў [[Мазырскі раён|Мазырскім раёне]], з 12 лютага 1935 года ў [[Даманавіцкі раён|Даманавіцкім раёне]] БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года ў складзе [[Васілевіцкі раён|Васілевіцкага раёна]] [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. Пасля вайны цэнтрам сельсавета стала вёска [[Мнагаверш]] (з 12 ліпеня 1965 года — [[Міроненкі]]<ref>Указ Презідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 12 ліпеня 1965 г. № 263 Аб перайменаванні вёсак Мнагаверш, Рылавічы, Каўбасічы і Блудзін Калінкавіцкага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 24 (1104).</ref>). З 8 студзеня 1954 года ў складзе Гомельскай вобласці. З 16 верасня 1959 года ў складзе Калінкавіцкага раёна. 15 жніўня 1974 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Ліпава<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. 28 снежня 2005 года цэнтр сельсавета перайменаваны ў Ліпаў. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1543 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 96,6 % — [[беларусы]], 2,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1260 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ліпаўскі сельсавет}} {{Калінкавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Ліпаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мазырскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Даманавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Васілевіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] juu2stbzrzndz8kv68p3j6df8v4t9x9 Мака (індзейцы) 0 629935 5134895 3544162 2026-05-02T10:47:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134895 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Мака <br /> (''qʷi·qʷi·diččaq'') | image = [[Выява:Makah Indian Whalers 1910.jpg|300 px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Фота [[1910]] г.<small> | poptime = 2600 (2020 г.) | popplace = [[Вашынгтон (штат)]] | langs = мака | rels = [[анімізм]], [[татэмізм]], [[хрысціянства]] | related = [[нутка (народ)|нутка]], [[дытыдач]] }} '''Мака''' ({{lang-en|makah}}; саманазва: ''qʷi·qʷi·diččaq'' «людзі высокіх скал») — [[індзейцы|індзейскі]] народ, карэнныя жыхары паўночнага захаду [[ЗША|амерыканскага]] штата [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]]. Агульная колькасць (2020 г.) — 2600 чал.<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/13233/US Makah in United States]</ref> Мака пмаюць агульнае паходжанне з індзейцамі [[нутка (народ)|нутка]] і [[дытыдач]], якія насяляюць суседні [[Канада|канадскі]] востраў [[Ванкувер (востраў)|Ванкувер]]. [[Археалагічныя даследаванні]] паказваюць, што іх [[археалагічная культура|культура]] лакалізуецца ў штаце Вашынгтон на працягу апошніх 3800 гадоў. Назва '''мака''' была дадзена ім суседзямі-[[Прыбярэжныя салішцы|салішцамі]] і значыць «багатыя ежай». Да прыходу еўрапейцаў асноўнымі заняткамі мака былі [[рыбалоўства]], здабыча [[кіты|кітоў]] і [[збіральніцтва]]. Яны насялялі 5 буйных [[вёска|вёсак]]. Багацце [[прырода|прыродных]] рэсурсаў дазволіла мака стварыць [[грамадства]], дзе кожны чалавек меў свой сацыяльны ранг. На вяршыні сацыяльнай лесвіцы стаялі гаспадары пашыраных [[сям'я|сем'яў]], што займалі асобныя вялікія хаціны. Дарослыя мака маглі выбіраць, жыць сярод сваякоў бацькі або маці, паколькі ў сем'яў таксама меўся свой сацыяльны ранг. Мака мелі ўяўленне пра асабістае багацце, спецыялізацыю ў [[рамяство|рамеснай]] і [[вайна|ваеннай]] справе. Вылучаўся пласт [[рабства|рабоў]], сярод якіх пераважалі ваеннапалонныя. Вядома, што ў [[1834]] г. мака ператварылі ў рабоў некалькі [[Японія|японскіх]] маракоў, выратаваных падчас шторму. Першы зафіксаваны кантакт з еўрапейцамі адбыўся ў [[1788]] г., калі землі мака наведала экспедыцыя [[Джэймс Кук|Дж. Кука]]. У [[1792]] г. [[Іспанія|іспанцы]] заснавалі тут калонію, але былі вымушаны праз год пакінуць яе з-за канфлікта з тубыльцамі. Тым не меней, мака паспяхова гандлявалі з еўрапейскімі здабытчыкамі футра і кітабоямі. У [[1852]] г. мака моцна пацярпелі ад эпідэміі [[Натуральная воспа|воспы]]. Гэта вымусіла прадстаўнікоў народа падпісаць у [[1855]] г. дагавор з [[ЗША]], згодна якому іх тэрыторыі былі вылучаны ў [[індзейская рэзервацыя|рэзервацыю]]. У [[1862]] г. федэральны ўрад адчыніў школу. Першы настаўнік Джэймс Свон склаў навуковае [[этнаграфія|этнаграфічнае]] апісанне народа. Аднак, як высветлілася пазней археолагамі і [[культурная антрапалогія|антраполагамі]], у ім мелася шмат памылак. Мака паспяхова асвоіліся ва ўмовах [[Рыначная эканоміка|рынкавай эканомікі]]. У [[1936]] г. яны прынялі сваю [[Канстытуцыя|Канстытуцыю]], якая гарантавала ўнутраную аўтаномію. Разам з гэтым, амерыканскія ўлады імкнуліся да [[асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] індзейцаў, што прывяло да страты значнага пласта традыцыйнай культуры. У 1970-я гг. з'явіўся рух мака за адраджэнне культурных традыцый. Яго прыхільнікі першапачаткова арыентаваліся на працу Дж. Свона, што стала прычынай некаторых недарэчнасцей у развіцці мясцовага [[мастацтва]]. Важным здабыткам мака стала атрыманне міжнароднага дазволу на здабычу кітоў<ref>[https://www.fisheries.noaa.gov/west-coast/makah-tribal-whale-hunt Makah Tribal Whale Hunt]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У нашы дні большасць мака працягвае жыць у рэзервацыі, дзе падтрымліваюцца традыцыйныя формы гаспадаркі і [[турызм]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Makah}} * [https://makah.com Neah Bay, Washington: Welcome - Makah Tribe] * [https://content.lib.washington.edu/aipnw/renker.html The Makah Tribe: People of the Sea and the Forest] * [http://www.native-languages.org/makah_culture.htm Native Americans: Makah Indian History and Culture] [[Катэгорыя:Народы ЗША]] [[Катэгорыя:Індзейцы Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Вашынгтон (штат)]] nj4cx7c0heeqvhe2nqhdj6mqjppq0sd Бакаларава 0 631482 5134605 5117042 2026-05-01T13:43:55Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перайменаваў старонку [[Бакалажэва]] у [[Бакаларава]] па-над перасылкай: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134603#Вынік 3]] 5117042 wikitext text/x-wiki {{перанесці|Бакаларава}} {{НП-Польшча |статус = Вёска |выява = Kościół pw. św. Jakuba Apostoła w Bakałarzewie.JPG |подпіс = Касцёл Святога Якуба |ваяводства = Падляскае |павет = Сувальскі |гміна = Бакалажэва (гміна) |гміна_назва = Бакалажэва }} '''Бакаларава'''<ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 86.</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B/aSoWAQAAMAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0&dq=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0&printsec=frontcover|загаловак=Беларускі гістарычны агляд|год=2008|выдавецтва=Наша Ніва|старонак=452}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/towns/vaverka/%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0_%D1%96_%D1%80%D0%BE%D0%B4_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%83%D1%86%D1%8F%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html|title=Pawet: Ваверка і род Клаўсуцяў на Лідчыне|website=pawet.net|access-date=2026-03-25}}</ref>, таксама '''Бакалажэва'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Bakałarzewo}}) — [[вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], за 19 км на захад ад [[Сувалкі|Сувалак]] і за 114 км на поўнач ад [[Беласток]]а, на рацэ [[Распуда|Распудзе]]. Уваходзіць у склад [[Сувальскі павет|Сувальскага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]], сядзіба вясковай [[Бакалажэва (гміна)|гміны Бакалажэва]]. == Назва == Назва Бакаларава паходзіць ад мянушкі Мікалая Рачковіча «Бакалара», аднаго з заснавальнікаў паселішча. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Bakałarava-Filipaŭ-Pierarośla. Бакаларава-Філіпаў-Пераросьля (1655).jpg|200px|thumb|злева|Бакаларава на карце 1655 года]] Мястэчка было заснавана ў пачатку XVI стагоддзя пад назвай Даўспруда Бакаралаўская або Бакалараўшчына. Яно ўваходзіла ў склад [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павета]] [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]]. У другой палове XVI стагоддзя мястэчка ўжо ўпамінаецца пад назвай Бакаларава. Да 1558 года Бакаларава атрымала [[магдэбургскае права]]. У 1609 годзе [[Мікалай Вольскі (кашталян віцебскі)|Мікалай Вольскі]] фундаваў стварэнне касцельнага алтара (захоўваецца ў касцёле Святога Якуба). У другой палове XVII стагоддзя Бакаларава перайшло ў валоданне [[Хлявінскія|Хлявінскіх]]<ref>Naruszewicz T. Miejscowości ziemi bakałarzewskiej. — Bakałarzewo, 2014. S. 20—24.</ref>, у XVIII стагоддзі — да Цемналонскіх. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1795 годзе Бакаларава апынулася ў складзе [[Прусія|Прусіі]], у 1807 годзе згодна з [[Тыльзіцкі мірны дагавор|Тыльзіцкім мірным дагаворам]] — у складзе [[Герцагства Варшаўскае|Герцагства Варшаўскага]], з 1815 года — у [[Царства Польскае|Царстве Польскім]], залежным ад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Сейненскі павет (Аўгустоўская губерня)|Сейненскім павеце]] [[Аўгустоўская губерня|Аўгустоўскай губерні]]. У 1870 мястэчка было пазбаўлена гарадскіх правоў. Да 1880 колькасць будынкаў дасягнула 103. === Найноўшы час === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам 1921 года]] Бакаларава апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з 4 верасня 1939 да 1945 года Бакаларава знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйха]]. У 1973 годзе вёска стала сядзібай вясковай гміны. У 1975—1998 гадах Бакаларава ўваходзіла ў склад [[Сувальскае ваяводства|Сувальскага ваяводства]]. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': ~1880 год — 1554 чал.<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1|84|Bakałarzewo|Chlebowski B.}}</ref> * '''XX стагоддзе''': 1929 год — 705 чал. * '''XXI стагоддзе''': 2019 год — 872 чал. == Славутасці == * Касцёл Святога Якуба (1936) * Млын (XIX ст.) * Могілкі: старыя каталіцкія, іўдзейскія == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} c93btr63rwzqajmcz7ewsg3qmv2osvt 5134607 5134605 2026-05-01T13:44:06Z MocnyDuham 99818 [[Адмысловае:PermanentLink/5134603#Вынік 3]] 5134607 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = Вёска |выява = Kościół pw. św. Jakuba Apostoła w Bakałarzewie.JPG |подпіс = Касцёл Святога Якуба |ваяводства = Падляскае |павет = Сувальскі |гміна = Бакалажэва (гміна) |гміна_назва = Бакалажэва }} '''Бакаларава'''<ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 86.</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B/aSoWAQAAMAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0&dq=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0&printsec=frontcover|загаловак=Беларускі гістарычны агляд|год=2008|выдавецтва=Наша Ніва|старонак=452}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/towns/vaverka/%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0_%D1%96_%D1%80%D0%BE%D0%B4_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%83%D1%86%D1%8F%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html|title=Pawet: Ваверка і род Клаўсуцяў на Лідчыне|website=pawet.net|access-date=2026-03-25}}</ref>, таксама '''Бакалажэва'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Bakałarzewo}}) — [[вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], за 19 км на захад ад [[Сувалкі|Сувалак]] і за 114 км на поўнач ад [[Беласток]]а, на рацэ [[Распуда|Распудзе]]. Уваходзіць у склад [[Сувальскі павет|Сувальскага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]], сядзіба вясковай [[Бакалажэва (гміна)|гміны Бакалажэва]]. == Назва == Назва Бакаларава паходзіць ад мянушкі Мікалая Рачковіча «Бакалара», аднаго з заснавальнікаў паселішча. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Bakałarava-Filipaŭ-Pierarośla. Бакаларава-Філіпаў-Пераросьля (1655).jpg|200px|thumb|злева|Бакаларава на карце 1655 года]] Мястэчка было заснавана ў пачатку XVI стагоддзя пад назвай Даўспруда Бакаралаўская або Бакалараўшчына. Яно ўваходзіла ў склад [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павета]] [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]]. У другой палове XVI стагоддзя мястэчка ўжо ўпамінаецца пад назвай Бакаларава. Да 1558 года Бакаларава атрымала [[магдэбургскае права]]. У 1609 годзе [[Мікалай Вольскі (кашталян віцебскі)|Мікалай Вольскі]] фундаваў стварэнне касцельнага алтара (захоўваецца ў касцёле Святога Якуба). У другой палове XVII стагоддзя Бакаларава перайшло ў валоданне [[Хлявінскія|Хлявінскіх]]<ref>Naruszewicz T. Miejscowości ziemi bakałarzewskiej. — Bakałarzewo, 2014. S. 20—24.</ref>, у XVIII стагоддзі — да Цемналонскіх. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1795 годзе Бакаларава апынулася ў складзе [[Прусія|Прусіі]], у 1807 годзе згодна з [[Тыльзіцкі мірны дагавор|Тыльзіцкім мірным дагаворам]] — у складзе [[Герцагства Варшаўскае|Герцагства Варшаўскага]], з 1815 года — у [[Царства Польскае|Царстве Польскім]], залежным ад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Сейненскі павет (Аўгустоўская губерня)|Сейненскім павеце]] [[Аўгустоўская губерня|Аўгустоўскай губерні]]. У 1870 мястэчка было пазбаўлена гарадскіх правоў. Да 1880 колькасць будынкаў дасягнула 103. === Найноўшы час === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам 1921 года]] Бакаларава апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з 4 верасня 1939 да 1945 года Бакаларава знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйха]]. У 1973 годзе вёска стала сядзібай вясковай гміны. У 1975—1998 гадах Бакаларава ўваходзіла ў склад [[Сувальскае ваяводства|Сувальскага ваяводства]]. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': ~1880 год — 1554 чал.<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1|84|Bakałarzewo|Chlebowski B.}}</ref> * '''XX стагоддзе''': 1929 год — 705 чал. * '''XXI стагоддзе''': 2019 год — 872 чал. == Славутасці == * Касцёл Святога Якуба (1936) * Млын (XIX ст.) * Могілкі: старыя каталіцкія, іўдзейскія == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} gdqvb6a8nqey3tj9o8cddaiovedvao5 Магілёўліфтмаш 0 636491 5134834 4978514 2026-05-02T06:15:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134834 wikitext text/x-wiki {{Кампанія |назва = Магілёўліфтмаш |лагатып = |тып = ААТ |лістынг на біржы = |дэвіз = |заснавана = 1966 год |заснавальнікі = |размяшчэнне = [[Магілёў]], [[Праспект Міру (Магілёў)|пр. Міру]], д. 42 |ключавыя фігуры = [[Руслан Барысавіч Страхар|Руслан Страхар]] — Генеральны дырэктар |галіна = [[машынабудаванне]] |прадукцыя = [[ліфт]]ы |абарот = {{Падзенне}}398 мільярдаў [[Беларускі рубель|рублёў]] (-6,3%; 2009; 142 мільёны [[$]]) |аперацыйны прыбытак = {{Рост}}101 млрд руб. (2009; 36 млн $) |чысты прыбытак = {{Рост}}99,3 млрд руб (2009; 35,4 млн $) |лік супрацоўнікаў = 4498 (31.12.2017) |матчына кампанія = [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь]] |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = [http://www.liftmach.by www.liftmach.by] }} [[Файл:Вид сверху МЛМ.jpg|thumb|Панарама ААТ Магілёўліфтмаш]] [[Файл:Эскалатор поэтажный.jpg|thumb|Першы эскалатар, выпушчаны ААТ Магілёўліфтмаш у 2017 годзе.]] [[Файл:Отделка лифтов 6.jpg|thumb|Пасажырскі ліфт, вытворчасці ААТ «Магілёўліфтмаш».]] [[Файл:Цех мелатоконструкций МЛМ.jpg|thumb|Цэх металаканструкцый ААТ «Магілёўліфтмаш».]] '''ААТ «Магілёўліфтмаш»''' — прадпрыемства па вытворчасці ліфтоў, заснаванае ў 1966 годзе ў Магілёве<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 6 лютага 2012|url = http://library.mogilev.by/kray/Econom/R15j.html|title = Магілёўскі завод ліфтавага машынабудавання|format = |work = |publisher = Магілёўская абласная бібліятэка|language = |postscript = }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Вырабляе пасажырскія, [[катэдж]]ныя, бальнічныя і грузавыя ліфты грузападымальнасцю да 6300 [[кілаграм]] і хуткасцю да 2 метраў за секунду. Акрамя ліфтоў вырабляе эскалатары і траволаторы, платформы для фізічна аслабленых асоб, будаўнічыя пад’ёмнікі, мульчыроўщыкі, спажывецкія тавары. Мае зборачныя вытворчасці і прадстаўніцтвы ў [[Казахстан]]е ([[Паўладар]]), Расіі ([[Кстова]], [[Ніжагародская вобласць]]; [[Масква]]; [[Пецярбург]]) і Украіне ([[Вышгарад]], [[Кіеўская вобласць]]). З 2014 года ААТ «Магілёўліфтмаш» стала кіруючай кампаніяй холдынгу «Магілёўліфтмаш». У склад холдынгу ўваходзяць наступныя прадпрыемствы: ААТ «Магілёўліфтмаш» (г. Магілёў); ААТ «[[Электрарухавік (завод)|Магілёўскі завод „Электрарухавік“]]» (г. Магілёў); ААТ «[[Зеніт (завод)|Зеніт]]» (г. Магілёў); ААТ «[[Ветразь (завод)|Завод „Ветразь“]]» (Віцебская вобласць, Докшыцкі раён, г.п. [[Бягомль]]). У 2014 годзе прадпрыемства прадало 11 тысяч ліфтаў, у 2015 — 10 тысяч, у 2016 і 2017 — больш за 12 тысяч. Большасць продажаў, а менавіта 66 %, прыпадае на Расію, 19,2 % — на Беларусь, 7,7 % — ва Украіну, 5,6 — на Казахстан. Астатнія ліфты былі рэалізаваны ў [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літве]], [[Азербайджан]]е і іншых краінах (дадзеныя на 2017 год). == Кіраўнікі == * [[Барыс Віктаравіч Кавалеўскі|Барыс Кавалеўскі]] — (2014—2025); * [[Руслан Барысавіч Страхар|Руслан Страхар]] — (з 2025). {{Зноскі}} == Спасылкі == [http://www.liftmach.by www.liftmach.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181119042755/http://liftmach.by/ |date=19 лістапада 2018 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Магілёва]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнічыя кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Праспект Міру (Магілёў)]] [[Катэгорыя:1966 год у Магілёве]] t0gwhb1c7q47tcpyyd3q7y8as0ptzcz Лылойцінскі сельсавет 0 636754 5134540 4791496 2026-05-01T12:00:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134540 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лылойцінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Смаргонскі раён]] |Уключае = 15 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лылойці]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]],</br>[[17 лістапада]] [[1986]] |Скасаванне = [[16 ліпеня]] [[1960]],</br>[[28 сакавіка]] [[2016]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 676 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лыло́йцінскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Лылойці]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Нястанішкаўскі сельсавет''' складзе [[Свірскі раён|Свірскага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Нястанішкі]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Лылойці, сельсавет перайменаваны ў Лылойцінскі<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 31 жніўня 1959 года ў складзе Смаргонскага раёна. З 20 студзеня 1960 года ў Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1960 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Сыраваткінскі сельсавет|Сыраваткінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 ліпеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 20.</ref>. 17 лістапада 1986 года скасаваны Сыраваткінскі сельсавет, 19 населеных пунктаў былі перададзены ў склад [[Жодзішкаўскі сельсавет|Жодзішкаўскага сельсавета]], а з астатніх зноў утвораны Лылойцінскі сельсавет<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>. 28 сакавіка 2016 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Жодзішкаўскі сельсавет|Жодзішкаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D916r0076178&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 28 марта 2016 г. № 131 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Сморгонского района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 676 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm|date=2 кастрычніка 2019}}</ref>, з іх 90,7 % — [[беларусы]], 6,8 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 2,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=28 сакавіка 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. == Склад == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 15 населеных пунктаў: аграгарадок [[Лылойці]], вёскі [[Буякі (Смаргонскі раён)|Буякі]], [[Дабраўляны (Смаргонскі раён)|Дабраўляны]], [[Дзенавішкі]], [[Каробкі (Смаргонскі раён)|Каробкі]], [[Лявонавічы (Смаргонскі раён)|Лявонавічы]], [[Міхнічы (Жодзішкаўскі сельсавет)|Міхнічы]], [[Нястанішкі]], [[Пазборцы]], [[Рымшыненты]], [[Станчыненты]], [[Хведзевічы]], [[Шыманэлі]], хутары [[Лапавойня]], [[Росцішкі]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Лылойцінскі (да 1954 года Нястанішкаўскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Свірскі раён|child|загаловак=Лылойцінскі (да 1954 года Нястанішкаўскі) сельсавет у [[Свірскі раён|Свірскім раёне]] (1940—1959)}} |спіс2 = {{Смаргонскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лылойцінскі сельсавет у [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] (1959—1960, 1986—2016)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Смаргонскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Свірскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1960 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1986 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2016 годзе]] 04pgba7mfe2gvbmuqhjzivcemre4fkm Людскія страты ў Іракскай вайне 0 643820 5134692 5110299 2026-05-01T16:19:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134692 wikitext text/x-wiki [[File:USCasualtiesC130DoverAFB.jpg|thumb|300px|Транспарціроўка загінулых вайскоўцаў ЗША на борце самалёта C-17.]] [[Іракская вайна]] ([[2003]]—[[2011]]) стала адным з найбуйнейшых узброеных канфліктаў пачатку [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]]. У гісторыі [[Ірак]]а гэта другі, пасля [[Ірана-іракская вайна|ірана-іракскай]], па кровапралітнасці канфлікт, а па некаторых падліках нават пераўзыходзіць яе. Для [[ЗША]] і іх саюзнікаў кампанія ў сучаснасці з’яўляецца першай па ліку страт, пераўзыходзячы [[Вайна ў Афганістане (2001—2014)|вайну ў Афганістане]], якая доўжылася нашмат даўжэй. Па мінімальных ацэнках у баявых дзеяннях загінулі 56 799 камбатантаў (25 091 байцоў міжнароднай кааліцыі і саюзных ёй іракскіх сіл, 31 708 байцоў пра-хусейнаўскіх сіл і паўстанцкіх атрадаў) і 97 000 цывільных асоб. Цалкам — 153 000 чалавек. Максімальныя лічбы дасягаюць адзнакі ў некалькі сотняў тысяч або мільён загінуўшых. == Камбатанты == === Міжнародная кааліцыя === [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|Міжнародная кааліцыя]] на чале з ЗША, паводле даных міністэрстваў абароны краін альянсу, а таксама аўтарытэтнага незалежнага інтэрнэт-сайта [[iCasualties.org]], баявыя і небаявыя страты кааліцыі склалі 4804 вайскоўцаў загінулымі, сярод якіх 4 423 (яшчэ 66 амерыканцаў забілі пасля завяршэння аперацыі «Іракская свабода»<ref>{{Cite web |url=http://www.defenselink.mil/news/casualty.pdf |title=Официальная статистика Министерства обороны США от 31 марта 2014 (pdf-файл) |access-date=2009-04-19 |archive-date=2009-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090706234900/http://www.defenselink.mil/news/casualty.pdf |url-status=live }}</ref>) з’яўляюцца байцамі амерыканскай арміі. З гэтых лічб падчас непасрэднага [[Уварванне ў Ірак (2003)|ўварвання]] і баёў з урадавай арміяй рэжыма [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]] былі забіты 172 салдаты іншаземных сіл (139 амерыканцаў і 33 брытанцы<ref>[http://www.icasualties.org/Iraq/ByMonth.aspx "Iraq Coalition Casualties: Fatalities by Year and Month"] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20160206184540/http://icasualties.org/Iraq/ByMonth.aspx |date= 6 February 2016 }} iCasualties.org. {{Retrieved |access-date=1 November 2009}}</ref>)<ref>[http://www.icasualties.org/ iCasualties.org]</ref>. У той жа час, існуюць і іншыя ацэнкі страт, асабліва што датычыцца арміі ЗША. Як заявіў 26 сакавіка 2003 года ўрад Хусейна, толькі за першы тыдзень канфлікту ў баях загінулі каля 700 брытанскіх і амерыканскіх ваенных<ref name="23 сакавіка">[https://www.km.ru/glavnoe/2003/03/26/kommentarii-dnya/crochno-obnaruzheno-sekretnoe-zakhoronenie-amerikanskikh-soldat Срочно! Обнаружено секретное захоронение американских солдат] // Сетевое издание KM.RU, 26 марта 2003</ref><ref>[https://www.newsru.com/world/31mar2003/irak.html Данные Ирака о потерях коалиции: 700 убитых и тысячи раненых] // News.ru, 31 марта 2003</ref>. Згодна з інфармацыяй [[Іракскія паўстанцы|іракскага паўстанцкага руху]], у баях у Фалуджы за 4—30 красавіка і 8—18 лістапада 2004 года загінула 640 «амерыканскіх акупантаў», у той час як іх апаненты прызналі гібель толькі 119 чалавек<ref>Inside Fallujah: The Unembedded Story by Ahmed Mansour</ref><ref>[http://newsru.com/arch/world/18nov2004/afkeel.html Данные повстанцев: в Эль-Фаллудже американцы потеряли 400 человек, есть перебежчики из армии США]</ref>, а падчас дзеянняў снайпероў у Багдадзе за перыяд 2005—2008 гадоў, як сцвярджалі баевікі, налічана 634 забітых ваенных ЗША, дзе кааліцыя пацвердзіла 37<ref>[https://zen.yandex.ru/media/alternateweapons/kak-odin-chelovek-smog-likvidirovat-634-amerikanskih-voennyh-5d643c7d5d636200ace9199d Как? Один человек смог ликвидировать 634 американских военных] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200726122030/https://zen.yandex.ru/media/alternateweapons/kak-odin-chelovek-smog-likvidirovat-634-amerikanskih-voennyh-5d643c7d5d636200ace9199d |date=26 ліпеня 2020 }}</ref>. Паводле даных [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР Ірана]], рэальныя амерыканскія ваенныя страты нібыта ў 2,5 разы больш заяўленых, гэта значыць крыху больш за 11 тыс. чалавек<ref>[https://rg.ru/2019/02/22/ksir-irana-rasskazal-o-realnyh-poteriah-ssha-v-irake-i-afganistane.html КСИР Ирана рассказал о реальных потерях США в Ираке и Афганистане] // RG.RU, 22 феврале 2019</ref>. Некаторыя няўрадавыя назіральнікі казалі пра 10 тысяч чалавек забітымі<ref name="Платаў">[https://ru.m.journal-neo.org/2020/02/06/skol-ko-gibnet-amerikanskih-soldat-na-blizhnem-vostoke-i-zachem/ Сколько гибнет американских солдат на Ближнем Востоке и зачем?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116214934/https://ru.m.journal-neo.org/2020/02/06/skol-ko-gibnet-amerikanskih-soldat-na-blizhnem-vostoke-i-zachem/ |date=16 студзеня 2021 }} // Новое восточное обозрение, 6 февраля 2020</ref><ref>[https://m.lenta.ru/articles/2004/11/10/faluja/ Бои в Фаллудже не прекращаются] // Lenta.ru, 11 ноября 2004</ref><ref>[https://youtu.ru/82Z2HcWEaUU]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Па заяве спецыяліста па [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] Уладзіміра Платава, амерыканскае камандаванне паведамляла пра гібель байца толькі пры ўмове, што ён быў забіты непасрэдна на поле бою, пры гэтым хаваючы факты небаявых страт ці ж нават выдаючы баявыя страты за небаявыя<ref name="Платаў"/>. Таксама сцвярджалася аб неўліку ў афіцыйны спіс страт памерлых у шпіталях і замежных грамадзян, якія ваююць у арміі ЗША. Па паведамленнях, пры гібелі апошніх парой закопвалі ў магілы прама на тэрыторыях баз або ў іх ваколіцах<ref name="23 сакавіка"/><ref>[https://www.sb.by/articles/o-bolshoy-lzhi-i-amerikanskikh-poteryakh-v-irake.html О большой лжи и американских потерях в Ираке] // Издательский дом «Беларусь сегодня», 3 ноября 2005</ref><ref>[https://riafan.ru/1249887-kak-pentagon-godami-skryval-poteri-ssha-v-irake-i-afganistane «Если погибший военнослужащий не является гражданином США, он может быть захоронен прямо на территории военной базы — подобная братская могила была найдена, в частности, на эвакуированной базе США под Багдадом»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200411224516/https://riafan.ru/1249887-kak-pentagon-godami-skryval-poteri-ssha-v-irake-i-afganistane |date=11 красавіка 2020 }}</ref>. Так, па дадзеных Europa Press, толькі за красавік 2004 года не былі ўлічаны 13 загінулых амерыканскіх вайскоўцаў<ref>[https://korrespondent.net/world/93636-ssha-nesut-rekordnye-poteri-i-prosyat-podkrepleniya-v-irake США несут рекордные потери и просят подкрепления в Ираке] Korrespondent.net, 29 апреля 2004</ref>. Такім чынам, зыходзячы з розных крыніц, усяго замежны ваенны кантынгент страціў як мінімум 4804 чалавек забітымі, сярод якіх:<div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * {{Сцягафікацыя|ЗША}}: 4 489 альбо больш * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}: 179 альбо больш * {{Сцягафікацыя|Італія}}: 33 * {{Сцягафікацыя|Польшча}}: 23 * {{Сцягафікацыя|Украіна}}: 18 * {{Сцягафікацыя|Балгарыя}}: 13 * {{Сцягафікацыя|Іспанія}}: 11 * {{Сцягафікацыя|Данія}}: 7 * {{Сцягафікацыя|Сальвадор}}: 5 * {{Сцягафікацыя|Грузія}}: 5 * {{Сцягафікацыя|Славакія}}: 4 * {{Сцягафікацыя|Румынія}}: 3 * {{Сцягафікацыя|Латвія}}: 3 * {{Сцягафікацыя|Аўстралія}}: 2 * {{Сцягафікацыя|Эстонія}}: 2 * {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}}: 2 * {{Сцягафікацыя|Тайланд}}: 2 * {{Сцягафікацыя|Венгрыя}}:1 * {{Сцягафікацыя|Казахстан}}: 1 * {{Сцягафікацыя|Чэхія}}: 1 * {{Сцягафікацыя|Азербайджан}}: 1 * {{Сцягафікацыя|Рэспубліка Карэя}}: 1 </div> Таксама трэба адзначыць пра смерць 31 турэцкага сілавіка, якіх звычайна не ўключаюць у страты кааліцыі<ref>[http://www.interfax.ru/news.asp?id=2420&sec=1446 Турция объявила о завершении операции в Ираке] // "Интерфакс" от 29 февраля 2008</ref><ref>[http://articles.chicagotribune.com/2004-12-18/news/0412180287_1_mosul-region-turkish-police-officers-fallujah 4 Turkish cops slain in daytime Mosul ambush] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715085126/http://articles.chicagotribune.com/2004-12-18/news/0412180287_1_mosul-region-turkish-police-officers-fallujah |date=15 ліпеня 2014 }} // "Chicago Tribune" от 18 декабря 2004</ref>. === Сілы новага іракскага ўрада === Па некаторых падліках, іракская армія і іншыя сілавыя структуры страцілі 17 690 чалавек забітымі<ref>260 killed in 2003,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm] 15,196 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009),[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 67 killed in March 2009,[https://web.archive.org/web/20120226181744/http://hello.news352.lu/edito-4036-march-violence-claims-252-iraqi-lives.html] 1,100 killed in 2010,[https://web.archive.org/web/20130116094430/http://articles.cnn.com/2011-01-02/world/iraq.casualty.figures_1_iraqi-police-mosul-police-iraqi-troops?_s=PM%3AWORLD] and 1,067 killed in 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4] thus giving a total of 17,690 dead</ref> і яшчэ 1002 байцоў лаяльнага новаму ўраду апалчэння «[[Сыны Ірака]]»<ref>{{cite web |author=Greg Bruno |url=http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |title=Finding a Place for the 'Sons of Iraq' |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |archive-date=10 December 2016}}</ref>. Разам з тым як мінімум 24 байцоў [[Курды|курдскай]] [[Пешмерга|Пешмергі]], саюзнай да замежнікаў і новага ўрада, былі забіты падчас уварвання<ref name="fsu">[http://etd.lib.fsu.edu/theses/available/etd-11142005-144616/unrestricted/003Manuscript.pdf Willing to face Death: A History of Kurdish Military Forces – the Peshmerga – from the Ottoman Empire to Present-Day Iraq (page 67)] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20131029191132/http://etd.lib.fsu.edu/theses/available/etd-11142005-144616/unrestricted/003Manuscript.pdf |date= 29 October 2013 }}, Michael G. Lortz</ref> === Прыватныя ваенныя кампаніі === Станам на сакавік 2011 года агульная колькасць страт сярод супрацоўнікаў [[Прыватная ваенная кампанія|прыватных ваенных кампаній]] ацэньваецца ў 1537 забітых<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/politicsNews/idUSN0318650320070703?sp=true |title=In outsourced U.S. wars, contractor deaths top 1,000 &#124; Politics |publisher=Reuters |date=2007-07-03 |accessdate=2009-01-30}}</ref><ref name="ncdsv">{{Cite web |url=http://www.ncdsv.org/images/WI_US-and-Coalition-Casualties-in-Iraq-and-Afghanistan_6-6-2011.pdf |title=US and Coalition Casualties in Iraq and Afghanistan, Catherine Lutz, Watson Institute, Brown University, June 6, 2011 |access-date=13 кастрычніка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918113408/http://www.ncdsv.org/images/WI_US-and-Coalition-Casualties-in-Iraq-and-Afghanistan_6-6-2011.pdf |archivedate=18 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Галоўным чынам гэта грамадзяне ЗША, Вялікабрытаніі і Турцыі. Аднак ёсць і з краін, якія не прымалі непасрэднага ўдзелу ў канфлікце, да прыкладу, [[Расія]], [[Кітай]], [[Малдова]], [[Аўстрыя]], [[Германія]], [[Бразілія]] і іншыя. === Сілы ўрада Садама Хусейна === Зыходзячы з розных ацэнак, вясной 2003 года армія прэзідэнта С. Хусейна страціла 5 388<ref>[http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#10.%20Karbala,%20Karbala%20gap,%20and%20north%20to%20Baghdad] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090902092036/http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#10.%20Karbala,%20Karbala%20gap,%20and%20north%20to%20Baghdad |date=2 верасня 2009 }} // comw.org</ref>—45 000<ref>[https://www.theguardian.com/usa/story/0,12271,965235,00.html "Body counts"]. By Jonathan Steele. ''[[The Guardian]]''. 28 May 2003.</ref> чалавек забітымі. === Іракскія паўстанцы === Інфармацыя аб стратах баевікоў ад іх саміх амаль адсутнічае, але, па даных кааліцыі, атрады паўстанцкага руху панеслі страты ў 26 320—27 000 забітых<ref> 597 killed in 2003,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2007-09-26-insurgents_N.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110428200503/http://www.usatoday.com/news/world/iraq/2007-09-26-insurgents_N.htm |date=April 28, 2011 }}, 23,984 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009), [https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730184028/http://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq |date=July 30, 2013 }} 652 killed in May 2004,[http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202190922/http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/ |date=December 2, 2010 }} 45 killed in March 2009,[http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903190008/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument |date=September 3, 2009 }} 676 killed in 2010,[https://www.bloomberg.com/news/2010-12-30/iraq-civilian-deaths-drop-for-third-year-as-toll-eases-after-u-s-drawdown.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140804181246/http://www.bloomberg.com/news/2010-12-30/iraq-civilian-deaths-drop-for-third-year-as-toll-eases-after-u-s-drawdown.html |date=August 4, 2014 }} 366 killed in 2011 (with the exception of February), [http://news.theage.com.au/breaking-news-world/jan-iraq-death-toll-highest-in-four-months-20110201-1ac9m.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714071733/http://news.theage.com.au/breaking-news-world/jan-iraq-death-toll-highest-in-four-months-20110201-1ac9m.html |date=July 14, 2014 }}[http://www.upi.com/Top_News/World-News/2011/04/03/Two-US-troops-killed-in-Iraq/UPI-84151301845983/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209184621/http://www.upi.com/Top_News/World-News/2011/04/03/Two-US-troops-killed-in-Iraq/UPI-84151301845983/ |date=February 9, 2015 }}[http://www.spacewar.com/reports/Iraq_monthly_death_toll_falls_in_April_999.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812043950/http://www.spacewar.com/reports/Iraq_monthly_death_toll_falls_in_April_999.html |date=August 12, 2014 }}[http://www.middle-east-online.com/english/?id=46442] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209184820/http://www.middle-east-online.com/english/?id=46442 |date=February 9, 2015 }}{{cite web |url = http://www.thedailynewsegypt.com/death-toll-spikes-for-iraqis-us-troops.html |title = Archived copy |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120111145441/http://www.thedailynewsegypt.com/death-toll-spikes-for-iraqis-us-troops.html |archivedate = January 11, 2012 |accessdate = July 3, 2011 }}[http://web.archive.bibalex.org/web/20111208174352/http://arabia.msn.com/news/middleeast/afp/2011/august/7991554.aspx]{{cite web |url = http://www.nenosplace.com/showthread.php?45792-239-people-killed-in-Iraq-in-August-and-killed-by-the-U.S.-military |title = Archived copy |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120112042255/http://www.nenosplace.com/showthread.php?45792-239-people-killed-in-Iraq-in-August-and-killed-by-the-U.S.-military |archivedate = January 12, 2012 |accessdate = October 22, 2011 }}{{cite web |url = http://gulf-times.com/site/topics/article.asp?cu_no%3D2%26item_no%3D461485%26version%3D1%26template_id%3D37%26parent_id%3D17 |title = Archived copy |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111002182259/http://www.gulf-times.com/site/topics/article.asp?cu_no=2&item_no=461485&version=1&template_id=37&parent_id=17 |archivedate = October 2, 2011 |accessdate = October 15, 2011 }} thus giving a total of 26,320 dead </ref>, з якіх на 2007 год ад 8,6 да 14,1 тысяч загінулі непасрэдна ў баях з замежнымі сіламі<ref>{{Cite web |url=http://iraq.itar-tass.com/?page=article&aid=30214&categID=6 |title=В Ираке за четыре года были уничтожены свыше 19 тыс. бойцов — данные Пентагона |accessdate=2007-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415150049/http://iraq.itar-tass.com/?page=article&aid=30214&categID=6 |archivedate=2009-04-15 |url-status=dead }}</ref>. Адсюль таксама пэўная колькасць байцоў загінула ў сутычках паміж сабой, паколькі супраціў з’яўляўся разнамасным, і яго члены мелі шэраг ідэалагічных і рэлігійных спрэчак. Асабліва гэта тычылася барацьбы [[шыіты|шыітаў]] з [[Суніты|сунітамі]], [[Суфізм|суфітаў]] з [[Салафія|салафітамі]] і [[Іран|праіранскіх]] сіл (прыхільнікаў ісламскай рэспублікі) з [[баас]]істамі (прыхільнікаў зрынутага рэжыму С. Хусейна) == Некамбатанты == === Мірнае насельніцтва === Па ацэнцы брытанскага медыцынскага часопіса The Lancet, да восені 2004 года ахвярамі вайны сталі 98 тыс. іракцаў<ref>{{cite web |title=Mortality before and after the 2003 invasion of Iraq: cluster sample survey |url=http://www.zmag.org/lancet.pdf |author=Les Roberts, Riyadh Lafta, Richard Garfield, Jamal Khudhairi, Gilbert Burnham |lang=en |format=pdf |website=ZMag.org |date=2004-10-29 |accessdate=2019-09-12 |url-status=dead |archiveurl=http://webarchive.loc.gov/all/20051201092157/http://www.zmag.org/lancet.pdf |archivedate=2005-12-01}}</ref>, а да лета 2006 году — 655 тысяч<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(06)69491-9/fulltext]</ref>. Абедзве лічбы ўключаюць непрамыя страты — гэта значыць тых, хто не нарадзіўся ў выніку пагаршэння сістэмы аховы здароўя, інфраструктуры, росту злачыннасці і г. д. Гэтыя лічбы ўключаюць таксама скарачэнне колькасці насельніцтва ў выніку змяншэння нараджальнасці ў перыяд ваенных дзеянняў і ў наступны перыяд. Гэта скарачэнне разглядаецца як прамы вынік вайны, якая выклікала змены ў сацыяльнай структуры іракскага грамадства, а таксама істотна паменшыла колькасць новых шлюбаў. Пасля заканчэння вайны, у 2013 годзе, The Lancet апублікаваў новае даследаванне, у якім прыведзена нашмат меншая адзнака ахвяр — 116 903<ref>{{cite web |title=Iraq war 10 years on: at least 116,000 civilians killed |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/9932214/Iraq-war-10-years-on-at-least-116000-civilians-killed.html |author=David Blair |lang=en |website=The Telegraph |date=2013-03-15 |accessdate=2019-09-12}}</ref>. Па даных амерыкана-брытанскай няўрадавай праваабарончай арганізацыі «Iraq Body Count», з пачатку акупацыі Ірака да снежня 2007 года, у краіне загінулі каля 80 тыс. мірных жыхароў, больш за 160 тыс. атрымалі раненні і калецтвы. Толькі ў Багдадзе ахвярамі сталі 40,5 тыс. чалавек. Чвэрць загінулых — жанчыны і дзеці<ref>{{cite web |title=Кому проиграла Америка? |url=http://www.izvestia.ru/politic/article3111280/ |author=Александр Садчиков |lang=ru |website=«Известия» |date=2007-12-14 |accessdate=2019-09-12 |url-status=dead |archivedate=2012-08-03 |archiveurl=https://archive.today/20120803105500/http://izvestia.ru/news/331644 }}</ref>. Гэтыя даныя не з’яўляюцца поўнымі, паколькі «Ірак бодзі Каунт» падлічваў толькі тыя смерці, пра якія паведамлялі сродкі масавай інфармацыі. Па ацэнцы інфармацыйнага агенцтва «Асашыэйтэд Прэс», якое з 2006 года займаецца падлікам ахвяр вайны па навінавых паведамленнях, у 2006 годзе ў Іраку ў выніку гвалту загінулі 13 813 мірных жыхароў, у 2007 годзе — 18 610<ref>{{cite web |url=https://news.yahoo.com/s/ap/20071231/ap_on_re_mi_ea/iraq_casualties |title=2007 deadliest for US troops in Iraq |author=Bradley Brooks |lang=en |website=Yahoo! News |date=2007-12-30 |accessdate=2019-09-12 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20071231230446/http://news.yahoo.com/s/ap/20071231/ap_on_re_mi_ea/iraq_casualties |archivedate=2007-12-31 }}</ref>. Па ацэнцы новага іракскага ўрада і [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]], з сакавіка 2003 і да сярэдзіны 2006 года памерлі гвалтоўнай смерцю 151 тыс. чалавек<ref>{{cite web |url=https://news.un.org/en/story/2008/01/245322-151000-iraqis-died-violent-deaths-three-years-after-2003-invasion-un-study |title=151,000 Iraqis died violent deaths in three years after 2003 invasion – UN study |lang=en |website=UN News |date=2008-01-09 |accessdate=2019-09-12 |archive-date=5 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805225316/https://news.un.org/en/story/2008/01/245322-151000-iraqis-died-violent-deaths-three-years-after-2003-invasion-un-study |url-status=dead }}</ref>. Праведзенае СААЗ даследаванне эксперты назвалі самым буйным і найбольш адпаведным крытэрам навуковасці пасля пачатку вайны<ref>{{cite web |url=http://www.startribune.com/nation/13569886.html |title=151,000 Iraqis died in 3 years after US invaded, study by Iraq and UN health agency finds |author=Marilynn Marchiў парne |lang=en |website=Star Tribune |accessdate=2019-09-12 |url-status=dead |archive-date=19 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219205107/https://www.startribune.com/nation/13569886.html }}</ref>. У 2008-м даследчая кампанія IIACSS ацэньвала колькасць ахвяр ад 946 000 да 1 120 000. У IDC заявілі, што за гады акупацыі загінулі не менш за 97 тысяч мірных іракцаў, а брытанскі часопіс The Lancet у 2013-м называў лічбу ў 116 тысяч<ref>[https://ria.ru/20230320/irak-1858339963.html Миллион погибших и 20 лет позора.]<br>''«В 2008-м исследовательская компания IIACSS оценивала количество жертв в миллион. "Если принять во внимание погрешность, то расчетный диапазон составляет от 946 000 до 1 120 000", — отмечали авторы доклада, не уточняя, включены ли в это число иракские военнослужащие. В IBC полагают, что за годы оккупации погибли не менее 97 тысяч мирных иракцев, а британский журнал The Lancet в 2013-м называл 116 тысяч.»''</ref>. === Дыпламаты === 29 лістапада 2003 года ў горадзе Тыкрыт паўстанцы атакавалі аўтамашыну, былі забіты саветнік пасольства Японіі ў Лондане Кацухіко Аку і сакратар японскай місіі ў Багдадзе Масаморы Іноуэ<ref>[http://www.cnn.com/2004/WORLD/meast/10/29/japan.hostage/ Japan: Hostage killed in Iraq] // «CNN» от 29 октября 2004</ref>. 3 чэрвеня 2006 года ў Багдадзе ў выніку нападу баевікоў на аўтамабіль расійскай місіі быў забіты супрацоўнік пасольства Віталь Цітоў і выкрадзены яшчэ чатыры супрацоўнікі — афіцэр СВР Алег Федасееў, трэці сакратар пасольства Фёдар Зайцаў, супрацоўнікі пасольства Рынат Агліулін і Анатоль Смірноў<ref>[http://wap.lenta.ru/news/2006/06/05/body/ Тело погибшего в Ираке сотрудника посольства РФ доставят в Москву]{{Недаступная спасылка}} // LENTA.RU от 6 июня 2006</ref>; іх целы былі выяўленыя толькі ў 2012 годзе<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2012/04/10/967930.html В Ираке нашли тела офицера СВР и трех сотрудников посольства РФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120615053651/http://www.rosbalt.ru/main/2012/04/10/967930.html |date=15 чэрвеня 2012 }} // «Росбалт» от 10 апреля 2012</ref>. {{Гл. таксама|‎Выкраданне расійскіх дыпламатаў у Іраку}} === Журналісты і супрацоўнікі СМІ === У перыяд з пачатку вайны да 31 мая 2006 года ў Іраку загінулі 97 работнікаў сродкаў масавай інфармацыі (71 журналіст і 26 офісных работнікаў, вадзіцеляў, перакладчыкаў і прадстаўнікоў іншых прафесій)<ref>[http://newsru.ru/world/31may2006/journo.html В Ираке погиб 71 журналист — столько же, сколько во Вьетнаме] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304190719/http://newsru.ru/world/31may2006/journo.html |date=4 сакавіка 2016 }} // NEWSRU.COM от 31 мая 2006</ref>. У перыяд да 16 красавіка 2007 года ў Іраку загінулі 138 супрацоўнікаў сродкаў масавай інфармацыі (з іх 95 рэпарцёраў)<ref>[http://ria.ru/spravka/20070416/63713551.html Журналисты, погибшие в Ираке и Афганистане. 2001—2007 гг.] // РИА «Новости» от 16 апреля 2007</ref>. У перыяд з пачатку вайны да 6 красавіка 2010 года ў Іраку загінулі 189 супрацоўнікаў сродкаў масавай інфармацыі (з іх 137 журналістаў і рэпарцёраў, а таксама 52 тэхнічных памочніка: аператары, перакладчыкі, вадзіцелі і інш.)<ref>Надежда Кеворкова. [http://www.inosmi.ru/asia/20100407/159081773.html Почему в Ираке убивают журналистов («RT», Россия)] // «ИноСМИ» от 7 апреля 2010</ref>. У перыяд да 30 снежня 2012 года ў Іраку загінулі 373 журналіста<ref>[http://tasstelecom.ru/news/one/15784 С момента свержения режима Саддама Хусейна в Ираке погибли 373 журналиста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130916053618/http://tasstelecom.ru/news/one/15784 |date=16 верасня 2013 }} // «ТАСС-Телеком» от 30 декабря 2012</ref>. == Гл. таксама == * [[Страты ISAF у вайне ў Афганістане]] == Зноскі == {{Reflist|2}} == Спасылкі == * [http://icasualties.org/Iraq/index.aspx Статыстыка і пайменна спіс загінуўшых ваеннаслужачых на сайце icasualties.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |date=21 сакавіка 2011 }} {{ref-en}} * [http://icasualties.org/Iraq/Contractors.aspx Статыстыка і пайменна спіс загінуўшых наймітаў ПВК на сайце icasualties.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140320113321/http://icasualties.org/iraq/contractors.aspx |date=20 сакавіка 2014 }} {{ref-en}} * [http://www.antiwar.com/casualties/ Casualties in Iraq. The Human Cost of Occupation] {{ref-en}} * [http://americancontractorsiniraq.org/ Civilian Contractors in Iraq and Afghanistan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200626122644/http://www.americancontractorsiniraq.org/ |date=26 чэрвеня 2020 }} {{Іракская вайна}} [[Катэгорыя:Ваенныя страты]] [[Катэгорыя:Вайна ў Іраку]] mskxp7nlv0s9w0k1fqdr65g7gqyhlb8 Крынкаўскі сельсавет 0 644351 5134867 4121211 2026-05-02T08:33:18Z DobryBrat 5701 дапаўненне, пунктуацыя 5134867 wikitext text/x-wiki Назву '''Кры́нкаўскі [[сельсавет]]''' маюць: * [[Крынкаўскі сельсавет (Лёзненскі раён)|Крынкаўскі сельсавет]] — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. * [[Крынкаўскі сельсавет (Старадарожскі раён)|Крынкаўскі сельсавет]] — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Старадарожскі раён|Старадарожскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. * [[Крынкаўскі сельсавет (Рэчыцкі раён)|Крынкаўскі сельсавет]] — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. * [[Крынкаўскі сельсавет (Бераставіцкі раён)|Крынкаўскі сельсавет]] — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Крынкаўскі раён|Крынкаўскага раёна]] [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] (з 1940 па 1944) і [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] (з 1944). {{Неадназначнасць|атп}} o12rlws5ynwu13iltbifrastia0wato Мазырсоль 0 644763 5134882 5080296 2026-05-02T09:24:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134882 wikitext text/x-wiki {{кампанія}} '''ААТ «Мазырсоль»''' ({{lang-ru|ОАО «Мозырьсоль»}}) — беларуская кампанія па вытворчасці кухоннай солі, якая знаходзіцца ў г. [[Мазыр]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. == Гісторыя == Будаўніцтва прадпрыемства пачалося ў 1974 годзе<ref name=site>{{Cite web |url=https://mozyrsalt.by/company/o-mozyrsol/ |title=О Мозырьсоль |access-date=28 мая 2020 |archive-date=13 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813104453/https://mozyrsalt.by/company/o-mozyrsol/ |url-status=dead }}</ref><ref name=fk />. Мазырскі солевыварны камбінат пачаў працу ў 1982 годзе, першая прадукцыя была выраблена ў снежні 1982 года<ref name=site /><ref name=be>{{Крыніцы/БелЭн|9к|Мазырскі солевыварны камбінат}} — С. 514</ref>. Першапачаткова камбінат падпарадкоўваўся [[Міністэрства харчовай прамысловасці БССР|Міністэрству харчовай прамысловасці БССР]], у снежні 1985 года увайшоў ў склад Дзяржаграпрома БССР<ref name=fk>[http://fk.archives.gov.by/fond/50635/ Мозырский солевыварочный комбинат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200108111411/http://fk.archives.gov.by/fond/50635/ |date=8 студзеня 2020 }}</ref>. У 1988 годзе камбінат дасягнуў праектнай магутнасці ў 360 тыс. т солі ў год, у 1997 годзе пераўтвораны ў ААТ «Мазырсоль». Тэхналогія вытворчасці — выпарванне солі з ачышчанага расолу<ref name=be />. У 2014—2016 праводзілася мадэрнізацыя вытворчасці, магутнасць дасягнула 480 тыс. т у год<ref>{{Cite web |url=https://www.mazyr.by/2016/11/oao-mozyrsol-odno-iz-krupnejshix-proizvoditelej-soli-klassa-ekstra-na-mirovom-rynke/ |title=ОАО «Мозырьсоль» – одно из крупнейших производителей соли класса «экстра» на мировом рынке |access-date=28 мая 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181118065103/http://www.mazyr.by/2016/11/oao-mozyrsol-odno-iz-krupnejshix-proizvoditelej-soli-klassa-ekstra-na-mirovom-rynke/ |archivedate=18 лістапада 2018 |url-status=dead }}</ref>. У 2016 годзе 88,8% акцый ААТ належалі дзяржаве<ref>[https://news.tut.by/economics/503590.html "Это стратегический продукт". "Мозырьсоль" предлагают оставить в руках государства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161113044453/http://news.tut.by/economics/503590.html |date=13 лістапада 2016 }}</ref>. == Сучаснае становішча == Прадпрыемства вырабляе соль кухонную «Палессе», тэхнічныя віды солі, сухія заправы<ref name=be /><ref name=site />. «Мазырсоль» з’яўляецца адным з валаўтваральных прадпрыемстваў для Мазыра і Мазырскага раёна<ref>[http://www.mozyrisp.gov.by/ru/promyshlennost/ Промышленность] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200517121659/http://mozyrisp.gov.by/ru/promyshlennost |date=17 мая 2020 }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Мазы́рскі солевыва́рны завод|455}} == Спасылкі == * [https://mozyrsalt.by/by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200514095818/https://mozyrsalt.by/by/ |date=14 мая 2020 }} {{Канцэрн «Белдзяржхарчпрам»}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1982 годзе]] [[Катэгорыя:1982 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Мазыра]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы харчовай прамысловасці Беларусі]] [[Катэгорыя:Вытворцы прадуктаў харчавання Беларусі]] hq3tv29hl7116qbgw6xeub3mml9auxp Лакафарба 0 645466 5134576 5134176 2026-05-01T12:50:27Z 5134576 wikitext text/x-wiki {{Картка:Кампанія |лагатып=Лакафарба (эмблема).jpeg }} '''ААТ «Лакафарба»''' ('''Лідскі лакафарбавы завод'''; {{lang-ru|ОАО «Лакокраска»}}) — беларускае прадпрыемства па вытворчасці лакафарбавых вырабаў, якое знаходзіцца ў [[Ліда|Лідзе]]. == Гісторыя == Завод быў пабудаваны на базе невялікай хімічнай фабрыкі, якая існавала ў Лідзе з 1958 года. У 1959 годзе яна была ператворана ў Лідскую фабрыку лакафарбавых вырабаў<ref name=bco>[https://belchemoil.by/news/himiya/55-let-rosta ОАО «Лакокраска» (г. Лида) исполнилось 55 лет] {{ref-ru}}</ref>. Будаўніцтва вялікага прадпрыемства па праекце Дзяржаўнага навукова-даследчага і праектнага інстытута лакафарбавай прамысловасці (''ГИПИ ЛКП'') пачалося ў 1963 годзе, першая чарга была ўведзена ў эксплуатацыю 1 чэрвеня 1965 года<ref name=be>{{Крыніцы/БелЭн|9к|Лідскі лакафарбавы завод}} — С. 250.</ref><ref name=hist>[http://lidalkm.by/sector/ideologicheskaya-rabota/iz-proshlogo-v-nastoyashhee/bylo-stalo Было-стало] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200603073147/http://lidalkm.by/sector/ideologicheskaya-rabota/iz-proshlogo-v-nastoyashhee/bylo-stalo |date=3 чэрвеня 2020 }} {{ref-ru}}</ref><ref name=bco />. У 1966 годзе былі ўведзены ў эксплуатацыю новыя цэхі полівінілацэтатнай эмульсіі і алкідных смолаў<ref name=be />. У 1970 годзе быў уведзены ў эксплуатацыю цэх эмаляў, у 1971 годзе — цэх лакаў на кандэнсацыйных смолах, у 1972 годзе — доследна-прамысловая ўстаноўка па вытворчасці лакаў, у 1973 годзе — цэх лакаў і эмаляў на полімерызацыйных смолах<ref name=be />. У 1976 годзе быў уведзены ў эксплуатацыю цэх па вытворчасці фталевага ангідрыда, які быў пабудаваны сумесна з Польскай Народнай Рэспублікай<ref name=hist /><ref name=be /><ref name=bco />. 18 лістапада 1983 года ці ў 1984 годзе завод быў ператвораны ў Лідскае вытворчае аб'яднанне «Лакафарба» Усесаюзнага аб'яднання «''Союзкраска''», у якое ўвайшоў таксама Мінскі лакафарбавы завод<ref name=fk>[http://fk.archives.gov.by/fond/58183/ Лидское производственное объединение "Лакокраска"] на сайце «Архівы Беларусі»</ref><ref name=hist />. У 1986 годзе былі пабудаваны комплексы фізіка-механічнай і біялагічнай ачысткі прамысловых сцёкаў<ref name=hist />. У 1991 годзе завод быў падпарадкаваны Дзяржкамітэту Рэспублікі Беларусь па прамысловасці і міжгаліновым вытворчасцям, у 1992 годзе быў перададзены ў склад Камітэта па нафце і хіміі (зараз — канцэрн «Белнафтахім»)<ref name=fk />. У 1994 годзе завод быў ператвораны ў адкрытае акцыянернае грамадства<ref name=hist />. У канцы 1990-х гадоў пачалося тэхнічнае пераабсталяванне прадпрыемства<ref name=hist />. == Сучаснае становішча == Завод выпускае каля 25 тыс. т фталевага ангідрыда, 55 тыс. т арганаразбаўляльных лакафарбавых матэрыялаў, 1 тыс. т водна-дысперсійных лакафарбавых матэрыялаў. Завод таксама вырабляе полівінілацэтатную дысперсію (ПВАД) і растваральнікі<ref name=hist />. Прадукцыя рэалізуецца пад 4 брэндамі («Lida», «Fresko», «Massive», «Garage»)<ref>[http://lida.gov.by/by/aat-lakafarba/ ААТ Лакафарба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200603144158/http://lida.gov.by/by/aat-lakafarba/ |date=3 чэрвеня 2020 }}</ref>. Прадпрыемства займае 27% беларускага рынку лакафарбавых вырабаў і 16% расійскага<ref>[https://export.by/news/belneftekhim-pressing-for-exclusive-supplier-status-for-lakokraska-paint-factory Белнефтехим добивается для лидской «Лакокраски» статуса эксклюзивного поставщика для машиностроения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200603073620/https://export.by/news/belneftekhim-pressing-for-exclusive-supplier-status-for-lakokraska-paint-factory |date=3 чэрвеня 2020 }} {{ref-ru}}</ref>. == Санкцыі == З сярэдзіны 2000-х гадоў ААТ «Лакафарба» з перапынкамі<ref>{{cite book|title=United States Export Controls|ISBN=978-1-4548-0123-8|publisher={{нп3|Wolters Kluwer|Wolters Kluwer|en|Wolters Kluwer}}|author=John R. Liebman, Roszel Cathcart Thomsen II, James E. Bartlett III|language=en|page=2-45|year=2012}}</ref><ref>{{cite web|url=https://novychas.online/palityka/sankcyi-suprac-belaruskih-uladau-pracjahny-jaszcze|title=Санкцыі супраць беларускіх уладаў працягнуты яшчэ на год|date=2016-06-11|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref> знаходзіцца ў санкцыйным [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref><ref>{{cite book|title=Belarus: Background and U. S. Policy Concerns|publisher={{нп3|Congressional Research Service|Congressional Research Service|en|Congressional Research Service}}|author=Steven J. Woehrel|language=en|page=12|year=2011}}</ref>. Апошняе ўключэнне было ў чэрвені 2021 года<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/ekanomika/banki-i-pastauszczyki-ascerahajucca-uplyvu-sankcyj|title=Банкі і пастаўшчыкі асцерагаюцца ўплыву санкцый на беларускую «нафтанку»|date=2021-06-03|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. У студзені 2023 года прадпрыемства было ўнесена ў санкцыйны спіс [[Украіна|Украіны]]<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/palityka/belaruskalij-belczyhunka-i-inszyja-novy-udar-pa|title=Беларуськалій, Белчыгунка і іншыя. Новы ўдар па рэжымных прадпрыемствах|date=2023-01-29|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://lidalkm.by/ Афіцыйны сайт]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Ліды]] [[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1965 годзе]] [[Катэгорыя:1965 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Хімічныя і нафтахімічныя прадпрыемствы]] [[Катэгорыя:Хімічныя і нафтахімічныя кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] k8vz3janx8008z1mh3nqv1dd8e8h69i Удзельнік:DBatura/Чарнавік 2 653452 5134689 5132037 2026-05-01T16:14:27Z DBatura 73587 /* Ход падзей */ 5134689 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | падзея = | частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] | выява = Israeli strike on Hamas headquarters in Qatar.webm | подпіс =Відэа атакі | дата = 9 верасн 2025 | месца = {{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]] | колькасць загінулых =6 (уключаючы катарца з ліку службы бяспекі)<ref name="автоссылка1">{{cite web|last=Federica Marsi|first=Brian Osgood, Ali Harb|title=LIVE: Hamas leaders survive Israeli attack on Qatar’s Doha, 6 others killed|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/9/9/live-israel-pounds-gaza-city-as-netanyahu-tells-residents-to-leave-now|access-date=2025-09-09}}</ref> | колькасць параненых = як мінімум 2<ref name="Berman-2025b">{{Cite news |last1=Berman |first1=Lazar |last2=Yohanan |first2=Nurit |others=Agencies and ToI Staff |date=2025-09-10 |title=Netanyahu tells Qatar to expel Hamas chiefs or bring them to justice: 'If you don't, we will' |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-tells-qatar-to-expel-hamas-chiefs-or-bring-them-to-justice-if-you-dont-we-will/ |access-date=2025-09-11 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> }} 9 верасня 2025 года ў рамках аперацыі «Агністы саміт» Ізраіль нанёс удар па [[Доха|Досе]] ([[Катар]]) з удзелам 15 знішчальнікаў, якія выкарыстоўвалі цяжкія бомбы, а таксама беспілотнікі ў якасці падтрымкі<ref name="ved">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/09/09/1137980-ob-udare-izrailya?from=read_also=1|title=Что известно об ударе Израиля по столице Катара|website=Ведомости|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="tass"/>. Паводле заявы ізраільскага кіраўніцтва, ўдар стаўз адказам на [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года]] і на [[тэракт у Іерусаліме (2025, верасень)|тэракт у Іерусаліме 8 верасня 2025 года]]<ref name="tass"/><ref name="bbc"/>. Атака выклікала рэзкае асуджэнне ва ўсім свеце<ref>{{cite web|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|access-date=2025-09-09}}</ref>. Пасля Прэм’ер-міністр Ізраіля прынёс свае прабачэнні прэм’ер-міністру Катара за парушэнне катарскага суверэнітэту і паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на тэрыторыі Катара. ==Ход падзей== Катар традыцыйна выступаў пасярэднікам на перамовах аб спыненні агню паміж Ізраілем і [[ХАМАС]]. У Досе размяшчалася Палітбюро ХАМАС з некалькімі высокапастаўленымі лідарамі руху. Катар таксама адыгрываў ключавую ролю ў дастаўцы гуманітарнай дапамогі жыхарам [[Сектар Газа|сектара Газа]]<ref>{{cite web|title=Израиль заявил об авиаударах по штаб-квартире ХАМАС в Дохе, Катар осудил нападение|website=russian.news.cn|date=2025-09-10|url=https://russian.news.cn/20250910/7ac92a098cb94d188fe6c756451ec335/c.html|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. Днём 9 верасня былі апублікаваныя відэа з Дохі з узнімальным слупом дыму пасля ракетнага ўдару. Практычна адразу пасля гэтага ў сваім [[Telegram]]-канале [[ЦАХАЛ]] паведамілі пра кропкавы авіяўдар па кіраўніцтве ХАМАС, адзначыўшы выкарыстанне цяжкіх бомбаў са знішчальнікаў і меры па мінімізацыі рызыкі для мірнага насельніцтва за кошт прымянення высокадакладных боепрыпасаў і дадатковай разведкі<ref name="ved"/>. Затым Прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] і міністр абароны [[Ісраэль Кац (палітык, 1955)|Ісраэль Кац]] апублікавалі заяву, у якой гаварылася, што ўдар з’яўляецца адказам на ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года і на тэракт у [[Іерусалім]]е 8 верасня 2025 года<ref name="bbc">{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3Af7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef#post |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250909160245/https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset:f7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef%23post |archive-date=2025-09-09 |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref><ref name="tass">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/25007339|title=Власти Израиля назвали оправданным свое решение устранить руководство ХАМАС|lang=ru|website=TACC|access-date=2025-09-09}}</ref>. Паведамляецца, што было задзейнічана 15 знішчальнікаў, якія скінулі на адну цэль 10 боепрыпасаў за некалькі секунд. У ходзе выканання задачы самалёты дазапраўляліся ў паветры<ref name="tass"/>. Як паведамілі афіцыйныя асобы [[ЗША]], амерыканскія вайскоўцы самастойна выявілі ізраільскія самалёты, якія накіроўваліся да [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], аднак тлумачэнні ад Ізраіля паступілі толькі пасля пачатку ракетнага ўдару<ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel's attack in Qatar infuriated Trump advisers, officials say|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-attack-qatar-hamas-trump-reaction|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel conducts airstrike in Qatar to assassinate Hamas officials|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-assassination-attempt-hamas-doha|access-date=2025-09-10}}</ref>. Авіяўдар быў нанесены падчас сустрэчы, на якой абмяркоўвалася апошняя прапанова прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] аб спыненні агню ў сектары Газа<ref name="ved" />. Як паведамляў 12-ы канал Ізраіля, галоўнай мэтай быў лідар групоўкі [[Халіль аль-Хая]]<ref>{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046370|title=СМИ сообщают о гибели в Дохе одного из лидеров ХАМАС|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. «[[Аль-Джазіра]]» са спасылкай на крыніцу ў ХАМАС паведаміла, што ў выніку выбухаў у Досе ніхто з лідараў руху не загінуў, аднак ахвярамі сталі пяць яго радавых членаў, уключаючы сына Халіля аль-Хайі і яго памочніка. Акрамя таго, катарскае Міністэрства ўнутраных спраў пацвердзіла гібель аднаго катарскага афіцэра бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046379|title=ХАМАС отрицает гибель кого-либо из руководства группировки в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="автоссылка1" />. Катар рашуча асудзіў ізраільскі ўдар па жылых будынках, назваўшы яго злачынным нападам і грубым парушэннем міжнароднага права, якія пагражаюць бяспецы жыхароў краіны. Улады заявілі аб пачатку расследавання на вышэйшым узроўні і падкрэслілі, што не маюць намеру трываць падобнае ўмяшанне ў рэгіянальную бяспеку<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046372|title=Катар подтвердил израильские удары по руководству ХАМАС в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. Прэм’ер-міністр Катара, шэйх [[Махамед бін Абдулрахман бін Джасім Аль Тані]], заявіў, што Катар пакідае за сабой права адказаць на ізраільскія ўдары, падкрэсліўшы, што краіна не пацерпіць парушэнняў свайго суверэнітэту і прыме комплексныя меры для прадухілення будучых нападаў. Паводле яго слоў, створана каманда на чале з дыпламатам Махамедам бін Абдулазізам аль-Хулаіфі для прававых крокаў. Катар ужо кансультуецца з дружалюбнымі дзяржавамі і рыхтуе меры ў адказ. Аль Тані абвінаваціў Біньяміна Нетаньяху ў парушэнні міжнароднага права, імкненні да дэстабілізацыі рэгіёну і падрыве мірных перамоваў, назваўшы ўдары па Досе дзяржаўным тэрарызмам і адзначыўшы, што рэгіён дасягнуў пераломнага моманту, які патрабуе сумеснага процідзеяння такім дзеянням<ref name="rbc">{{cite web|title=Катар заявил о подготовке ответа на удары Израиля по Дохе|website=РБК|date=2022-12-31|url=https://www.rbc.ru/politics/09/09/2025/68c087e69a7947f85b24c997|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>. Былы спецпрадстаўнік ЗША па Іране Роберт Мэлі заявіў, што ўдар Ізраіля па кіраўніцтву ХАМАС у Досе дэманструе нежаданне Тэль-Авіва ісці да завяршэння вайны ў Газе шляхам перамоваў і падрывае давер да любых пасрэдніцкіх намаганням<ref>{{cite web|last1=Westfall|first1=Sammy|last2=Raji|first2=Tobi|last3=Brown|first3=Cate|last4=Hill|first4=Evan|last5=Chamaa|first5=Mohamad El|last6=Berger|first6=Miriam|last7=Robertson|first7=Noah|last8=Wang|first8=Amy B|last9=Parker|first9=Claire|last10=Balousha|first10=Hazem|last11=Rubin|first11=Shira|last12=Soroka|first12=Lior|last13=Copp|first13=Tara|last14=Mekhennet|first14=Souad|last15=Mahfouz|first15=Heba Farouk|last16=Haidamous|first16=Suzan|last17=Hudson|first17=John|last18=Lamothe|first18=Dan|last19=Cheeseman|first19=Abbie|last20=Taylor|first20=Adam|last21=Shamalakh|first21=Siham|last22=George|first22=Susannah|last23=Ramos|first23=Adrián Blanco|last24=Cunningham|first24=Erin|title=Israeli strike targeting Hamas in Qatar ‘does not advance Israel or America’s goals,’ Trump says|website=The Washington Post|date=2025-09-09|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/09/09/qatar-doha-explosion-israel-hamas/|access-date=2025-09-10}}</ref>. 29 верасня Біньямін Нетаньяху ў тэлефоннай размове з Мухамедам бін Абдулрахманам Аль Тані, якая адбылася з [[Белы дом|Белага дома]] ў прысутнасці п Трампа, прынёс афіцыйныя прабачэнні за парушэнне катарскага суверэнітэту і дапусціў выплату кампенсацыі сям’і загінулага супрацоўніка службы бяспекі. Ён таксама паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на катарскай тэрыторыі, што было замацавана ў плане Трампа па Газе. Гэты крок стаў важным элементам у аднаўленні ролі Катара як пасярэдніка ў перамовах аб заканчэнні вайны і вызваленні закладнікаў<ref>{{cite web|title=Israel's Netanyahu apologizes to Qatar for attack on Doha, source says|website=Reuters|date=2025-09-29|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israels-netanyahu-apologizes-qatar-attack-doha-source-says-2025-09-29/|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|title=Live: Trump says Gaza peace deal 'beyond very close', thanks Netanyahu for 'agreeing' to plan|website=France 24|date=2025-09-29|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20250929-live-trump-promises-something-special-ahead-of-gaza-war-talks-with-netanyahu|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Stokols|first=Eli|title=Trump prompts Netanyahu to apologize to Qatar for bombing its capital|website=POLITICO|date=2025-09-29|url=https://www.politico.com/news/2025/09/29/trump-prompts-netanyahu-to-apologize-to-qatar-for-bombing-its-capital-00584738|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Pearson|first=Matt|title=What is Donald Trump's 21-point plan to end Gaza war? – DW – 09/29/2025|website=dw.com|date=2025-09-29|url=https://www.dw.com/en/what-is-donald-trumps-21-point-plan-to-end-gaza-war/a-74173680|access-date=2025-09-29}}</ref>. == Загінулыя == У выніку атакі загінулі шэсць чалавек, з іх пяцёра былі звязаныя з ХАМАС, а адзін з’яўляўся супрацоўнікам службы бяспекі Катара<ref name="ToI">{{cite web|title=Mossad said to have refused to carry out ground op to kill Hamas leaders in Qatar|website=Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/mossad-said-to-have-refused-to-carry-out-ground-op-to-kill-hamas-leaders-in-qatar/|lang=en|access-date=2025-09-13}}</ref><ref name="VI">{{cite web|title=ХАМАС: попытка израильского покушения на переговорную команду провалилась|website=Вести Израиль|url=https://www.vesty.co.il/main/article/81o3f6qfz|lang=ru|access-date=2025-09-13}}</ref>: * Джыхад Лабад, кіраўнік апарата Халіля аль-Хаі, кіраўніка ХАМАСа ў сектары Газа; * Хамам Халіль Аль-Хія, сын Халіль Аль-Хаі; * Абдала Абд аль-Вахід, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Муамен Хасуна, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * * Ахмад Абд аль-Малека, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Бадр Саад Махамед аль-Хумаідзі Ад-Дасары, малодшы капрал службы бяспекі Катара. Пахаванне загінулых адбылося ў Катары 11 верасня<ref name="ToI" />. rc8guqyk5rdktfz5eiouwyvcvh3alck 5134690 5134689 2026-05-01T16:14:52Z DBatura 73587 5134690 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | падзея = | частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] | выява = Israeli strike on Hamas headquarters in Qatar.webm | подпіс =Відэа атакі | дата = 9 верасня 2025 | месца = {{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]] | колькасць загінулых =6 (уключаючы катарца з ліку службы бяспекі)<ref name="автоссылка1">{{cite web|last=Federica Marsi|first=Brian Osgood, Ali Harb|title=LIVE: Hamas leaders survive Israeli attack on Qatar’s Doha, 6 others killed|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/9/9/live-israel-pounds-gaza-city-as-netanyahu-tells-residents-to-leave-now|access-date=2025-09-09}}</ref> | колькасць параненых = як мінімум 2<ref name="Berman-2025b">{{Cite news |last1=Berman |first1=Lazar |last2=Yohanan |first2=Nurit |others=Agencies and ToI Staff |date=2025-09-10 |title=Netanyahu tells Qatar to expel Hamas chiefs or bring them to justice: 'If you don't, we will' |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-tells-qatar-to-expel-hamas-chiefs-or-bring-them-to-justice-if-you-dont-we-will/ |access-date=2025-09-11 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> }} 9 верасня 2025 года ў рамках аперацыі «Агністы саміт» Ізраіль нанёс удар па [[Доха|Досе]] ([[Катар]]) з удзелам 15 знішчальнікаў, якія выкарыстоўвалі цяжкія бомбы, а таксама беспілотнікі ў якасці падтрымкі<ref name="ved">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/09/09/1137980-ob-udare-izrailya?from=read_also=1|title=Что известно об ударе Израиля по столице Катара|website=Ведомости|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="tass"/>. Паводле заявы ізраільскага кіраўніцтва, ўдар стаўз адказам на [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года]] і на [[тэракт у Іерусаліме (2025, верасень)|тэракт у Іерусаліме 8 верасня 2025 года]]<ref name="tass"/><ref name="bbc"/>. Атака выклікала рэзкае асуджэнне ва ўсім свеце<ref>{{cite web|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|access-date=2025-09-09}}</ref>. Пасля Прэм’ер-міністр Ізраіля прынёс свае прабачэнні прэм’ер-міністру Катара за парушэнне катарскага суверэнітэту і паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на тэрыторыі Катара. ==Ход падзей== Катар традыцыйна выступаў пасярэднікам на перамовах аб спыненні агню паміж Ізраілем і [[ХАМАС]]. У Досе размяшчалася Палітбюро ХАМАС з некалькімі высокапастаўленымі лідарамі руху. Катар таксама адыгрываў ключавую ролю ў дастаўцы гуманітарнай дапамогі жыхарам [[Сектар Газа|сектара Газа]]<ref>{{cite web|title=Израиль заявил об авиаударах по штаб-квартире ХАМАС в Дохе, Катар осудил нападение|website=russian.news.cn|date=2025-09-10|url=https://russian.news.cn/20250910/7ac92a098cb94d188fe6c756451ec335/c.html|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. Днём 9 верасня былі апублікаваныя відэа з Дохі з узнімальным слупом дыму пасля ракетнага ўдару. Практычна адразу пасля гэтага ў сваім [[Telegram]]-канале [[ЦАХАЛ]] паведамілі пра кропкавы авіяўдар па кіраўніцтве ХАМАС, адзначыўшы выкарыстанне цяжкіх бомбаў са знішчальнікаў і меры па мінімізацыі рызыкі для мірнага насельніцтва за кошт прымянення высокадакладных боепрыпасаў і дадатковай разведкі<ref name="ved"/>. Затым Прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] і міністр абароны [[Ісраэль Кац (палітык, 1955)|Ісраэль Кац]] апублікавалі заяву, у якой гаварылася, што ўдар з’яўляецца адказам на ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года і на тэракт у [[Іерусалім]]е 8 верасня 2025 года<ref name="bbc">{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3Af7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef#post |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250909160245/https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset:f7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef%23post |archive-date=2025-09-09 |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref><ref name="tass">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/25007339|title=Власти Израиля назвали оправданным свое решение устранить руководство ХАМАС|lang=ru|website=TACC|access-date=2025-09-09}}</ref>. Паведамляецца, што было задзейнічана 15 знішчальнікаў, якія скінулі на адну цэль 10 боепрыпасаў за некалькі секунд. У ходзе выканання задачы самалёты дазапраўляліся ў паветры<ref name="tass"/>. Як паведамілі афіцыйныя асобы [[ЗША]], амерыканскія вайскоўцы самастойна выявілі ізраільскія самалёты, якія накіроўваліся да [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], аднак тлумачэнні ад Ізраіля паступілі толькі пасля пачатку ракетнага ўдару<ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel's attack in Qatar infuriated Trump advisers, officials say|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-attack-qatar-hamas-trump-reaction|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel conducts airstrike in Qatar to assassinate Hamas officials|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-assassination-attempt-hamas-doha|access-date=2025-09-10}}</ref>. Авіяўдар быў нанесены падчас сустрэчы, на якой абмяркоўвалася апошняя прапанова прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] аб спыненні агню ў сектары Газа<ref name="ved" />. Як паведамляў 12-ы канал Ізраіля, галоўнай мэтай быў лідар групоўкі [[Халіль аль-Хая]]<ref>{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046370|title=СМИ сообщают о гибели в Дохе одного из лидеров ХАМАС|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. «[[Аль-Джазіра]]» са спасылкай на крыніцу ў ХАМАС паведаміла, што ў выніку выбухаў у Досе ніхто з лідараў руху не загінуў, аднак ахвярамі сталі пяць яго радавых членаў, уключаючы сына Халіля аль-Хайі і яго памочніка. Акрамя таго, катарскае Міністэрства ўнутраных спраў пацвердзіла гібель аднаго катарскага афіцэра бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046379|title=ХАМАС отрицает гибель кого-либо из руководства группировки в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="автоссылка1" />. Катар рашуча асудзіў ізраільскі ўдар па жылых будынках, назваўшы яго злачынным нападам і грубым парушэннем міжнароднага права, якія пагражаюць бяспецы жыхароў краіны. Улады заявілі аб пачатку расследавання на вышэйшым узроўні і падкрэслілі, што не маюць намеру трываць падобнае ўмяшанне ў рэгіянальную бяспеку<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046372|title=Катар подтвердил израильские удары по руководству ХАМАС в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. Прэм’ер-міністр Катара, шэйх [[Махамед бін Абдулрахман бін Джасім Аль Тані]], заявіў, што Катар пакідае за сабой права адказаць на ізраільскія ўдары, падкрэсліўшы, што краіна не пацерпіць парушэнняў свайго суверэнітэту і прыме комплексныя меры для прадухілення будучых нападаў. Паводле яго слоў, створана каманда на чале з дыпламатам Махамедам бін Абдулазізам аль-Хулаіфі для прававых крокаў. Катар ужо кансультуецца з дружалюбнымі дзяржавамі і рыхтуе меры ў адказ. Аль Тані абвінаваціў Біньяміна Нетаньяху ў парушэнні міжнароднага права, імкненні да дэстабілізацыі рэгіёну і падрыве мірных перамоваў, назваўшы ўдары па Досе дзяржаўным тэрарызмам і адзначыўшы, што рэгіён дасягнуў пераломнага моманту, які патрабуе сумеснага процідзеяння такім дзеянням<ref name="rbc">{{cite web|title=Катар заявил о подготовке ответа на удары Израиля по Дохе|website=РБК|date=2022-12-31|url=https://www.rbc.ru/politics/09/09/2025/68c087e69a7947f85b24c997|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>. Былы спецпрадстаўнік ЗША па Іране Роберт Мэлі заявіў, што ўдар Ізраіля па кіраўніцтву ХАМАС у Досе дэманструе нежаданне Тэль-Авіва ісці да завяршэння вайны ў Газе шляхам перамоваў і падрывае давер да любых пасрэдніцкіх намаганням<ref>{{cite web|last1=Westfall|first1=Sammy|last2=Raji|first2=Tobi|last3=Brown|first3=Cate|last4=Hill|first4=Evan|last5=Chamaa|first5=Mohamad El|last6=Berger|first6=Miriam|last7=Robertson|first7=Noah|last8=Wang|first8=Amy B|last9=Parker|first9=Claire|last10=Balousha|first10=Hazem|last11=Rubin|first11=Shira|last12=Soroka|first12=Lior|last13=Copp|first13=Tara|last14=Mekhennet|first14=Souad|last15=Mahfouz|first15=Heba Farouk|last16=Haidamous|first16=Suzan|last17=Hudson|first17=John|last18=Lamothe|first18=Dan|last19=Cheeseman|first19=Abbie|last20=Taylor|first20=Adam|last21=Shamalakh|first21=Siham|last22=George|first22=Susannah|last23=Ramos|first23=Adrián Blanco|last24=Cunningham|first24=Erin|title=Israeli strike targeting Hamas in Qatar ‘does not advance Israel or America’s goals,’ Trump says|website=The Washington Post|date=2025-09-09|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/09/09/qatar-doha-explosion-israel-hamas/|access-date=2025-09-10}}</ref>. 29 верасня Біньямін Нетаньяху ў тэлефоннай размове з Мухамедам бін Абдулрахманам Аль Тані, якая адбылася з [[Белы дом|Белага дома]] ў прысутнасці п Трампа, прынёс афіцыйныя прабачэнні за парушэнне катарскага суверэнітэту і дапусціў выплату кампенсацыі сям’і загінулага супрацоўніка службы бяспекі. Ён таксама паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на катарскай тэрыторыі, што было замацавана ў плане Трампа па Газе. Гэты крок стаў важным элементам у аднаўленні ролі Катара як пасярэдніка ў перамовах аб заканчэнні вайны і вызваленні закладнікаў<ref>{{cite web|title=Israel's Netanyahu apologizes to Qatar for attack on Doha, source says|website=Reuters|date=2025-09-29|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israels-netanyahu-apologizes-qatar-attack-doha-source-says-2025-09-29/|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|title=Live: Trump says Gaza peace deal 'beyond very close', thanks Netanyahu for 'agreeing' to plan|website=France 24|date=2025-09-29|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20250929-live-trump-promises-something-special-ahead-of-gaza-war-talks-with-netanyahu|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Stokols|first=Eli|title=Trump prompts Netanyahu to apologize to Qatar for bombing its capital|website=POLITICO|date=2025-09-29|url=https://www.politico.com/news/2025/09/29/trump-prompts-netanyahu-to-apologize-to-qatar-for-bombing-its-capital-00584738|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Pearson|first=Matt|title=What is Donald Trump's 21-point plan to end Gaza war? – DW – 09/29/2025|website=dw.com|date=2025-09-29|url=https://www.dw.com/en/what-is-donald-trumps-21-point-plan-to-end-gaza-war/a-74173680|access-date=2025-09-29}}</ref>. == Загінулыя == У выніку атакі загінулі шэсць чалавек, з іх пяцёра былі звязаныя з ХАМАС, а адзін з’яўляўся супрацоўнікам службы бяспекі Катара<ref name="ToI">{{cite web|title=Mossad said to have refused to carry out ground op to kill Hamas leaders in Qatar|website=Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/mossad-said-to-have-refused-to-carry-out-ground-op-to-kill-hamas-leaders-in-qatar/|lang=en|access-date=2025-09-13}}</ref><ref name="VI">{{cite web|title=ХАМАС: попытка израильского покушения на переговорную команду провалилась|website=Вести Израиль|url=https://www.vesty.co.il/main/article/81o3f6qfz|lang=ru|access-date=2025-09-13}}</ref>: * Джыхад Лабад, кіраўнік апарата Халіля аль-Хаі, кіраўніка ХАМАСа ў сектары Газа; * Хамам Халіль Аль-Хія, сын Халіль Аль-Хаі; * Абдала Абд аль-Вахід, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Муамен Хасуна, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * * Ахмад Абд аль-Малека, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Бадр Саад Махамед аль-Хумаідзі Ад-Дасары, малодшы капрал службы бяспекі Катара. Пахаванне загінулых адбылося ў Катары 11 верасня<ref name="ToI" />. 5aztg8nag2xwse5y4maks490rjw2jae 5134691 5134690 2026-05-01T16:15:16Z DBatura 73587 5134691 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | падзея = | частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] | выява = Israeli strike on Hamas headquarters in Qatar.webm | подпіс =Відэа атакі | дата = 9 верасня 2025 | месца = {{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]] | колькасць загінулых =6 (уключаючы катарца з ліку службы бяспекі)<ref name="автоссылка1">{{cite web|last=Federica Marsi|first=Brian Osgood, Ali Harb|title=LIVE: Hamas leaders survive Israeli attack on Qatar’s Doha, 6 others killed|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/9/9/live-israel-pounds-gaza-city-as-netanyahu-tells-residents-to-leave-now|access-date=2025-09-09}}</ref> | колькасць параненых = як мінімум 2<ref name="Berman-2025b">{{Cite news |last1=Berman |first1=Lazar |last2=Yohanan |first2=Nurit |others=Agencies and ToI Staff |date=2025-09-10 |title=Netanyahu tells Qatar to expel Hamas chiefs or bring them to justice: 'If you don't, we will' |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-tells-qatar-to-expel-hamas-chiefs-or-bring-them-to-justice-if-you-dont-we-will/ |access-date=2025-09-11 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> }} 9 верасня 2025 года ў рамках аперацыі «Агністы саміт» Ізраіль нанёс удар па [[Доха|Досе]] ([[Катар]]) з удзелам 15 знішчальнікаў, якія выкарыстоўвалі цяжкія бомбы, а таксама беспілотнікі ў якасці падтрымкі<ref name="ved">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/09/09/1137980-ob-udare-izrailya?from=read_also=1|title=Что известно об ударе Израиля по столице Катара|website=Ведомости|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="tass"/>. Паводле заявы ізраільскага кіраўніцтва, ўдар стаўз адказам на [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года]] і на [[тэракт у Іерусаліме (2025, верасень)|тэракт у Іерусаліме 8 верасня 2025 года]]<ref name="tass"/><ref name="bbc"/>. Атака выклікала рэзкае асуджэнне ва ўсім свеце<ref>{{cite web|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|access-date=2025-09-09}}</ref>. Пасля Прэм’ер-міністр Ізраіля прынёс свае прабачэнні прэм’ер-міністру Катара за парушэнне катарскага суверэнітэту і паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на тэрыторыі Катара. ==Ход падзей== Катар традыцыйна выступаў пасярэднікам на перамовах аб спыненні агню паміж Ізраілем і [[ХАМАС]]. У Досе размяшчалася Палітбюро ХАМАС з некалькімі высокапастаўленымі лідарамі руху. Катар таксама адыгрываў ключавую ролю ў дастаўцы гуманітарнай дапамогі жыхарам [[Сектар Газа|сектара Газа]]<ref>{{cite web|title=Израиль заявил об авиаударах по штаб-квартире ХАМАС в Дохе, Катар осудил нападение|website=russian.news.cn|date=2025-09-10|url=https://russian.news.cn/20250910/7ac92a098cb94d188fe6c756451ec335/c.html|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. Днём 9 верасня былі апублікаваныя відэа з Дохі з узнімальным слупом дыму пасля ракетнага ўдару. Практычна адразу пасля гэтага ў сваім [[Telegram]]-канале [[ЦАХАЛ]] паведамілі пра кропкавы авіяўдар па кіраўніцтве ХАМАС, адзначыўшы выкарыстанне цяжкіх бомбаў са знішчальнікаў і меры па мінімізацыі рызыкі для мірнага насельніцтва за кошт прымянення высокадакладных боепрыпасаў і дадатковай разведкі<ref name="ved"/>. Затым Прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] і міністр абароны [[Ісраэль Кац (палітык, 1955)|Ісраэль Кац]] апублікавалі заяву, у якой гаварылася, што ўдар з’яўляецца адказам на ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года і на тэракт у [[Іерусалім]]е 8 верасня 2025 года<ref name="bbc">{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3Af7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef#post |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250909160245/https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset:f7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef%23post |archive-date=2025-09-09 |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref><ref name="tass">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/25007339|title=Власти Израиля назвали оправданным свое решение устранить руководство ХАМАС|lang=ru|website=TACC|access-date=2025-09-09}}</ref>. Паведамляецца, што было задзейнічана 15 знішчальнікаў, якія скінулі на адну цэль 10 боепрыпасаў за некалькі секунд. У ходзе выканання задачы самалёты дазапраўляліся ў паветры<ref name="tass"/>. Як паведамілі афіцыйныя асобы [[ЗША]], амерыканскія вайскоўцы самастойна выявілі ізраільскія самалёты, якія накіроўваліся да [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], аднак тлумачэнні ад Ізраіля паступілі толькі пасля пачатку ракетнага ўдару<ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel's attack in Qatar infuriated Trump advisers, officials say|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-attack-qatar-hamas-trump-reaction|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel conducts airstrike in Qatar to assassinate Hamas officials|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-assassination-attempt-hamas-doha|access-date=2025-09-10}}</ref>. Авіяўдар быў нанесены падчас сустрэчы, на якой абмяркоўвалася апошняя прапанова прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] аб спыненні агню ў сектары Газа<ref name="ved" />. Як паведамляў 12-ы канал Ізраіля, галоўнай мэтай быў лідар групоўкі [[Халіль аль-Хая]]<ref>{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046370|title=СМИ сообщают о гибели в Дохе одного из лидеров ХАМАС|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. «[[Аль-Джазіра]]» са спасылкай на крыніцу ў ХАМАС паведаміла, што ў выніку выбухаў у Досе ніхто з лідараў руху не загінуў, аднак ахвярамі сталі пяць яго радавых членаў, уключаючы сына Халіля аль-Хайі і яго памочніка. Акрамя таго, катарскае Міністэрства ўнутраных спраў пацвердзіла гібель аднаго катарскага афіцэра бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046379|title=ХАМАС отрицает гибель кого-либо из руководства группировки в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="автоссылка1" />. Катар рашуча асудзіў ізраільскі ўдар па жылых будынках, назваўшы яго злачынным нападам і грубым парушэннем міжнароднага права, якія пагражаюць бяспецы жыхароў краіны. Улады заявілі аб пачатку расследавання на вышэйшым узроўні і падкрэслілі, што не маюць намеру трываць падобнае ўмяшанне ў рэгіянальную бяспеку<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046372|title=Катар подтвердил израильские удары по руководству ХАМАС в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. Прэм’ер-міністр Катара, шэйх [[Махамед бін Абдулрахман бін Джасім Аль Тані]], заявіў, што Катар пакідае за сабой права адказаць на ізраільскія ўдары, падкрэсліўшы, што краіна не пацерпіць парушэнняў свайго суверэнітэту і прыме комплексныя меры для прадухілення будучых нападаў. Паводле яго слоў, створана каманда на чале з дыпламатам Махамедам бін Абдулазізам аль-Хулаіфі для прававых крокаў. Катар ужо кансультуецца з дружалюбнымі дзяржавамі і рыхтуе меры ў адказ. Аль Тані абвінаваціў Біньяміна Нетаньяху ў парушэнні міжнароднага права, імкненні да дэстабілізацыі рэгіёну і падрыве мірных перамоваў, назваўшы ўдары па Досе дзяржаўным тэрарызмам і адзначыўшы, што рэгіён дасягнуў пераломнага моманту, які патрабуе сумеснага процідзеяння такім дзеянням<ref name="rbc">{{cite web|title=Катар заявил о подготовке ответа на удары Израиля по Дохе|website=РБК|date=2022-12-31|url=https://www.rbc.ru/politics/09/09/2025/68c087e69a7947f85b24c997|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>. Былы спецпрадстаўнік ЗША па Іране Роберт Мэлі заявіў, што ўдар Ізраіля па кіраўніцтву ХАМАС у Досе дэманструе нежаданне Тэль-Авіва ісці да завяршэння вайны ў Газе шляхам перамоваў і падрывае давер да любых пасрэдніцкіх намаганням<ref>{{cite web|last1=Westfall|first1=Sammy|last2=Raji|first2=Tobi|last3=Brown|first3=Cate|last4=Hill|first4=Evan|last5=Chamaa|first5=Mohamad El|last6=Berger|first6=Miriam|last7=Robertson|first7=Noah|last8=Wang|first8=Amy B|last9=Parker|first9=Claire|last10=Balousha|first10=Hazem|last11=Rubin|first11=Shira|last12=Soroka|first12=Lior|last13=Copp|first13=Tara|last14=Mekhennet|first14=Souad|last15=Mahfouz|first15=Heba Farouk|last16=Haidamous|first16=Suzan|last17=Hudson|first17=John|last18=Lamothe|first18=Dan|last19=Cheeseman|first19=Abbie|last20=Taylor|first20=Adam|last21=Shamalakh|first21=Siham|last22=George|first22=Susannah|last23=Ramos|first23=Adrián Blanco|last24=Cunningham|first24=Erin|title=Israeli strike targeting Hamas in Qatar ‘does not advance Israel or America’s goals,’ Trump says|website=The Washington Post|date=2025-09-09|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/09/09/qatar-doha-explosion-israel-hamas/|access-date=2025-09-10}}</ref>. 29 верасня Біньямін Нетаньяху ў тэлефоннай размове з Мухамедам бін Абдулрахманам Аль Тані, якая адбылася з [[Белы дом|Белага дома]] ў прысутнасці п Трампа, прынёс афіцыйныя прабачэнні за парушэнне катарскага суверэнітэту і дапусціў выплату кампенсацыі сям’і загінулага супрацоўніка службы бяспекі. Ён таксама паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на катарскай тэрыторыі, што было замацавана ў плане Трампа па Газе. Гэты крок стаў важным элементам у аднаўленні ролі Катара як пасярэдніка ў перамовах аб заканчэнні вайны і вызваленні закладнікаў<ref>{{cite web|title=Israel's Netanyahu apologizes to Qatar for attack on Doha, source says|website=Reuters|date=2025-09-29|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israels-netanyahu-apologizes-qatar-attack-doha-source-says-2025-09-29/|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|title=Live: Trump says Gaza peace deal 'beyond very close', thanks Netanyahu for 'agreeing' to plan|website=France 24|date=2025-09-29|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20250929-live-trump-promises-something-special-ahead-of-gaza-war-talks-with-netanyahu|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Stokols|first=Eli|title=Trump prompts Netanyahu to apologize to Qatar for bombing its capital|website=POLITICO|date=2025-09-29|url=https://www.politico.com/news/2025/09/29/trump-prompts-netanyahu-to-apologize-to-qatar-for-bombing-its-capital-00584738|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Pearson|first=Matt|title=What is Donald Trump's 21-point plan to end Gaza war? – DW – 09/29/2025|website=dw.com|date=2025-09-29|url=https://www.dw.com/en/what-is-donald-trumps-21-point-plan-to-end-gaza-war/a-74173680|access-date=2025-09-29}}</ref>. == Загінулыя == У выніку атакі загінулі шэсць чалавек, з іх пяцёра былі звязаныя з ХАМАС, а адзін з’яўляўся супрацоўнікам службы бяспекі Катара<ref name="ToI">{{cite web|title=Mossad said to have refused to carry out ground op to kill Hamas leaders in Qatar|website=Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/mossad-said-to-have-refused-to-carry-out-ground-op-to-kill-hamas-leaders-in-qatar/|lang=en|access-date=2025-09-13}}</ref><ref name="VI">{{cite web|title=ХАМАС: попытка израильского покушения на переговорную команду провалилась|website=Вести Израиль|url=https://www.vesty.co.il/main/article/81o3f6qfz|lang=ru|access-date=2025-09-13}}</ref>: * Джыхад Лабад, кіраўнік апарата Халіля аль-Хаі, кіраўніка ХАМАСа ў сектары Газа; * Хамам Халіль Аль-Хія, сын Халіль Аль-Хаі; * Абдала Абд аль-Вахід, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Муамен Хасуна, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * * Ахмад Абд аль-Малека, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Бадр Саад Махамед аль-Хумаідзі Ад-Дасары, малодшы капрал службы бяспекі Катара. Пахаванне загінулых адбылося ў Катары 11 верасня<ref name="ToI" />. == Реакция == === Государства === * {{флаг|Кыргызстан}} Президент [[Кыргызстан]]а [[Жапаров, Садыр Нургожоевич|Садыр Жапаров]] осудил ракетные удары Израиля по Дохе. «Эти действия нарушают принципы международного права и [[Устав ООН|Устава ООН]], а также наносят урон территориальной целостности и суверенитету Государства [[Катар]]» — отметил [[Президент Кыргызстана|он]]<ref>{{Cite web|url=https://24.kg/vlast/342869_sadyir_japarov_osujdaet_raketnyiy_udar_izrailya_pokataru/|title=Садыр Жапаров осуждает ракетный удар Израиля по Катару|lang=ru-RU|first=Тилебалды|last=Тукуева|website=24.kg|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. * {{флаг|Казахстан}} Президент [[Казахстан]]а назвал действия израильских властей «недопустимыми», «попирающими суверенные права катарского государства» и «идущими вразрез с принципами международного права»<ref>{{cite web|last=|first=|title=Удар Израиля по Дохе: что произошло|website=Sputnik Казахстан|date=2025-09-09|url=https://ru.sputnik.kz/20250909/udar-izrailya-po-dokhe-chto-proizoshlo--56936753.html|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Израиль нанёс удары по Дохе. Токаев сделал заявление|website=informburo.kz|date=2025-09-09|url=https://informburo.kz/novosti/izrail-nanes-udary-po-doxe-tokaev-sdelal-zaiavlenie|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>. * {{флаг|Узбекистан}} В [[Министерство иностранных дел Узбекистана|МИД Узбекистана]] осудили атаку<ref>{{Cite web|url=https://repost.uz/podobnoe-nepriemlemo|title=«Нарушение суверенитета и посягательство на нерушимость границ». Узбекистан осудил удары Израиля по Дохе|lang=ru|website=Repost.uz|access-date=2025-09-09}}</ref> и подчеркнули, что действия Израиля расцениваются как посягательство на суверенитет, угрозу неприкосновенности границ и безопасности Государства Катар. Подобные удары признаны недопустимыми и свидетельствуют о серьёзном игнорировании Устава ООН, а также ключевых норм и [[Принципы международного права|принципов международного права]]<ref>{{Cite web|url=https://www.uzdaily.uz/ru/uzbekistan-osudil-udary-izrailia-po-zhilomu-raionu-v-dokhe/|title=Узбекистан осудил удары Израиля по жилому району в Дохе|lang=ru|last=UzDaily|website=UzDaily.uz|access-date=2025-09-09}}</ref>. * {{флаг|Турция}} МИД [[Турция|Турции]] осудило израильские удары, назвав их «доказательством экспансионистской политики Израиля и принятия им стратегии государственного терроризма»<ref>{{cite web|author=The Associated Press|title=The Latest: Israel says it targeted Hamas leadership in Qatar strike|website=AP News|date=2025-09-09|url=https://apnews.com/article/qatar-israel-hamas-trump-a324783faf8e7cca8f3bd975ba6fad0a|access-date=2025-09-09}}</ref>. * {{флаг|ОАЭ}} МИД [[ОАЭ]] «самым решительным образом осудило вопиющее и трусливое нападение Израиля на братское государство Катар»<ref name="arn"/><ref name="kom"/>. * {{флаг|Иордания}} МИД [[Иордания|Иордании]] заявило, что страна поддержит любые шаги Катара в целях защиты суверенитета в ответ на действия Израиля<ref name="arn">{{cite web|title=Crown prince leads Saudi, Arab condemnation of Israel’s ‘criminal’ Doha attack|website=Arab News|date=2025-09-09|url=https://www.arabnews.com/node/2614682/saudi-arabia|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="kom">{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>. * {{флаг|Саудовская Аравия}} [[Саудовская Аравия]] призвала международное сообщество осудить «эту отвратительную агрессию и положить конец израильским нарушениям, подрывающим безопасность и стабильность в регионе». Наследный принц [[Мухаммед ибн Салман Аль Сауд]] заявил, что королевство готово задействовать все возможности для поддержки Катара после израильской атаки на Доху<ref name="arn"/><ref name="kom"/>. * {{флаг|Франция}} Президент [[Франция|Франции]] [[Макрон, Эмманюэль|Эмманюэль Макрон]] заявил, что удары Израиля по Дохе «неприемлемы независимо от мотивов»<ref>{{cite web|last=Presse|first=AFP - Agence France|title=Macron Says Israeli Qatar Strikes 'Unacceptable Regardless Of Motive'|website=barrons|date=2025-09-09|url=https://www.barrons.com/news/macron-says-israeli-qatar-strikes-unacceptable-regardless-of-motive-ddc2d216|access-date=2025-09-09}}</ref>. * {{флаг|Германия}} Министр иностранных дел Германии Иоганн Вадепул заявил, что «удар Израиля по Дохе не только нарушает территориальный суверенитет Катара, но и ставит под угрозу все усилия по освобождению заложников», отметив, что Катар играет решающую роль в достижении прекращения огня и освобождении заложников<ref>{{cite web|title=Israel’s strike in Doha 'unacceptable,' German government says|website=Reuters|date=2025-09-09|url=https://www.reuters.com/world/europe/israels-strike-doha-unacceptable-german-government-says-2025-09-09/|access-date=2025-09-10}}</ref>. * {{флаг|Великобритания}} Премьер-министр Великобритании [[Стармер, Кир|Кир Стармер]] заявил, что удары «нарушают суверенитет Катара и создают риск дальнейшей эскалации в регионе». Он добавил, что приоритетом должно стать «немедленное прекращение огня, освобождение заложников и масштабное увеличение объёма гуманитарной помощи в Газе»<ref>{{cite web|last=Courea|first=Eleni|title=Starmer condemns Israel’s airstrike on Qatar as No 10 denies prior knowledge of attack|website=the Guardian|date=2025-09-09|url=https://www.theguardian.com/politics/2025/sep/09/starmer-condemns-israel-airstrike-on-qatar-as-no-10-denies-prior-knowledge-of-attack|access-date=2025-09-09}}</ref>. * {{флаг|Испания}} МИД Испании заявило, что нападение является «грубым нарушением международного права», и призвало «немедленно прекратить насилие и вернуться к дипломатическим переговорам»<ref name="tof">{{cite web|last=Freiberg|first=Nava|title=UK, France and Spain condemn Israeli strike in Qatar|website=The Times of Israel|date=2025-09-09|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uk-france-and-spain-condemn-israeli-strike-in-qatar/|access-date=2025-09-09}}</ref>. * {{флаг|США}} Пресс-секретарь [[Белый дом|Белого дома]] [[Каролин Левитт]] заявила, что президент [[Дональд Трамп]] «рассматривает Катар как верного союзника и друга [[США|Соединённых Штатов]] и очень переживает из-за места атаки», а также добавила, что Трамп переговорил с эмиром Катара [[Тамим ибн Хамад Аль Тани|Тамимом ибн Хамадом аль-Тани]] и поблагодарил его за «поддержку и дружбу Катара к нашей стране», заверив, что «подобное больше не повторится на их земле»<ref name="автоссылка1" />. === Международные организации === * {{флаг|ЕС}} [[Европейский союз]] осудил «авиаудар Израиля по лидерам ХАМАС в Дохе», заявив, что он «нарушает [[международное право]] и [[Территориальная целостность|территориальную целостность]] Катара и несёт риск дальнейшей эскалации насилия в регионе»<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2025-09-10}}</ref>. * {{флаг|ООН}} Генеральный секретарь [[ООН]] [[Гутерриш, Антониу|Антониу Гутерриш]] осудил атаку и назвал её «вопиющим нарушением суверенитета и территориальной целостности Катара». Он отметил Катар как страну, которая «играет очень позитивную роль в достижении прекращения огня и освобождении всех заложников»<ref>{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3A329e7301-0fb3-47af-a9d4-fc6f1d89c895#post |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref>. r7gcdufwkqitbtrjofo9hd5ep20rdza 5134744 5134691 2026-05-01T19:35:38Z DBatura 73587 /* Реакция */ 5134744 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | падзея = | частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] | выява = Israeli strike on Hamas headquarters in Qatar.webm | подпіс =Відэа атакі | дата = 9 верасня 2025 | месца = {{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]] | колькасць загінулых =6 (уключаючы катарца з ліку службы бяспекі)<ref name="автоссылка1">{{cite web|last=Federica Marsi|first=Brian Osgood, Ali Harb|title=LIVE: Hamas leaders survive Israeli attack on Qatar’s Doha, 6 others killed|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/9/9/live-israel-pounds-gaza-city-as-netanyahu-tells-residents-to-leave-now|access-date=2025-09-09}}</ref> | колькасць параненых = як мінімум 2<ref name="Berman-2025b">{{Cite news |last1=Berman |first1=Lazar |last2=Yohanan |first2=Nurit |others=Agencies and ToI Staff |date=2025-09-10 |title=Netanyahu tells Qatar to expel Hamas chiefs or bring them to justice: 'If you don't, we will' |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-tells-qatar-to-expel-hamas-chiefs-or-bring-them-to-justice-if-you-dont-we-will/ |access-date=2025-09-11 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> }} 9 верасня 2025 года ў рамках аперацыі «Агністы саміт» Ізраіль нанёс удар па [[Доха|Досе]] ([[Катар]]) з удзелам 15 знішчальнікаў, якія выкарыстоўвалі цяжкія бомбы, а таксама беспілотнікі ў якасці падтрымкі<ref name="ved">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/09/09/1137980-ob-udare-izrailya?from=read_also=1|title=Что известно об ударе Израиля по столице Катара|website=Ведомости|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="tass"/>. Паводле заявы ізраільскага кіраўніцтва, ўдар стаўз адказам на [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года]] і на [[тэракт у Іерусаліме (2025, верасень)|тэракт у Іерусаліме 8 верасня 2025 года]]<ref name="tass"/><ref name="bbc"/>. Атака выклікала рэзкае асуджэнне ва ўсім свеце<ref>{{cite web|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|access-date=2025-09-09}}</ref>. Пасля Прэм’ер-міністр Ізраіля прынёс свае прабачэнні прэм’ер-міністру Катара за парушэнне катарскага суверэнітэту і паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на тэрыторыі Катара. ==Ход падзей== Катар традыцыйна выступаў пасярэднікам на перамовах аб спыненні агню паміж Ізраілем і [[ХАМАС]]. У Досе размяшчалася Палітбюро ХАМАС з некалькімі высокапастаўленымі лідарамі руху. Катар таксама адыгрываў ключавую ролю ў дастаўцы гуманітарнай дапамогі жыхарам [[Сектар Газа|сектара Газа]]<ref>{{cite web|title=Израиль заявил об авиаударах по штаб-квартире ХАМАС в Дохе, Катар осудил нападение|website=russian.news.cn|date=2025-09-10|url=https://russian.news.cn/20250910/7ac92a098cb94d188fe6c756451ec335/c.html|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. Днём 9 верасня былі апублікаваныя відэа з Дохі з узнімальным слупом дыму пасля ракетнага ўдару. Практычна адразу пасля гэтага ў сваім [[Telegram]]-канале [[ЦАХАЛ]] паведамілі пра кропкавы авіяўдар па кіраўніцтве ХАМАС, адзначыўшы выкарыстанне цяжкіх бомбаў са знішчальнікаў і меры па мінімізацыі рызыкі для мірнага насельніцтва за кошт прымянення высокадакладных боепрыпасаў і дадатковай разведкі<ref name="ved"/>. Затым Прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] і міністр абароны [[Ісраэль Кац (палітык, 1955)|Ісраэль Кац]] апублікавалі заяву, у якой гаварылася, што ўдар з’яўляецца адказам на ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года і на тэракт у [[Іерусалім]]е 8 верасня 2025 года<ref name="bbc">{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3Af7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef#post |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250909160245/https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset:f7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef%23post |archive-date=2025-09-09 |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref><ref name="tass">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/25007339|title=Власти Израиля назвали оправданным свое решение устранить руководство ХАМАС|lang=ru|website=TACC|access-date=2025-09-09}}</ref>. Паведамляецца, што было задзейнічана 15 знішчальнікаў, якія скінулі на адну цэль 10 боепрыпасаў за некалькі секунд. У ходзе выканання задачы самалёты дазапраўляліся ў паветры<ref name="tass"/>. Як паведамілі афіцыйныя асобы [[ЗША]], амерыканскія вайскоўцы самастойна выявілі ізраільскія самалёты, якія накіроўваліся да [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], аднак тлумачэнні ад Ізраіля паступілі толькі пасля пачатку ракетнага ўдару<ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel's attack in Qatar infuriated Trump advisers, officials say|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-attack-qatar-hamas-trump-reaction|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel conducts airstrike in Qatar to assassinate Hamas officials|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-assassination-attempt-hamas-doha|access-date=2025-09-10}}</ref>. Авіяўдар быў нанесены падчас сустрэчы, на якой абмяркоўвалася апошняя прапанова прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] аб спыненні агню ў сектары Газа<ref name="ved" />. Як паведамляў 12-ы канал Ізраіля, галоўнай мэтай быў лідар групоўкі [[Халіль аль-Хая]]<ref>{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046370|title=СМИ сообщают о гибели в Дохе одного из лидеров ХАМАС|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. «[[Аль-Джазіра]]» са спасылкай на крыніцу ў ХАМАС паведаміла, што ў выніку выбухаў у Досе ніхто з лідараў руху не загінуў, аднак ахвярамі сталі пяць яго радавых членаў, уключаючы сына Халіля аль-Хайі і яго памочніка. Акрамя таго, катарскае Міністэрства ўнутраных спраў пацвердзіла гібель аднаго катарскага афіцэра бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046379|title=ХАМАС отрицает гибель кого-либо из руководства группировки в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="автоссылка1" />. Катар рашуча асудзіў ізраільскі ўдар па жылых будынках, назваўшы яго злачынным нападам і грубым парушэннем міжнароднага права, якія пагражаюць бяспецы жыхароў краіны. Улады заявілі аб пачатку расследавання на вышэйшым узроўні і падкрэслілі, што не маюць намеру трываць падобнае ўмяшанне ў рэгіянальную бяспеку<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046372|title=Катар подтвердил израильские удары по руководству ХАМАС в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. Прэм’ер-міністр Катара, шэйх [[Махамед бін Абдулрахман бін Джасім Аль Тані]], заявіў, што Катар пакідае за сабой права адказаць на ізраільскія ўдары, падкрэсліўшы, што краіна не пацерпіць парушэнняў свайго суверэнітэту і прыме комплексныя меры для прадухілення будучых нападаў. Паводле яго слоў, створана каманда на чале з дыпламатам Махамедам бін Абдулазізам аль-Хулаіфі для прававых крокаў. Катар ужо кансультуецца з дружалюбнымі дзяржавамі і рыхтуе меры ў адказ. Аль Тані абвінаваціў Біньяміна Нетаньяху ў парушэнні міжнароднага права, імкненні да дэстабілізацыі рэгіёну і падрыве мірных перамоваў, назваўшы ўдары па Досе дзяржаўным тэрарызмам і адзначыўшы, што рэгіён дасягнуў пераломнага моманту, які патрабуе сумеснага процідзеяння такім дзеянням<ref name="rbc">{{cite web|title=Катар заявил о подготовке ответа на удары Израиля по Дохе|website=РБК|date=2022-12-31|url=https://www.rbc.ru/politics/09/09/2025/68c087e69a7947f85b24c997|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>. Былы спецпрадстаўнік ЗША па Іране Роберт Мэлі заявіў, што ўдар Ізраіля па кіраўніцтву ХАМАС у Досе дэманструе нежаданне Тэль-Авіва ісці да завяршэння вайны ў Газе шляхам перамоваў і падрывае давер да любых пасрэдніцкіх намаганням<ref>{{cite web|last1=Westfall|first1=Sammy|last2=Raji|first2=Tobi|last3=Brown|first3=Cate|last4=Hill|first4=Evan|last5=Chamaa|first5=Mohamad El|last6=Berger|first6=Miriam|last7=Robertson|first7=Noah|last8=Wang|first8=Amy B|last9=Parker|first9=Claire|last10=Balousha|first10=Hazem|last11=Rubin|first11=Shira|last12=Soroka|first12=Lior|last13=Copp|first13=Tara|last14=Mekhennet|first14=Souad|last15=Mahfouz|first15=Heba Farouk|last16=Haidamous|first16=Suzan|last17=Hudson|first17=John|last18=Lamothe|first18=Dan|last19=Cheeseman|first19=Abbie|last20=Taylor|first20=Adam|last21=Shamalakh|first21=Siham|last22=George|first22=Susannah|last23=Ramos|first23=Adrián Blanco|last24=Cunningham|first24=Erin|title=Israeli strike targeting Hamas in Qatar ‘does not advance Israel or America’s goals,’ Trump says|website=The Washington Post|date=2025-09-09|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/09/09/qatar-doha-explosion-israel-hamas/|access-date=2025-09-10}}</ref>. 29 верасня Біньямін Нетаньяху ў тэлефоннай размове з Мухамедам бін Абдулрахманам Аль Тані, якая адбылася з [[Белы дом|Белага дома]] ў прысутнасці п Трампа, прынёс афіцыйныя прабачэнні за парушэнне катарскага суверэнітэту і дапусціў выплату кампенсацыі сям’і загінулага супрацоўніка службы бяспекі. Ён таксама паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на катарскай тэрыторыі, што было замацавана ў плане Трампа па Газе. Гэты крок стаў важным элементам у аднаўленні ролі Катара як пасярэдніка ў перамовах аб заканчэнні вайны і вызваленні закладнікаў<ref>{{cite web|title=Israel's Netanyahu apologizes to Qatar for attack on Doha, source says|website=Reuters|date=2025-09-29|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israels-netanyahu-apologizes-qatar-attack-doha-source-says-2025-09-29/|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|title=Live: Trump says Gaza peace deal 'beyond very close', thanks Netanyahu for 'agreeing' to plan|website=France 24|date=2025-09-29|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20250929-live-trump-promises-something-special-ahead-of-gaza-war-talks-with-netanyahu|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Stokols|first=Eli|title=Trump prompts Netanyahu to apologize to Qatar for bombing its capital|website=POLITICO|date=2025-09-29|url=https://www.politico.com/news/2025/09/29/trump-prompts-netanyahu-to-apologize-to-qatar-for-bombing-its-capital-00584738|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Pearson|first=Matt|title=What is Donald Trump's 21-point plan to end Gaza war? – DW – 09/29/2025|website=dw.com|date=2025-09-29|url=https://www.dw.com/en/what-is-donald-trumps-21-point-plan-to-end-gaza-war/a-74173680|access-date=2025-09-29}}</ref>. == Загінулыя == У выніку атакі загінулі шэсць чалавек, з іх пяцёра былі звязаныя з ХАМАС, а адзін з’яўляўся супрацоўнікам службы бяспекі Катара<ref name="ToI">{{cite web|title=Mossad said to have refused to carry out ground op to kill Hamas leaders in Qatar|website=Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/mossad-said-to-have-refused-to-carry-out-ground-op-to-kill-hamas-leaders-in-qatar/|lang=en|access-date=2025-09-13}}</ref><ref name="VI">{{cite web|title=ХАМАС: попытка израильского покушения на переговорную команду провалилась|website=Вести Израиль|url=https://www.vesty.co.il/main/article/81o3f6qfz|lang=ru|access-date=2025-09-13}}</ref>: * Джыхад Лабад, кіраўнік апарата Халіля аль-Хаі, кіраўніка ХАМАСа ў сектары Газа; * Хамам Халіль Аль-Хія, сын Халіль Аль-Хаі; * Абдала Абд аль-Вахід, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Муамен Хасуна, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * * Ахмад Абд аль-Малека, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Бадр Саад Махамед аль-Хумаідзі Ад-Дасары, малодшы капрал службы бяспекі Катара. Пахаванне загінулых адбылося ў Катары 11 верасня<ref name="ToI" />. == Рэакцыя == Удары, спаслаўшыся на парушэньне прынцыпаў міжнароднага права, [[Статут ААН|Статута ААН]] і суверэнітэта Катара, асудзілі [[Кыргызстан]],<ref>{{Cite web|url=https://24.kg/vlast/342869_sadyir_japarov_osujdaet_raketnyiy_udar_izrailya_pokataru/|title=Садыр Жапаров осуждает ракетный удар Израиля по Катару|lang=ru-RU|first=Тилебалды|last=Тукуева|website=24.kg|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Казахстан]],<ref>{{cite web|last=|first=|title=Удар Израиля по Дохе: что произошло|website=Sputnik Казахстан|date=2025-09-09|url=https://ru.sputnik.kz/20250909/udar-izrailya-po-dokhe-chto-proizoshlo--56936753.html|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Израиль нанёс удары по Дохе. Токаев сделал заявление|website=informburo.kz|date=2025-09-09|url=https://informburo.kz/novosti/izrail-nanes-udary-po-doxe-tokaev-sdelal-zaiavlenie|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Узбекістан]]<ref>{{Cite web|url=https://www.uzdaily.uz/ru/uzbekistan-osudil-udary-izrailia-po-zhilomu-raionu-v-dokhe/|title=Узбекистан осудил удары Израиля по жилому району в Дохе|lang=ru|last=UzDaily|website=UzDaily.uz|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Турцыя]]<ref>{{cite web|author=The Associated Press|title=The Latest: Israel says it targeted Hamas leadership in Qatar strike|website=AP News|date=2025-09-09|url=https://apnews.com/article/qatar-israel-hamas-trump-a324783faf8e7cca8f3bd975ba6fad0a|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[ААЭ]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Іарданія]]<ref name="arn">{{cite web|title=Crown prince leads Saudi, Arab condemnation of Israel’s ‘criminal’ Doha attack|website=Arab News|date=2025-09-09|url=https://www.arabnews.com/node/2614682/saudi-arabia|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="kom">{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Саудаўская Аравія]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Францыя]]<ref>{{cite web|last=Presse|first=AFP - Agence France|title=Macron Says Israeli Qatar Strikes 'Unacceptable Regardless Of Motive'|website=barrons|date=2025-09-09|url=https://www.barrons.com/news/macron-says-israeli-qatar-strikes-unacceptable-regardless-of-motive-ddc2d216|access-date=2025-09-09}}</ref>< [[Германія]]<ref>{{cite web|title=Israel’s strike in Doha 'unacceptable,' German government says|website=Reuters|date=2025-09-09|url=https://www.reuters.com/world/europe/israels-strike-doha-unacceptable-german-government-says-2025-09-09/|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{cite web|last=Courea|first=Eleni|title=Starmer condemns Israel’s airstrike on Qatar as No 10 denies prior knowledge of attack|website=the Guardian|date=2025-09-09|url=https://www.theguardian.com/politics/2025/sep/09/starmer-condemns-israel-airstrike-on-qatar-as-no-10-denies-prior-knowledge-of-attack|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Іспанія]]<ref name="tof">{{cite web|last=Freiberg|first=Nava|title=UK, France and Spain condemn Israeli strike in Qatar|website=The Times of Israel|date=2025-09-09|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uk-france-and-spain-condemn-israeli-strike-in-qatar/|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Еўрапейскі Саюз]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[ААН]]<ref>{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3A329e7301-0fb3-47af-a9d4-fc6f1d89c895#post |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref>. Прэс-сакратар [[Белы дом|Белага дома]] [[Каралін Левіт]] заявіла, што прэзідэнт [[Дональд Трамп]] разглядае Катар як вернага саюзніка і сябра [[ЗША|Злучаных Штатаў]] і вельмі перажывае з-за атакі, а таксама дадала, што Трамп перагаварыў з эмірам Катара [[Тамім ібн Хамад Аль Тані|Тамімам ібн Хамадам аль-Тані]], запэўніўшы, што падобнае больш не паўторыцца<ref name="автоссылка1" />. gqiajcobv3me8dpmcppne0s3t0rbg01 Гонёдз 0 657856 5134783 3709427 2026-05-01T22:02:42Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ганёндз]] 5134783 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ганёндз]] 66658s6oxi459unrnwwcgh1g5y1fsfo Ліскаўскі сельсавет (Рэчыцкі раён) 0 664370 5134816 4719726 2026-05-02T00:27:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134816 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ліскаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Рэчыцкі раён]] |Уключае = 3 населеныя пункты |Сталіца = [[Ліскі (Рэчыцкі раён)|Ліскі]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]],</br>[[29 студзеня]] [[1964]] |Скасаванне = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 609 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = https://rechitsa.by/sovet_liski.html |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Ліскаўскі сельсавет}} '''Лі́скаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2011 г. вёска) [[Ліскі (Рэчыцкі раён)|Ліскі]]. == Гісторыя == Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення]] [[БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Васілевіцкі раён|Васілевіцкага раёна]] [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. З 4 жніўня 1927 года ў складзе [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага [[Крынкаўскі сельсавет (Рэчыцкі раён)|Крынкаўскага сельсавета]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Рэчыцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе адноўленага [[Васілевіцкі раён|Васілевіцкага раёна]] [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Бабіцкі сельсавет (Васілевіцкі раён)|Бабіцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 29 студзеня 1964 года ўтвораны зноў у складзе Рэчыцкага раёна Гомельскай вобласці з часткі Бабіцкага сельсавета, у склад сельсавета ўвайшлі населеныя пункты [[Асавок (Рэчыцкі раён)|Асавок]], [[Крынкі (Рэчыцкі раён)|Крынкі]] і [[Ліскі (Рэчыцкі раён)|Ліскі]]<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 15 і 29 студзеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 6 (1046).</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 899 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 96,1 % — [[беларусы]], 2,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 609 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ліскаўскі сельсавет (Рэчыцкі раён)}} {{Рэчыцкі раён}} [[Катэгорыя:Ліскаўскі сельсавет (Рэчыцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Васілевіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1964 годзе]] 9hwwot6yv718gdxswdjbyf481ylw4in Юрый Пятровіч Гіль 0 668136 5134572 4712204 2026-05-01T12:41:31Z K.shytal 58227 дадаў згадку пра кнігу 5134572 wikitext text/x-wiki {{Асоба | бацька = Пётр | маці = Фэльця }} {{цёзкі2|Гіль}} '''Юры Пятровіч Гіль''' ([[11 снежня]] [[1942]], [[засценак]] [[Вашунава]], цяпер [[Докшыцкі раён]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] — [[24 кастрычніка]] [[2008]], [[Вільнюс]], [[Літва]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], заснавальнік [[Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны]] [[Віленскі край|Віленскага краю]]. == Біяграфія == Вучыўся ў [[Параф’янава (Параф’янаўскі сельсавет)|Параф’янаўскай]] школе. У 1961—1964 гадах праходзіў тэрміновую у [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]], в/ч 52108 у [[Калінінград]]зе. Скончыў [[Мінскі педагагічны інстытут]] (1968), працаваў настаўнікам у Докшыцкім раёне. У 1972 годзе вярнуўся ў [[Мінск]], працаваў у арганізацыі «[[Веды (арганізацыя)|Веды]]». У часы [[Перабудова|Перабудовы]] ўзначаліў Мінскую раённую арганізацыю [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ «Адраджэньне»]]. Пасля пераехаў у [[Вільнюс]], дзе стварыў Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны Віленскага краю, быў яго кіраўніком да канца жыцця (2008). Быў дэпутатам [[Вільнюскі раён|Віленскага раённага самакіравання]]. Пахаваны ў [[Параф’янава (Параф’янаўскі сельсавет)|Параф’янаве]] (Докшыцкі раён) побач бацькоў, надпіс на надмагіллі ''«Юры Гіль, сын Пятра і Фэльці»''. == Дзейнасць == [[Файл:Zasciankovaja hatka.jpg|thumb|left|Гісторыка-этнаграфічны музей «Засьцянковая хатка» ў Вашунаве]] Вядомы актыўнай дзейнасцю па мемарыялізацыі памяці дзеячаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага адраджэння]]. Арганізаваў ушанаванне памяці [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] і [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] на [[Віленшчына|Віленшчыне]] — усталяванне шыльды і крыжа на месцы дома [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] ў [[Свіроніс|Свіранах]], найменаванне вуліцы ў [[Лаварышкі|Лаварышках]] у гонар [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. У 1994 годзе заснаваў у бацькоўскай хаце Гісторыка-этнаграфічны музей «Засьцянковая хатка» ў Вашунаве (цяпер не існуе). Да свайго закрыцця з’яўляўся пляцоўкай для культурніцкіх імпрэз. У 2006 выдаў кнігу паэзіі «Засьцянковая хатка», прэзентацыя якой адбылася ў тым жа годзе ў Вашунаве<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pawet.net/ns/2006/10/%E2%84%96_10_(746).html|аўтар=Гіль, Юры|загаловак=Я і мая Бацькаўшчына|год=2006|мова=be|выданне=Наша Слова|тып=газета|месяц=3|чысло=8|нумар=10|issn=2073-7033}}</ref>. У 1980-1990-х гадах выступаў з ініцыятывай стварэння чыгуначнага прыпынку каля [[Вашунава]], але прыпынак за некалькі кіламетраў ад чыгуначнай станцыі [[Параф’янава (станцыя)|Параф’янава]] прызналі немэтазгодным. == Бібліяграфія == * ''Юры Гіль'' [http://niva.bialystok.pl/issue/2008/12/art_11.htm Адзін дзень у БНР] // [[Ніва (газета)|Ніва]] № 12 (2706), 23 сакавіка 2008. == Спасылкі == * [https://zbsb.org/news/zbsb/1185/ Пайшоў у лепшы свет старшыня Таварыства Беларускай мовы Віленскага краю Юры Гіль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210122025241/https://zbsb.org/news/zbsb/1185/ |date=22 студзеня 2021 }} * [https://nn.by/?c=ar&i=166340 Гіне сядзіба Юрыя Гіля ў Вашунаве з цікавай калекцыяй этнаграфічных рарытэтаў] * [https://novychas.by/asoba/pjacj_hod_tamu_pamior_viliensk Пяць год таму памёр віленскі беларускі дзяяч Юры Гіль] * [https://kamunikat.org/download.php?item=13785-1.pdf&pubref=13785 Наша Слова № 46(937), 18 лістапада 2009 года] * [https://www.radzima.org/be/object/5671.html Свіраны на radzima.org] * [http://pawet.net/ns/2005/26/%E2%84%96_26_(712).html Pawet.net 26(712)] * [https://news.arche.by/by/page/works/natatki-tvory/863 Чалавек памёр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220202142104/https://news.arche.by/by/page/works/natatki-tvory/863 |date=2 лютага 2022 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гіль Юрый Пятровіч}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Докшыцкім раёне]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Параф’янава (Параф’янаўскі сельсавет)]] 0fwcvqx790hsjpkfd1sfkkzu4dakhe4 Гражына (паэма) 0 669139 5134879 5091900 2026-05-02T08:57:52Z IP781584110 134977 арфаграфія, афармленне 5134879 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор}} '''«Гражы́на»''' ({{lang-pl|Grażyna. Powieść litewska}}) — [[Класіцызм|класіцыстычная]]<ref name="jeden3">Adam Mickiewicz. «Grażyna». W: Witkowska, Alina ; Przybylski, Ryszard: ''Romantyzm''. Warszawa: Wydawnictwo PWN, 2003, s. 257. ISBN 83-01-13848-3</ref><ref>Jastrun, Mieczysław: ''Mickiewicz''. Kraków: Polski Instytut Wydawniczy, 1952, s. 98.</ref><ref name=":0">[Od redakcji]. W: ''Powieści poetyckie''. Warszawa: Czytelnik, 1973, s. 242.</ref> [[эпічная паэма]] [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], упершыню выдадзеная ў другім томе «Паэзій» ({{lang-pl|Poezyj}}) у 1823 годзе; часцяком твор азначаецца таксама як [[вершаваны раман]]<ref name=":0" />. [[Фабула]] «Гражыны», з пункту гледжання тэматыкі і гістарычных рэалій, роднасная «[[Конрад Валенрод (паэма)|Конраду Валенроду]]», выдадзенаму на пяць гадоў пазней. Твор грунтуецца на матыве, узятым з «[[Іліяда|Іліяды]]» [[Гамер]]а: [[Ахілес]] — прататып раззлаванага Літавора, а [[Патрокл]] — Гражыны. Тэма твора — мужны ўчынак «жанчыны абаяльнасцю, героя духам»<ref>Adam Mickiewicz. «Grażyna». W: Witkowska, Alina ; Przybylski, Ryszard: ''Romantyzm''. Warszawa: Wydawnictwo PWN, 2003, s. 258. ISBN 83-01-13848-3</ref>, зроблены ў імя перавагі агульнага над індывідуальным<ref name="jeden3" />, і трагічная гісторыя шлюбу Гражыны і Літавора. «Гражына» таксама закранае праблему «памяці пра мінуўшчыны і традыцыі»<ref name="jeden3" />, якая набліжае раман да другой часткі «[[Дзяды (паэма)|Дзядоў]]»<ref name="jeden3" />. Стварэнне «Гражыны» непасрэдна звязанае з ростам папулярнасці эпасаў у стылі [[Тарквата Таса]]<ref>[Od redakcji]. W: ''Powieści poetyckie''. Warszawa: Czytelnik, 1973, s. 241.</ref> ў першай палове XIX стагоддзя і з дбайным вывучэннем аўтарам звычаяў і традыцый язычніцкай [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] (асабліва яго роднага [[Навагрудак|Навагрудка]])<ref name="jeden3" />, што робіць твор своеасаблівай «археалагічнай паэмай»<ref name="jeden3" />. Больш за тое, форма твора стылізаваная на манер [[Старапольская мова|старапольскай мовы]]. «Гражына» і зместам, і формай, якая нагадвае XVI стагоддзе, становіцца своеасаблівым працягам апавядання «[[Жывіля]]» (1819), напісанага раней Міцкевічам<ref name="jeden3" />. На беларускую мову паэму цалкам пераклалі [[Сяргей Сцяпанавіч Дзяргай|Сяргей Дзяргай]]<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-27|title=Кафедра гісторыі беларускае літаратуры - Бібліятэка - XIX стагоддзе - Адам Міцкевіч - Гражына|url=https://khblit.narod.ru/arhiu/lib/grazhyna.htm|website=khblit.narod.ru}}</ref>, [[Пятро Бітэль]]<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-27|lang=be|title=Адам Міцкевіч. Гражына|url=https://knihi.com/Adam_Mickievic/Hrazyna.html|website=knihi.com}}</ref>, [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыя Мартысевіч]]<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-27|date=2023-12-22|lang=be|title=100 найлепшых кніг 2023 года: выбар Bellit.info – Белліт|url=https://bellit.info/news/znakavyja-knihi-2023-hoda.html}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Творы Адама Міцкевіча]] [[Катэгорыя:Паэмы Адама Міцкевіча]] [[Катэгорыя:Творы 1823 года]] [[Катэгорыя:Паэмы на польскай мове]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы пра Сярэднявечча]] [[Катэгорыя:Эпічныя паэмы]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы, перакладзеныя на беларускую]] ob41rrpn5bnjjac10ru368a9w4ouhc5 Беларускі нацыянальны цэнтр (справа) 0 669882 5134612 5132075 2026-05-01T13:50:09Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5134612 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Беларускі нацыянальны цэнтр}} '''«Беларускі нацыянальны цэнтр»''' ''(БНЦ)'' — сфабрыкаваная ў 1933 годзе [[ДПУ БССР]] справа «контррэвалюцыйнай, паўстанцкай і шпіёнска-дыверсійнай арганізацыі», частка [[Сталін|сталінскіх]] [[рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій у БССР]]. == Перадумовы == З 1929 года ў БССР прайшло некалькі хваляў рэпрэсій супраць нацыянальнай інтэлігенцыі. У 1930 г. чэкісты сфальсіфіка­валі справу «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]», у рамках якой было арыштавана больш за сотню дзеячаў навукі і культуры<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/331304|author=Ф. Раўбіч|title=Першы расстрэл беларускай інтэлігенцыі. 90 гадоў справе «Беларускага нацыянальнага цэнтра»: як гэта было арганізавана|website=Наша Ніва|access-date=2023-12-03}}</ref>. У 1931—1932 гг. пракацілася хваля арыштаў сярод працаўнікоў сельскай гаспадаркі, а таксама ўстаноў, якія займаліся распрацоўкай яе розных пытанняў. Узніклі справы «[[Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі|Беларускага філіяла Працоўнай сялянскай партыі]]», «[[Справа «Белтрактарацэнтра»|Белтрактарацэнтра]]», «[[Справа «Ветэрынарных дактароў»|Ветэрынарных дактароў]]». Толькі па іх было арыштавана і асуджана звыш 800 чалавек<ref name=":0" />. Вясной-летам 1933 г. пачалася новая хваля рэпрэсій супраць бела­рускай інтэлігенцыі. АДПУ БССР «выкрыла» падпольную контррэвалюцыйную аргані­зацыю «[[Беларуская народная грамада (1933)|Беларуская народная грамада]]». Па справе праходзіла 68 чалавек, пераваж­на пісьменнікі, а таксама настаўнікі, студэнты<ref name=":0" />. У 1932 годзе былыя кіраўнікі [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] і «[[Змаганне|Змагання]]» ў адпаведнасці з польска-савецкім пагадненнем аб абмене палітзняволенымі прыехалі ў СССР<ref name=":0" />. БСРГ была найбуйнейшай палітычнай сілай беларусаў у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспубліцы]]. За яе галасавалі многія раёны [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Польскія ўлады зрэагавалі досыць хутка, ужо ў сакавіку забараніўшы БСРГ, а больш за 4000 яе кіраўнікоў і актывістаў былі аддадзены пад суд<ref name=":0" />. У 1930-я гады СССР поўнасцю адмовіўся ад ролі абаронцы правоў беларусаў на тэрыторыі Польшчы, перастаў пратэставаць у сувязі з парушэннямі там правоў нацыянальных меншасцей. Летам 1933 г. ад імя [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] палякам было прапанавана «ўзаемна адмовіцца ад раздзьмухвання нацыянальных праблем у абедзвюх краінах»<ref name=":0" />. Адпаведна, знікла патрэба ў тых, хто мог ствараць пагрозу польскаму рэжыму, як у «грамадоўцах», так і ў членах [[КПЗБ]], якія знаходзіліся на тэрыторыі БССР. Да таго ж гэтыя беларускія дзеячы, які мелі досвед парламенцкай дзейнасці і валодалі навыкамі падпольнай барацьбы, успрымаліся савецкімі ўладамі як патэнцыйная пагроза ўжо свайму рэжыму<ref name=":0" />. У пачатку 1930-х гадоў у Крамлі былі спланаваныя шырокамаштабных рэпрэсій супраць эліт нацыянальных рэспублік СССР. У Савецкай Украіне ў 1933 г. былі сфабрыкаваныя справы «[[Справа Украінскай вайсковай арганізацыі|Украінскай вайсковай арганізацыі]]», «[[Справа Польскай арганізацыі вайсковай|Польскай арганізацыі вайсковай]]», а таксама «[[Справа Блока ўкраінскіх нацыяналістычных партый|Блока ўкраінскіх нацыяналістычных партый]]»<ref name=":0" />. Раней, у 1930—1931 гадах украінскім прадстаўніцтвам [[АДПУ СССР]] была сфабрыкавана аналагічная справа пад назвай {{нп3|«Український національний центр»||uk|Справа «Український національний центр»}}. Маштаб украінскай справы быў меншым, чым у Беларусі: 50 асоб былі прыгавораны да зняволення на тэрмін ад 3-х да 6-ці гадоў. Аднак у 1934—1941 гадах 33 асобы з іх былі зноў арыштаваныя, у тым ліку 21 — прыгавораны да [[расстрэл]]у, 12 — атрымалі новыя срокі зняволення і потым загінулі ў [[ГУЛАГ]]у. Асноўную ролю ў фабрыкацыі справы УНЦ адыграў тагачасны кіраўнік сакрэтна-аператыўнага аддзела ДПУ [[УССР]], будучы наркам НКВД БССР [[Ізраіль Майсеевіч Ляплеўскі|І. Ляплеўскі]]. == Справа БНЦ == У 1933 годзе чэкісты пачалі распрацоўку агентурнай справы з характэрнай назвай «Закардоннікі». Яна была распачатая супраць заходнебеларускіх нацыянальных дзеячаў, якія знайшлі прытулак ад рэпрэсій з боку Польшчы ў БССР, то-бок вярнуліся з-за кардону. Дзеля выкрыцця іх «варожай» дзейнасці АДПУ сфабрыкавала справу «Беларускага нацыянальнага цэнтра» (БНЦ)<ref name=":0" />, якая стала часткай спланаваныя шырокамаштабных рэпрэсій супраць эліт нацыянальных рэспублік СССР<ref name=":0" />. Справа БНЦ фабрыкавался ва ўмовах падрыхтоўкі да [[XVII з'езд УКП(б)|XVII з’езда УКП(б)]], скліканне якога было прызначана на канец студзеня 1934 г. У бравурных рапартах, якія прымаліся напярэдадні з’ез­да, гучала агрэсіўная рыторыка барацьбы з [[нацыяналізм]]ам. У снежні 1933 г. пленум [[ЦК КП(б) Беларусі|ЦК КП (б) Беларусі]] пастанавіў, што «ў бягучы момант галоўную небяспеку ўяўляе мясцовы нацыяналізм, які змыкаецца з імперыялістычнымі інтэрвентамі»<ref name=":0" />. Аўтарамі гэтай справы былі начальнік сакрэтна-палітычнага аддзела АДПУ БССР [[Герман Лупекін]] і начальнік 1-­га аддзялення сакрэтна-палітычнага аддзела [[Якаў Гозін]]. Агульны нагляд за расследаваннем справы ажыццяўлялі начальнік АДПУ БССР [[Леанід Закоўскі]] і яго намеснік [[Анс Залпетэр]]<ref name=":0" />. Першыя арышты па справе пачаліся яшчэ ўлетку 1933 г. У жніўні-верасні былі арыштаваны дзеячы, якім пасля прыпішуць кіраўніцтва БНЦ. Адна­часова арышты па справе адбываліся на перыферыі<ref name=":0" />. Чэкісты сцвярджалі, што арыштаваныя праніклі ў Савецкую Беларусь па заданні польскай выведкі. Мэтай іх дзейнасці было звяржэнне савецкай улады ў БССР шляхам узброенага паўстання і стварэння Беларускай буржуазна-дэмакратычнай рэспублікі пад пратэктаратам Польшчы<ref name=":0" />. «Практычная контррэвалюцыйная работа», якая прыпісвалася БНЦ, нібыта ахоплівала [[Беларуская акадэмія навук|Бела­рускую акадэмію навук]], [[Дзяржаўная бібліятэка БССР|Дзяржаўную бібліятэку]], [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюз савецкіх пісьменнікаў]], [[Навукова-тэхнічнае выдавецтва]], [[БЕЛТА|БелТА]], [[Радыёцэнтр БССР|Радыё­цэнтр]], рэдакцыю газеты «[[Звязда (газета)|Звязда]]», [[Белдзяржуніверсітэт]], [[Горацкая сельгасакадэмія|Горацкую сельгасакадэмію]], [[Энергетычны інстытут АН БССР|Энергаінстытут]], [[Беларускі садова-агародніцкі інстытут|Садова­-агародніцкі інстытут]], [[Беларусі НДІ рыбнай гаспадаркі|НДІ рыбнай гаспадаркі]], [[Дзяржплан БССР|Дзяржплан]], [[Наркамат аховы здароўя БССР|Наркамат аховы здароўя]], [[Наркамасветы БССР|Нар­камасветы]], [[Народны камісарыят сувязі БССР|Наркамсувязі]], [[Народны камісарыят камунальнай гаспадаркі БССР|Нар­камат камунальнай гаспадаркі]], [[Саюзбавоўнагандаль]], ЦК [[Міжнароднай арганізацыі дапамогі змагарам рэвалюцыі]], [[Гістпарт пры ЦК КП(б)Б|Гіст­парт пры ЦК КП(б)Б]], прадстаўніцтва [[КПЗБ]], выведупраўлен­не [[Штаб БВА|Штаба БВА]], гарнізон горада [[Барысаў|Барысава]], 34-­ы полк ([[Старыя Дарогі]]), 192-­гі полк ([[Орша]]). Яна быццам бы вялася ў 9 вялікіх гарадах і 25 раёнах БССР<ref name=":0" />. Чэкісты заявілі пра выяўленне ажно 59 паўстанцкіх ячэек, 19 дыверсійных груп, 4 тэрарыстычных груповак, 20 шпіёнскіх рэзідэнтур БНЦ і яго моладзевай арганізацыі ў складзе 47 чалавек. Філіі цэнтра нібыта былі «ліквідаваныя» ў [[Горкі|Горках]], [[Беразіно|Беразіне]], [[Гомель|Гомелі]], а таксама [[Слуцк]]у. Меліся яны нібыта таксама ў [[Масква|Маскве]] і [[Ленінград]]зе<ref name=":0" />. Арыштаваным быў інкрымінаваны ўдзел у «шырока раз­галінаванай контррэвалюцыйнай паўстанцкай і шпіёнска­-дыверсійнай арганізацыі». Яны быццам бы займаліся падрыхтоўкай паўстання, шпіянажам на карысць Польшчы, ар­ганізацыяй дыверсійна-­тэрарыстычных груп і актаў, падрыўной і шкодніцкай працы ў БССР<ref name=":0" />. Фінансаваў і кіраваў цэнтрам нібыта [[II аддзел польскага Генштаба]], які адказваў за контрразведку, праз [[Пасольства Польшчы ў СССР|польскую амбасаду ў Маскве]] і [[Генеральнае консульства Польшчы ў Мінску|генеральнае консульства Польшчы ў Менску]]. Кіраўніцтва БНЦ нібыта атрымала ад палякаў 65 тысяч [[Савецкі рубель|савецкіх рублёў]] і 3 тысячы [[Долар ЗША|долараў]] і распрацавала план паўстання ў БССР, якое павінна было пачацца з буйной правакацыі на мяжы і наступнага савецка­-польскага ўзброенага канфлікту восенню 1933 г. ці вясной 1934 г<ref name=":0" />. Каардынатарамі дзейнасці «Беларускага нацыянальнага цэнтра» былі «прызначаныя» дырэктар Беларускага дзяржаўнага музея [[Сымон Рак-Міхайлоўскі]], намеснік дырэктара [[Інстытут мовазнаўства БАН|Інстытута мовазнаўства БАН]] [[Ігнат Дварчанін]] і старшыня [[Камісія па вывучэнні Заходняй Беларусі|камісіі па вывучэнні Заходняй Беларусі БАН]] [[Пётр Мятла]]<ref name=":0" />. [[Файл:Дэпутат польскага Сейма ад Беларускага сялянска-работніцкага пасольскага клуба «Змаганьне».jpg|thumb|Дэпутаты польскага Сейма ад «[[Змаганне|Беларускага сялянска-работніцкага пасольскага клуба „Змаганьне“]]» — [[Ігнат Дварчанін]], [[Язэп Гаўрылік]] і [[Флягонт Валынец]] — будуць асуджаныя па справе «Беларускага нацыянальнага цэнтра». Часова пазбегне гэтай долі толькі [[Іван Грэцкі]], але і ён будзе арыштаваны пазней.]] З былога сакратара БСРГ Максіма Бурсевіча былі выбіты паказанні, што кіраўніцтвам БНЦ быў сфармаваны склад будучага буржуазнага ўрада на чале з [[Антон Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]]. Пасаду міністра прамысловасці мусіў заняць [[Фабіян Акінчыц]], поштаў і тэлеграфа — [[Павел Валошын]], транспарту — [[Флягонт Валынец]], асветы — [[Язэп Гаўрылік]], земляробства — [[Ігнат Дварчанін]], унутраных спраў — [[Пятро Мятла]], юстыцыі — [[Радаслаў Астроўскі]], абароны — [[Сымон Рак-Міхайлоўскі]], замежных спраў — [[Браніслаў Тарашкевіч]], а сам Бурсевіч мусіў атрымаць пасаду міністра фінансаў<ref name=":0" />. Справа вялася дзвюма гру­памі следчых, якія на чэкісцкім жаргоне называліся «літарата­рамі» і «забойшчыкамі». «Літа­ратары» складалі разам з дапытанымі тэксты пратаколаў, а «забойшчыкі» выбівалі подпі­сы пад імі<ref name=":0" />. Справа аблягчалася тым, што за палітуцекачамі з Польшчы адпачатку вёўся аператыўны нагляд. Праз шматлікіх інфармата­раў вяліся іх агентурныя рас­працоўкі, праводзілася перлюстрацыя карэспандэнцыі беларускіх дзеячаў, якія працягвалі перапіску са сваякамі і сябрамі ў Заходняй Беларусі<ref name=":0" />. Таксама ў арыштаваных канфіскоўваліся асабістыя рэчы, у тым ліку рукапісы, нататнікі, фотаальбомы, з якіх у справу пераносіліся імёны і адрасы ўяўных саўдзельнікаў<ref name=":0" />. [[Файл:Анкета арыштаванага па справе «Беларускага нацыянальнага цэнтра» Сяргея Барана.jpg|міні|злева|Анкета арыштаванага па справе «Беларускага нацыянальнага цэнтра» [[Сяргей Баран|Сяргея Барана]]]] Журналіст газеты «Звязда» [[Сцяпан Жабінскі]], фігурант справы БНЦ, быў сведкам наступнай сцэны<ref name=":0" />:<blockquote>«Аднойчы, падчас праходкі ў двары, чую крык (пазней даведаўся, што крычаў дэпутат Гаўрылік) „Што вы робіце? Вы з глузду з’ехалі! Вы выконваеце заданне польскай дэфензівы! Тыя не змаглі нас знішчыць, дык вы даканчваеце“.</blockquote>Яшчэ адзін з фігурантаў, [[Міхаіл Ганчарык]], згадваў, што адбывалася ўвосень 1933 г. у ­»[[Амерыканка (турма)|Амерыканцы]]"<ref name=":0" />:<blockquote>«А прывядуць у камеру, і прыходзіцца слухаць гадзінамі крыкі, стогны аб тых здзеках, якія творацца, што трымаюць невінаватых — гэта стукалі ў дзверы, крычалі некаторыя абмененыя з Польшчай былыя паслы польскага сейма. Асабліва гучна і часта крычаў аб гэтым Дварчанін».</blockquote>Малодшы брат Ігната Дварчаніна, [[Іларыён Дварчанін|Іларыён]], які займаў пасаду намесніка дырэктара паляўнічага запаведніка, быў вымушаны даць абсурднае паказанне пра тое, што ён прыручыў лася і ездзіў на ім на мяжу з Польшчай па інструкцыі<ref name=":0" />. == Прысуд == [[Файл:Акт абвінавачання па агентурнай справе «Беглыя».png|міні|Акт абвінавачання па агентурнай справе «Беглыя»]] Да канца 1933 г. «расследаванне» справы «Беларускага нацыянальнага цэнтра» было завершана. Сфальсіфікаваная з вялікім размахам і шырокай геаграфіяй ахопу справа складалася з 55 тамоў. Усе арыштаваныя, за невялікім выключэннем, «прызналі сваю віну». Усяго па справе БНЦ праходзіла каля 200 падазраваных, з якіх 97 было выстаўлена абвінавачанне. Амаль усе абвінавачаныя ўнеслі значны ўклад у справу беларускага нацыянальнага адраджэння на тэрыторыі Заходняй Беларусі<ref name=":0" />. [[Файл:Акт абвінавачання, падпісаны начальнікам сакрэтна-палітычнага аддзела АДПУ БССР Германам Лупекіным.png|міні|злева|Акт абвінавачання, падпісаны начальнікам сакрэтна-палітычнага аддзела АДПУ БССР [[Герман Лупекін|Германам Лупекін]]ым]] Абсалютная большасць асуджаных былі беларусамі, пераважная частка — ураджэнцамі Заходняй Беларусі. Сярод абвінавачаных было пяць жан­чын, у тым ліку цяжарная [[Зоя Грыц]]<ref name=":0" />. Абвінаваўчы акт сцвярджаў<ref name=":0" />: <blockquote>"У 1926 г. польскім Генштабам на тэрыторыі Усходняй Польшчы быў створаны контррэвалюцыйны «Польска-Украінска-Беларускі Блок» у складзе трох буйных нацыяналістычных арганізацый («Украінскі Сельроб», «Беларуская сялянска-работніцкая грамада» і «Польская незалежная партыя хлопска») з задачамі актыўнай барацьбы з камуністычным рухам ва Усходняй Польшчы і арганізацыі шырокай паўстанцкай, шпіёнскай і дыверсійна-тэрарыстычнай працы на тэрыторыі Савецкага Саюза. Паводле задання таго ж 2-га аддзела польскага Генштаба ў мэтах рэалізацыі задач «Блока» па Заходняй Беларусі і БССР у г. Вільня ў 1928 г. быў створаны вядомымі нацыяналістамі Астроўскім і Луцкевічам «Беларускі палітычны цэнтр». Перакінутыя ў БССР легальна і нелегальна сябры «Палітычнага цэнтра» для практычнага кіраўніцтва контррэвалюцыйнай арганізацыяй стварылі «Беларускі нацыянальны цэнтр»</blockquote>Па рашэнні судовай калегіі АДПУ ад 9 студзеня 1934 года 26 фігурантаў справы былі прыгавораны да найвышэйшай меры пакарання, 16 — да найвышэйшай меры пакарання з заменай на 10 гадоў папраўчапрацоўных лагераў. У тым ліку расстрэл быў заменены [[Максім Бурсевіч|Максіму Бур­севічу]], [[Павел Валошын|Паўлу Валошыну]], [[Флягонт Валынец|Флягонту Валынцу]], [[Язэп Гаўрылік|Язэпу Гаўрыліку]], [[Ігнат Дварчанін|Ігнату Дварчаніну]], [[Пятро Мятла|Пятру Мятле]] і [[Сымон Рак-Міхайлоўскі|Сымону Рак-Міхайлоўскаму]], якім прыпісвалася кіраўніцтва БНЦ. Але пасля паўторнага асуджэння ўсе яны былі расстраляныя ў 1937—1938 гадах. З астатніх 17-ць былі асуджаны да 10 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|папраўча-працоўных лагераў]] (ППЛ), 5 — да 8 гадоў ППЛ, іншыя — да розных мер пакарання. Тыя фігуранты справы БНЦ, якія засталіся жывымі, былі накіраваныя ў [[Байкала-Амурскі лагер|Байкала­-Амурскі]] і [[Беламора-Балтыйскі лагер|Беламора-­Балтыйскі]] лагеры<ref name=":0" />. == Ачарненне фігурантаў справы == [[Файл:Выкрыццё правакатарскай банды Луцкевіча - Дварчаніна — перамога нацыянальна-вызваленчага руху на Заходняй Беларусі. 1933.png|міні|злева|Брашура «Выкрыццё правакатарскай банды Луцкевіча — Дварчаніна — перамога нацыянальна-вызваленчага руху на Заходняй Беларусі», напісаная для апраўдання справы БНЦ, была выдадзена ў Менску, але з мэтай канспірацыі месцам выдання пазначана была Вільня.]] Упершыню аб раскрыцці «контррэвалюцыйнай нацыяналістычна-­шпіёнскай арганізацыі», якой кіравалі былыя палітэмігранты з Заходняй Беларусі, імёны якіх не называліся, было паведамлена толькі 8 снежня 1933 года ў партыйнай газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]». Там сцвярджалася, што насамрэч гэта былі здраднікі, закінутыя ў БССР з мэтай «правакацыі і шпіянажу»<ref name=":0" />. У тыя часы АДПУ ў сваёй друкарні выдавала тэндэнцыйна падабраныя вытрымкі з «паказанняў» арыштаваных, здабытых гвалтоўным шляхам. У выглядзе спецыяльнай брашуры, як зусім сакрэтны, гэты матэрыял перадаваўся для азнаямлення высокаадказным камуністам. Партыйныя газеты, часопісы, спецыяльныя выкрывальныя «працы» і кіраўнікі партыі спасылаліся на вытрымкі з паказанняў, не называючы крыніцы, з якіх атрыманы паказанні арыштаваных<ref name=":0" />. Задачай прапаганды было паказаць нацыянальны рух у Беларусі як контррэвалюцыйную, шкодніцкую, шпіёнскую працу беларускіх нацыяналістаў, накіраваную на адлучэнне БССР ад Савецкага Саюза і на стварэнне буржуазнай нацыянальна-дэмакратычнай рэспублікі. Прапаганда не толькі імкнулася скампраметаваць і паказаць у самым агідным выглядзе беларускую інтэлігенцыю і нацыянальных лідараў, але і выкарыстаць розныя выпадкі з прыватнага жыцця і грамадскай дзейнасці, незалежна ад таго, калі і пры якіх абставінах яны здарыліся<ref name=":0" />. == Рэабілітацыя == Адразу пасля смерці Сталіна ў 1953—1954 гадах пачаўся працэс рэабілітацыі рэпрэсаваных. Але працэс рэабілітацыі фігу­рантаў справы «Беларускага нацыянальнага цэнтра» быў няпростым. Правёўшы дадатковае расследаванне ў снежні 1955 годзе, [[КДБ БССР]] адзначыў, што крымінальная дзейнасць фігурантаў справы даведзена і яны панеслі справядлівае пакаранне. Аднак [[вайсковы трыбунал БВА]] пастанавіў, што справа вывучана не­дастаткова<ref name=":0" />. Так, з аператыўных матэрыялаў, а таксама пададзеных у 1934—1935 гг. скаргаў Ігната Дварчаніна, Язэпа Гаўрыліка і Максіма Бурсевіча вынікала, што следчая справа былі сфабрыкаваная. Напрыклад, 26 мая 1934 г. Ігнат Дварчанін заявіў, што ніякай праграмы «БНЦ» не існавала і ён склаў яе пасля «настойлівай прапановы» следчага<ref name=":0" />. Падчас паўторнага разгляду, які адбываўся ўжо пасля [[ХХ з’езд КПСС|ХХ з’езда КПСС]], на якім быў развянчаны культ Сталіна, у жніўні 1956 г., было ўстаноўлена, што справа была сфабрыкаваная. У прыватнасці, адзначалася, што ўласнаручныя паказанні абвінавачаных былі выкладзеныя абстрактна, агульнымі фразамі, мелі аднолькавы змест, не пацверджаныя рэчавымі доказамі<ref name=":0" />. Вайсковы трыбунал Беларускай Вайсковай Акругі 18 красавіка 1956 г. адмяніў рашэнне калегіі АДПУ ад 9 студзеня 1934 г. у адносінах да ўсіх абвінавачаных па матывах відавочнай непаўнаты расследавання і адсутнасці дастатковых доказаў. Справа была вернута на дадатковае расследаванне<ref name=":0" />. Адначасова былі адменены рашэнні пазасудовых органаў за 1937—1939 гг. Камітэт дзяржаўнай бяспекі пры Савеце Міністраў БССР правёў праверку і дадатковае расследаванне, у выніку якога існаванне «БНЦ» не пацвердзілася<ref name=":0" />. У жніўні—верасні 1956 г. рашэннем вайсковага трыбунала БВА справа «БНЦ» у крымінальным парадку была спынена за адсутнасцю саставу злачынства<ref name=":0" />. == Спіс арыштаваных і асуджаных па справе == === «Мінскі цэнтр» === {| class="wikitable" |+ ! !Дата нараджэння !Месца нараджэння !Месца працы !Дата арышту !Дата асуджэння !Прысуд !Дата расстрэлу !Месца адбывання пакарання |- |Аляхновіч Рыгор |2 лютага 1901 |в. Міжэвічы Слонімскага пав. |студэнт Вышэйшага педінстытута |10 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |21 мая 1934 | |- |Асяненка Ілля |21 чэрвеня 1894 |в. Ліпнікі Пастаўскага пав. |інструктар 1-га асобага эксплуатацыйнага вузла сувязі, г. Мінск |27 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |21 мая 1934 | |- |Бабровіч Лявон |1904 |в. Мацкі Пастаўскага пав. |старшы навуковы супрацоўнік Камісіі па вывучэнні Заходняй Беларусі пры БелАН |21 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |21 мая 1934 | |- |Бабровіч Ян |15 чэрвеня 1902 |в. Параф’янава Вілейскага пав. |Камісія па вывучэнні Заходняй Беларусі пры БелАН |18 кастрычніка 1933 |9 студзеня 1934 |10 гадоў папраўчапрацоўных лагераў (ППЛ) | | |- |Бобрык Зміцер |снежань 1900 |в. Хатуцічы Ашмянскага пав. |навуковы супрацоўнік БелАН |1 лістапада 1933 |20 студзеня 1934 |3 гады высылкі | | |- |Багдановіч Іван |1887 |мяст. Слабада Дзісенскага пав. |сакратар вучэбнай часткі Беларускага політэхнічнага інстытута |26 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |3 гады ППЛ | | |- |Багданскі Язэп |жнівень 1903 |мяст. Радашковічы Вілейскага пав. |старшы навуковы супрацоўнік БелАН |11 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |17 мая 1934 | |- |Бандарэнка Васіль |1903 |в. Падлужжа Бабруйскага пав. |навуковы супрацоўнік БелАН |1 лістапада 1933 |20 студзеня 1934 |3 гады высылкі | | |- |Бантыш Мікалай |сакавік 1869 |г. Варонеж |інструктар Белдзяржспірту, г. Мінск |25 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |5 гадоў ППЛ | | |- |Баран (Баранаў) Сяргей |27 верасня 1892 |в. Віцькі Гродзенскага пав. |студэнт 3 курсу Вышэйшага педінстытута |25 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |10 гадоў ППЛ | | |- |Бурсевіч Максім |9 жніўня 1890 |в. Чамяры Слонімскага пав. |Камісія па вывучэнні Заходняй Беларусі пры БелАН |21 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл, заменены 10 гадамі ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер АДПУ Карэла-Фінскай АССР |- |Валошын Павел |10 ліпеня 1891 |в. Гаркавічы Сакольскага пав. |Адказны сакратар ЦК Міжнароднага таварыства дапамогі барацьбітам рэвалюцыі (МАДР), памочнік дырэктара Дзяржаўнай бібліятэкі |1 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл, заменены 10 гадамі ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |- |Валынец Флягонт |8 студзеня 1879 |г. Вілейка |член калегіі Наркамата камунальнай гаспадаркі БССР |31 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл, заменены 10 гадамі ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |- |Васілеўскі Мікола |красавік 1904 |г. Санкт-Пецярбург |мастак рэдакцыі газеты «Калгаснік Беларусі» |11 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |8 гадоў ППЛ | | |- |Верамей Мікалай |1898 |в. Кавальцы Вілейскага пав. |намеснік дырэктара (рэктара) Беларускага політэхнічнага інстытута (БПІ) |16 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |10 гадоў ППЛ | | |- |Вяржбіцкі Аляксандр |1891 |г. Варшава |загадчык фінаддзела Дзяржмузея |10 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |3 гады ППЛ | | |- |Галаенка Іван |1906 |в. Каменка Аршанскага пав. |студэнт БПІ |1 лістапада 1933 |20 студзеня 1934 |3 гады высылкі | | |- |Гаўрылік Ванда |1900 |г. Лодзь |старшы навуковы супрацоўнік БелАН |11 кастрычніка 1933 |9 студзеня 1934 |3 гады ППЛ (заменена на ссылку) | | |- |Гаўрылік Язэп |6 красавіка 1893 |в. Калодчына Вілейскага пав. |загадчык сектара Народнага камісарыята асветы БССР |1 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл, заменены 10 гадамі ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |- |Гічан Марыя |1904 |г. Вільня |аспірантка Мінскага медыцынскага інстытута |26 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |10 гадоў ППЛ | | |- |Горбач Іван |1902 |Вілейскі пав. |шафёр Дартрансу БССР | |9 студзеня 1934 |расстрэл, заменены 10 гадамі ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |- |Грыневіч Антон |3 мая 1877 |фальв. Іваноўшчына Лепельскага пав. |кампазітар |6 верасня 1933 |9 сакавіка 1934 |10 гадоў ППЛ | | |- |Грыц Зоя |31 снежня 1907 |в. Ганчары Лідскага пав. |студэнтка Вышэйшага педінстытута |25 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |10 гадоў ППЛ | |Паўночны Чыгуначны лагер |- |Густыр Ян |1904 |мяст. Ружаны Слонімскага пав. |навуковы супрацоўнік БелАН; в. а. упаўнаважанага Народнага Камісарыята замежных спраў СССР пры ўрадзе БССР |29 кастрычніка 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |17 мая 1934 | |- |Дварчанін Ігнат |8 чэрвеня 1895 |в. Погіры Слонімскага пав. |в. а. дырэктара Інстытута мовазнаўства БелАН |16 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл, заменены 10 гадамі ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |- |Дварчанін Іларыён |сакавік 1898 |в. Погіры Слонімскага пав. |нам. дырэктара Беларускага дзяржаўнага паляўнічага заказніка |3 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл, заменены 10 гадамі ППЛ | | |- |Дземідовіч Павел |1911 (паводле іншых звестак 1912) |г. Дзвінск |выкладчык фізікі БПІ |31 кастрычніка 1933 |9 студзеня 1934 |3 гады ППЛ | | |- |Доўнар Іван |11 верасня 1902 |в. Гаішча Вілейскага пав. |навуковы супрацоўнік Інстытута эканомікі БелАН |11 верасня 1933 |19 мая 1934 |10 гадоў ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |- |Доўнар Сяргей |28 сакавіка 1907 |в. Гаішча Вілейскага пав. |студэнт БПІ |15 кастрычніка 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл, заменены 10 гадамі ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |- |Ёда Мікалай |1907 |в. Бялюнцы Ашмянскага пав. |выкладчык Мінскага медыцынскага інстытута |26 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |10 гадоў ППЛ | |Ухта-Пячорскі лагер, Варкута-Пячорскі лагер |- |Жабінскі Сцяпан |1894 |в. Рудаўка Ваўкавыскага пав. |ЦВК БССР, газета «Звязда» |1 лістапада 1933 |9 студзеня 1934 |3 гады ППЛ | | |- |Журанкова Варвара |4 снежня 1906 |г. Вільня |машыністка БелАН |1 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |10 гадоў ППЛ | |Сібірскі лагер |- |Капуцкі Андрэй |1897 |г. Маладзечна |загадчык сектара друку ЦК КП(б)Б |29 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл | | |- |Кахановіч Міхал |27 верасня 1882 |в. Вялікія Лукі Навагрудскага пав. |карэктар друкарні імя Сталіна |11 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл | | |- |Клінцэвіч (Гарбацэвіч) Пётр |ліпень 1903 |мяст. Трабы Ашмянскага пав. |супрацоўнік камісіі па вывучэнні Заходняй Беларусі пры БелАН |31 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |3 гады ППЛ | | |- |Коўшык Міхаіл |1904 |в. Тарасавічы Вілейскага пав. |дырэктар Мінскага тэхнікума харчовай прамысловасці |12 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |17 мая 1934 | |- |Крыткоўскі Прохар |1904 |мяст. Краснае Вілейскага пав. |навуковы супрацоўнік БелАН |11 снежня 1933 |20 студзеня 1934 |3 гады высылкі | | |- |Леванчук Барыс |ліпень 1906 |в. Кубельнікі Гродзенскага пав. |загадчык масавага сектара БелАН |1 лістапада 1933 |9 студзеня 1934 |5 гадоў ППЛ | |Байкала-Амурскі лагер |- |Лістапад Юрка |7 красавіка 1897 |в. Варкавічы Слуцкага пав. |рахункавод збожжанарыхтоўчага пункта ў г. Ржэў Цвярской вобл. |28 кастрычніка 1933 |9 студзеня 1934 |8 гадоў ППЛ | |Байкала-Амурскі лагер |- |Ліхач Фёдар |1900 |в. Вострава Слонімскага пав. |выкладчык рабфака БДУ |11 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |10 гадоў ППЛ | | |- |Лянцэвіч Цімох |1902 |в. Краснае Лідскага пав. |настаўнік школы, г. Мінск |8 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |17 мая 1934 | |- |Матусевіч Іван |1910 |в. Турэц Навагрудскага пав. |студэнт БПІ |21 кастрычніка 1933 |20 студзеня 1934 |3 гады высылкі | | |- |Нікалаеў-Астравецкі Аляксандр |1905 |в. Валілы Беластоцкага пав. |загадчык сектара міжнароднай інфармацыі газеты «Звязда» |12 кастрычніка 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |17 мая 1934 | |- |Пальчэўскі Уладзімір |25 ліпеня 1906 |в. Бабры Лідскага пав. |супрацоўнік Мінскага прадстаўніцтва КПЗБ |12 кастрычніка 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |17 мая 1934 | |- |Марцінчык Іван |1903 |в. Кубельнікі Гродзенскага пав. |выкладчык Мінскага аўтадарожнага тэхнікума |31 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |17 мая 1934 | |- |Мацюкевіч Язэп |26 верасня 1890 |в. Гернікі Слонімскага пав. |намеснік дырэктара Інстытута мовазнаўства БелАН |31 кастрычніка 1933 |9 студзеня 1934 |5 гадоў ППЛ | | |- |Мурашка Мікалай |1906 |г. Гродна |старшы інжынер па абследаванні хвойных лясоў канторы Дрэўбрыкет, г. Мінск | |9 студзеня 1934 |расстрэл, заменены 10 гадамі ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |- |Муха Юрый |1905 |мяст. Мір Стаўбцоўскага пав. |дырэктар Сочынскага райлясгаса, г. Сочы Краснадарскага края |3 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |10 гадоў ППЛ | | |- |Мятла Аляксандр |20 сакавіка 1905 |в. Казяны (?) Дзісенскага пав. |выкладчык Політэхнічнага рабфака ў Мінску |26 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |17 мая 1934 | |- |Мятла Пятро |1890 |в. Кухцінцы Дзісенскага пав. |старшыня камісіі па вывучэнні Заходняй Беларусі пры БелАН |1 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл, заменены 10 гадамі ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |- |Рак-Міхайлоўскі Сымон |14 красавіка 1885 |в. Максімаўка Вілейскага пав. |дырэктар Беларускага дзяржаўнага музея |16 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |5 гадоў ППЛ расстрэл, заменены 10 гадамі ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |- |Раманоўскі Іван |1903 |в. Рагачы (?) Полацкага пав. |настаўнік школы № 5 г. Мінска |31 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |3 гады ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |- |Родзевіч Леапольд |12 чэрвеня 1895 |фальв. Кур’янаўшчына Вілейскага пав. |Камісія па вывучэнні Заходняй Беларусі пры БелАН |18 ліпеня 1933 |9 студзеня 1934 |высылка ў Саратаў | | |- |Раманоўскі Іван |1903 |в. Рагачы (?) Полацкага пав. |настаўнік школы № 5 г. Мінска |31 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |3 гады ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |- |Рубін Міхаіл |снежань 1906 |г. Вільня |студэнт БПІ |25 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл, заменены 10 гадамі ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |- |Рынейскі Анатоль |21 лютага 1902 |г. Бабруйск |навуковы супрацоўнік Беларускага дзяржаўнага музея |18 кастрычніка 1933 |20 студзеня 1934 |3 гады ППЛ | | |- |Савёнак Лявон |26 чэрвеня 1897 |в. Вялец Дзісенскага пав. |стыль-рэдактар Навукова-тэхнічнага выдавецтва |1 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |5 гадоў ППЛ | |Паўночны Чыгуначны лагер |- |Салагуб Алесь |18 кастрычніка 1906 |в. Зарудзічы Вілейскага пав. |аспірант Інстытута літаратуры і мастацтва БелАН |10 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |17 мая 1934 | |- |Салагуб Вольга |1913 |в. Зарудзічы Вілейскага пав. | |2 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |5 гадоў ППЛ | |Варкута-Пячорскі лагер |- |Саланевіч Язэп |1908 |в. Навасёлкі Гродзенскага пав. |намеснік загадчыка замежнага сектара газеты «Звязда» |11 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл | | |- |Салей Анатоль |1902 |в. Кунцаўшчына Гродзенскага пав. |навуковы супрацоўнік БелАН |22 снежня 1933 |20 студзеня 1934 |3 гады ППЛ | | |- |Сільвановіч Юрый |17 студзеня 1888 |в. Ляпёнка Ашмянскага пав. |выкладчык Мінскага фінансава-эканамічнага тэхнікума |10 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |3 гады ППЛ | | |- |Сурага Усевалад |ліпень 1907 |г. Вільня |навуковы супрацоўнік Беларускага аддзялення Інстытута рыбнай гаспадаркі |12 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |17 мая 1934 | |- |Тарасюк Юрый |верасень 1913 |в. Лявонавічы Слонімскага пав. |навукова-тэхнічны супрацоўнік БелАН |29 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |10 гадоў ППЛ | | |- |Урбановіч Яўгенія |1905 |г. Вільня |бухгалтар мінскага аддзялення Саюзбавоўназбыту |20 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |10 гадоў ППЛ | |Паўночны Чыгуначны лагер |- |Шаблоўская Кацярына |1892 |мяст. Шаркоўшчына Дзісенскага пав. |загадчыца дзіцячых ясляў у Мінску |1 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |5 гадоў ППЛ | | |- |Шалешка Уладзімір |29 ліпеня 1900 |мяст. Крынкі Гродзенскага пав. |бухгалтар Прамкамбіната Заслаўскага РВК |6 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |21 мая 193 | |- |Шустар Юлій |1907 |г. Вільня |выкладчык БПІ |17 кастрычніка 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл, заменены 10 гадамі ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |- |Шут Іван |1903 |в. Жукаўка Мінскага пав. |загадчык курсаў у Інстытуце аховы мацярынства і дзяцінства пры БДУ |31 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл, заменены 10 гадамі ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |} === «Бярэзінская філія» === {| class="wikitable" |+ ! !Дата нараджэння !Месца нараджэння !Месца працы !Дата арышту !Дата асуджэння !Прысуд !Дата расстрэлу !Месца адбывання пакарання |- |Анцыповіч Андрэй |1877 |в. Бранавічы Слуцкага пав. Мінскай губ. |настаўнік школы, г. Бярэзіна (Беразіно). |12 верасня 1933 |14 лістапада 1933 |3 гады ППЛ умоўна | | |- |Буцько Цімох |1887 |в. Ёдзічы Гарадзенскага пав. Гарадзенскай губ. |настаўнік школы, г. Бярэзіна. |12 верасня 1933 |14 лістапада 1933 |8 гадоў ППЛ | | |- |Герцэвіч Барыс |май 1902 |г. Адэса |настаўнік 7-гадовай школы, г. Бярэзіна |11 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |8 гадоў ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |- |Доўнар Язэп |1896 |в. Нагорнае Слуцкага пав. Мінскай губ. |настаўнік школы, г. Бярэзіна |12 верасня 1933 |14 лістапада 1933 |8 гадоў ППЛ | | |- |Цярэшка Канстанцін |1892 |в. Максімавічы Ігуменскага пав. Мінскай губ. |эканаміст-планавік Заходняга ўпраўлення ВПУ |26 верасня 1933 |14 лістапада 1933 |8 гадоў ППЛ | | |- |Дрозд Іван |1907 |мяст. Глыбокае Дзісенскага пав. Віленскай губ. |эканаміст-планавік Бярэзінскага райспажыўсаюза |17 кастрычніка 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |17 мая 1934 | |- |Кернажыцкі Мікалай |1906 |Вялікая Альшанка Бабруйскага пав. Мінскай губ. |настаўнік у школе в. Сяліба Бярэзінскага р-на. |9 жніўня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Мацейчык Аляксей |12 лютага 1902 |в. Рудаўляны Гродзенскага пав. Гродзенскай губ. |выкладчык школы рабочай моладзі ў г. Чэрвень. |26 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |8 гадоў ППЛ | | |- |Пушкарчук Аляксандр |1893 |в. Закрэўшчына Ігуменскага пав. Мінскай губ. |настаўнік школы ў Бярэзіне |10 жніўня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Ракіта Барыс |1894 |в. Новае Сяло Ігуменскага пав. Мінскай губ. |настаўнік Навасельскай школы Бярэзінскага р-на, в. Пуцькава. |30 ліпеня 1933 |14 лістапада 1933 |10 гадоў ППЛ | | |} === «Група паўстанцаў пры Бярэзінскай філіі» === {| class="wikitable" ! !Дата нараджэння !Месца нараджэння !Месца працы !Дата арышту !Дата асуджэння !Прысуд !Дата расстрэлу !Месца адбывання пакарання |- |Белабароды Сафрон |1873 |в. Пуцькава Ігуменскага пав. Мінскай губ. |аднаасобная гаспадарка ў в. Пуцькава |30 ліпеня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ, замененыя на 5 гадоў высылкі | | |- |Вусік Дзям’ян |1886 |в. Пуцькава Ігуменскага пав. Мінскай губ. |аднаасобная гаспадарка ў в. Рубяжы Бярэзінскага р-на |30 ліпеня 1933 |14 лістапада 1933 |8 гадоў ППЛ | | |- |Вусік Яфім |1896 |в. Пуцькава Ігуменскага пав. Мінскай губ. |аднаасобная гаспадарка ў в. Рубяжы Бярэзінскага р-на |30 ліпеня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ, замененыя на 5 гадоў высылкі | | |- |Дрозд Аляксандр |1896 |в. Краснае Ігуменскага пав. Мінскай губ. |аднаасобная гаспадарка ў в. Краснае Бярэзінскага р-на |26 ліпеня 1933 |14 лістапада 1933 |10 гадоў ППЛ | | |- |Дрозд Макар |1896 |в. Пуцькава Ігуменскага пав. Мінскай губ. |аднаасобная гаспадарка ў в. Краснае Бярэзінскага р-на |24 ліпеня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Жабурдзёнак Мікалай |1907 |в. Пуцькава Ігуменскага пав. Мінскай губ. |аднаасобная гаспадарка ў в. Маёўка Бярэзінскага р-на |24 ліпеня 1933 |14 лістапада 1933 |3 гады ППЛ | | |- |Іўчык Ілля |1895 |в. Пуцькава Ігуменскага пав. Мінскай губ. |аднаасобная гаспадарка ў в. Колас Бярэзінскага р-на |31 ліпеня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Іўчык Платон |1886 |в. Пуцькава Ігуменскага пав. Мінскай губ. |аднаасобная гаспадарка ў в. Колас Бярэзінскага р-на |30 ліпеня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Іўчык Рыгор |1898 |в. Пуцькава Ігуменскага пав. Мінскай губ. |аднаасобная гаспадарка ў в. Пуцькава |26 ліпеня 1933 |14 лістапада 1933 |10 гадоў ППЛ | | |- |Клімовіч Міхаіл |1872 |в. Пуцькава Ігуменскага пав. Мінскай губ. |аднаасобная гаспадарка ў в. Пуцькава |31 ліпеня 1933 |14 лістапада 1933 |3 гады ППЛ умоўна | | |- |Красько Сцяпан |1905 |в. Максімавічы Ігуменскага пав. Мінскай губ. |аднаасобная гаспадарка ў в. Адвага Бярэзінскага р-на |30 ліпеня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Свірыд Іван, сын Мікалая |1890 |в. Пуцькава Ігуменскага пав. Мінскай губ. |аднаасобная гаспадарка ў в. Пуцькава |31 ліпеня 1933 |14 лістапада 1933 |3 гады ППЛ | | |- |Свірыд Іван, сын Тараса |1907 |в. Пуцькава Ігуменскага пав. Мінскай губ. |аднаасобная гаспадарка ў в. Пуцькава |30 ліпеня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Свірыд Тарас |1873 |в. Пуцькава Ігуменскага пав. Мінскай губ. |аднаасобная гаспадарка ў в. Пуцькава |31 ліпеня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ, замененыя на 5 гадоў высылкі | | |- |Хількевіч Аляксандр |1906 |в. Пуцькава Ігуменскага пав. Мінскай губ. |аднаасобная гаспадарка ў в. Маёўка Бярэзінскага р-на |26 ліпеня 1933 |14 лістапада 1933 |10 гадоў ППЛ | | |- |Хількевіч Мікалай |1908 |в. Пуцькава Ігуменскага пав. Мінскай губ. |аднаасобная гаспадарка ў в. Пуцькава |26 ліпеня 1933 |14 лістапада 1933 |3 гады ППЛ | | |- |Шульжык Уладзімір |1884 |в. Сухадол Брэсцкага пав. Гродзенскай губ. |памочнік лесніка, г. Бярэзіна |17 кастрычніка 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Чэрапаў Міхаіл |1902 |в. Чаравач Ігуменскага пав. Мінскай губ. |аднаасобная гаспадарка ў в. Адвага Бярэзінскага р-на |30 ліпеня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | | |} === «Віцебская філія» === {| class="wikitable" ! !Дата нараджэння !Месца нараджэння !Месца працы !Дата арышту !Дата асуджэння !Прысуд !Дата расстрэлу !Месца адбывання пакарання |- |Акулік Алесь | | |дырэктар Аршанскага педтэхнікума | |26 снежня 1933 | | | |- |Ёлаб Іван |1905 |г. Адэса |выкладчык рабочага факультэта Віцебскага электратэхнічнага інстытута |13 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |8 гадоў ППЛ | | |- |Кіган (Кічан) Міканор |1901 |в. Міжэвічы Слонімскага пав. Гродзенскай губ. |загадчык Бягомльскага раённага аддзела народнай адукацыі Віцебскай вобл. |16 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл, заменены 10 гадамі ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |- |Трубач Іван |23 лістапада 1880 |Віцебск |выкладчык Віцебскага педагагічнага інстытута |14 верасня 1933 |20 студзеня 1934 |3 гады ППЛ | | |} === «Гомельская філія» === {| class="wikitable" ! !Дата нараджэння !Месца нараджэння !Месца працы !Дата арышту !Дата асуджэння !Прысуд !Дата расстрэлу !Месца адбывання пакарання |- |Адарыч Яўген |1905 |в. Дунайчыцы Слуцкага пав. Мінскай губ. |лекар райбальніцы г. Брагін |8 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |10 гадоў ППЛ | |Варкута. Пячорскі, затым Інцінскі лагеры |- |Макоўскі Яўген |1907 |г. Вільня |інжынер-таксатар Тураўскага леспрамгаса |4 кастрычніка 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |17 мая 1934 | |} === «Філія ў Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі ў Горках» === {| class="wikitable" ! !Дата нараджэння !Месца нараджэння !Месца працы !Дата арышту !Дата асуджэння !Прысуд !Дата расстрэлу !Месца адбывання пакарання |- |Антонаў Іван |1902 |г. Мінск |дацэнт Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі (БСА) у Горках |10 верасня 1933 |14 лістапада 1933 |3 гады ППЛ | | |- |Анцыповіч Аляксандр |1905 |в. Бранавічы Слуцкага пав. Мінскай губ. |навуковы супрацоўнік БСА |2 верасня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Байкоў Іван |1900 |г. Смаленск |дацэнт, намеснік дырэктара БСА |22 жніўня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Башкевіч Аляксей |1889 |в. Дудзічы Ігуменскага пав. Мінскай губ. |выкладчык БСА |11 жніўня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |- |Берзін Аўгуст |1898 |в. Сілдзібенес (Sildibenes) (?), цяпер Латвія |выкладчык БСА |11 жніўня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |[[Сцяпан Буткевіч|Буткевіч Сцяпан]] |1889 |в. Гара Сенненскага пав. Магілёўскай губ. |дырэктар (рэктар) БСА |12 жніўня 1933 |14 верасня 1933 |10 гадоў ППЛ | |Паўночна-Пячорскі лагер |- |Вашчавоз Піліп |1905 |в. Максімаўка Вілейскага пав. Віленскай губ. |выкладчык БСА |29 жніўня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Гарбачоў Савелій |1889 |в. Ляды Горацкага пав. Магілёўскай губ. |выкладчык БСА |11 жніўня 1933 |14 лістапада 1933 |8 гадоў ППЛ | | |- |Горскі Віктар |1906 |г. Горкі Магілёўскай губ. |выкладчык БСА |13 верасня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Загорскі Канстанцін |1902 |г. Смаленск |намеснік дырэктара інтэрната БСА |13 верасня 1933 |14 лістапада 1933 |8 гадоў ППЛ | | |- |Каржанеўскі Сцяпан |1898 |в. Замошша Слуцкага пав. Мінскай губ. |дацэнт БСА |23 кастрычніка 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | |Байкала-Амурскі лагер |- |Лапіцкі Міхаіл |1899 | |студэнт БСА |24 жніўня 1933 |14 лістапада 1933 |3 гады ППЛ | | |- |Малякоў Леанід |1878 |в. Бунькова Цвярской губ. |прафесар БСА |29 жніўня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Мяцельскі Васіль |1901 |мяст. Грэск Слуцкага пав. Мінскай губ. |дацэнт БСА |11 жніўня 1933 |14 лістапада 1933 |8 гадоў ППЛ | | |- |Мячынскі Яўген |1898 |г. Херсон |старшы навуковы супрацоўнік БСА |11 жніўня 1933 |14 лістапада 1933 |10 гадоў ППЛ | | |- |Плятнер Фёдар |1901 |мяст. Чачэрск Рагачоўскага пав. Магілёўскай губ. |дацэнт БСА |11 жніўня 1933 |14 лістапада 1933 |8 гадоў ППЛ | | |- |Пудаў Васіль |1896 |в. Вялікая Лешчанка (?) Мсціслаўскага пав. Магілёўскай губ. |дацэнт БСА |11 жніўня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Рэга Георгій |1896 |в. Каровічы (?) Чавускага пав. Магілёўскай губ. |дацэнт БСА |29 жніўня 1933 |14 лістапада 1933 |10 гадоў ППЛ | | |- |Савельеў Аляксандр |1891 |в. Загоранка Чавускага пав. Магілёўскай губ. |дацэнт БСА |10 верасня 1933 |14 лістапада 1933 |8 гадоў ППЛ | | |- |Шліпенбах Андрэй |1877 |г. Рыга |выкладчык замежных моў БСА |10 верасня 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Шутаў Фёдар |1903 |в. Ягор’ева Манастыршчынскага пав. Смаленскай губ. |дацэнт БСА |25 кастрычніка 1933 |14 лістапада 1933 |5 гадоў ППЛ | | |} === «Ленінградскае прадстаўніцтва» === {| class="wikitable" ! !Дата нараджэння !Месца нараджэння !Месца працы !Дата арышту !Дата асуджэння !Прысуд !Дата расстрэлу !Месца адбывання пакарання |- |Парфіновіч Мікалай |24 жніўня 1904 |в. Іванаўка Вілейскага пав. Віленскай губ. |студэнт Ленінградскага электратэхнічнага інстытута |10 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |21 мая 1934 | |- |Радзюк Віталь |1905 |г. Коўна |аспірант АН СССР, Ленінград |5 кастрычніка 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |17 мая 1934 | |} === «Лошыцка-Смалявіцка-Барысаўская філія» === {| class="wikitable" ! !Дата нараджэння !Месца нараджэння !Месца працы !Дата арышту !Дата асуджэння !Прысуд !Дата расстрэлу !Месца адбывання пакарання |- |Ганчарык Міхаіл |24 лістапада 1899 |в. Кляннік Ігуменскага пав. Мінскай губ. |намеснік дырэктара Інстытута біялогіі БелАН |14 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |10 гадоў ППЛ | |Байкала-Амурскі лагер |- |Грыц Вера |5 лістапада 1905 |в. Ганчары Лідскага пав. Віленскай губ. |студэнтка Садоваагароднага інстытута (Лошыца) |26 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |10 гадоў ППЛ | |Інцінскі лагер, Паўночна-Пячорскі лагер |- |Купрэвіч Міхаіл |1898 |в. Беразнякі Вілейскага пав. Віленскай губ. |студэнт Садоваагароднага інстытута |23 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл, заменены 10 гадамі ППЛ | |Беламорска-Балтыйскі лагер |- |Рамановіч Канстанцін |1904 |в. Каменка Аршанскага пав. Магілёўскай губ. |загадчык бібліятэкі Садова-агароднага інстытута |13 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |5 гадоў ППЛ | |Далёкаўсходні лагер |- |Цітовіч Леанід |9 студзеня 1908 |в. Астраўляны Дзісенскага пав. Віленскай губ. |тэхнічны дырэктар НДІ сельскай гаспадаркі, Смалявічы |16 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |17 мая 1934 | |- |Южык Яўген |1896 |в. Вётхава Ашмянскага пав. Віленскай губ. |дырэктар доследнай станцыі Барысаўскага свінаводчага саўгаса-тэхнікума |16 жніўня 1933 |9 студзеня 1934 |3 гады ППЛ | | |- |Янель Кузьма |1904 |в. Мацкі Вілейскага пав. Віленскай губ. |нам. дырэктара Садова-агароднага інстытута |23 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл |21 мая 1934 | |} === «Магілёўская філія» === {| class="wikitable" ! !Дата нараджэння !Месца нараджэння !Месца працы !Дата арышту !Дата асуджэння !Прысуд !Дата расстрэлу !Месца адбывання пакарання |- |Мазур Рыгор |1897 |в. Заполле Навагрудскага пав. Гродзенскай губ. |студэнт Магілёўскай партшколы |15 верасня 1933 |9 студзеня 1934 |3 гады ППЛ | | |- |Шуцкі Мікалай |1902 |в. Бабры Лідскага пав. Віленскай губ. |выкладчык Магілёўскага педагагічнага інстытута |8 кастрычніка 1933 |9 студзеня 1934 |расстрэл | | |} === «Слуцкая філія» === {| class="wikitable" ! !Дата нараджэння !Месца нараджэння !Месца працы !Дата арышту !Дата асуджэння !Прысуд !Дата расстрэлу !Месца адбывання пакарання |- |Ахрамовіч Васіль |1890 |г. Слуцк |выкладчык Школы рабочай моладзі ў мяст. Леніна Слуцкага р-на |19 кастрычніка 1933 |26 снежня 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Доўбік Ілля |1896 |в. Чалевічы Слуцкага пав. Мінскай губ. |загадчык Слуцкага РайАНА |20 кастрычніка 1933 |26 снежня 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Забродскі Андрэй |1894 |в. Замошша Слуцкага пав. Мінскай губ. |старшы аграном, МТС г. Слуцк |10 лістапада 1933 |26 снежня 1933 |8 гадоў ППЛ | | |- |Зяньковіч Баляслаў |1902 |в. Загор’е Бабруйскага пав. Мінскай губ. |дырэктар школы в. Амговічы Слуцкага раёна Мінскай вобл. |20 кастрычніка 1933 |26 снежня 1933 |8 гадоў ППЛ | | |- |Кажэкін Васіль |1908 |в. Шаўнева Горацкага пав. Магілёўскай губ. |начальнік каморніцкай партыі Слуцкага раённага зямельнага аддзела |10 лістапада 1933 |26 снежня 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Каленчыц Рыгор |1902 |в. Вераб’евічы Слуцкага пав. Мінскай губ. |дырэктар Слуцкага педагагічнага тэхнікума |10 кастрычніка 1933 |26 снежня 1933 |5 гадоў ППЛ | |Далёкаўсходні лагер |- |Касцюк Кірыл |1896 |в. Аксаміты Слуцкага пав. Мінскай губ. |настаўнік слуцкай школы № 3 |9 лістапада 1933 |26 снежня 1933 |8 гадоў ППЛ | | |- |Легачынскі Сцяпан |1888 |мяст. Браслаў Новааляксандраўскага пав. Ковенскай губ. |настаўнік школы № 1 г. Слуцка |20 кастрычніка 1933 |26 снежня 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Наркевіч Браніслаў |1903 |в. Варонаўшчына Слуцкага пав. Мінскай губ. |выкладчык Слуцкага педагагічнага тэхнікума |12 лістапада 1933 |26 снежня 1933 | | | |- |Легачынскі Сцяпан |1888 |мяст. Браслаў Новааляксандраўскага пав. Ковенскай губ. |настаўнік школы № 1 г. Слуцка |20 кастрычніка 1933 |26 снежня 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Працкевіч Уладзімір |1901 |в. Таўкачэвічы Ігуменскага пав. Мінскай губ. |выкладчык педагагічнага тэхнікума ў Слуцку |20 кастрычніка 1933 |26 снежня 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Раманенка Віктар |1905 |г. Беласток |дырэктар Школы рабочай моладзі ў в. Іграева (увайшла цяпер у склад вёскі Працавічы) Слуцкага р-на |19 кастрычніка 1933 |26 снежня 1933 |3 гады высылкі | | |- |Смальгоўскі Майсей |1913 |в. Дарасіно Слуцкага пав. Мінскай губ. |раённы аграном, г. Слуцк |10 лістапада 1933 |26 снежня 1933 |8 гадоў ППЛ | | |- |Цішчанка Канстанцін |1893 |в. Алюты Чавускага пав. Магілёўскай губ. |загадчык вучэбнай часткі Слуцкага педагагічнага тэхнікума |10 лістапада 1933 |26 снежня 1933 |5 гадоў ППЛ | | |- |Ярашэвіч Мікалай |1911 |в. Працавічы (?) Слуцкага пав. Мінскай губ. |рабочы МТС, г. Слуцк |25 кастрычніка 1933 |26 снежня 1933 |10 гадоў ППЛ | | |} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|||454}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1|||450}} * {{кніга|аўтар =[[Уладзімір Іванавіч Адамушка|Адамушка У. І.]]|частка = |загаловак =Палітычныя рэпрэсіі 20 – 50–ых гадоў на Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн . |выдавецтва = Беларусь |год =1994|том = |старонкі =61–94|старонак =158|серыя = |isbn =985-01-0047-8|тыраж =2000}} * [https://www.e-reading-lib.com/chapter.php/1039115/113/istoriya-imperskih-otnosheniy-belarusy-i-russkie-1772-1991-gg.html История имперских отношений. Беларусы и русские. 1772—1991 гг. Дело «Белорусского Национального Центра» (1933 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210213035618/https://www.e-reading-lib.com/chapter.php/1039115/113/istoriya-imperskih-otnosheniy-belarusy-i-russkie-1772-1991-gg.html |date=13 лютага 2021 }} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР]] [[Катэгорыя:Судовыя працэсы перыяду сталінскіх рэпрэсій]] [[Катэгорыя:Крымінальныя справы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Справа Беларускага нацыянальнага цэнтра| ]] ck86giafvt8d4yl9rc6yfbuvkjrw483 Людміла Хрысцесева 0 675813 5134686 5021746 2026-05-01T16:10:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134686 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} [[Файл:L.Christeseva_Armemuseum.jpg|справа|міні|Экспазіцыя Людмілы Хрысцесевай «У вайны не жаночы твар» (War´s Unwomanly Face) на тэрыторыі Музея арміі ў Стакгольме.]] '''Людміла Хрысцесева''' (''Ludmila Christeseva'', ''L. Christeseva''; нар. 1978, [[Магілёў]], [[Беларусь]]) — шведская мастачка беларускага паходжання. Атрымала ступень магістра мастацтваў на факультэце мастацкага дызайну і тэхналогій [[Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Віцебскага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Дызайн касцюма і тканін» у 2001 годзе. Пераехала ў [[Швецыя|Швецыю]] і далучылася да творчай каманды шведскага мадэльера [[Ларс Валін|Ларса Валіна]]. Пазней Хрысцесева атрымала яшчэ два дыпломы — Стакгольмскага ўніверсітэта і Універсітэцкага каледжа мастацтваў, рамёстваў і дызайну ў [[Констфак]]у<ref>{{Cite web|url=https://curatorlab.se/ludmila-christeseva/|title=CuratorLab}}</ref>. Мастацкія даследаванні Хрысцесевай сканцэнтраваны на гендэрнай ідэнтычнасці і пытаннях, звязаных з рэпрэзентацыяй розных культур. Актыўна ўдзельнічае ў мастацкіх праектах і выставах Швецыі і за мяжой.<ref>{{Cite web|url=https://www.armemuseum.se/utstallningar/tidigare-utstallningar/kriget-har-inget-kvinnligt-ansikte/|title=KRIGET HAR INGET KVINNLIGT ANSIKTE|access-date=10 красавіка 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509082349/https://www.armemuseum.se/utstallningar/tidigare-utstallningar/kriget-har-inget-kvinnligt-ansikte/|archivedate=9 мая 2021|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2015/06/swedish-artist-explores-cultural-gender-evolution-in-exhibit-at-kulanshi-gallery/|title=Swedish Artist Explores Cultural, Gender Evolution in Exhibit at Kulanshi Gallery|author=Times|first=Astana|website=The Astana Times|date=June 24, 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://filia.org.uk/artists-2016/2016/11/17/ludmila-christeseva|title=Ludmila Christeseva|access-date=10 красавіка 2024|archive-date=25 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525182610/https://filia.org.uk/artists-2016/2016/11/17/ludmila-christeseva|url-status=dead}}</ref> Кіруе выставачнай прасторай Artten у цэнтры [[Стакгольм]]а, прысвечанай пашырэнню правоў і магчымасцей жанчын і росту свядомасці ў супольнасці мастацтва і моды.<ref>{{Cite web|url=https://artten.se/|title=Current projects by Artten Gallery|website=Artten gallery}}</ref> Інстытуцыянальныя выставы Хрысцесевай: «War´s Unwomanly Face», экспанавалася ў [[Музей арміі (Стакгольм)|Музеі арміі]] ў Стакгольме (2016) і ў рэзідэнцыі пасла ЗША ў Швецыі ў Стакгольме (2016); «Sustainidentity» у [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі Беларусі]] (2016)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/be/news/20160611/1465648415-leta-startue-z-art-praektami|title=Лета стартуе з арт-праектамі|website=zviazda.by|date=2016-06-11|access-date=2024-04-10|archive-date=9 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909062230/http://zviazda.by/be/news/20160611/1465648415-leta-startue-z-art-praektami|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://histmuseum.by/by/news/485|title=Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|website=histmuseum.by|access-date=2024-04-10|archive-date=18 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518154453/http://histmuseum.by/by/news/485/|url-status=dead}}</ref>; «The Toiles» у Стакгольмскім інстытуце касцюма і моды (2017) і ў [[Музей паўночных краін|Паўночным музеі]] ў Стакгольме (2017—2018). Серыя скульптур была ўнікальнай сцэнаграфіяй для выступлення [[Маргарэт Джэнкінс]] Dance Company (ЗША) у Стакгольме ў 2016 годзе. Хрысцесева — арт-дырэктар і выканаўчы прадзюсар міжнароднай выставы «Інгмар Бергман і яго спадчына ў модзе і мастацтве», якая ў 2018 годзе прайшла ў больш за 60 краінах свету<ref>{{Cite web|url=https://www.swedenabroad.se/en/embassies/usa-washington/current/calendar/exhibit-ingmar-bergman-and-his-legacy-in-fashion-and-art/|title=EXHIBITION: Ingmar Bergman and his Legacy in Fashion and Art|website=Sweden Abroad|access-date=10 красавіка 2024|archive-date=25 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525182618/https://www.swedenabroad.se/en/embassies/usa-washington/current/calendar/exhibit-ingmar-bergman-and-his-legacy-in-fashion-and-art/|url-status=dead}}</ref>. 14 ліпеня 2018 годзе Хрысцесева запрошана паказаць сваю інсталяцыю з «The Toiles» у кантэксце суровай і ўнікальнай прыроды [[Форэ]] ў межах сусветнага святкавання 100-годдзя [[Інгмар Бергман|Інгмара Бергмана]] ў Бергманцэнтры.<ref>{{Cite web|url=https://www.bergmancenter.se/2018/07/09/fira-bergman-pa-faro/|title=Fira Bergman på Fårö|website=Bergmancenter|date=July 9, 2018|access-date=10 красавіка 2024|archive-date=25 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525182612/https://www.bergmancenter.se/2018/07/09/fira-bergman-pa-faro/|url-status=dead}}</ref> З 2018 года Хрысцесева запрошаная мастачка міжнароднага жаночага мастацкага руху Artdom Араяван Агіды. У 2019 годзе, у гонар 100-годдзя атрымання жанчынамі ў Швецыі выбарчага права, Хрысцесева арганізавала паказ мод для беларускага экалагічнага брэнда ''Historia Naturalis'' на вуліцах Стакгольма, які аб’яднаў некаторую колькасць жыхароў Стакгольма для ўдзелу і падтрымкі жанчын, якія ідуць да сваёй творчай мары — сутыкаюцца як з праблемамі, так і з поспехам. У праекце бралі ўдзел [[Крысціна Юханесан]], амбасадар Швецыі ў Беларусі, і [[Марыя Рашыдзі]], заснавальніца арганізацыі «Правы жанчын / Kvinnors Rätt». У творчасці Хрысцесева развівае некалькі мастацкіх плыняў — [[Sustainidenity]]<ref>{{Cite web|url=http://partisanmag.by/?p=12125|title=ЖАНОЦКАСЦЬ І ІДЭНТЫЧНАСЦЬ|access-date=10 красавіка 2024|archive-date=27 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727062649/http://partisanmag.by/?p=12125|url-status=dead}}</ref>, [[Pinkism]]<ref>{{Cite web|url=https://si.se/en/projects-granted-funding/pinkism-womens-empowerment-principles-and-visual-culture/|title=Pinkism: Women's Empowerment Principles and Visual Culture}}</ref> і [[The Sky Over]]<ref>[https://regina.kb.se/primo-explore/fulldisplay?docid=46KBS_ALEPH_DS003896147&context=L&vid=46KBS_VU&lang=sv_SE&search_scope=ALL&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=default_tab&query=any,contains,Christeseva&offset=0 The sky over Stockholm, Minsk, New York, Madrid, London, Cairo, Jerusalem, Berlin, Istanbul, Paris, Moscow] / L. Christeseva., 1978—2013 ; Solna : L. Christeseva</ref>. З пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання ва Украіну]] ў 2022 годзе Хрысцесева ініцыявала сусветны тэкстыльны рух за мір і свабоду ''«Рамёствы, якія аб’ядноўваюць, лечаць і доўжацца»''<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://artten.se/crafts-that-unite-heal-and-last/|title=Crafts that unite, heal, and last|website=Artten gallery|access-date=2024-04-10}}</ref>. Прэзентацыі адбыліся па ўсім свеце — у Турцыі пры падтрымцы [[Шведскі інстытут|Шведскага інстытута]]; у Злучаных Штатах у межах праграмы ESKFF artists in residence у Mana Contemporary, на [[Таймс-сквер]] па запрашэнні няўрадавай арганізацыі Razom for Ukraine, у [[Ліўрусткамарэн|Шведскім каралеўскім зброевым музеі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://livrustkammaren.se/en/exhibitions/stockholm-design-week-craft-that-unites-heals-and-lasts/|title=Stockholm Design Week – Craft that Unite, Heal, and Last - Livrustkammaren|website=livrustkammaren.se|access-date=2024-04-10}}</ref> ў [[Стакгольмскі каралеўскі палац|Каралеўскім палацы]], і на Oslo Freedom Forum, арганізаваным Human Rights Foundation (HRF) з [[Гары Кімавіч Каспараў|Гары Каспаравым]] як старшынёй. Актывісцкая праца Крысцесевай заўважана СМІ і ў міжнародных мастацкіх даследаваннях, у тым ліку фінансава-дакументальны праект WMM «The other side of the Sea» рэжысёра Хсуань Пан Ю (Тайвань/ЗША)<ref>{{Cite web |url=https://www.panvideo.net/project-mila |title=Project Mila |access-date=10 красавіка 2024 |archive-date=5 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705065636/https://www.panvideo.net/project-mila |url-status=dead }}</ref> і «In an act of weaving» з Нефелі Айканому (Грэцыя/Швецыя). У 2023 годзе Хрысцесева заснавала ''Artten Foundation''<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://foundation.artten.se/|title=ARTTEN FOUNDATION NGO|access-date=2024-04-10}}</ref> для пашырэння правоў і магчымасцей жанчын і дзяцей ва ўсім свеце праз культуру і адукацыю. Яе ініцыятыва «Жоўты&Блакітны: уся Швецыя тчэ» ({{Lang-sv|Gul&Blå: hela Sverige flätar}}) з мэтай аб’яднання людзей у творчым шляху да светлай будучыні і спрыяння інтэграцыі ўкраінскіх сем’яў праз мастацтва і рамёствы.<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://artten.se/hela-sverige-flatar/|title=Artten-Gallery-Ludmila-Christeseva- Gul&Blå-Hela Sverige flätar-art|website=Artten gallery|access-date=2024-04-10}}</ref> Праект распрацаваны на нацыянальным узроўні і прадугледжвае сумесны, шведскіх грамадзян і ўкраінскіх бежанцаў, тэкстыльны мастацкі твор, якое сімвалізуе шведскі сцяг. Твор прысвечаны 100-годдзю [[Стакгольмская ратуша|мэрыі Стакгольма]], якое адзначаюць у 2023 годзе, яго выраб і прэзентацыі адбываліся ў розных гарадах Швецыі, уключаючы Стакгольм, Вісбю і Гётэборг<ref>{{Cite web|lang=sv-SE|url=https://goteborg2023.com/event/gul-bla-hela-sverige-flatar/|title=Gul & Blå: Hela Sverige flätar|website=Göteborg 2023|access-date=2024-04-11|archive-date=24 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824181541/https://goteborg2023.com/event/gul-bla-hela-sverige-flatar/|url-status=dead}}</ref>, а таксама на важных палітычных мерапрыемствах, уключаючы [[Ярвенскі тыдзень]] ({{Lang-sv|Järvaveckan}})<ref>{{Cite web|lang=sv-SE|url=https://jarvaveckan.se/arkiv/2023/program/gulbla-hela-sverige-flatar/|title=Gul&Blå: Hela Sverige flätar|website=Järvaveckan 2024|access-date=2024-04-11}}</ref> і [[Альмедаленскі тыдзень]]. Людміла Хрысцесева атрымала ўзнагароду «Уплыў года» па версіі IHM Impact Awards<ref>{{Cite web |url=https://www.steelstar.se/post/lisa-st%C3%A5lstierna-en-expert-p%C3%A5-ihm-advisory-board-2023 |title=Архіўная копія |access-date=10 красавіка 2024 |archive-date=29 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230929235051/https://www.steelstar.se/post/lisa-st%C3%A5lstierna-en-expert-p%C3%A5-ihm-advisory-board-2023 |url-status=dead }}</ref> і намінавана на прэмію імя Нэльсана Мандэлы ў 2023 і 2024 гадах ад мэрыі Стакгольма. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Хрысцесева Людміла}} [[Катэгорыя:Праваабаронцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Мастакі Швецыі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] 9i43zsf0is1m0xftdw12koqch6uma1t Лясныя пажары ў Турцыі (2021) 0 683999 5134736 4935892 2026-05-01T19:03:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134736 wikitext text/x-wiki '''Лясныя пажары ў Турцыі ў 2021 годзе''' — маштабныя лясныя пажары, якія адбыліся на тэрыторыі поўдня [[Турцыя|Турцыі]] з ліпеня па жнівень 2021 года. Узгаранні пачаліся 28 ліпеня і былі сканцэнтраваны ў 30 правінцыях. Па даных на 1 жніўня, мелася 864 пацярпелых ад пажару<ref name="vesti"/>, агульная колькасць ахвяр пажараў да 2 жніўня складала 10 чалавек. У тушэнні задзейнічалі каля 30 верталётаў і больш за 1800 ратавальнікаў<ref name="dw" />. == Храналогія == Пажары пачаліся [[28 ліпеня]]<ref name="vesti"/> ў маланаселеным раёне за 75 км на ўсход ад Анталлі. Да [[29 ліпеня]] пажар дабраўся да пасёлка Караоз на поўнач ад горада. Да гэтага часу ахвярамі пажараў сталі 3 чалавекі, тысячы людзей былі эвакуяваны. Агонь распаўсюдзіўся на сем рэгіёнаў краіны<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/news-58016702 Фото: в Турции бушуют лесные пожары, часть туристов эвакуировали]</ref>. Пазней лясныя пажары ахапілі паўднёвую частку турэцкага Міжземнамор’я. Прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] абляцеў мясцовасць на самалёце, каб асабіста ўбачыць маштабы разбурэнняў і ацаніць намаганні па тушэнні пажараў<ref name="vesti"/>. [[31 ліпеня]] Эрдаган абвясціў пацярпелыя ад лясных пажараў рэгіёны краіны ў правінцыях Адана, Анталья, Мугла, Мерсін і Асманьі зонай бедства<ref name="lenta" />. Да [[31 ліпеня]] былі ўзяты пад кантроль 88 лясных пажараў. Працягвалася тушэнне дзесяці пажараў у правінцыях Адана, Анталья, Мугла, Мерсін, Асманаў. Да [[1 жніўня]] былі ўзятыя пад кантроль 107 лясных пажараў. Працягваліся пяць пажараў у правінцыях Анталья (раёны Манаўгат, Гюндогмуш) і Мугла (Мармарыс, Кейджэгіз, Міляс)<ref>[https://ria.ru/20210801/turtsiya-1743849945.html В Турции потушили более ста лесных пожаров]</ref>. Агульная колькасць ахвяр пажараў узрасла 8 чалавек, мелася 864 пацярпелых<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/2595315 Пожары в Турции: 8 погибших и 864 пострадавших]</ref>. == Прычына == Прэзідэнт Турцыі Рэджэп Таіп Эрдаган падчас выступу ў крызісным цэнтры ў Анталлі заявіў, што ўладамі разглядаецца версія падпалу. Да гэтага паліцыя затрымала падазраваных у падпалах лясоў у горадзе Манаўгат. Паводле звестак праваахоўных органаў, адзін з меркаваных вінаватых быў заўважаны мясцовымі жыхарамі падчас распальвання агню. Эрдаган таксама адзначыў, што да расследавання была прыцягнута разведка<ref>[https://lenta.ru/news/2021/07/31/cause_fires/ Названа возможная причина лесных пожаров в Турции]</ref>. Лясныя пажары ў Турцыі — штогадовая з’ява, а 2021-ы асабліва спрыяльны для з’яўлення новых ачагоў узгарання. Так, май гэтага года стаў самым гарачым маем у Турцыі за апошнія 50 гадоў. Акрамя таго, адзначалася засуха<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://restproperty.ru/news/may-stal-samym-zharkim-za-poslednie-50-let/|title=Май стал самым жарким за последние 50 лет|website=RestProperty|access-date=2021-08-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.hurriyetdailynews.com/forest-fires-break-out-as-turkey-experiences-hottest-days-165854|title=Forest fires break out as Turkey experiences hottest days - Turkey News|website=Hürriyet Daily News|access-date=2021-08-02}}</ref>. Між тым улады, разам з карыстальнікамі сацыяльных сетак, выказалі заклапочанасць аб тым, што пажары, верагодна, справа рук тэрарыстаў. Падазравалася забароненая ў Турцыі арганізацыя [[Рабочая партыя Курдыстана]] (РПК) і афіляваная з ёй арганізацыя «Ініцыятыва дзяцей агню». Абедзве арганізацыі маюць на сваім рахунку падпалы на тэрыторыі Турцыі. У 2019 годзе прыхільнікі РПК ужо бралі адказнасць за 27 падпалаў у перыяд з 11 ліпеня да 24 жніўня ў заходніх, паўночна-заходніх і паўднёвых правінцыях Турцыі. Таксама яны абвясцілі аб «вогненнай помсты» ўладам. Адзін з высокапастаўленых членаў РПК Шэмдзін Сакык папярэдзіў, пра тое, што арганізацыя можа звярнуцца да падпалаў. Кіраўнік партыў Мурат Карайылан «павітаў» пажары<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mk.ru/politics/2021/07/30/v-turcii-nazvali-vinovnikov-zhutkikh-pozharov-na-kurortakh.html|title=В Турции назвали виновников жутких пожаров на курортах|website=www.mk.ru|access-date=2021-08-02}}</ref>. «Ініцыятыва дзяцей агню» 1 жніўня ўзяла адказнасць за падпалы. У заяве арганізацыі сказана, што на падпалы яны пайшлі ''«паколькі турэцкі рэжым не разумее ніякай іншай мовы, пара яго паставіць на калені агнём»''<ref>{{cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/12036747|title=СМИ: связанная с РПК организация взяла на себя ответственность за поджоги лесов в Турции|date=2021-08-01|work=ТАСС|access-date=2021-08-02}}</ref>. У сеціве з’явілася відэа з беспілотніка, на якім невядомыя падыходзяць да дрэў, вырабляюць нейкія маніпуляцыі, пасля гэтага пачынаецца пажар<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://twitter.com/tahseniftikhar/status/1421438258655997952?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1421438258655997952%7Ctwgr%5E%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https%3A%2F%2Fwww.mk.ru%2Fincident%2F2021%2F07%2F31%2Fpoyavilos-video-vyzvavshego-krupnye-pozhary-v-turcii-podzhoga.html|title=The fire in Turkey was not a natural disaster, but a deliberate plan by terrorists|author=Tahseen pti|website=twitter.com|date=2021/07/31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sev.tv/news/48815.html|title=Турецкий беспилотник заснял поджигателей лесов на юге страны|website=sev.tv|access-date=2021-08-02}}</ref>. == Замежная дапамога == * {{Сцяг Азербайджана}} 30 ліпеня прэзідэнт [[Азербайджан]]а [[Ільхам Аліеў]] даручыў накіраваць у бліжэйшы час у Турцыю 500 чалавек асабістага складу МНС, верталёты, а таксама іншую неабходную тэхніку і матэрыялы<ref>[https://az.sputniknews.ru/azerbaijan/20210730/427579944/Prezident-Aliev-vyrazil-soboleznovaniya-Erdoganu-i-napravil-pomosch-dlya-tusheniya-pozharov.html Президент Алиев направил помощь для тушения пожаров в Турции]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У гэты ж дзень 100 супрацоўнікаў Дзяржаўнай службы пажарнай аховы МНС Азербайджана адбылі спецыяльным рэйсам Азербайджанскай авіякампаніі AZAL у горад Даламан для ўдзелу ў тушэнні лясных пажараў<ref>[https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/366549/ Азербайджан отправил 100 спасателей на помощь Турции]</ref>. * {{Сцяг Беларусі}} У зону бедства накіраваны два верталёты Мі-8 [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС РБ]]. Да 2 жніўня яны здзейснілі 24 палёты, налёт склаў больш за 38 гадзін. За гэты час было выканана 346 сліваў вады, дастаўлена 18 турэцкіх ратавальнікаў да месцаў ліквідацыя пажараў<ref>[https://sputnik-by.turbopages.org/turbo/sputnik.by/s/20210802/pozhary-v-turtsii-kak-mchs-belarusi-pomogaet-tushit-ogon---video-1055326039.html Пожары в Турции: как МЧС Беларуси помогает тушить огонь — видео]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * {{Сцяг Расіі}} [[Расія]] адправіла ў Турцыю адзін самалёт для дапамогі ў тушэнні лясных пажараў, што было прадыктавана клопатам аб расійскіх турыстах, якія знаходзіліся на адпачынку на турэцкіх курортах<ref name="lenta">[https://lenta.ru/news/2021/07/31/auda/ В Госдуме ответили критикам решения о помощи Турции в тушении лесных пожаров]</ref>. * {{Сцяг Украіны}} 30 ліпеня [[Украіна]] накіравала для тушэння ачагоў лясных пажараў у Турцыі на дапамогу два самалёты авіяцыі Дзяржаўнай службы па надзвычайных сітуацыях<ref>[https://hromadske.ua/ru/posts/ukrainskaya-aviaciya-nachala-tushit-lesnye-pozhary-v-turcii Украинская авиация начала тушить лесные пожары в Турции]</ref>. * {{Сцяг Ірана}} [[Іран]] таксама падаў дапамогу ў тушэнні пажараў<ref name="dw"/>. * {{Сцяг Еўрапейскага Саюза}} [[2 жніўня]] Еўрасаюз паведаміў, што накіруе ў Турцыю два спецсамалёты для тушэння лясных пажараў. Адзін самалёт перабазаваны з [[Іспанія|Іспаніі]], другі — з [[Харватыя|Харватыі]]<ref name="dw">[https://www.dw.com/ru/es-napravljaet-v-turciju-dva-samoleta-dlja-tushenija-lesnyh-pozharov-a-58726500/a-58726500 ЕС направляет в Турцию два самолета для тушения лесных пожаров]</ref>. {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Ліпень 2021 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 2021 года]] [[Катэгорыя:Катастрофы 2021 года]] [[Катэгорыя:2021 год у Турцыі]] kqubesn3ldklex3i5jj5698669tnlzw Любоніцкі сельсавет 0 686578 5134602 4634912 2026-05-01T13:41:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134602 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Любоніцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Кіраўскі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Любонічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 860 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Любо́ніцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Любонічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Бабруйскі 2-гі раён|Бабруйскага 2-га раёна]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. З 4 жніўня 1927 года ў складзе [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]] Бабруйскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Бабруйскім раёне БССР. З 12 лютага 1935 года ў складзе Кіраўскага раёна, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года ў склад сельсавета з [[Бацэвіцкі сельсавет|Бацэвіцкага сельсавета]] [[Клічаўскі раён|Клічаўскага раёна]] перададзена вёска [[Ігнацоўка]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У 1960 годзе ў склад сельсавета з [[Казуліцкі сельсавет|Казуліцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Кострычы]]<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 чэрвеня і 8 ліпеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 20.</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1257 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 91,0 % — [[беларусы]], 6,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,4 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 860 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Любоніцкі сельсавет}} {{Кіраўскі раён}} [[Катэгорыя:Любоніцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бабруйскага 2-га раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бабруйскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] hh6k7et32nu1iq20lkao93cjrcjylon Маастрыхцкі ўніверсітэт 0 699509 5134826 4067855 2026-05-02T05:02:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134826 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Маастрыхцкі ўніверсітэт |скарачэнне = |эмблема = Maastricht University logo (2017 new version).svg |выява = Exterieur Universiteitsbibliotheek Maastricht, locatie Randwyck.jpg |арыгінал = {{lang-nl|Universiteit Maastricht}} |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1976 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Маастрыхт]] |кампус = |адрас = |сайт = https://www.maastrichtuniversity.nl/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Маастрыхцкі ўніверсітэт''' ({{lang-nl|Universiteit Maastricht}}) — [[Нідэрланды|нідэрландская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[Універсітэт|універсітэта]] з сядзібай у горадзе [[Маастрыхт]]. Каля паловы [[бакалаўр]]скіх праграм у [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] цалкам выкладаюцца на [[Англійская мова|англійскай мове]], а іншая палова цалкам або часткова выкладаецца на [[Нідэрландская мова|нідэрландскай мове]]. Універсітэт рэгулярна ўваходзіць у лік вядучых універсітэтаў [[Еўропа|Еўропы]]. Універсітэт уваходзіць ў спіс 300 найлепшых універсітэтаў свету па пяці асноўных рэйтынгах. == Структура == * Факультэт аховы здароўя, медыцыны і навук аб жыцці * Факультэт псіхалогіі і неўралогіі * Школа бізнесу і эканомікі * Юрыдычны факультэт * Факультэт мастацтваў і сацыяльных навук * Факультэт (дакладных) навук і інжынерыі {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|}} * [https://www.maastrichtuniversity.nl/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Універсітэты Нідэрландаў}} [[Катэгорыя:Універсітэты Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Маастрыхт]] qjyeb49v2ih1oul6k8i8t4lx730wera Майскі сельсавет 0 700505 5134893 4747412 2026-05-02T10:33:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134893 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Майскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Жлобінскі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Майскае (Жлобінскі раён)|Майскае]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1065 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = http://gisp.gov.by/ru/majskij-selsovet |Заўвагі = }} '''Ма́йскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2011 года вёска) [[Майскае (Жлобінскі раён)|Майскае]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Шапілаўскі сельсавет''' у складзе Жлобінскага раёна [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Шапілава]]. 30 ліпеня 1928 года вёска Шапілава перайменавана ў Майскае, а сельсавет — у Майскі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Жлобінскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 9 жніўня 1962 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Бабоўскі сельсавет|Бабоўскага сельсавета]] (3 населеныя пункты: вёскі [[Асінаўка (Жлобінскі раён)|Асінаўка]], [[Лугавая Вірня]] і [[Чорная Вірня]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Майскага сельсавета 10 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|85}}</ref>. 20 чэрвеня 1985 года ў склад сельсавета са [[Стараруднянскі сельсавет|Стараруднянскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты (вёскі [[Бабоўка (Жлобінскі раён)|Бабоўка]], [[Баршчоўка (Кіраўскі сельсавет)|Баршчоўка]], [[Даліна (Жлобінскі раён)|Даліна]] і [[Падлессе (Жлобінскі раён)|Падлессе]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 20 чэрвеня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 23 (1829).</ref>. 4 студзеня 2002 года ў склад [[Кіраўскі сельсавет (Жлобінскі раён)|Кіраўскага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў (вёскі [[Асінаўка (Жлобінскі раён)|Асінаўка]], [[Бабоўка (Жлобінскі раён)|Бабоўка]], [[Баршчоўка (Кіраўскі сельсавет)|Баршчоўка]], [[Даліна (Жлобінскі раён)|Даліна]], [[Лугавая Вірня]] і [[Падлессе (Жлобінскі раён)|Падлессе]]). Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1156 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 81,5 % — [[беларусы]], 9,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 6,4 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]], 0,7 % — [[азербайджанцы ў Беларусі|азербайджанцы]], 0,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1065 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Майскі сельсавет}} {{Жлобінскі раён}} [[Катэгорыя:Майскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] ffp3itvbmwpneabkqrpwmlud9grjzwf Георг Базеліц 0 701662 5134697 4069978 2026-05-01T17:05:59Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, шаблон, катэгорыя 5134697 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Гео́рг Ба́зеліц''' ({{lang-de|Georg Baselitz}}, сапраўднае імя '''Ханс-Георг Керн''' ({{lang-de|Hans-Georg Kern}}); {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі жывапісец, графік і [[скульптар]], належыў да ліку самых дарагіх мастакоў. Неаэкспрэсіяніст, адзін з заснавальнікаў стылю «Новыя дзікія». == Біяграфія == Нарадзіўся 23 студзеня 1938 года ў в. Дойчбазеліц (цяпер — у межах г. Каменц) у сям’і настаўніка пачатковай школы. У 1956 годзе пераехаў ва [[Усходні Берлін]], дзе паступіў у Вышэйшую школу прыгожых мастацтваў, але быў неўзабаве выключаны з вучылішча за «палітычную няспеласць». Пасля гэтага пераехаў у [[Заходні Берлін]], дзе працягнуў навучанне ў Вышэйшай мастацкай школе. З канца 1960-х гадоў фірмовым прыёмам Базеліца стаў «перагорнуты вобраз» (малюнак фігур уніз галавой). Такім чынам ён імкнуўся пераадолець вяршэнства зместу над формай. У 1970-я гады ў Базеліца прайшлі выставы ў Мангейме, [[Гамбург]]у, Касэлі, [[Амстэрдам]]е, удзел у Біенале ў Сан-Паўлу. У канцы 1970-х ён заняўся скульптурай. Першым вопытам была «Мадэль для скульптуры» (1979/1980) — размаляваная скульптура з дрэва. Уплыў экспрэсіянізму адбіваўс на яго скульптурных працах яшчэ больш яўна, чым у яго карцінах. У 1980-я вядомасць мастака ўзрасла, яго стыль стаў больш агрэсіўным. Памёр 30 красавіка 2026 года. == Узнагароды == * Ордэн літаратуры і мастацтва (1989), * аўстрыйскі ганаровы знак «За навуку і мастацтва» (2004), * Імператарская прэмія Японіі (2006). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастакі Германіі]] nvnzxu73c3967gwl6vzaeurzihx10lf 5134709 5134697 2026-05-01T18:11:24Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя 5134709 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Гео́рг Ба́зеліц''' ({{lang-de|Georg Baselitz}}, сапраўднае імя '''Ханс-Георг Керн''' ({{lang-de|Hans-Georg Kern}}); {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі жывапісец, графік і [[скульптар]], належыў да ліку самых дарагіх мастакоў. Неаэкспрэсіяніст, адзін з заснавальнікаў стылю «Новыя дзікія». == Біяграфія == Нарадзіўся 23 студзеня 1938 года ў в. Дойчбазеліц (цяпер — у межах г. Каменц) у сям’і настаўніка пачатковай школы. У 1956 годзе пераехаў ва [[Усходні Берлін]], дзе паступіў у Вышэйшую школу прыгожых мастацтваў, але быў неўзабаве выключаны з вучылішча за «палітычную няспеласць». Пасля гэтага пераехаў у [[Заходні Берлін]], дзе працягнуў навучанне ў Вышэйшай мастацкай школе. З канца 1960-х гадоў фірмовым прыёмам Базеліца стаў «перагорнуты вобраз» (малюнак фігур уніз галавой). Такім чынам ён імкнуўся пераадолець вяршэнства зместу над формай. У 1970-я гады ў Базеліца прайшлі выставы ў Мангейме, [[Гамбург]]у, Касэлі, [[Амстэрдам]]е, удзел у Біенале ў Сан-Паўлу. У канцы 1970-х ён заняўся скульптурай. Першым вопытам была «Мадэль для скульптуры» (1979/1980) — размаляваная скульптура з дрэва. Уплыў экспрэсіянізму адбіваўс на яго скульптурных працах яшчэ больш яўна, чым у яго карцінах. У 1980-я вядомасць мастака ўзрасла, яго стыль стаў больш агрэсіўным. Памёр 30 красавіка 2026 года. == Узнагароды == * Ордэн літаратуры і мастацтва (1989), * аўстрыйскі ганаровы знак «За навуку і мастацтва» (2004), * Імператарская прэмія Японіі (2006). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Базеліц Георг}} [[Катэгорыя:Мастакі Германіі]] rig5wl1cggqv8unpo1njjrrueux705e Герд Вінер 0 704562 5134710 4155815 2026-05-01T18:12:21Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, стыль 5134710 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Герд Вінер''' ({{lang-de|Gerd Winner}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі [[жывапіс]]ец і [[Графіка (мастацтва)|графік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 кастрычніка 1936 года ў [[Браўншвайг]]у (Германскі рэйх). З 1956 па 1962 год вучыўся жывапісу ва [[Берлінскі ўніверсітэт мастацтваў|Універсітэце выяўленчага мастацтва]] ў Берліне, стаў магістрантам Вернера Фолькерта ў 1961—1962 гадах і з таго часу жыў як вольны мастак і графік у [[Берлін]]е, Браўншвайгу і [[Лондан]]е. З 1964 года працаваў пазаштатным жывапісцам і графікам у Берліне, а з 1975 года быў прафесарам жывапісу і графікі ў Акадэміі выяўленчага мастацтва ў [[Мюнхен]]е. З 1974 года месцам пражывання і працы Вінера з’яўляўся барочны замак у Лібенбургу. Памёр 8 красавіка 2026 года. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вінер Герд}} [[Катэгорыя:Мастакі Германіі]] [[Катэгорыя:Графікі Германіі]] f1e6a4ityhpvre7i0j4b8vy8wuxn4kw Сувон 0 724784 5134841 5064429 2026-05-02T06:36:46Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Кёнгідо]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134841 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Суво́н''' — сталіца і найбуйнейшы горад правінцыі [[Кёнгідо]] Паўднёвай Карэі. Размешчаны за 30 кіламетраў на поўдзень ад [[Сеул]]а. Часам горад называюць сталіцай карэйскага футбола — у ім размяшчаецца самая вядомая карэйская футбольная каманда «Сувон Самсунг Блюўінгз». У горадзе размешчаны даследчы цэнтр кіроўных падрадзяленняў кампаніі Samsung Electronics. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Паўднёвай Карэі]] [[Катэгорыя:Кёнгідо]] 8cv7m6nh81oasv8kpfdmuv7rx6iei74 Святлана Уладзіміраўна Бязлепкіна 0 740811 5134852 5134057 2026-05-02T07:11:07Z M.L.Bot 261 /* Бібліяграфія */ афармленне 5134852 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бязлепкіна}} {{цёзкі2|Рудабелец}} {{Пісьменнік}} '''Святлана Уладзіміраўна Бязлепкіна''', па нараджэнні '''Рудабелец''' (нар. [[31 жніўня]] [[1957]], [[Малейкі]], [[Брагінскі раён]], [[Гомельская вобласць]]) — беларуская [[пісьменніца]], [[журналістка]]. == Біяграфія == Скончыла [[факультэт журналістыкі БДУ]] (1979), працавала ў раённым і абласным друку (газеты «[[Чачэрскі веснік]]» і «[[Гомельская праўда]]»). Жыве ў [[Мінск]]у. == Творчасць == Вострасюжэтную псіхалагічную прозу Бязлепкінай умоўна можна падзяліць на творы пра сучаснасць і творы пра мінулае, дзе адлюстраваны лёс звычайных людзей на фоне буйных гістарычных падзей. Аповесці і апавяданні Святланы Бязлепкінай друкаваліся ў часопісах «[[Полымя]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Нёман (часопіс)|Нёман]]», а таксама ў газетах «[[Літаратура і мастацтва (газета)|ЛіМ]]», «[[Звязда (газета)|Звязда]]» і іншых выданнях. Аўтарка кнігі прозы «Чарнобыльская русалка» (1998): Удзельніца калектыўнага зборніка «Размова з люстэркам» (Мінск, Аверсэв, 2023) з апавяданнямі «Дыягназ» і «Таямніца гатэля „Раяль“». == Водгукі крытыкі == {{Перапісаць раздзел|}} <!--Вікіпедыя — не цытатнік, гэта яшчэ можа і парушаць аўтарскія правы. Трэба сфармуляваць неяк сцісла паводле гэтых водгукаў. Таксама цытаты відавочна набіраліся рукамі, ёсць памылкі друку, калі перапрацоўваць раздзел у вычытцы няма сэнсу, але так выглядае не вельмі.--> <blockquote>Гераіні Святланы Бязлепкінай (апавяданні «Па законе фотагеніі» і «Перадкалядная гісторыя») — сучасныя гараджанкі, прафесіяналы ў сваёй справе, самастойныя, не залежныя ні ад кога, здольныя імгненна прымаць рашэнні… Асабліва цікавы першы з твораў: на прыкладзе сямейнай пары акцёраў пісьменніца знаёміць з тонкасцямі сцэнічных пастановак і адкрывае сакрэты кінематаграфічнага мастацтва. Гэта ўнікальны досвед, што зазвычай застаецца па-за кадрам, па той бок кулісаў, а тут чытач нібы сам трапляе ў багемны асяродак — настолькі змястоўна, каларытна, з гумарам і жывой мовай ён апісаны, што верыш кожнаму слову… А праблемы, якія стаяць перад гераіняй твора, актуальныя для любой жанчыны: як знайсці кампраміс паміж сям’ёй і працай, падтрымаць веру ў сябе і сваю «геніяльнасць» мужа і дапамагчы яму з кар’ерай, пры гэтым ахвяруючы ўласным талентам… Зрэшты, як застацца жанчынай, якую хацелася б абараніць і падтрымаць, у свеце, што пастаянна вымагае зусім іншых якасцяў — супрацьлеглых…<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/be/news/20190116/1547616100-aglyad-litaraturnyh-chasopisau|title=Агляд літаратурных часопісаў|website=zviazda.by|date=2019-01-16|access-date=2024-07-05|archive-date=6 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006151839/https://zviazda.by/be/news/20190116/1547616100-aglyad-litaraturnyh-chasopisau|url-status=dead}}</ref></blockquote> <blockquote>Стылістычна бездакорнае апавяданне «Урокі Шантанэ» — багатая мова, дынамічны захапляльны сюжэт (дзеі адбываюцца ў Францыі ў 1-й палове XIX ст.), галоўны герой, настаўнік гісторыі, які адразу заваёўвае сімпатыі.<ref name=":0" /></blockquote> <blockquote>Прынамсі, аматарам літаратуры імя Святланы Бязлепкінай (Святланы Рудабелец) дагэтуль не было знаёма, хоць яна пасля заканчэння факультэта журналістыкі Беларускага дзяржаўнага універсітэта сем гадоў працавала літаратурным супрацоўнікам абласной газеты «Гомельская праўда», шэсць гадоў загадвала аддзелам раённай газеты «Чачэрскі веснік». Цяпер жыве ў Мінску, займаецца багаты журналісцкі вопыт, добрае веданне жыцця і выклікалі ў С. Бязлепкінай жаданне паспрабаваць свае сілы ў літаратуры. Так з’явіліся з-пад яе пяра першыя апавяданні, а з цягам часу іх назбіралася і на кнігу, якую пад назвай «Чарнобыльская русалка» (такая і назва аднаго з апавяданняў) выйшла ў майскім нумары "Бібліятэкі часопіса "Маладосць Прадмову напісаў галоўны рэдактар «Маладосці» Генрых Далідовіч, які зазначае: «Адным з моцных бакоў творчасці Святланы Бязлепкінай з’яўляецца тое, што яна любіць і ўмее пісаць пра што ні сучаснасць. Тут, у гэтай кнізе, ёсць так званая постсавецкая эпоха, што выпала нам напрыканцы ХХ стагоддзя. У цэнтры ўвагі празаіка доля старэйшага пакалення, трывогі і пошукі многіх здольных з сярэдняга, узнясенне па-свойму адораных, але хітрых і бездухоўных, няясны лёс нашых дзяцей і ўнукаў, выпрабаванне „заходнім дабрабытамі маскультурай“, а да ўсяго „падарунак“ Чарнобыля ўсё гэта горача пульсуе ў апавяданнях аўтара». Г. Далідовіч дае і ацэнку творчасці С. Бязлепкінай: «Моцны бок прозы Святланы Бязлепкінай і ў тым, што яна ўмее адбіраць жыццёвы матэрыял, зацікаўліваць, умела будаваць сюжэт, кампазіцыю, псіхалагізаваць, — чытаеш і не можаш выцерпець, а што далей, чым гэта ўсё скончыцца, ці завяжацца ў новы вузел?» Можа ўзнікнуць заканамернае пытанне: а ці ўсё ў гэтым зборніку на належным узроўні? Наконт гэтага Г. Далідовіч гаворыць наступнае: «Сябры, хіба ў жанчын бываюць слабасці? Слабасці ў жанчын тыя ж іхнія вартасці!» Жарт жартам, а пазнаёміцца з кнігай варта.<ref>У літаратуры новае імя // ЛіМ. № 38. 18.09.1998.</ref></blockquote> == Бібліяграфія == * Кніга прозы «Чарнобыльская русалка» (1998) ** Донна Францэска з 9 «В» ** І прыйдзе дзень ** Ружы і Радзіма ** Памятай пра брыяфіліумы ** Алена Рэмбаўна ** Чарнобыльская русалка ** Анёл з пятага паверха ** Гданьская гісторыя ; Аповесці * У межах Нагорнай пропаведзі //Маладосць, 2000, № 5. * Шазюбль, або проста гульня // Полымя, 2004, № 4.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Sviatlana_Biazlepkina/Saziubl,_albo_prosta_hulnia.html|title=Святлана Бязлепкіна. Шазюбль, альбо проста гульня|website=knihi.com|access-date=2024-07-05}}</ref> * Лінія Дзюранда // Маладосць, 2013, № 11. * Урокі Шантанэ // Полымя, 2019, № 8. * Півонеманія // Полымя, 2023, № 3. * Восень Будапешта // Полымя, 2024, № 7. * Час адплаты, або Паляванне за шчасцем // Полымя, 2026, № 4. ; Апавяданні * Майстра і Маруся // Маладосць, 1998, № 12 * Аднойчы ў Грамічэле" // Маладосць, 2006, № 6.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Sviatlana_Biazlepkina/Adnojcy_u_Hramicele.html|title=Святлана Бязлепкіна. Аднойчы ў Грамічэле|website=knihi.com|access-date=2024-07-05}}</ref> * Венгерскі праект // ЛіМ, 2012, 13 красавіка, с. 17. * Венгерский проект // Неман, 2016, № 7. * Однажды в Граммикеле // Неман, 2016, № 7. * Па законе фотагеніі // Полымя, 2018, № 12. * Перадкалядная гісторыя // Полымя, 2018, № 12. * Дыягназ // Полымя, 2022, № 6. * Таямніцы гатэля «Royal» // Полымя, 2022, № 10. * Апошні шанс // Маладосць, 2023, № 1. * Апокрыф, або Узыходжанне на Парнас // Маладосць, 2023, № 9. * Лепшая роля // Алеся, 2024, № 6. * Не па сцэнарыю // Маладосць, 2025, № 5. * Ніколі не позна // Маладосць. 2025, № 5. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Будовіч Я.'' Агляд літаратурных часопісаў // Звязда. 18.09.2019. * ''Будовіч Я.'' Агляд літаратурных часопісаў // Звязда. 16.01.2019. * ''Шматкова І.'' Сучасная беларуская жаночая навела: высокая проза альбо любоўнае чытво? // Роднае слова. — 2024. — № 3. — С.11-16. * Бязлепкіна-Чарнякевіч А. П. [https://elib.bsu.by/handle/123456789/321879 Вобразы журналістак у аповесці С. Бязлепкінай «У межах Нагорнай пропаведзі»] {{ізаляваны артыкул|date=2023-06-10}} {{DEFAULTSORT:Бязлепкіна Святлана Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] tw7rpnx4ohtu3dgbemu4i9ydw3aei9t 5134853 5134852 2026-05-02T07:12:54Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5134853 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бязлепкіна}} {{цёзкі2|Рудабелец}} {{Пісьменнік}} '''Святлана Уладзіміраўна Бязлепкіна''', па нараджэнні '''Рудабелец''' (нар. [[31 жніўня]] [[1957]], [[Малейкі]], [[Брагінскі раён]], [[Гомельская вобласць]]) — беларуская [[пісьменніца]], [[журналістка]]. == Біяграфія == Скончыла [[факультэт журналістыкі БДУ]] (1979), працавала ў раённым і абласным друку (газеты «[[Чачэрскі веснік]]» і «[[Гомельская праўда]]»). Жыве ў [[Мінск]]у. == Творчасць == Вострасюжэтную псіхалагічную прозу Бязлепкінай умоўна можна падзяліць на творы пра сучаснасць і творы пра мінулае, дзе адлюстраваны лёс звычайных людзей на фоне буйных гістарычных падзей. Аповесці і апавяданні Святланы Бязлепкінай друкаваліся ў часопісах «[[Полымя]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Нёман (часопіс)|Нёман]]», а таксама ў газетах «[[Літаратура і мастацтва (газета)|ЛіМ]]», «[[Звязда (газета)|Звязда]]» і іншых выданнях. Аўтарка кнігі прозы «Чарнобыльская русалка» (1998): Удзельніца калектыўнага зборніка «Размова з люстэркам» (Мінск, Аверсэв, 2023) з апавяданнямі «Дыягназ» і «Таямніца гатэля „Раяль“». == Водгукі крытыкі == {{Перапісаць раздзел|}} <!--Вікіпедыя — не цытатнік, гэта яшчэ можа і парушаць аўтарскія правы. Трэба сфармуляваць неяк сцісла паводле гэтых водгукаў. Таксама цытаты відавочна набіраліся рукамі, ёсць памылкі друку, калі перапрацоўваць раздзел у вычытцы няма сэнсу, але так выглядае не вельмі.--> <blockquote>Гераіні Святланы Бязлепкінай (апавяданні «Па законе фотагеніі» і «Перадкалядная гісторыя») — сучасныя гараджанкі, прафесіяналы ў сваёй справе, самастойныя, не залежныя ні ад кога, здольныя імгненна прымаць рашэнні… Асабліва цікавы першы з твораў: на прыкладзе сямейнай пары акцёраў пісьменніца знаёміць з тонкасцямі сцэнічных пастановак і адкрывае сакрэты кінематаграфічнага мастацтва. Гэта ўнікальны досвед, што зазвычай застаецца па-за кадрам, па той бок кулісаў, а тут чытач нібы сам трапляе ў багемны асяродак — настолькі змястоўна, каларытна, з гумарам і жывой мовай ён апісаны, што верыш кожнаму слову… А праблемы, якія стаяць перад гераіняй твора, актуальныя для любой жанчыны: як знайсці кампраміс паміж сям’ёй і працай, падтрымаць веру ў сябе і сваю «геніяльнасць» мужа і дапамагчы яму з кар’ерай, пры гэтым ахвяруючы ўласным талентам… Зрэшты, як застацца жанчынай, якую хацелася б абараніць і падтрымаць, у свеце, што пастаянна вымагае зусім іншых якасцяў — супрацьлеглых…<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/be/news/20190116/1547616100-aglyad-litaraturnyh-chasopisau|title=Агляд літаратурных часопісаў|website=zviazda.by|date=2019-01-16|access-date=2024-07-05|archive-date=6 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006151839/https://zviazda.by/be/news/20190116/1547616100-aglyad-litaraturnyh-chasopisau|url-status=dead}}</ref></blockquote> <blockquote>Стылістычна бездакорнае апавяданне «Урокі Шантанэ» — багатая мова, дынамічны захапляльны сюжэт (дзеі адбываюцца ў Францыі ў 1-й палове XIX ст.), галоўны герой, настаўнік гісторыі, які адразу заваёўвае сімпатыі.<ref name=":0" /></blockquote> <blockquote>Прынамсі, аматарам літаратуры імя Святланы Бязлепкінай (Святланы Рудабелец) дагэтуль не было знаёма, хоць яна пасля заканчэння факультэта журналістыкі Беларускага дзяржаўнага універсітэта сем гадоў працавала літаратурным супрацоўнікам абласной газеты «Гомельская праўда», шэсць гадоў загадвала аддзелам раённай газеты «Чачэрскі веснік». Цяпер жыве ў Мінску, займаецца багаты журналісцкі вопыт, добрае веданне жыцця і выклікалі ў С. Бязлепкінай жаданне паспрабаваць свае сілы ў літаратуры. Так з’явіліся з-пад яе пяра першыя апавяданні, а з цягам часу іх назбіралася і на кнігу, якую пад назвай «Чарнобыльская русалка» (такая і назва аднаго з апавяданняў) выйшла ў майскім нумары "Бібліятэкі часопіса "Маладосць Прадмову напісаў галоўны рэдактар «Маладосці» Генрых Далідовіч, які зазначае: «Адным з моцных бакоў творчасці Святланы Бязлепкінай з’яўляецца тое, што яна любіць і ўмее пісаць пра што ні сучаснасць. Тут, у гэтай кнізе, ёсць так званая постсавецкая эпоха, што выпала нам напрыканцы ХХ стагоддзя. У цэнтры ўвагі празаіка доля старэйшага пакалення, трывогі і пошукі многіх здольных з сярэдняга, узнясенне па-свойму адораных, але хітрых і бездухоўных, няясны лёс нашых дзяцей і ўнукаў, выпрабаванне „заходнім дабрабытамі маскультурай“, а да ўсяго „падарунак“ Чарнобыля ўсё гэта горача пульсуе ў апавяданнях аўтара». Г. Далідовіч дае і ацэнку творчасці С. Бязлепкінай: «Моцны бок прозы Святланы Бязлепкінай і ў тым, што яна ўмее адбіраць жыццёвы матэрыял, зацікаўліваць, умела будаваць сюжэт, кампазіцыю, псіхалагізаваць, — чытаеш і не можаш выцерпець, а што далей, чым гэта ўсё скончыцца, ці завяжацца ў новы вузел?» Можа ўзнікнуць заканамернае пытанне: а ці ўсё ў гэтым зборніку на належным узроўні? Наконт гэтага Г. Далідовіч гаворыць наступнае: «Сябры, хіба ў жанчын бываюць слабасці? Слабасці ў жанчын тыя ж іхнія вартасці!» Жарт жартам, а пазнаёміцца з кнігай варта.<ref>У літаратуры новае імя // ЛіМ. № 38. 18.09.1998.</ref></blockquote> == Бібліяграфія == * Кніга прозы «Чарнобыльская русалка» (1998) ** Донна Францэска з 9 «В» ** І прыйдзе дзень ** Ружы і Радзіма ** Памятай пра брыяфіліумы ** Алена Рэмбаўна ** Чарнобыльская русалка ** Анёл з пятага паверха ** Гданьская гісторыя ; Аповесці * У межах Нагорнай пропаведзі //Маладосць, 2000, № 5. * Шазюбль, або проста гульня // Полымя, 2004, № 4.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Sviatlana_Biazlepkina/Saziubl,_albo_prosta_hulnia.html|title=Святлана Бязлепкіна. Шазюбль, альбо проста гульня|website=knihi.com|access-date=2024-07-05}}</ref> * Лінія Дзюранда // Маладосць, 2013, № 11. * Урокі Шантанэ // Полымя, 2019, № 8. * Півонеманія // Полымя, 2023, № 3. * Восень Будапешта // Полымя, 2024, № 7. * Час адплаты, або Паляванне за шчасцем // Полымя, 2026, № 4. ; Апавяданні * Майстра і Маруся // Маладосць, 1998, № 12 * Аднойчы ў Грамічэле" // Маладосць, 2006, № 6.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Sviatlana_Biazlepkina/Adnojcy_u_Hramicele.html|title=Святлана Бязлепкіна. Аднойчы ў Грамічэле|website=knihi.com|access-date=2024-07-05}}</ref> * Венгерскі праект // ЛіМ, 2012, 13 красавіка, с. 17. * Венгерский проект // Неман, 2016, № 7. * Однажды в Граммикеле // Неман, 2016, № 7. * Па законе фотагеніі // Полымя, 2018, № 12. * Перадкалядная гісторыя // Полымя, 2018, № 12. * Дыягназ // Полымя, 2022, № 6. * Таямніцы гатэля «Royal» // Полымя, 2022, № 10. * Апошні шанс // Маладосць, 2023, № 1. * Апокрыф, або Узыходжанне на Парнас // Маладосць, 2023, № 9. * Лепшая роля // Алеся, 2024, № 6. * Не па сцэнарыю // Маладосць, 2025, № 5. * Ніколі не позна // Маладосць. 2025, № 5. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Будовіч Я.'' Агляд літаратурных часопісаў // Звязда. 18.09.2019. * ''Будовіч Я.'' Агляд літаратурных часопісаў // Звязда. 16.01.2019. * ''Шматкова І.'' Сучасная беларуская жаночая навела: высокая проза альбо любоўнае чытво? // Роднае слова. — 2024. — № 3. — С.11-16. * ''Бязлепкіна-Чарнякевіч А. П.'' [https://elib.bsu.by/handle/123456789/321879 Вобразы журналістак у аповесці С. Бязлепкінай «У межах Нагорнай пропаведзі»] // Журналістыка – 2024: стан, праблемы і перспектывы : матэрыялы 26-й Міжнар. навук.-практ. канф., прысвеч. 80-годдзю фак. журналістыкі Беларус. дзярж. ун-та, Мінск, 14–15 лістап. 2024 г. / Беларус. дзярж. ун-т ; рэдкал.: а. в. Бяляеў (гал. рэд.) [i iнш.]. – Мінск : БДУ, 2024. – С. 406-409. {{ізаляваны артыкул|date=2023-06-10}} {{DEFAULTSORT:Бязлепкіна Святлана Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] k59jmijtwoavch5d55qea08sn9o71r0 5134854 5134853 2026-05-02T07:14:37Z M.L.Bot 261 /* Бібліяграфія */ 5134854 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бязлепкіна}} {{цёзкі2|Рудабелец}} {{Пісьменнік}} '''Святлана Уладзіміраўна Бязлепкіна''', па нараджэнні '''Рудабелец''' (нар. [[31 жніўня]] [[1957]], [[Малейкі]], [[Брагінскі раён]], [[Гомельская вобласць]]) — беларуская [[пісьменніца]], [[журналістка]]. == Біяграфія == Скончыла [[факультэт журналістыкі БДУ]] (1979), працавала ў раённым і абласным друку (газеты «[[Чачэрскі веснік]]» і «[[Гомельская праўда]]»). Жыве ў [[Мінск]]у. == Творчасць == Вострасюжэтную псіхалагічную прозу Бязлепкінай умоўна можна падзяліць на творы пра сучаснасць і творы пра мінулае, дзе адлюстраваны лёс звычайных людзей на фоне буйных гістарычных падзей. Аповесці і апавяданні Святланы Бязлепкінай друкаваліся ў часопісах «[[Полымя]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Нёман (часопіс)|Нёман]]», а таксама ў газетах «[[Літаратура і мастацтва (газета)|ЛіМ]]», «[[Звязда (газета)|Звязда]]» і іншых выданнях. Аўтарка кнігі прозы «Чарнобыльская русалка» (1998): Удзельніца калектыўнага зборніка «Размова з люстэркам» (Мінск, Аверсэв, 2023) з апавяданнямі «Дыягназ» і «Таямніца гатэля „Раяль“». == Водгукі крытыкі == {{Перапісаць раздзел|}} <!--Вікіпедыя — не цытатнік, гэта яшчэ можа і парушаць аўтарскія правы. Трэба сфармуляваць неяк сцісла паводле гэтых водгукаў. Таксама цытаты відавочна набіраліся рукамі, ёсць памылкі друку, калі перапрацоўваць раздзел у вычытцы няма сэнсу, але так выглядае не вельмі.--> <blockquote>Гераіні Святланы Бязлепкінай (апавяданні «Па законе фотагеніі» і «Перадкалядная гісторыя») — сучасныя гараджанкі, прафесіяналы ў сваёй справе, самастойныя, не залежныя ні ад кога, здольныя імгненна прымаць рашэнні… Асабліва цікавы першы з твораў: на прыкладзе сямейнай пары акцёраў пісьменніца знаёміць з тонкасцямі сцэнічных пастановак і адкрывае сакрэты кінематаграфічнага мастацтва. Гэта ўнікальны досвед, што зазвычай застаецца па-за кадрам, па той бок кулісаў, а тут чытач нібы сам трапляе ў багемны асяродак — настолькі змястоўна, каларытна, з гумарам і жывой мовай ён апісаны, што верыш кожнаму слову… А праблемы, якія стаяць перад гераіняй твора, актуальныя для любой жанчыны: як знайсці кампраміс паміж сям’ёй і працай, падтрымаць веру ў сябе і сваю «геніяльнасць» мужа і дапамагчы яму з кар’ерай, пры гэтым ахвяруючы ўласным талентам… Зрэшты, як застацца жанчынай, якую хацелася б абараніць і падтрымаць, у свеце, што пастаянна вымагае зусім іншых якасцяў — супрацьлеглых…<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/be/news/20190116/1547616100-aglyad-litaraturnyh-chasopisau|title=Агляд літаратурных часопісаў|website=zviazda.by|date=2019-01-16|access-date=2024-07-05|archive-date=6 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006151839/https://zviazda.by/be/news/20190116/1547616100-aglyad-litaraturnyh-chasopisau|url-status=dead}}</ref></blockquote> <blockquote>Стылістычна бездакорнае апавяданне «Урокі Шантанэ» — багатая мова, дынамічны захапляльны сюжэт (дзеі адбываюцца ў Францыі ў 1-й палове XIX ст.), галоўны герой, настаўнік гісторыі, які адразу заваёўвае сімпатыі.<ref name=":0" /></blockquote> <blockquote>Прынамсі, аматарам літаратуры імя Святланы Бязлепкінай (Святланы Рудабелец) дагэтуль не было знаёма, хоць яна пасля заканчэння факультэта журналістыкі Беларускага дзяржаўнага універсітэта сем гадоў працавала літаратурным супрацоўнікам абласной газеты «Гомельская праўда», шэсць гадоў загадвала аддзелам раённай газеты «Чачэрскі веснік». Цяпер жыве ў Мінску, займаецца багаты журналісцкі вопыт, добрае веданне жыцця і выклікалі ў С. Бязлепкінай жаданне паспрабаваць свае сілы ў літаратуры. Так з’явіліся з-пад яе пяра першыя апавяданні, а з цягам часу іх назбіралася і на кнігу, якую пад назвай «Чарнобыльская русалка» (такая і назва аднаго з апавяданняў) выйшла ў майскім нумары "Бібліятэкі часопіса "Маладосць Прадмову напісаў галоўны рэдактар «Маладосці» Генрых Далідовіч, які зазначае: «Адным з моцных бакоў творчасці Святланы Бязлепкінай з’яўляецца тое, што яна любіць і ўмее пісаць пра што ні сучаснасць. Тут, у гэтай кнізе, ёсць так званая постсавецкая эпоха, што выпала нам напрыканцы ХХ стагоддзя. У цэнтры ўвагі празаіка доля старэйшага пакалення, трывогі і пошукі многіх здольных з сярэдняга, узнясенне па-свойму адораных, але хітрых і бездухоўных, няясны лёс нашых дзяцей і ўнукаў, выпрабаванне „заходнім дабрабытамі маскультурай“, а да ўсяго „падарунак“ Чарнобыля ўсё гэта горача пульсуе ў апавяданнях аўтара». Г. Далідовіч дае і ацэнку творчасці С. Бязлепкінай: «Моцны бок прозы Святланы Бязлепкінай і ў тым, што яна ўмее адбіраць жыццёвы матэрыял, зацікаўліваць, умела будаваць сюжэт, кампазіцыю, псіхалагізаваць, — чытаеш і не можаш выцерпець, а што далей, чым гэта ўсё скончыцца, ці завяжацца ў новы вузел?» Можа ўзнікнуць заканамернае пытанне: а ці ўсё ў гэтым зборніку на належным узроўні? Наконт гэтага Г. Далідовіч гаворыць наступнае: «Сябры, хіба ў жанчын бываюць слабасці? Слабасці ў жанчын тыя ж іхнія вартасці!» Жарт жартам, а пазнаёміцца з кнігай варта.<ref>У літаратуры новае імя // ЛіМ. № 38. 18.09.1998.</ref></blockquote> == Бібліяграфія == * Кніга прозы «Чарнобыльская русалка» (1998) ** Донна Францэска з 9 «В» ** І прыйдзе дзень ** Ружы і Радзіма ** Памятай пра брыяфіліумы ** Алена Рэмбаўна ** Чарнобыльская русалка ** Анёл з пятага паверха ** Гданьская гісторыя ==== Аповесці ==== * У межах Нагорнай пропаведзі //Маладосць, 2000, № 5. * Шазюбль, або проста гульня // Полымя, 2004, № 4.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Sviatlana_Biazlepkina/Saziubl,_albo_prosta_hulnia.html|title=Святлана Бязлепкіна. Шазюбль, альбо проста гульня|website=knihi.com|access-date=2024-07-05}}</ref> * Лінія Дзюранда // Маладосць, 2013, № 11. * Урокі Шантанэ // Полымя, 2019, № 8. * Півонеманія // Полымя, 2023, № 3. * Восень Будапешта // Полымя, 2024, № 7. * Час адплаты, або Паляванне за шчасцем // Полымя, 2026, № 4. ==== Апавяданні ==== * Майстра і Маруся // Маладосць, 1998, № 12 * Аднойчы ў Грамічэле" // Маладосць, 2006, № 6.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Sviatlana_Biazlepkina/Adnojcy_u_Hramicele.html|title=Святлана Бязлепкіна. Аднойчы ў Грамічэле|website=knihi.com|access-date=2024-07-05}}</ref> * Венгерскі праект // ЛіМ, 2012, 13 красавіка, с. 17. * Венгерский проект // Неман, 2016, № 7. * Однажды в Граммикеле // Неман, 2016, № 7. * Па законе фотагеніі // Полымя, 2018, № 12. * Перадкалядная гісторыя // Полымя, 2018, № 12. * Дыягназ // Полымя, 2022, № 6. * Таямніцы гатэля «Royal» // Полымя, 2022, № 10. * Апошні шанс // Маладосць, 2023, № 1. * Апокрыф, або Узыходжанне на Парнас // Маладосць, 2023, № 9. * Лепшая роля // Алеся, 2024, № 6. * Не па сцэнарыю // Маладосць, 2025, № 5. * Ніколі не позна // Маладосць. 2025, № 5. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Будовіч Я.'' Агляд літаратурных часопісаў // Звязда. 18.09.2019. * ''Будовіч Я.'' Агляд літаратурных часопісаў // Звязда. 16.01.2019. * ''Шматкова І.'' Сучасная беларуская жаночая навела: высокая проза альбо любоўнае чытво? // Роднае слова. — 2024. — № 3. — С.11-16. * ''Бязлепкіна-Чарнякевіч А. П.'' [https://elib.bsu.by/handle/123456789/321879 Вобразы журналістак у аповесці С. Бязлепкінай «У межах Нагорнай пропаведзі»] // Журналістыка – 2024: стан, праблемы і перспектывы : матэрыялы 26-й Міжнар. навук.-практ. канф., прысвеч. 80-годдзю фак. журналістыкі Беларус. дзярж. ун-та, Мінск, 14–15 лістап. 2024 г. / Беларус. дзярж. ун-т ; рэдкал.: а. в. Бяляеў (гал. рэд.) [i iнш.]. – Мінск : БДУ, 2024. – С. 406-409. {{ізаляваны артыкул|date=2023-06-10}} {{DEFAULTSORT:Бязлепкіна Святлана Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] 9dcxiio6c67xnp8qcok4ijafp31k56k Кітайскі сад 0 741784 5134663 5134130 2026-05-01T14:59:09Z Pabojnia 135280 афармленне 5134663 wikitext text/x-wiki [[Файл:20090510_Shanghai_Yuyan_6689.jpg|справа|міні|250пкс|Гэта фота [[Юйюань|Саду шчасця]], [[Шанхай]] (створаны ў 1559 годзе) паказвае ўсе элементы класічнага кітайскага саду&nbsp;— ваду, архітэктуру, расліннасць і камяні.]] '''Кітайскі сад''' ({{Lang-zh|中國園林}}; [[піньінь]]: Zhōngguó yuánlín)&nbsp;— гэта стыль [[Садова-паркавае мастацтва|ландшафтнага саду]], які развіваўся на прасторах [[Кітай|Кітаю]] на працягу трох тысяч гадоў. Ён уключае ў сябе як велізарныя сады {{нп3|Імператар Кітая|кітайскіх імператараў|uk|Імператор Китаю}} і членаў іх сем’яў, створаных для задавальнення і ўражання, а таксама больш прыватных садоў навукоўцаў, паэтаў, былых урадавых чыноўнікаў, ваенных і гандляроў, створаных для разважанняў і ўцёкаў ад знешняга свету. Сады ствараюць ідэалізаваныя міні-ландшафты, накіраваныя на выраз гармоніі, якая павінна існаваць паміж чалавекам і прыродай{{Sfn|Baridon|1998}}. Тыповы кітайскі сад акружаны сценамі і ўключае ў сябе адну або некалькі сажалак, каменныя блокі, дрэвы і кветкі, а таксама шэраг залаў і павільёнаў у садзе, злучаных выгнутай сцежкай і зігзагападобнымі галерэямі. Рухаючыся ад будынка да будынка, наведвальнікі могуць убачыць серыю старанна прадуманых пейзажаў, якія разгортваюцца перад імі, як пейзажны скрутак<ref>Запісы 21 пасяджэння {{нп3|Камітэт Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА|Камітэту Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА|uk|Комітет Світової спадщини ЮНЕСКО}}, датычнага дызайну {{нп3|Класічныя кітайскія сады Сучжоў|класічных кітайскіх садоў Сучжоў|uk|Класичні китайські сади Сучжоу}}</ref>. == Гісторыя == === Вытокі === Самыя раннія вядомыя кітайскія сады былі створаны ў даліне [[Хуанхэ]] падчас кіравання [[Шан (дынастыя)|дынастыі Шан]] (1600—1046&nbsp;гг. да н.&nbsp;э.). Гэтыя сады былі вялікімі паркамі, акружанымі сценамі, дзе кіраўнікі і арыстакраты палявалі на дзічыну або дзе вырошчвалі садавіну і гародніну. Раннія апісанні гэтага перыяду, выгравіраваныя на панцырах чарапах, выкарыстоўваюць тры кітайскія іерогліфы для слова «сад»&nbsp;— ''you'', ''pu'' і ''yuan''. ''You''&nbsp;— сад кіраўніка, дзе ўтрымліваліся птушкі і жывёлы, ''pu''&nbsp;— сад раслін. Падчас {{нп3|Дынастыя Цінь|дынастыі Цінь|uk|Династія Цінь}} (221—206&nbsp;гг. да н.&nbsp;э.), ''[[wiktionary:園|yuan]]'' стаў адзіным іерогліфам для ўсіх садоў{{Sfn|Feng|2007|loc=прадмова}}{{Sfn|Che Bing|2010}}. Стары іерогліф для ''yuan'' уласна з’яўляецца маленькім малюначкам саду; ён акружаны квадратам, што прадстаўляюць сцяну, і мае сімвалы, якія, магчыма, пазначалі план будынка, маленькі квадрат на пазначэнне сажалкі і сімвал пасадкі або гранатавага дрэва{{Sfn|Tong|}}. Вядомым царскім садам позняй дынастыі Хан быў «Тэраса, сажалка і парк» Духа (''Lingtai, Lingzhao Lingyou''), створаны {{нп3|Вэнь-ван (Чжоу)|Вэнь-ванам|ru|Вэнь-ван (Чжоу)}} на захад ад яго сталіцы, {{нп3|Іньсюй||ru|Иньсюй}}. Парк быў апісаны ў «[[Шы цзін]]» («Кнізе паэзіі») так: : Валадар ідзе па парку Духа, : алені стаяць на каленях на траве, кормяць алянят, : алені прыгожыя і блішчаць. : Беззаганныя журавы маюць бліскуча-белыя чубкі. : Уладар падыходзіць да сажалкі Духу, : вада поўная рыбы, якая плавае коламі." <small>- пераклад з тэксту ў «Jardins de Chine, ou la quête du paradis»</small>{{Sfn|Che Bing|2010|p=11}} Яшчэ адным раннім садам быў «Выдмы пяску» (''Shaqui''), створаны апошнім кіраўніком Шан, [[Шан Чжоу|Чжоу-сінем]] (1075—1046&nbsp;г. да н.&nbsp;э.). Сад складаўся з земляной тэрасы (''tai''), якая служыла назіральнай платформай у цэнтры вялікага квадратнага парку. Сад апісаны ў адным з самых ранніх класічных твораў кітайскай літаратуры&nbsp;— «{{нп3|Шы цзі||ru|Історичні записи}}»{{Sfn|Tan|2009|p=10}}{{Sfn|Che Bing|2010|p=11}}. Згодна з гэтым творам, адной з найбольш вядомых рысаў гэтага парку быў «{{нп3|вінны басейн, мясны лес||zh|酒池肉林}}»<ref>У сучаснай кітайскай мове гэты выраз з’яўляецца {{нп3|Чэн’юй|чэн’юем|ru|Чэнъюй}} і выкарыстоўваецца для апісання жыцця чалавека ў надзвычайнай раскошы і паблажлівасці, без абмежаванняў</ref>. На палацавых землях быў пабудаваны басейн, досыць вялікі для некалькіх лодак, выкладзены паліраванымі марскімі камянямі, які напаўнялі віном. Пасярод басейна быў маленькі востраў, на якім былі высаджаны дрэвы, з якіх звісалі шампуры з запечаным мясам. Чжоу-сінь з сябрамі і палюбоўніцамі плавалі ў лодках па возеры, пілі віно з возера далонямі і заядалі мясам з дрэў. Пазнейшыя кітайскія гісторыкі і філосафы прыводзілі гэты сад як прыклад дрэннага густу і заняпаду{{Sfn|Che Bing|2010|p=11}}. Падчас {{нп3|Перыяд Чуньцю|перыяду Вёснаў і Восеняў|uk|Період Чуньцю}} у 535&nbsp;г. да н.&nbsp;э. ванам Сінам [[Чжоу|дынастыі Чжоу]] была створана «тэраса Шанхуа» з раскошна упрыгожанымі палацамі, а ў 505&nbsp;годзе да н.&nbsp;э. было пачата будаўніцтва яшчэ больш раскошнага саду&nbsp;— «тэрасы Гусу». Ён быў размешчаны на схіле гары і ўключаў у сябе шэраг тэрас, злучаных галерэямі, і возера, дзе плавалі лодкі ў выглядзе сініх драконаў. З самай высокай тэрасы адкрываўся выгляд аж да возера [[Тайху]]{{Sfn|Che Bing|2010|p=12}}. === Легенда аб Востраве несмяротных === [[Файл:YuanJiang-Penglai_Island.jpg|справа|міні|250px|Мініяцюрная версія {{Не перакладзена 5|Гара Пенлай|Гары Пенлай|ru|Гора Пэнлай}}, легендарнага дома {{нп3|Восем Несмяротных|Васьмі Несмяротных|uk|Вісім Безсмертних}}, прайгравалася ў многіх кананічных кітайскіх садах]] У раннім дызайне кітайскага саду істотную ролю адыграла старажытная легенда. У IV стагоддзі да н.&nbsp;э. апавяданне з «{{нп3|Шань хай цзін|Канону гор і мораў|uk|Шань хай цзін}}» апісвала гару пад назвай Пенлай, размешчаную на адным з трох астравоў на ўсходнім ускрайку заліва [[Бахайскі заліў|Бахайвань]], паміж [[Кітай|Кітаем]] і [[Карэя]]й, якая была домам {{нп3|Восем Несмяротных|Васьмі Несмяротных|uk|Вісім Безсмертних}}. На гэтым востраве былі палацы з золата і срэбра, каштоўныя камяні на дрэвах; адсутнічалі боль, зіма, келіхі былі заўсёды поўныя віна, чары&nbsp;— рысу, а спажытая садавіна дарыла вечнае жыццё. У 221&nbsp;года да н.&nbsp;э., [[Цынь Шыхуан-дзі]] пакарыў іншыя дзяржавы-сапернікі і аб’яднаў Кітай у {{нп3|Дынастыя Цінь|імперыю Цінь|uk|Династія Цінь}}, якой кіраваў да смерці ў 210&nbsp;г. да н.&nbsp;э. Ён пачуў легенду пра астравы і паслаў ганцоў знайсці іх і прынесці эліксір неўміручасці, аднак беспаспяхова. У сваім палацы побач са сталіцай {{нп3|Сяньян||uk|Сяньян}} ён стварыў сад з вялікім возерам пад назвай Возера Архідэй (''Lanchi gong''). На востраве ў возеры ён узнавіў копію гары Пенлай як сімвал свайго пошуку раю. Пасля яго смерці імперыя Цінь ўпала ўжо ў 206&nbsp;г. да н.&nbsp;э.; і сталіца, палац і сад былі знішчаны, аднак легенда працягвала натхняць стваральнікаў кітайскіх садоў. Многія з іх мелі астравы або адзін востраў са штучнай «гарой», якія сімвалізавалі востраў Васьмі Несмяротных{{Sfn|Che Bing|2010|p=12}}. === Дынастыя Хань (206&nbsp;г. да н.&nbsp;э.&nbsp;— 220&nbsp;г. н.&nbsp;э.) === Падчас [[Імперыя Хань|дынастыі Хань]] горад {{нп3|Чан’ань||uk|Чан'ань}} стаў новай сталіцай імперыі, і імператар [[У-дзі|Лю Чэ]] пабудаваў у ёй новы Імперскі сад, які спалучаў рысы батанічнага саду і заапарка з традыцыйнымі паляўнічымі ўгоддзямі. Натхнёны іншай версіяй кітайскіх міфаў пра астравы Несмяротных, выкладзенай у {{нп3|Ле-цзы||uk|Ле-цзы}}, ён стварыў штучнае «Возера Вярхоўнай Сутнасці», з трыма штучнымі астравамі па цэнтры, якія прадстаўлялі тры астравы Несмяротных. Гэты сад быў пазней разбураны, але ўспаміны пра яго стагоддзямі натхнялі стваральнікаў кітайскіх паркаў. Іншым важным прыкладам саду гэтага перыяду быў «Сад генерала Лян Цзі», пабудаваны падчас праўлення імператара {{нп3|Лю Баа||uk|Лю Бао}} (125—144&nbsp;г. н.&nbsp;э.). За кошт багацця, назапашанага за дваццаць гадоў пры двары імператара (сярод іншага, ён быў братам імператрыцы), {{нп3|Лян Цзі|||Liang Ji}} пабудаваў велізарны ландшафтны парк са штучнымі гарамі, ярамі і лясамі, запоўненымі рэдкімі птушкамі і прыручанымі дзікімі жывёламі. Гэта быў адзін з першых садоў, якія спрабавалі узнавіць ідэалізаваную копію дзікай прыроды{{Sfn|Che Bing|2010|p=12}}. === Сады для паэтаў і навукоўцаў (221—618&nbsp;гг. н.&nbsp;э.) === [[Файл:Wang_Xizhi_by_Qian_Xuan.jpg|справа|міні|250px|Каліграф [[Ван Січжы]] ў сваім садзе ў павільёне архідэй]] Пасля падзення дынастыі Хань ў Кітаі пачаўся працяглы перыяд палітычнай нестабільнасці. Незадоўга да таго імператар [[Лю Чжуан]] пазнаёміў Кітай з [[будызм]]ам, які даволі хутка пачаў распаўсюджвацца. Ужо ў 495&nbsp;г. н.&nbsp;э. у горадзе [[Лаян]], сталіцы [[Паўночная Вэй|дынастыі Паўночная Вэй]], было больш за 1300 будыйскіх храмаў, пераважна ў рэзідэнцыях прыхільнікаў. Каля кожнага храма быў свой маленькі сад{{Sfn|Che Bing|2010|p=16}}. [[Файл:Golden Valley Garden, Hua Yan.jpg|міні|250px|Карціна «Сад Залатой Даліны», [[Хуа Янь]], 1732, што паказвае {{нп3|Шы Чун|Шы Чуна||Shi Chong}}, які слухае музыку {{нп3|Лю Жу|||Lüzhu}}, [[Шанхайскі музей]]]] У гэты перыяд многія былыя ўрадавыя чыноўнікі пакінулі імператарскі двор і запланавалі сады, дзе яны маглі ўцячы ад знешняга свету і засяродзіцца на прыродзе і літаратуры. Паказальны Сад Залатой Даліны (''Jingu Yuan''), створаны {{нп3|Шы Чун|Шы Чунам||Shi Chong}}, арыстакратам і былым урадавым чыноўнікам, які ў 296&nbsp;г. н.&nbsp;э. завяршыў сад за 10&nbsp;км на паўночны ўсход ад [[Лаян]]а. На баль у сваім садзе ён запрасіў 30 вядомых паэтаў і пакінуў апісанне гэтай падзеі. Следствам балю стаў вядомы зборнік вершаў «Вершы Залатой Даліны» (''Jingu Shi''), а таксама пачатак працяглай традыцыі пісаць вершы ў садах і пра сады<ref>Chen Congzhou and JIang Qiting (Editors), Yuanzong, Shanghai, 2004, "You Jingyu yuan xu, " ст. 39.</ref>. Паэт і каліграф [[Ван Січжы]] (307—365&nbsp;г. н.&nbsp;э.) напісаў сваёй выдатнай каліграфіяй эсэ "Саньюэ саньжы Лань-цін шысюй "(«Прадмова да вершаў, [напісаных у] Павільёне архідэй [падчас свята] 3-га дня 3-га месяца»). Гэта павінна была быць Прэамбула да анталогіі «{{нп3|Лань-цін шы|||Lantingji Xu}}» («Вершы павільёна архідэй»), укладзенай пасля {{нп3|Сход у Архідэйным павільёне|сходу паэтаў||Orchid Pavilion Gathering}} у сельскай сядзібе «Архідэйны павільён» з садам і звілістым ручаём. Ван Сіджы сабраў вядомых паэтаў у сваім садзе і пасадзіў іх уздоўж ручая. Па ручаю ён пусціў чары з віном. Калі чаша спынялася ля якога-небудзь паэта, ён павінен быў яе выпіць і напісаць верш. Пасля гэтага «сад плывучай чары» (''liubei tang'') з невялікімі павільёнамі і штучнымі звілістымі ручаямі стаў надзвычай папулярнай рысай імператарскіх і прыватных садоў{{Sfn|Che Bing|2010|p=16}}. Павільён архідэй натхніў імператара [[Ян Гуан]]а (604—617&nbsp;рр. н. э) з [[Суй|дынастыі Суй]] стварыў новы імперскі «Сад захаду» каля [[Ханчжоу]]. У яго садзе былі звілісты ручай для плывучых чараў з віном і павільёны для напісання вершаў. Таксама ён выкарыстаў парк для тэатральных паказаў, у прыватнасці, пускаў ручаём маленькія лодкі з фігурамі, якія рухаліся, ілюструючы гісторыю Кітая{{Sfn|Baridon|1998|p=352}}. === Дынастыя Тан (618—907&nbsp;гг. н.&nbsp;э.), першы залаты век класічнага саду === [[Файл:Хань Хуан. Сад Ученых. Гугун, Пекин.2.jpg|250px|міні|Карціна «Сад вучоных» {{нп3|Хань Хуан|Хань Хуана|uk|Хань Хуан}}]] [[Імперыя Тан|Дынастыя Тан]] лічыцца перыядам першага залатога стагоддзя класічнага кітайскага саду. Імператар {{нп3|Сюань-цзун (дынастыя Тан, 712—756)|Сюань-цзун|uk|Сюань-цзун (династія Тан, 712—756)}} стварыў раскошны імператарскі сад&nbsp;— Сад велічнага празрыстага возера недалёка ад горада [[Сіянь|Сіань]], дзе і жыў са сваёй фаварыткай&nbsp;— наложніцай {{нп3|Ян Гуйфэй||uk|Ян Гуйфей}}{{Sfn|Baridon|1998|p=352}}. Жывапіс і паэзія дасягнулі нябачанага раней ўзроўню, і сталіцу Чан’ань запоўнілі новыя, вялікія і маленькія, сады, натхнёныя класічнымі легендамі і вершамі. Былі сады тыпу ''shanchi yuan'' са штучнымі гарамі і сажалкамі, натхнёнымі легендай аб Астравах Несмяротных, і тыпу ''shanting yuan'' з копіямі гор і маленькімі хаткамі для назірання або павільёнамі. Нават у звычайных дамах былі невялікія сады ў дварах, з тэракотавымі гарамі і невялікімі сажалкамі{{Sfn|Che Bing|2010|p=16}}. Гэтыя класічныя кітайскія сады або сады навукоўцаў (''wenren yuan,'') натхняліся маляўнічымі і літаратурнымі творамі і, у сваю чаргу, натхнялі класічны кітайскі жывапіс і паэзію. Важным прыкладам быў сад даліны Цзянце паэта і мастака і дзяржаўнага служачага [[Ван Вэй|Ван Вэя]] (701—761&nbsp;г.н.&nbsp;э.). Ён купіў разбураную вілу паэта, размешчаную ў месцы ўпадзення ракі ў возера, і стварыў там дваццаць невялікіх пейзажных сцэн, якія называліся «Сад магнолій», «Пераплеценыя вербы», «Альтанка сярод бамбука», «Вясна залатой пудры» і «Дом для сузірання побач з возерам». Для кожнай сцэны ён напісаў верш і замовіў вядомаму мастаку распісаць сцены вілы сцэнамі саду. Пасля звальнення са службы ён праводзіў час, плаваючы на лодцы па возеры, граючы на [[Цытра|цытры]], складаючы і дэкламуючы вершы<ref>Patrick Carré, «Le Jardin de Lettré», Musée Albert Kahn, Besançon, Éditions de l’imprimeur, 2004, ст. 97-109.</ref>. Падчас праўлення дынастыі Тан адбылося значнае развіццё вырошчвання раслін: многія расліны падвяргаліся ўздзеянню {{нп3|Інтрадукаваныя віды|інтрадукцыі|ru|Інтродуковані види}}, [[Адамашненне|адамашнення]], {{нп3|Пікіраванне (раслінаводства)|пікіравання|uk|Пікірування (рослинництво)}} і {{нп3|Прышчэпка (батаніка)|прышчэпкі|uk|Щеплення (ботаніка)}}; падкрэсліваліся эстэтычныя рысы раслін, былі напісаны шматлікія кнігі па іх класіфікацыі і культывацыі{{Sfn|Chen|2011|p=120}}. Сталіца Чан’ань была касмапалітычным горадам, запоўненым дыпламатамі, купцамі, паломнікамі, манахамі і вучнямі, якія распаўсюджвалі апісанні садоў па ўсёй Азіі. Эканамічны дабрабыт дынастыі Тан прывёў да росту колькасці садоў па ўсім Кітаі. Апошнім буйным садам перыяду дынастыі Тан стаў «Прытулак гары безтурботнай вясны» (''Pingquan Shanzhuang''), створаны на ўсход ад Лаяна {{нп3|Лі Дэю||uk|Лі Дею}}, вялікім канцлерам імперыі Тан. Сад быў велізарны, меў больш за 100 павільёнаў і збудаванняў, але больш за ўсё быў вядомы калекцыяй камянёў і раслін экзатычных формаў, сабраных з усяго Кітая. Камяні незвычайнай формы, вядомыя як камяні навукоўцаў, якія часта выбіралі, каб выявіць гару ці горны хрыбет у пейзажнай сцэне, паступова сталі важнай рысай кітайскага саду{{Sfn|Che Bing|2010|p=22}}. === Дынастыя Сун (960—1279&nbsp;гг.) === [[Файл:Song-Imperial-Garden1.jpg|справа|міні|250px|«Возера чысціні золата», штучнае возера і {{нп3|сад асалод||uk|Сад насолод}}, пабудаваныя імператарам [[Хуэй-цзун]]ам у сталіцы [[Кайфэн]]е]] [[Файл:Canglangting_entry_hall.jpg|справа|міні|250px|{{нп3|Павільён сіняй хвалі|||Canglang Pavilion}} ў [[Сучжоў]] (1044&nbsp;г.н.&nbsp;э.), найстарэйшы захаваны сад дынастыі Сун]] [[Файл:Master_of_the_Nets_Garden_2011-10-04a.jpg|250px|справа|міні|{{нп3|Сад гаспадара Цянётаў|||Master of the Nets Garden}} у Сучжоў (1141 г.&nbsp;н.&nbsp;э.) служыў узорам больш познім садам навукоўцаў]] [[Сун|Дынастыя Сун]] мела два перыяды&nbsp;— Паўночны і Паўднёвы, і абодва яны вядомыя будаўніцтвам значных садоў. Імператар [[Хуэй-цзун]] быў вядомым мастаком жанру «{{нп3|Птушкі і кветкі (жанр)|Птушкі і кветкі|uk|Птахи і квіти (жанр)}}». Сам навуковец, ён інтэграваў элементы саду навукоўцаў у свой пампезны імператарскі маёнтак. Яго першы сад «Возера чысціні золата» уключаў штучнае возера, акружанае тэрасамі і павільёнамі. Увесну ў сад пускалі грамадскасць для сузірання за гонкамі на лодках і спектаклямі на возеры. У 1117 годзе ён асабіста курыраваў будаўніцтва новага саду, у які яму прывезлі экзатычныя расліны і маляўнічыя камяні з усяго Кітая, асабліва каштоўныя камяні з возера [[Тайху]]. Некаторыя з камянёў былі настолькі вялікія, што для транспарціроўкі іх па вадзе [[Вялікі канал Кітая|Вялікім кітайскім каналам]] былі разбураны ўсе масты паміж [[Ханчжоу]] і [[Пекін]]ам. Па цэнтры яго саду была створана штучная гара вышынёй 100&nbsp;м, з абрывамі і цяснінамі, названа «Гарой стабільнасці» (''Genyue''). Работы над садам былі завершаны ў 1122 годзе, а ўжо ў 1127 годзе імператар быў вымушаны бегчы з [[Кайфэн]]у, калі сталіцу аблажыла армія [[Цзінь (1115—1234)|дынастыі Цзінь]] пад кіраваннем [[Чжурчжэні|чжурчжэняў]]. Калі ён вярнуўся як палонны чжурчжэняў, то ўбачыў свой сад цалкам знішчаным: усе павільёны былі спалены, а мастацкія работы выкрадзеныя. Стаяла толькі гара{{Sfn|Baridon|1998|p=352|loc=Tzu-Hsui, ''Record of Hua Yang Palace''}}. Хоць найбольш вядомыя імператарскія сады, у гарадах, такіх як [[Лаян]], будавалі шмат меншых, але жывапісных садоў. Сад манастыра нябесных кіраўнікоў у Лаян быў знакаміты сваімі півонямі, на красаванне якіх прыходзіла Паглядзець увесь горад. Сад шматлікіх веснавых быў вядомы відамі на горы. Але самым вядомым у Лаяне быў Сад адзінокай радасці (''Dule Yuan''), створаны паэтам і гісторыкам [[Сыма Гуан]]ам (1021—1086&nbsp;рр.). Яго сад меў плошчу восем ''му'' (каля 1,5 га). У цэнтры ўзвышаўся Павільён даследавання з бібліятэкай на пяць тысяч тамоў. На поўнач ад яго размяшчалася штучнае возера з маленькім востравам, на якім стаяла маляўнічая хаціна рыбака. На ўсход быў {{нп3|сад лекавых траў|||Physic garden}}, а на захад&nbsp;— штучная гара з [[бельведэр]]ам на вяршыні для агляду наваколля. У сад за маленькую плату мог трапіць любы жадаючы{{Sfn|Che Bing|2010|p=36}}. Пасля падзення Кайфэна сталіца дынастыі Сун была перанесена ў Лінань (Сучасны [[Ханчжоу]]), і даволі хутка ў горадзе на беразе Заходняга возера было створана больш за 50 садоў. Іншым горадам у гэтай жа правінцыі, вядомым сваімі садамі, стаў [[Сучжоў]], дзе свае рэзідэнцыі з садамі пабудавалі многія навукоўцы, купцы і дзяржаўныя служачыя. {{нп3|Класічныя кітайскія сады Сучжоў|Некаторыя з іх|uk|Класичні китайські сади Сучжоу}} захаваліся да сённяшняга дня, хоць і значна зменены за мінулыя стагоддзі. Самы стары захаваны сад Сучжоў «{{нп3|Павільён сіняй хвалі|||Canglang Pavilion}}» («Цанлан»), створаны ў 1044 годзе паэтам [[Су Шуньцінь|Су Шуньцінем]]. У часы дынастыі Сун ён уключаў павільён для сузірання на вяршыні ўзгорка. Пазней былі дададзены іншыя павільёны на беразе возера, у тым ліку Зала пабожнасці, Зала дэкламацыі і спецыяльны павільён для назірання за рыбамі. За стагоддзі сад быў значна зменены, але да гэтага часу захоўвае першапачатковую планіроўку. Іншы садам Сучжоў, які існаваў з часоў дынастыі Сун, — гэта {{нп3|Сад гаспадара Цянётаў|||Master of the Nets Garden}}. Ён створаны ў 1141 {{нп3|Шы Чжэнчжы||d|Q45358616}}, намеснікам міністра грамадзянскай службы ўрада дынастыі Паўднёвая Сун. У садзе была бібліятэка (Зала дзесяці тысяч тамоў) і датычны да яе сад пад назвай «Прытулак рыбалкі». Сад быў значна перабудаваны паміж 1736 і 1796 гадамі, але застаецца адным з лепшых прыкладаў садоў навукоўцаў эпохі дынастыі Сун{{Sfn|Feng|2007|p=}}. У горадзе [[Усі]] паміж берагам возера [[Тайху]] і падножжам двух гор гісторык дынастыі Сун Чжоу Мі налічваў 34 сады. Найбольш вядомымі з іх былі Сад поўначы (''Beiyuan'') і Сад поўдня (''Nanyuan''); абодва належалі Шэн Дэхе (''Shen Dehe''), вялікаму канцлеру імператара {{нп3|Чжаа Гоу|Гаа-цзуна|uk|Чжао Гоу}} (1131—1162&nbsp;гг.). Сад поўначы быў класічным, з гарой і возерам (shanshui)&nbsp;— меў возера з востравам Неўміручасці (''Penglai dao''), на які перанеслі вялікія валуны з возера [[Тайху]]. Сад поўдня прадстаўляў сабой водны сад з пяццю вялікімі азёрамі, злучанымі з возерам Тайху каналамі. Наведвальнікі маглі назіраць за возерам Тайху і гарамі з тэрасы{{Sfn|Che Bing|2010}}. === Дынастыя Юань (1279—1368&nbsp;гг.) === [[Файл:20090905_Suzhou_Lion_Grove_Garden_4502.jpg|справа|міні|250px|«{{нп3|Ільвіны гушчар|||Lion Grove Garden}}» ў [[Сучжоў]] (1342&nbsp;г.), вядомы сваімі фантастычнымі і гратэскавымі камянямі]] Самым вядомым садам дынастыі Юань быў Летні палац і сад Хубілая ў {{нп3|Шанду||uk|Шанду}}. Лічыцца, што Венецыянскі падарожнік [[Марка Пола]] наведаў Шанду каля 1275 года і апісаў гэты сад наступным чынам: <blockquote> ''«Вакол гэтага палаца пабудавана сцяна, якая ахоплівае перыметр у 16 міль, і ў сярэдзіне парку ёсць фантаны і рэкі, і ручаі, і выдатныя паляны з рознымі відамі дзікіх жывёл (акрамя тых, якія маюць агрэсіўную прыроду), якія імператар набыў і змясціў там у ежу для яго [[крэчат]]аў і [[Ястрабы|ястрабаў]], якіх ён трымае ў клетках. У яго не менш за 200 крэчатаў без уліку іншых ястрабаў. Хан сам кожны тыдзень наведвае сваіх птушак у клетках, і часам ён едзе праз парк верхам на кані, а за спіной у яго сядзіць леапард; і калі нейкая жывёла кідаецца яму ў вочы, ён цкуе на яе леапарда, а тушу аддае для кармлення ястрабам у клетцы. Гэтым ён займаецца для разнастайнасці.»''<ref>{{Cite web|url=http://en.wikisource.org/wiki/The_Travels_of_Marco_Polo/Book_1/Chapter_61|title=The Travels of Marco Polo, Book 1/Chapter 61, ''Of the City of Chandu, and the Kaan's Palace There''. from Wikisource.|accessdate=14 Вересня 2015|archive-date=4 Січня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104224538/https://en.wikisource.org/wiki/The_Travels_of_Marco_Polo/Book_1/Chapter_61}}</ref></blockquote> Гэта кароткае апісанне пазней натхніла англійскага паэта [[Сэмюэл Тэйлар Колрыдж|Сэмюэла Тэйлара Колрыджа]] на няскончаную паэму «{{нп3|Кубла-хан|Хубілай Хан|ru|Кубла-хан}}». Па заснаванні сталіцы ў {{нп3|Ханбалык|Даду|ru|Ханбалык}} [[Хубілай]] пашырыў штучныя азёры, створаныя стагоддзем раней дынастыяй Цзінь, і пабудаваў востраў на Ойнху, стварыўшы кантраст паміж звілістымі берагамі возера і саду і выразнай геаметрыяй вострава, які пазней стаў [[Забаронены горад|Забароненым горадам]] Пекін. Гэты кантраст бачны дагэтуль{{Sfn|Baridon|1998|pp=352-53}}. Нягледзячы на мангольскія ўварванні, класічны кітайскі сад вучонага працягваў развівацца ў іншых рэгіёнах Кітая. Выдатным прыкладам з’яўляецца «{{нп3|Ільвіны гушчар|||Lion Grove Garden}}» у Сучжоў. Сад быў пабудаваны ў 1342 годзе і атрымаў назву ад калекцыі фантастычных і гратэскавых нагрувашчванняў камянёў, перанесеных з возера [[Тайху]]. Лічыцца, што некаторыя з іх падобныя на галовы львоў. Імператары [[Кансі|Сюанье]] і [[Цяньлун]] з {{нп3|Дынастыя Цінь|дынастыі Цінь|uk|Династія Цінь}} некалькі разоў наведвалі сад і выкарыстоўвалі яго як мадэль уласнага летняга Ссаду ідэальнай раскошы (Юаньміньюань) у [[Горны прытулак ад летняй спёкі|Горным прытулку ад летняй спякоты]]{{Sfn|Feng|2007}}. У 1368 годзе сілы [[Імперыя Мін|дынастыі Мін]] пад кіраўніцтвам [[Чжу Юаньчжан]]я выбілі манголаў з Даду і зрынулі дынастыю Юань. Чжу Юаньчжан загадаў спаліць палацы дынастыі Юань у Даду. === Дынастыя Мін (1368—1644&nbsp;гг.) === [[Файл:Jichang_Yuan.jpg|справа|міні|250px|«{{нп3|Сад захаплення|||Jichang Garden}}» (Jichang) ва [[Усі]] (1506—1521)]] З захаваных найбольш вядомым садам дынастыі Мін з’яўляецца [[Сад сціплага чыноўніка]] ў Сучжоў, пабудаваны пры імператары {{нп3|Чжу Хоучжаа|Чжэнждэ|uk|Чжу Хоучжао}} (1506—1521&nbsp;гг.) Ванам Цяньчэнам, урадавым чыноўнікам невысокай пасады, які сышоў з дзяржаўнай службы і прысвяціў сябе свайму маёнтку. З часу пабудовы сад значна змяніўся, але цэнтральная яго частка захавалася&nbsp;— вялікая сажалка, поўная кветак лотаса, акружаная будынкамі і павільёнамі, спраектаванымі як назіральныя пляцоўкі для возера і садоў. На сажалцы размешчаны востраў Духмяны ў форме лодкі. У садзе шырока выкарыстоўваецца прынцып «{{нп3|Запазычаны пейзаж|запазычанага пейзажу||Borrowed scenery}}» (''jiejing''), то ёсць відаў на навакольныя горы, уважліва акружаных раслінамі і будынкамі саду як рамкамі, сярод якіх і знакаміты від на далёкую пагаду{{Sfn|Feng|2007|p=6}}. «{{нп3|Сад, які зацягвае|||Lingering Garden}}» з’яўляецца яшчэ адным прыкладам садоў дынастыі Мін, пабудаваным у часы праўлення імператара {{нп3|Чжу Іцзюнь||uk|Чжу Їцзюнь}} (1573—1620&nbsp;гг.). У часы наступнай дынастыі Цын у сад былі дададзены 12 высокіх вапняковых камянёў, якія павінны былі сімвалізаваць горы. Найбольш відовішчны з іх быў названы «Спрыяльная вяршыня, пакрытая аблокамі» і стаў цэнтральным упрыгожваннем саду{{Sfn|Feng|2007|p=6}}. Трэці важны і найбольш добра захаваны сад дынастыі Мін у Сучжоу «{{нп3|Сад вырошчвання|||Garden of Cultivation}}», створаны на аснове больш старога саду «Зала асалод» падчас праўлення імператара {{нп3|Чжу Юцзяа|Цяньцы|uk|Чжу Юцзяо}} (1621-27) унукам мастака і каліграфа [[Вэнь Чжэнмін]]а&nbsp;— стваральніка Саду сціплага чыноўніка. Ён паўстаў як навакольны сад з Павільёнам даўгалецця на поўначы, Павільёнам паджаркі на ўсходзе, дзіўным садам камянёў на поўдні і рабочым кабінетам стваральніка&nbsp;— Сціплым будыначкам&nbsp;— на захадзе{{Sfn|Feng|2007|p=6}}. <gallery> Файл:Garden of cultivation for unesco.jpg|Сад вырошчвання (1541) Файл:Xiangzhou of Zhuozhengyuan Suzhou 4th Aug 2006.jpg|[[Сад сціплага чыноўніка]] (1506–1521) Файл:Western tower.jpg|{{нп3|Сад, які зацягвае|||Lingering Garden}} (1593), напоўнены ўражлівымі камянямі, як і многія сады дынастыі Мін Файл:20090510 Shanghai Yuyan 6573.jpg|[[Юйюань|Сад шчасця]] ў [[Шанхай|Шанхаі]] (1559) </gallery> === Дынастыя Цын (1644—1912 гг.) === [[Файл:Marbleboot.jpg|справа|міні|250px|Павільён «[[Мармуровая ладдзя]]» ў садзе {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летняга палаца|ru|Летний дворец (Пекин)}} [[Пекін]]а (1755). Калі ён быў разбураны ў час [[Другая опіумная вайна|англа-французскай кампаніі 1860&nbsp;года]], імператрыца [[Цысі]] забрала сродкі, прызначаныя на мадэрнізацыю {{нп3|Бэянскі флот|Бэянскага флоту|ru|Бэйянский флот}}, на яго аднаўленне.]] Найбольш вядомым садамі перыяду [[Імперыя Цын|дынастыі Цын]] (апошняй у Кітаі) былі сады {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летняга палаца|ru|Летний дворец (Пекин)}} і {{нп3|Стары Летні палац|Старога Летняга палаца|uk|Старий Літній палац}} ў Пекіне. Абодва яны сталі сімвалам раскошы і вытанчанасці і шырока апісваліся еўрапейцамі, якія наведалі іх. Напрыклад, французскі святар-езуіт {{нп3|Жан Дэні Атырэ|||Jean Denis Attiret}}, які быў прыдворным мастаком імператара [[Цяньлун]]а у 1738—1768&nbsp;гадах, так апісваў Нефрытавую тэрасу вострава Несмяротнасці на возеры Летняга палаца: <blockquote>Сапраўдная каштоўнасць — скала або востраў пасярод гэтага возера, на якім пабудаваны невялікі палац з сотняй пакояў ці салонаў… прыгажосці і густу, якія я не магу вам перадаць. Выгляд годны ўвагі…{{Sfn|Che Bing|2010|p=122|loc=Jean-Denis Attiret, "Letter a M. d'Assaut"}}</blockquote> Большая частка імперскай казны была выдаткавана на будаўніцтва і паляпшэнне садоў. Так, імператрыца [[Цысі]] забрала сродкі, прызначаныя для будаўніцтва {{нп3|Бэянскі флот|Бэянскага флоту|ru|Бэйянский флот}}, на аднаўленне {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летняга палаца|ru|Летний дворец (Пекин)}} і «[[Мармуровая ладдзя|Мармуровай ладдзі]]» (летняга дома для чаявання) на возеры {{нп3|Куньмінху||uk|Куньмінху}}. Летні палац і «Мармуровая ладдзя» былі знішчаны падчас [[Іхэтуаньскае паўстанне|Баксёрскага паўстання]] кампаній еўрапейскіх армій на працягу XIX стагоддзя, але цяпер іх паступова аднаўляюць. Акрамя {{нп3|Стары Летні палац|Старога Летняга палаца|uk|Старий Літній палац}} і {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летняга палаца|ru|Летний дворец (Пекин)}}, паміж 1703—1792 гадамі імператары дынастыі Цын пабудавалі новы комплекс садоў і палацаў у гарах у 200 кіламетрах на паўночны ўсход ад Пекіна, каб пазбегнуць летняй спякоты сталіцы. Ён атрымаў назву «[[Горны прытулак ад летняй спёкі]]», які займаў 560 гектараў, меў 72 асобных пейзажных выгляды, якія прайгравалі ў мініяцюры пейзажы розных рэгіёнаў Кітая{{Sfn|Baridon|1998|pp=353}}. Гэты велізарны сад захаваўся ў адносна першапачатковай форме і ўключаны ў [[спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Сярод значных садоў навукоўцаў таго перыяду, якія захаваліся да нашага часу, ёсць {{нп3|Сад адзіноты пар|||Couple's Retreat Garden}} (1723—1736) і {{нп3|Сад адзіноты і разважання|||Retreat & Reflection Garden}} (1885), абодва&nbsp;— у Сучжоў. <gallery> Файл:Yuanmingyuan wanfang.jpg|alt=|{{нп3|Стары Летні палац||uk|Старий Літній палац}}за 8 км на поўнач ад Пекіна, амаль цалкам зруйнаваны падчас [[Другая опіумная вайна|англа-французскай кампаніі 1860 года]]. Файл:Stone Arch Bridge in Yuanmingyuan.jpg|Рэшткі саду Старога Летняга палаца Файл:Yi He Yuan - A. Holdrinet.jpg|{{нп3|Летні палац (Пекін)|Летні палац|ru|Летний дворец (Пекин)}} у Пекіне цяпер Файл:Summer Palace at Beijing 21.jpg|{{нп3|Галерэя Чанлан|Доўгі калідор|ru|Галерея Чанлан}} у Летнім палацы (1750) мае 728 м. у даўжыню і ўключаны ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінеса]]. Ён быў пабудаваны для таго, каб імператар мог шпацыраваць па садзе незалежна ад умоў надвор'я. Файл:Chengde Mountain Resort 1.jpg|Сады Горнага прытулку ад летняй спёкі. Файл:Couples garden moveable pavilion.jpg|«Мой мілы павільён» у Садзе адасобленых пар Файл:Keyuan6.jpg|Сад Ке Юань у правінцыі [[Гуандун]] (1850) Файл:He Garden.jpg|Сад Хе ў [[Янчжоу]], правінцыя [[Цзянсу]] (1880), класічны сад прыватнай рэзідэнцыі эпохі дынастыі Цын. </gallery> == Дызайн класічнага кітайскага саду == Кітайскі сад не прызначаўся для сузірання за адзін раз; яго план даваў наведвальніку магчымасць убачыць пэўныя абрамленыя пейзажныя карцінкі&nbsp;— від на сажалку, камень, бамбукавы гушчар, квітнеючае дрэва, далёкія гару або пагаду. Кітайскі пісьменнік і філосаф XVI стагоддзя [[Цзі Чэн]] у сваёй працы «{{нп3|Мастацтва садоў (Цзі Чэн)|Мастацтва садоў|d|Q18823243}}» настаўляў садаводаў «хаваць вульгарнае і звычайнае ад поглядаў і ўключаць цудоўнае і выдатнае»{{Sfn|Ji|1988|p=}}. Планіроўка кітайскіх садоў і збудаванняў у іх ажыццяўлялася па прынцыпах {{нп3|Фэншуй|фэншую|uk|Феншуй}}, каб забяспечыць свабодны і спрыяльны паток энергіі {{нп3|Цы||uk|Ці}} для забеспячэння і прымнажэння здароўя, дабрабыту і багацця жыхароў і наведвальнікаў саду<ref name="Hammer">{{Cite web|last=Hammer|first=Elisabeth|title=Nature Within Walls: The Chinese Garden Court at The Metropolitan Museum of Art: A Resource for Educators|url=http://ua.bookzz.org/book/691936/6986c3|accessdate=25 вересня 2015|year=2004|archive-date=25 Вересня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925164418/http://ua.bookzz.org/book/691936/6986c3}}</ref>. [[Файл:2004_0927-Suzhou_MasterOfNetGarden_PaintedMap.jpg|міні|250px|Намаляваная карта {{нп3|Сад гаспадара Цянётаў|Саду гаспадара Цянётаў||Master of the Nets Garden}}, які быў упершыню створаны ў 1140&nbsp;годзе, рэканструяваны ў 1736—1796 гадах]] На думку некаторых з першых заходніх наведвальнікаў кітайскіх імператарскіх садоў, яны былі хаатычныя, празмерна і бязладна запоўненыя будынкамі рознага стылю<ref>Напрыклад, паводле [[Луі дэ Камтэ]], які наведаў Кітай з навуковай экспедыцыяй па замове караля [[Людовік XIV|Людовіка XIV]] у 1685 годзе.</ref>. Аднак для святара-езуіта {{нп3|Жан Дэні Атырэ|Жана Дэні Атырэ||Jean Denis Attiret}} сады мелі «выдатны беспарадак, антысіметрыю»: «захапляешся мастацтвам, з якім створана гэтая нерэгулярнасць. Усё з добрым густам і так добра размешчана, што не існуе вугла, пад якім можна ўбачыць усю прыгажосць; яе трэба разглядаць частку за часткай»{{Sfn|Baridon|1998|p=431}}. Класічныя кітайскія сады значна адрозніваліся па памеры. Самы вялікі сад у Сучжоў, [[Сад сціплага чыноўніка]], меў плошчу крыху больш за 10 га, пятая частка якой была занятая возерам{{Sfn|Feng|2007|p=}}. Іншыя былі значна меншыя. Так, Цзі Чэн пабудаваў для У Юю (''Wu Youyu''), казначэя [[Нанкін|Цзіньліна]], сад памерам крыху менш за 1 га, шпацыр па якім займаў ўсяго 400 крокаў ад уваходу да апошняй назіральнай кропкі, аднак для У Юю сад утрымліваў ўсе цуды правінцыі ў адным месцы{{Sfn|Ji|1988|p=}}. Класічны сад быў акружаны сцяной, звычайна пабеленай, якая служыла фонам для рознакаляровых кветак і дрэў. У цэнтры часта была сажалка, а шматлікія вялікія і маленькія пабудовы размяшчалі вакол сажалкі. У садзе У Юю, апісаным вышэй, пабудовы займалі ⅔ плошчы, а сад&nbsp;— толькі астатняе. У садзе вучонага цэнтральным будынкам была бібліятэка або кабінет, злучаны галерэямі з іншымі павільёнамі, якія служылі назіральнымі пляцоўкамі для пейзажаў. Гэтыя будынкі таксама дапамаглі падзяліць сады на асобныя сцэны. Важнымі для саду вучонага былі кветкі, дрэвы і камяні, старанна ўпісаныя ў асобныя ідэальныя пейзажы, але сады навукоўцаў таксама выкарыстоўвалі так званыя {{нп3|Запазычаны пейзаж|запазычаныя пейзажы||Borrowed scenery}} (借景 ''jiejing''), калі нечаканыя віды за межамі саду, напрыклад, від на горны хрыбет, здаваліся працягам самога саду{{Sfn|Stepanova|2010|pp=162-3}}{{Sfn|Feng|2007|pp=}}. === Архітэктура === [[Файл:Gongwangfu4.jpg|справа|міні|250px|Павільён для сузірання саду камянёў у [[Гунванфу|маёнтку]] [[Айсіньгёро Ісінь|князя Гуна]] у Пекіне (1777)]] [[Файл:20090905_Suzhou_Couple's_Retreat_Garden_4442.jpg|250px|справа|міні|Месячныя вароты ў {{нп3|Сад адзіноты пар|Садзе адзіноты пар||Couple's Retreat Garden}} у Сучжоў]] [[Файл:Yuyuan_Gardens_-_concrete_bird_design.JPG|250px|справа|міні|Арнаментаваная аконная рама для сузірання за садам у [[Юйюань|Садзе шчасця]], [[Шанхай]]]] Кітайскія сады напоўнены архітэктурай&nbsp;— залы, павільёны, храмы, галерэі, масты, альтанкі і пагады займаюць большую частку плошчы. [[Сад сціплага чыноўніка]] ў Сучжоў мае 48 будынкаў, у тым ліку жылы будынак, некалькі залаў для сямейных сустрэч і забаў, 18 павільёнаў для сузірання розных пейзажаў, а таксама розныя пагады, галерэі і масты, распрацаваныя, каб убачыць розныя часткі і пейзажы саду з розных пунктаў назірання{{Sfn|Feng|2007|p=}}. Усе садовыя збудаванні спраектаваны так, каб быць у гармоніі з садам, а не дамінаваць над ім. Класічныя кітайскія сады традыцыйна маюць наступныя пабудовы: * цырыманіяльная зала (''ting'' або ''tang'')&nbsp;— будынак, які выкарыстоўваецца для сямейных урачыстасцяў і цырымоній, часта з унутраным дваром, размешчаны недалёка ад уваходу. * асноўны павільён (''dating'')&nbsp;— служыў для прыёмаў гасцей, банкетаў і святкавання такіх святаў, як Новы год ці Фестываль ліхтарыкаў. Ён часта мае веранду па перыметры для цені і прахалоды. * павільён кветак (''huating'')&nbsp;— размешчаны побач з жылым будынкам, ён мае задні двор, запоўнены раслінамі і невялікім садам камянёў. * павільён з выглядам на чатыры бакі свету (''simian ting''), мае складаныя або перасоўныя сцены, якія можна адкрываць па чарзе для панарамных відаў на сад. * павільён лотаса (''hehua ting'')&nbsp;— будаваўся побач з [[Лотас|лотасавай]] сажалкай, каб сузіраць за красаваннем і атрымліваць асалоду ад водарам. * павільён [[Мандарынка|качак-мандарынак]] (''yuanyang ting'')&nbsp;— гэты будынак падзяляўся на дзве часткі: частка з выглядам на поўнач, на лотасавую сажалку атрымлівала халаднаватае паветра і выкарыстоўвалася летам; частка з выглядам на поўдзень выкарыстоўвалася зімой і выходзіла ў дворык з вечназялёнымі іглічнымі і слівавымі дрэвамі, чые кветкі абвяшчалі аб прыходзе вясны{{Sfn|Che Bing|2010|p=124}}. Акрамя гэтых вялікіх па памеры залаў і павільёнаў, сад запоўнены меншымі павільёнамі (таксама званымі ''ting''), спраектаваных для абароны ад сонца або дажджу, для разважанняў над пейзажам, дэкламацыі вершаў, выкарыстання брызу ці проста адпачынку. Яны могуць размяшчацца ў месцы, дзе лепш за ўсё сузіраць за світаннем або за месячнай дарожкай на вадзе, дзе лепшы від на восеньскае адзенне дрэў, дзе лепш за ўсё чуць стук дажджу па бананавым лісці або свіст ветру ў гушчары бамбука. Часам яны далучаны да сцяны іншага будынка, часам з’яўляюцца самастойнымі збудаваннямі на назіральных кропках, каля сажалкі або на ўзгорку, і часта адкрыты з трох бакоў. Назвы павільёнаў у кітайскіх садках паказваюць на выгляд або адчуванне, якое яны прапануюць наведвальнікам: * Павільён ўшанавання горных вяршыняў ({{нп3|Сад, які зацягвае|||Lingering Garden}}) * Зала аддаленых араматаў ([[Сад сціплага чыноўніка]]) * Пагада з выглядам на горы ([[Сад сціплага чыноўніка]]) * Павільён Месяца і ветру ({{нп3|Сад гаспадара Цянётаў|||Master of the Nets Garden}}) * Павільён у брызе з водарам лотаса ([[Сад сціплага чыноўніка]]) * Павільён слухання дажджу ([[Сад сціплага чыноўніка]]) * Зала сузірання за хвоямі і шанавання карцін ([[Сад сціплага чыноўніка]]) * Месца, куды вяртаюцца для чытання ({{нп3|Сад, які зацягвае|||Lingering Garden}}) * Павільён паміж гарамі і вадой ({{нп3|Сад адзіноты пар|||Couple's Retreat Garden}}) * Павільён, які абапіраецца на нефрыт ([[Сад сціплага чыноўніка]]) * Тэраса «Ціхі дождж прыносіць прахалоду» ({{нп3|Сад адзіноты і разважання|||Retreat & Reflection Garden}}) * Пагада доўгай вясны і сузірання за Месяцам ({{нп3|Сад адзіноты і разважання|||Retreat & Reflection Garden}}) У садах часта таксама прысутнічаюць двухпавярховыя пагады (''lou'' або ''ge''), пераважна на мяжы саду, ніжні паверх якіх каменны, а верхні&nbsp;— пабелены, драўляны і вышынёй ⅔ ад ніжняга. З пагады адкрываўся від зверху на пэўныя пейзажы саду ці ж на далёкі пейзаж за межамі саду. У некаторых садах на возеры быў пабудаваны павільён у выглядзе лодкі (пад назвамі ''xie'', ''fang'' або ''shifang''), які звычайна меў тры часткі&nbsp;— альтанка з крылатымі франтонамі наперадзе, больш прыватная зала ў цэнтры і двухпавярховы будынак з панарамным выглядам на возера ў канцы. У садах часта былі вылучаныя дворыкі (''yuan'')&nbsp;— невялікія закрытыя сценамі будынкаў участкі, якія забяспечвалі цішыню і адзінота для медытацыі, малявання, чаявання ці гульні на {{нп3|Цынь (клас музычных інструментаў)|цыні|ru|Цинь (класс музыкальных инструментов)}}. У кітайскіх садках папулярнымі былі і галерэі (''lang'')&nbsp;— вузкія крытыя калідоры, якія злучаюць будынка, абаранялі ад сонца або дажджу, а таксама аддзялялі адну частку саду ад іншай. Адпаведна яны рэдка былі прамымі, часцей мелі звілістую форму, ідучы паралельна знешняй сцяне або беразе возера, або серпантын паднімаючыся на пагорак саду камянёў. Галерэі мелі невялікія вокны, часам круглыя ці дзіўных геаметрычных формаў, праз якія між іншым можна ўбачыць пэўны пейзаж саду. Вокны і дзверы ў цэлым былі важнымі архітэктурнымі элементамі класічнага кітайскага саду. Яны маглі быць круглыя (месячныя вокны або {{нп3|месячныя вароты|||Moon gate}}), авальныя, шасці-або васьмікутныя, у форме вазы ці нейкага фрукта. Асобныя з іх маюць вельмі арнаментаваныя керамічныя рамы. Вокны часта служылі рамай для нейкага пейзажу, такога як галінка хвоі або квітнеючае слівавае дрэва{{Sfn|Che Bing|2010|p=135}}. Важнымі для кітайскага саду былі і масты. Як і галерэі, яны рэдка былі прамымі, часцей {{нп3|Мост дзевяці паваротаў|звілістымі||Nine-turn bridge}} або выгнутымі аркамі над сажалкамі, імітуючы масты сельскага Кітая і падаючы пункты для агляду саду. Іх у асноўным будавалі з неапрацаванага дрэва або з таго ж каменя, што і дарожкі, але ў некаторых садках былі ярка афарбаваныя або лакаваныя масты, што надавала ім лёгкасць. Таксама сады, асабліва сады навукоўцаў, часта ўключалі невялікія аскетычныя домікі для адзіноты і медытацыі, часам у форме вясковых хацін рыбака, а таксама ізаляваныя дамы, якія служылі бібліятэкамі або працоўнымі кабінетамі (''shufang'')<ref>Che Bing Chiu, «Jardins de Chine», ст. 128.</ref>. <gallery> Файл:Retreat garden soft rain coolness.jpg|Зала з трыма пралётамі, паўнаскатным дахам і плоскімі карнізамі ў {{нп3|Сад адзіноты і разважання|Садзе адзіноты і разважання||Retreat & Reflection Garden}} (1885) Файл:Covered bridge in Humble Administrator's Garden.JPG|Мост Лятучай Вясёлкі ў [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]] спраектаваны такім чынам, каб у возеры было адлюстраванне ў форме вясёлкі Файл:Retreat garden thatched hall.jpg|Галоўная зала ў {{нп3|Сад адзіноты і разважання|Садзе адзіноты і разважання||Retreat & Reflection Garden}} Файл:Pavilions in Humble Administrator's Garden.JPG|Павільён з акном у выглядзе веера на возеры ў [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]] Файл:Ky2.jpg|Павільён у садзе {{нп3|Кеюань|||Keyuan}} Файл:Gongwangfu3.jpg|Доўгая галерэя для назірання за лотасавай сажалкай у маёнтку [[Гунванфу]] ў Пекіне Файл:PrinceGongM3.jpg|Садовая брама [[Гунванфу|маёнтка князя Гуна]] </gallery> ==== Матэрыялы ==== Для стварэння архітэктурных элементаў выкарыстоўваліся розныя матэрыялы: * камяні; * драўніна такіх парод дрэў як нэн<ref>адсутнічаюць звесткі, ці меўся пад гэтай назвай пэўны від дрэў, ці гэта нейкая агульная назва для драўніны з вызначанымі якасцямі, але з [https://forums.botanicalgarden.ubc.ca/threads/mystery-wood.434/ магчымых варыянтаў аднымі крыніцамі называюцца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230621155513/https://forums.botanicalgarden.ubc.ca/threads/mystery-wood.434/ |date=21 чэрвеня 2023 }} {{bt-bellat||Machilus nanmu}} ці {{bt-bellat||Cassia siamea}}, а [https://lansugarden.org/content/CI_assets/Winter_Plant_Guide_2021-2022.pdf іншымі]{{Недаступная спасылка}} — {{bt-bellat||Phoebe chekiangensis}}</ref>, [[хвоя]], [[камфоравае дрэва]], [[гінкга]]<ref name="Hammer"/>&nbsp;— тых, якія мелі эстэтычны выгляд і здольнасць доўгі час процідзейнічаць шкоднікам; * цэгла і чарапіца, розны колер якіх дасягаўся з дапамогай рознай тэмпературы абпалу і колькасці кіслароду === Штучныя горы і сады камянёў === [[Файл:Beijing_Botanical_Garden_-_Oct_09_-_IMG_1161.jpg|250px|справа|міні|{{нп3|Гуншы|Камень вучонага|ru|Гунши}} з возера [[Тайху]] ў [[Пекінскі батанічны сад|Пекінскім батанічным садзе]]]] [[Файл:Gongwangfu7.jpg|справа|міні|250px|Сад камянёў у [[Гунванфу|маёнтку прынца Гуна]] ў [[Пекін]]е, уключаючы [[Грот (архітэктура)|грот]]]] Штучная гара (''jiashan'') або сад камянёў была неад’емнай часткай класічнага кітайскага саду. Вяршыня гары з’яўляецца сімвалам гонару, сталасці і стойкасці ў [[Канфуцыянства|філасофіі Канфуцыя]] і ў «{{нп3|Кніга перамен|Кнізе перамен|uk|Книга змін}}»{{Sfn|Che Bing|2010|p=114}}. Гара на востраве таксама з’яўляецца цэнтральнай часткай легенды аб Астравах Несмяротных, таму яна таксама стала цэнтральным элементам многіх класічных садоў. Першы вядомы сад камянёў у кітайскай гісторыі садоў з’явіўся ў «Трусіным садзе» (''Tu Yuan''), пабудаваным у часы дынастыі [[Імперыя Хань|Заходняя Хань]]<ref>{{Cite book|last=Tsu|first=Frances Ya-sing|title=Landscape design in Chinese gardens|year=1988|publisher=McGraw-Hill|location=New York|isbn=978-0-07-065339-9|page=[https://archive.org/details/landscapedesigni00tsuf/page/28 28]|url=https://archive.org/details/landscapedesigni00tsuf/page/28}}</ref>. У часы дынастыі [[Імперыя Тан|Тан]], камень быў узняты да статусу мастацкага аб’екта, які ацэньваўся па форме (''xing''), складу (''zhi''), колеру (''se'') і тэкстуры (''wen''), а таксама па мяккасці, празрыстасці і іншых характарыстыках. Паэт [[Бо Цзюі]] (772—846) напісаў каталог знакамітых камянёў з возера [[Тайху]] «Taihu Shiji». Гэтыя камяні, у асноўным вапняковыя і моцна высечаныя эрозіяй, сталі вельмі каштоўнымі для садоў. У часы дынастыі [[Сун]] штучныя горы будаваліся ў асноўным з зямлі{{Sfn|Che Bing|2010|p=114}}. Але імператар [[Хуэй-цзун]] амаль разбурыў эканоміку імперыі Сун, калі знішчыў усе масты на [[Вялікі канал Кітая|Вялікім кітайскім канале]], каб перавезці на баржах вялікія камяні ў свой Імперскі сад{{Sfn|Che Bing|2010|p=114}}. Падчас [[Імперыя Мін|дынастыі Мін]], выкарыстанне камянёў для стварэння штучных гор і гротаў дасягнула піка, а ў часы [[Імперыя Цын|дынастыі Цын]] сады камянёў дынастыі Мін лічыліся занадта штучнымі, і новыя горы ўжо будаваліся з камянёў і зямлі{{Sfn|Che Bing|2010|p=116}}. Сёння штучная гара ў кітайскіх садах мае невялікі відавы павільён наверсе. У невялікіх класічных садах адзіны даволі вялікі камень вучонага выступае ў ролі гары, а шэраг камянёў можа прадстаўляць сабой горны хрыбет. <gallery> Файл:Lingering please.jpg|Камень вучонага «Прыемная вяршыня, схаваная хмарамі» у {{нп3|Сад, які зацягвае|Садзе, які зацягвае||Lingering Garden}} Файл:Mountain garden main grotto.jpg|Сад камянёў у «{{нп3|Горная віла з захапляльнай прыгажосцю|Горнай віле з захапляльнай прыгажосцю||Mountain Villa with Embracing Beauty}}» Файл:Lion garden 9 lion peak.jpg|Вяршыня дзевяці львоў у {{нп3|Ільвіны гушчар|Ільвіным гушчары||Lion Grove Garden}} </gallery> === Вада === [[Файл:Humble_Administrator's_Garden1.jpg|справа|міні|250px|Возера ў [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]]]] [[Файл:Gongwangfu8.jpg|справа|міні|250px|Возера ў [[Гунванфу|Маёнтку князя Гуна]], Пекін]] Возера ці сажалка з’яўляюцца цэнтральным элементам класічнага кітайскага саду. Асноўныя будынкі, як правіла, размешчаны побач з ім, а павільёны вакол возера дазваляюць разглядаць яго з розных кропак. Сад часта меў [[лотас]]авую сажалку з [[Карась сярэбраны|залатымі рыбкамі]], адпаведна былі і павільёны для сузірання за лотасам і рыбкамі. У садзе возера мела важную сімвалічную ролю. У «{{нп3|Кніга перамен|Кнізе перамен|uk|Книга змін}}» вада азначае лёгкасць і зносіны і нясе ежу жыцця на сваім шляху праз даліны і раўніны. Яна таксама дапаўняе гару, яшчэ адзін цэнтральны элемент саду, і азначае сны і бясконцасць прасторы. Форма возера часта хавае свае берагі ад назіральнікаў з іншага берага, ствараючы ўражанне яго бясконцасці. Мяккасць вады кантрастуе з цвёрдасцю камянёў. Вада адлюстроўвае неба і таму пастаянна мяняецца, але найменшы ветрык здольны размыць або сцерці малюнак на вадзе{{Sfn|Chen|2011|p=145}}{{Sfn|Che Bing|2010|p=118}}. На азёры і павільёны на іх берагах таксама паўплываў іншы класічны твор кітайскай літаратуры, «{{нп3|Новы пераказ казак свету|||A New Account of the Tales of the World}}» (''Shishuo Xinyu'') {{нп3|Лю Іцын|Лю Іцына|ru|Лю Ицин}} (403—444), у якім ён апісваў прагулкі імператара [[Сыма Ю]] па берагах рэк Хаа і Пу, у Садзе цудоўнага лесу (''Hualin yuan''). Многія сады, у першую чаргу сады {{нп3|Цзяннань|Цзяннаня|ru|Цзяннань}} і імператарскія сады паўночнага Кітая, маюць элементы і назвы, узятыя з гэтай кнігі{{Sfn|Che Bing|2010|p=118}} . У маленькіх садах была адна сажалка з садам камянёў, раслінамі і будынкамі ўздоўж яе берагоў. У садах сярэдняга памеру ўжо будзе альбо адно возера з некалькімі ручаямі, якія ўпадаюць у яго, і мастамі праз ручаі, альбо адно доўгае возера, падзеленае на дзве часткі вузкім пралівам, праз які перакінуты мост. У вельмі вялікім садзе, такім як [[Сад сціплага чыноўніка]], галоўная асаблівасць-вялікае возера з астравамі, якія сімвалізуюць выспы Несмяротных, і ручаямі, якія ўпадаюць у возера. На возеры размешчана шмат збудаванняў, што ствараюць розныя віды,&nbsp;— каменная лодка, крыты мост, некалькі павільёнаў. Ва ўнутраных дварах некаторых садоў стваралі вобраз возера за кошт ўчастка з выраўнаваным белым пяском, акружанага камянямі. У месячным святле гэта выглядала як сапраўднае возера. Гэты стыль быў пазней запазычаны японцамі і стаў асновай {{нп3|Сад камянёў|японскага саду камянёў|ru|Сад камней}}. Ручаі ў кітайскім садзе заўсёды звілістыя і на шляху час ад часу хаваюцца за камянямі і раслінамі. Французскі святар-езуіт {{нп3|Жан Дэні Атырэ|||Jean Denis Attiret}} так апісаў адзін з убачаных ім садоў:<blockquote>«Каналы там не такія як нашы, закутыя ў камяні правільнай формы, яны вельмі вясковыя і акружаны камянямі, якія то выступаюць, то патопленыя і размешчаны з такім майстэрствам, што можна падумаць, што гэта зроблена прыродай»<ref>Jean-Denis Attiret, "Lettre a M. d’Assaut, 1re Novembre 1743. Lettres édifiantes et curieuses écrites des Missions étrangères par quelques missionaires de la Compagne de Jésus, " Paris, Fr. Guerin, 1749, volume XXVII, v-1. p. 1-61. Trans, by David Siefkin.</ref></blockquote> <gallery> Файл:Lingering Garden 1.jpg|Сажалка {{нп3|Сад, які зацягвае|Сада, які зацягвае||Lingering Garden}} Файл:Liyuan Gardens.jpg|Возера з вадзянымі лілеямі ў {{нп3|Сад, які зацягвае|Садзе, які зацягвае||Lingering Garden}} Файл:Yuyuan Garden.jpg|Залатыя рыбкі ў [[Юйюань|Садзе шчасця]] ў [[Шанхай|Шанхаі]] Файл:Pavilions in Humble Administrator's Garden.JPG|Возера і павільён у [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]] </gallery> === Кветкі і дрэвы === [[Файл:Gongwangfu1.jpg|справа|міні|250px|Квітнеючае дрэва над возерам у [[Гунванфу|маёнтку прынца Гуна]], Пекін]] [[Файл:Liuyuan.jpg|справа|міні|250px|У {{нп3|Сад, які зацягвае|Садзе, які зацягвае||Lingering Garden}}, кветкі кантрастуюць з каменем вучонага, які паказвае гару [[Цьен-Тай]], адзін з цэнтраў заснавання кітайскага будызму.]] Чацвёртым важным элементам кітайскага саду (побач з вадой, камянямі і архітэктурай) з’яўляюцца кветкі і дрэвы. Яны малююць прыроду ў яе самай яркай форме і кантрастуюць з прамымі лініямі архітэктуры і са сталасцю, вострымі вугламі і нерухомасцю камянёў. Яны змяняюцца з цягам часоў года, ствараюць гукі (гук дажджу па лісці банана ці ветру ў бамбуку) і водары для задавальнення наведвальніка. [[Файл:Three Friends of Winter by Zhao Mengjian.jpg|міні|250px|[[Чжаа Мэнцзянь]]. «Тры сябры зімы»]] Кожная кветка і дрэва ў садзе мелі сімвалічнае значэнне. Паколькі [[хвоя]], [[бамбук]] і кітайская [[Prunus mume|сліва]] заставаліся зялёнымі або квітнелі зімой, яны лічыліся «трыма сябрамі зімы» (歲寒三友) — навукоўцамі, якія стварылі класічныя сады. Часта іх і малявалі разам, напрыклад мастак [[Чжаа Мэнцзянь]]. Для іх хвоя была сімвалам даўгалецця і стойкасці, а таксама сталасці ў сяброўстве; бамбук з полым сцяблом, быў сімвалам сціплага мудраца, які імкнецца да ведаў, а таксама быў адзначаны за гнуткасць у шторм і нязломнасць; сліва шануецца як сімвал адраджэння пасля зімы і прыходу вясны. У часы дынастыі Сун любімым дрэвам было дрэва зімовай слівы, якое рана заквітала бела-ружовымі кветкамі з салодкім водарам{{Sfn|Che Bing|2010|p=137}}. [[Персік|Персікавае дрэва]] ў кітайскім садзе сімвалізавала доўгае жыццё і неўміручасць; яно асацыявалася з класічнай гісторыяй «Фруктовы сад {{нп3|Сі Ван Му||uk|Сі Ван Му}}, Каралевы-Маці Захаду». Па гэтай гісторыі, у легендарным пладовым садзе Сі Ван Му персікі квітнелі толькі праз тры тысячы гадоў, давалі плады толькі яшчэ праз тры тысячы гадоў, якія спелі яшчэ праз тры тысячы гадоў. А хто такі персік з’ядаў, станавіўся Несмяротным. Гэты легендарны сад фігуруе ў многіх кітайскіх карцінах і пейзажах ў садах{{Sfn|Che Bing|2010|p=141}}. [[Груша]] была сімвалам справядлівасці і мудрасці. Кітайская назва для грушы гучала аднолькава са словам «пакінуць», «разлучыцца», і таму зрэзаць грушу азначала наклікаць няшчасце&nbsp;— страту дружбы або любові. Паколькі дрэва жыло доўга, груша таксама сімвалізавала працяглую дружбу ці каханне. [[Абрыкос]] сімвалізаваў шлях {{нп3|Мандарын (чыноўнік)|мандарына|uk|Мандарин (чиновник)}}&nbsp;— дзяржаўнага чыноўніка. У часы дынастыі Тан, тых, хто здаў вышэйшы ўзровень {{нп3|Кэцзюй|дзяржаўных экзаменаў|uk|Державні іспити (Китай)}} чакаў баль у садзе абрыкосавых дрэў (Цзіньюань, ''Xingyuan''). Плод [[Гранат (род раслін)|граната]] дарылі маладым, як пажаданні дзяцей-хлопчыкаў і шматлікіх нашчадкаў у цэлым. Вярба была сімвалам дружбы і жыццёвых задавальненняў, і гасцям прапаноўвалі галіны вярбы ў знак дружбы{{Sfn|Che Bing|2010|p=142}}. З кветак больш за ўсё шанаваліся [[Архідныя|архідэі]], [[Півоня|півоні]] і [[лотас]]ы. У часы дынастыі Тан самай каштоўнай кветкай саду лічылася півоня, як сімвал раскошы і за тонкі водар. Архідэі ж былі сімвалам высакароднасці і немагчымай любові, пра што сведчыць кітайскі выраз «далёкая архідэя ў адзінокай даліне». Лотас шанаваўся за чысціню, а за намаганні, якія расліна прыкладае, каб кветка распусцілася ў паветры над вадой, ён таксама стаў сімвалам імкнення да ведаў. Пісьменнік і філосаф {{нп3|Чжоў Дуньі||uk|Чжоу Дуньї}} напісаў вядомую [[Элегія|элегію]] лотаса, дзе параўнаў яго з ''junzi''&nbsp;— чалавекам, які мае цэласнасць і баланс. [[Хрызантэма|Хрызантэме]] элегію напісаў паэт [[Таа Юаньмін]], які акружыў свой дом гэтымі кветкамі:<blockquote>«Ля падножжа ўсходняга плота, сарваў я хрызантэму, Удалечыні, абыякавыя і спакойныя, я бачу горы поўдня.»{{Sfn|Che Bing|2010|p=137}}</blockquote> Стваральнікі класічных кітайскіх садоў імкнуліся захаваць натуральны выгляд пейзажу. Калі яны наогул рабіліся, абрэзка кроны і каранёў была накіравана на захаванне натуральнай формы. Асабліва ў міні-пейзажах кітайскіх садоў шанаваліся карлікавыя дрэвы, калі яны выглядалі старымі і скручанымі{{Sfn|Chen|2011|p=185}}. <gallery> Файл:Lactiflora1b.UME.jpg|{{bt-bellat|Півоня малочнакветкавая|Paeonia lactiflora}} Файл:Gumei Qishi Meiyuan.jpg|Кветкі слівы {{bt-bellat||Prunus mume}} у {{нп3|Слівавы сад|Слівавым садзе||The Plum Garden}}, [[Цзянсу]] Файл:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|Кветка лотаса {{bt-bellat||Nelumbo nucifera}} Файл:Humble admin garden suzhou small.jpg|Лотасавая сажалка ў [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]] Файл:Beijing summerpalace xiequyuan2.jpg|Бамбук у садзе {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летняга палаца|ru|Летний дворец (Пекин)}} </gallery> === «Запазычаны пейзаж», час і поры года === Паводле кнігі XVI стагоддзя [[Цзі Чэн]]а «{{нп3|Мастацтва садоў (Цзі Чэн)|Мастацтва садоў|d|Q18823243}}», «запазычаныя пейзажы» (''jiejing'') былі найбольш важным элементам саду. Гэта магло азначаць выкарыстанне пейзажаў за межамі саду, такіх як від на далёкую гару або дрэвы ў суседнім садзе, каб стварыць уражанне значна большага памеру саду чым насамрэч. Знакамітым прыкладам з’яўляецца акружаны туманам далёкі від на {{нп3|Пагада Бейшы|пагаду Паўночнага храма||Beisi Pagoda}} ў [[Сучжоў]], які можна было ўбачыць праз возера ў [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]]. Але, як пісаў Цзі Чжэн, гэта таксама маглі быць «ідэальная стужка ручая, жывёлы, птушкі, рыбы або іншыя прыродныя элементы (дождж, вецер, снег) ці нешта менш матэрыяльнае, напрыклад, прамень месячнага святла, малюнак на паверхні возера, ранішні туман або чырвонае неба на заходзе». Гэта мог быць і гук; ён рэкамендаваў размяшчаць павільён побач з храмам, каб можна было чуць малітвы; саджаць пахучыя кветкі побач з дарожкамі і павільёнамі, каб наведвальнікі маглі атрымаць асалоду ад іх водарам; ствараць курасадні для птушак, каб яны прыляталі і спявалі; будаваць ручаі так, каб іх гук быў прыемным, і саджаць бананавыя дрэвы ў дворыках так, каб дождж тупаў па іх лісці. «Разумнае запазычанне не мае прычыны, — пісаў Цзі Чжэн, — яно нараджаецца проста з адчування, спароджанага прыгажосцю пейзажу»{{Sfn|Baridon|1998|p=396}}. Поры года і гадзіна дня таксама былі важныя&nbsp;— пры стварэнні пейзажаў стваральнікі саду ўлічвалі, што будзе лепш за ўсё глядзецца ў пэўны час года, на што лепш за ўсё глядзець ноччу, раніцай ці пасля абеду. Цзі Чжэн пісаў: «У цэнтры шумнага горада варта выбраць ціхамірныя і хупавыя карціны: з ўзвышша вы глядзіце на далёкі гарызонт, акружаны гарамі як экранам; у адкрытым павільёне лёгкі пяшчотны брыз пранікае ўнутр; ад уваходу ручай цячэ ў напрамку балота»{{Sfn|Baridon|1998|p=411}}. === Утойванне і неспадзяванасць === Утойванне і неспадзяванасць таксама былі важныя для кітайскага саду&nbsp;— не павінна была існаваць магчымасць ўбачыць увесь сад з адной кропкі, сад павінен быў раскрывацца серыяй пейзажаў. Наведвальнікі перамяшчаліся ад пейзажу да пейзажу альбо па закрытых галерэях, альбо па звілістых дарожках, якія хавалі наступны пейзаж да апошняга моманту. Новы пейзаж раптам з’яўляўся пры павароце дарожкі, альбо скрозь акно галерэі, альбо схаваны за бамбукавым экранам. Пейзажы маглі адкрывацца праз круглыя вокны, вокны незвычайнай формы або вокны са складанай разьбой, якія разбівалі від на дэталі{{Sfn|Che Bing|2010|p=205}}. == У мастацтве і літаратуры == [[Файл:Leng_Mei_-_Figures_-_Spring_Evening_Banquet.jpg|справа|міні|250px|Карціна «Вясновы вячэрні баль у садзе цвіцення персікаў і сліў», [[Лэн Мэй]] (''Leng Mei'', 1677—1742) ілюструе знакаміты садовы верш [[Лі Бо]].]] Кітайскі сад і кітайскае мастацтва і літаратура ўзаемна натхнялі адно аднаго. Напрыклад, мастацкая школа «[[Шань-шуй]]» (літаральна «Горы і вада», фактычна&nbsp;— «пейзаж»), карані якой у V ст.&nbsp;н.&nbsp;э., ўстанавіла прынцыпы кітайскай пейзажнага жывапісу, вельмі падобныя на прынцыпы кітайскага садоўніцтва. Карціны не павінны былі быць рэалістычнымі; яны павінны былі адлюстроўваць тое, што мастак адчуваў, а не тое, што бачыў. У XVII стагоддзі пейзажыст {{нп3|Шытаа||uk|Шитао}} пісаў, што ён хацеў «…стварыць пейзаж, які не быў бы скажоны якой-небудзь вульгарнай банальнасцю…» Ён хацеў стварыць у наведвальніка адчуванне галавакружэння: «адлюстраваць свет, недаступны чалавеку, без шляху, які б да яго вёў, як астравы Бахай, {{нп3|Гара Пэнлай|Пэнлай|ru|Гора Пэнлай}} і {{нп3|Фанчжан||ru|Фанчжан}}, дзе могуць жыць толькі Несмяротныя, і якія смяротны чалавек не можа ўявіць. Гэта галавакружэнне, якое існуе ў Сусвеце, і каб адлюстраваць яго на карціне, трэба паказаць вострыя вяршыні, абрывы, вісячыя масты, глыбокія цясніны. І для чароўнасці эфекту, гэта варта зрабіць толькі пэндзлікам». Менавіта гэтую эмоцыю стваральнікі садоў хацелі выклікаць сваімі камянямі навукоўцаў і мініятурнымі «горнымі хрыбтамі»{{Sfn|Baridon|1998|p=425}}. У літаратуры сады былі прадметам такога кірунку паэзіі, як «Цянь-юань» (''Tianyuan'', літаральна&nbsp;— «Палі і сады»), які дасягнуў свайго найвышэйшага развіцця ў часы [[Імперыя Тан|дынастыі Тан]] у творчасці такіх паэтаў як [[Ван Вэй]]{{Sfn|Baridon|1998|p=389}}. У сваю чаргу, назвы такіх садоў [[Сучжоў]] як Сад бурных хваль або Сад медытацыі ўзятыя з {{нп3|Кітайская паэзія|кітайскай паэзіі|uk|Китайська поезія}}{{Sfn|Feng|2007|p=14}}, а ў саміх садах асобныя павільёны і назіральныя кропкі часта прысвячалі радкам вершаў, якія выразалі на камянях або таблічках. Напрыклад, Павільён «Месяц узыходзіць разам з брызам» у {{нп3|Сад адзіноты пар|Садзе адзіноты пар||Couple's Retreat Garden}}, які выкарыстоўваўся для сузірання за Месяцам, меў разьбу з цытатай з верша {{нп3|Хань Юй|Хань Юя|ru|Хань Юй}}: : «Змярканне прыносіць восень: а вецер прыносіць сюды Месяц.» А Зала півонь у тым жа садзе была прысвечана [[Лі Бо]]: : «Вясновы брыз лёгка кранаецца балюстрады: а півоня прасякнута расой.»{{Sfn|Feng|2007|p=}} [[Ван Вэй]] быў паэтам, мастаком і будыйскім манахам, які да пераезду ў правінцыю {{нп3|Ланьцянь||uk|Ланьтянь}} працаваў ва ўрадзе. У правінцыі ён пабудаваў адзін з першых садоў навукоўцаў (''wenren yuan'') пад назвай Даліна Янтэ. У гэтым садзе наведвальніку адзін за адным, як карціны ў скрутку, адкрываліся 20 пейзажаў, кожны праілюстраваны вершам. Напрыклад адзін з пейзажаў ілюстраваў такі верш: : «Белая скала выходзіць з плыні; : Халоднае неба з чырвоным лісцем: : Па горным шляху бяжыць дождж, : і блакіт пустаты змочвае наша адзенне»{{Sfn|Che Bing|2010|p=19}} Сад даліна Янтэ даўно знік, але памяць пра яго ў карцінах і вершах натхніла многія іншыя сады навукоўцаў{{Sfn|Che Bing|2010|p=19}}. Сацыякультурнае значэнне саду праілюстравана ў класічным рамане «[[Сон у чырвоным цераме|Сон у Чырвоным цераме]]» пісьменніка [[Цаа Сюэцынь|Цаа Сюэцыня]], падзеі ў якім разгортваюцца амаль выключна ў садзе<ref name="ebrey-social">{{Cite web|last=Ebrey|first=Patricia Buckley|title=The Garden as a Site of Social Activity|url=http://depts.washington.edu/chinaciv/home/3garsocl.htm|publisher=University of Washington|accessdate=5 жовтня 2011|archive-date=14 Квітня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414015426/http://depts.washington.edu/chinaciv/home/3garsocl.htm}}</ref>. == Філасофія == [[Файл:Bridge_in_Humble_Administrator's_Garden.JPG|справа|міні|250px|{{нп3|Мост дзевяці паваротаў|Зігзагападобны мост||Nine-turn bridge}} у [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]] ілюструе прыказку «Доступ да таямніц толькі ўскосным шляхам.»]] {{Quote box|quote=Хоць усё [у садзе] — стварэнне чалавека, мусіць здавацца, што створана яно небам...|align=right|source=– Цзі Чжэн "Мастацтва садоў" (''Yuanye'', 1633)<ref>Працытавана ў Michel Attiret, ''Les Jardins'', Editions Robert Lafont, Paris, 1998 pg. 402</ref>|width=216px}} Кітайскі класічны сад меў шмат функцый&nbsp;— ён можа быць выкарыстаны для банкетаў, урачыстасцяў або для кахання; для адзіноты і разважанняў; як ціхае месца для малявання, паэзіі, каліграфіі і музычных практыкаванняў; для вывучэння класічных тэкстаў{{Sfn|Smith|2009|p=34}}; месца для чаявання і месца, дзе паэты п’янелі ад віна{{Sfn|Che Bing|2010|p=193}}; месца дэманстрацыі густу ўладальніка і магчымасцяў культывацыі. Але сады мелі і філасофскае значэнне. [[Даасізм]] аказаў моцны ўплыў на класічныя кітайскія сады. Пасля [[Імперыя Хань|дынастыі Хань]] сады часта ствараліся як жыллё ўрадавых чыноўнікаў, якія страцілі свае пасады або хацелі пазбегнуць ціску і негатыўнага ўплыву жыцця пры двары. Яны выбіралі жыццё па ідэалах даасізму па ўхіленню ад клопатаў свету<ref>{{Cite web|last=Ebrey|first=Patricia Buckley|title=Origins of Garden Design|url=http://depts.washington.edu/chinaciv/home/3garhist.htm|publisher=University of Washington|accessdate=5 жовтня 2011|archive-date=14 Квітня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414015421/http://depts.washington.edu/chinaciv/home/3garhist.htm}}</ref>. Для прыхільнікаў даасізму прасвятлення можна было дасягнуць разважаючы аб адзінстве тварэння, у якім парадак і гармонія ўласцівыя прыродзе{{Sfn|Stepanova|2010}}{{Sfn|Smith|2009}}{{Sfn|Thacker|1985}}. Сады павінны былі выклікаць ідылічнае пачуццё вандравання па прыродным ландшафце, блізкасці да старадаўняга ладу жыцця і шанаваць гармонію паміж чалавекам і прыродай<ref name="metmuseum">{{Cite web|title=Chinese gardens and collectors' rocks|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/cgrk/hd_cgrk.htm|publisher=The Metropolitan Museum of Art|accessdate=6 вересня 2011|archive-date=5 Вересня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905095452/http://www.metmuseum.org/toah/hd/cgrk/hd_cgrk.htm}}</ref>{{Sfn|Wong|2001}}. У даасізме камяні і вада з’яўляюцца супрацьлегласцямі [[інь і ян]], якія, аднак, дапаўняюць і дапасоўваюць адна адну. Каменне з’яўляецца моцнымі, аднак вада яго точыць, і моцная эрозія камянёў з возера [[Тайху]], якія размяшчалі ў садках, дэманстравала гэты прынцып. Сваё пасланне мелі і звілістыя дарожкі, масты і галерэі ў форме зігзага, вядучыя ад аднаго пейзажу да іншага,&nbsp;— яны ілюстравалі кітайскую прыказку, «Доступ да таямніц толькі ўскоснымі шляхам.»<ref>Гэта прымаўка працытавана ў класічным рамане XVIII стагоддзя «[[Сон у чырвоным цераме]]», калі сям’я шукае фразу-лозунг для садовага павільёна </ref>. На думку ландшафтнага гісторыка і архітэктара {{нп3|Чэ Бін Чу||fr|Che Bing Chiu}}, кожны сад быў «імкненнем да рая, страчанага свету, утапічнага сусвету. Сад вучонага ўдзельнічаў у гэтым пошуку&nbsp;— з аднаго боку пошуку Дома несмяротных, з другога&nbsp;— пошуку свету Залатога Веку, прага якога была ў сэрцы навукоўца»{{Sfn|Che Bing|2010|p=186}}. {{нп3|Чжоў Ганчжы||zh|周干峙}}, прэзідэнт Кітайскага Саюза ландшафтнай архітэктуры і акадэмік Кітайскай акадэміі навук, выказаў у 2007 годзе больш сучасны погляд на філасофію саду: «класічныя кітайскія сады з’яўляюцца ідэальным злучэннем прыроды і працы чалавека. Яны з’яўляюцца імітацыяй прыроды і цалкам паказваюць яе прыгажосць. Але яны могуць разглядацца і як паляпшэнне прыроды, з якога ззяе мастацкі геній чалавека»{{Sfn|Feng|2007}}. == Уплыў == === Кітайскі ўплыў на японскія сады === Класічныя кітайскія сады аказалі значны ўплыў на раннія японскія сады. Уплыў Кітая ўпершыню дасягнуў Японіі праз Карэю да 600&nbsp;г. н.&nbsp;э{{Sfn|Smith|2009|p=34}}. У 607&nbsp;годзе. н.&nbsp;э., японскі наследны прынц [[Сётоку Тайсі|Сётоку]] даслаў да кітайскага двара дыпламатычную місію, якая пачала культурны абмен, што доўжыўся стагоддзямі{{Sfn|Baridon|1998|p=464}}. Сотні японскіх навукоўцаў адправілі ў Кітай для вывучэння мовы, палітычнай сістэмы і культуры. Японскі пасол у Кітаі [[Она но Імока]] апісаў японскаму двару вялікія ландшафтныя сады кітайскага імператара, і яго справаздачы аказалі значны ўплыў на развіццё японскага ландшафтнага дызайну{{Sfn|Chen|2011|p=150}}. У {{нп3|перыяд Нара||uk|Період Нара}} (710—794&nbsp;), калі японская сталіца размяшчалася ў [[Нара (горад)|Нары]], і пазней у {{нп3|Хэян-кё||uk|Хейан-кьо}}, японскі двор стварыў вялікія ландшафтныя сады з азёрамі і павільёнамі па кітайскім узоры, каб арыстакраты маглі шпацыраваць і павольна плаваць у маленькіх лодках, і меншыя прыватныя сады для разважанняў і рэлігійнай медытацыі{{Sfn|Baridon|1998|p=470}}. Японскі манах {{нп3|Эйсай||uk|Ейсай}} (1141—1215) прынёс з Кітая ў Японію {{нп3|Секта Рындзай|Рындзайскую школу|uk|Секта Ріндзай}} [[Дзэн|дзэн-будызму]], што спрыяла стварэнню знакамітага унікальнага стылю&nbsp;— {{нп3|Сад камянёў|японскага саду камянёў|uk|Японський сад каменів}}, прыкладам якога з’яўляецца сад {{нп3|Манастыр Роан|манастыра Роан|uk|Монастир Рьоан}}. Ён таксама прывёз з Кітая [[зялёны чай]], спачатку як танізавальны сродак для манахаў, каб яны не засыпалі падчас доўгай медытацыі. Гэта спрыяла з’яўленню {{нп3|Японская чайная цырымонія|чайнай цырымоніі|uk|Тядо}}, якая стала важным рытуалам у японскіх садах{{Sfn|Baridon|1998|p=469}}. [[Файл:Kyotogarden.jpg|справа|міні|250пкс|{{нп3|Мохавы газон|||Moss lawn}} у Садзе імхоў {{нп3|Манастыр Сайхо (Кіёта)|манастыра Сайхо||Saihō-ji (Kyoto)}} ў [[Кіёта]]]] Японскі дызайнер садоў {{нп3|Мусо Сасэкі||ru|Мусо Сосэки}} (1275—1351) стварыў знакаміты Сад імхоў {{нп3|Манастыр Сайхо (Кіёта)|манастыра Сайхо||Saihō-ji (Kyoto)}} ў [[Кіёта]], які ўключаў аднаўленне вострава {{нп3|Восем Несмяротных|Васьмі Несмяротных|uk|Вісім Безсмертних}}, які на японскай называецца [[Пенглай (гара)|Гарай]] і які быў важнай рысай многіх кітайскіх садоў. У [[перыяд Камакура]] (1185—1333) і асабліва ў {{нп3|перыяд Мурамаці||uk|Період Муроматі}} (1336—1573) японскі сад паступова стаў больш строгім, чым кітайскі, развіваючыся па ўласных эстэтычных прынцыпах{{Sfn|Baridon|1998|p=470}}. === У Еўропе === [[Файл:Le_Jardin_chinois_(detail)_by_François_Boucher.jpg|250px|справа|міні|Прадстаўленне аб кітайскім садзе мастака [[Франсуа Бушэ]] (1742)]] Першым еўрапейцам, які апісаў кітайскі сад, быў [[Марка Пола]], які наведаў летні палац [[Хубілай|Хубілая]] ў {{нп3|Шанду||uk|Шанду}}. Гэты сад аказаў далейшы ўплыў на еўрапейскую культуру&nbsp;— у 1797 годзе ён натхніў на паэму «{{нп3|Кубла-хан|Хубілай Хан|ru|Кубла-хан}}» англійскага паэта-рамантыка [[Сэмюэл Тэйлар Колрыдж|Сэмюэла Тэйлара Колрыджа]]<ref>Samuel Taylor Coleridge, «Christabel, Kubla Khan, and the Pains of Sleep», 2nd edition, William Bulmer, London, 1816.</ref>. Марка Пола таксама апісаў сады імперскага палаца ў Ханбалыку (мангольская назва горада, які стаў [[Пекін]]ам)&nbsp;— валы, балюстрады і павільёны, што атачалі глыбокае возера, поўнае рыбы, з лебедзямі і іншымі воднымі птушкамі; цэнтральнай рысай саду быў штучны пагорак у сотню крокаў уверх і тысячу крокаў па перыметры, засаджаны вечназялёнымі дрэвамі і упрыгожаны камянямі зялёнага [[Азурыт|азурыта]]{{Sfn|Baridon|1998|p=387}}. Першы святар-езуіт [[Францыск Ксаверый]] прыбыў у Кітай у 1552 годзе, а езуіт [[Матэа Рычы]] атрымаў дазвол пасяліцца ў Пекіне ў 1601 годзе, пачаўшы там місію. У рамках сваёй ордэнскай перапіскі езуіты пачалі дасылаць у Еўропу і апісанні кітайскай культуры і садоў. {{нп3|Луі дэ Камтэ|||Louis le Comte}}, матэматык французскага караля, наведаў Кітай у 1685 годзе. Ён пісаў, што кітайскія сады мелі гроты, штучныя пагоркі і складзеныя ў кучу камянёў, каб імітаваць прыроду, у адрозненне ад строгіх геаметрычных формаў тагачасных французскіх садоў<ref>Louis le Comte, «Nouveaux memoires sur l’etat present de la Chine», vol. I, ст. 336.</ref>. У XVIII стагоддзі, калі кітайскі фарфор і іншыя дэкаратыўныя прадметы пачалі пранікаць у Еўропу, адбылося развіццё стылю [[шынуазры]], усплёску цікавасці да ўсяго кітайскага, уключаючы сады. Мастакі [[Антуан Вато]] і [[Франсуа Бушэ]] малявалі кітайскія сцэнкі, як яны іх прадстаўлялі, а [[Кацярына II]] запатрабавала перарабіць адзін з палацавых пакояў у кітайскім стылі<ref>O. Impey, «Chinoiseries», London, Oxford University Press, 1977.</ref>. У 1738 годзе француз-езуіт і мастак {{нп3|Жан Дэні Атырэ|||Jean Denis Attiret}} накіраваўся ў Кітай, дзе стаў прыдворным мастаком імператара [[Цяньлун]]а. Ён шмат апісваў жыццё пры двары, сядзібы і сады і ў тым ліку напісаў: : «Усё сапраўды велічна і прыгожа, як па дызайне, так і па выкананні: і [сады] мяне больш за ўсё ўражваюць, паколькі я ніколі не бачыў нічога падобнага на іх, у любой частцы свету, дзе я ўжо быў»{{Sfn|Chang|2010|p=23}}. Імператар [[Цяньлун]] таксама цікавіўся Еўропай. Ён замовіў езуіту-мастаку [[Джузэпэ Кастыльёнэ]], які меў інжынерныя навыкі, пабудаваць палац у стылі барока і фантаны, падобныя на тыя, што, як ён чуў, былі ў садах [[Версаль (горад)|Версаля]]{{Sfn|Baridon|1998|p=348}}. [[Файл:Kew_Gardens_Pagoda.jpg|справа|міні|250px|{{нп3|Вялікая пагада (Лондан)|Пагада|uk|Велика пагода (Лондон)}} ў [[Каралеўскія батанічныя сады К’ю|Каралеўскіх батанічных садах ў К’ю]], [[Лондан]] (1761)]] Кітайская архітэктура і эстэтыка аказалі некаторы ўплыў і на [[Пейзажны парк|англійскі сад]]. у 1685 годзе англійскі дыпламат і пісьменнік сэр {{нп3|Уільям Тэмпл (1-ы баранет)|Уільям Тэмпл|ru|Темпл, Уильям, 1-й баронет}} напісаў эсэ «У садзе [[Эпікур]]а», у якім супрацьпастаўляў еўрапейскія тэорыі сіметрычных садоў з асіметрычнымі садамі Кітая{{Sfn|Chang|2010}}. Тэмпл сам у Кітаі не быў, але чытаў творы еўрапейцаў, якія наведалі краіну. Ён адзначаў, што ў кітайскіх садах {{нп3|Шараваджы|пазбягаюць шэрагаў дрэў і кветнікаў||Sharawadgi}}, а замест гэтага размяшчаюць дрэвы, кветкі і іншыя элементы саду так, каб ствараць прыемныя воку кампазіцыі. Пазней яго назіранні пра кітайскі сад працытавалі {{нп3|Джозэф Эдысан||uk|Джозеф Еддісон}} у эсэ 1712 года, з мэтай нападак на англійскіх садаводаў, якія на яго думку замест імітацыі прыроды спрабавалі ствараць сады ў французскім стылі, далёкім ад натуральнага{{Sfn|Baridon|1998}}. У першай палове XVIII стагоддзя англійскі [[пейзажны парк]] ужо быў дастаткова развіты пад уплывам падарожжаў брытанскай арыстакратыі ў Італію і іх жадання мець сады, якія б падыходзілі [[Паладыянства|паладыянскаму]] стылю іх загарадных маёнткаў, а таксама пад уплывам рамантычных пейзажаў [[Клод Ларэн|Клода Ларэна]] і іншых мастакоў. З распаўсюджаннем захаплення экзатычным кітайскім мастацтвам і архітэктурай у Еўропе, у 1738 годзе першы ў Англіі {{нп3|Сады Стоў|кітайскі домік||Stowe Gardens}} з’явіўся ў {{нп3|Стоўв Хаўс|||Stowe House}}, побач з рымскімі храмамі, гатычнымі руінамі і іншымі архітэктурнымі элементамі. {{Quote box|quote=Пры першым поглядзе на ўзбярэжжа Кітая замежнік падумае, што яго насельніцтва - гэта нацыя садоўнікаў.|align=right|source=– Main, James. "Gardener's Magazine", 1827, Volume II, c. 135{{sfn|Kilpatrick|2007|p=130}}|width=216px}}Стыль набыў яшчэ большую папулярнасць дзякуючы архітэктару [[Уільям Чамберс]]у, які жыў у Кітаі ў 1745—1747&nbsp;гадах і напісаў кнігу «Малюнкі, будынкі, мэбля, звычкі, машыны і сталовыя прыборы кітайцаў» (1757), дзе заахвочваў заходніх садовых дызайнераў выкарыстоўваць такія кітайскія стылістычныя сродкі як утойванне, асіметрыю і натуралізм. У 1772 годзе ён надрукаваў сваю «Дысертацыю ўсходняга садаводства»&nbsp;— вольны роздум на тэму сучасных яму ідэй натуралістычнага стылю кітайскага садаводства<ref>{{Cite web|url=http://books.google.com/books/reader?id=GB5AAAAAcAAJ|title=Chambers, William (1772). Dissertation on Oriental Gardening|accessdate=14 Вересня 2015|archive-date=31 Серпня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831163912/https://books.google.com/books/reader?id=GB5AAAAAcAAJ}}</ref>. Ён верыў, што сад павінен быць поўным нечаканасцяў. У 1761 годзе ён пабудаваў у [[Каралеўскія батанічныя сады К’ю|Каралеўскіх батанічных садах ў К’ю]] кітайскую пагаду, домік і сад разам з мячэццю, храмам Сонца, разбуранай аркай і паладыянскім мостам. Дзякуючы Чамберсу кітайскія пабудовы пачалі з’яўляцца ў іншых англійскіх садах, затым у [[Францыя|Францыі]] і іншых месцах Еўропы. {{нп3|Луіс Карагіс Кармантэль||uk|Луїс Каррогіс Кармонтель}} дадаў Кітайскі павільён у свой сад у [[Парк Мансо|парку Мансо]] ў [[Парыж]]ы (1772), а герцаг {{нп3|Эцьен-Франсуа Шуазёль||ru|Шуазёль, Этьен-Франсуа де}} пабудаваў пагаду ў сваім маёнтку ў {{нп3|Шантлу (Іль і Вілен)|Шантлу|uk|Шантлу (Іль і Вілен)}} ў 1775—1778&nbsp;гадах Руская імператрыца [[Кацярына II]] пабудавала пагаду ў садзе палаца {{нп3|Царскае Сяло (музей-запаведнік)|Царскага Сяла|uk|Царське Село (музей-заповідник)}} паміж 1778 і 1786 гадамі<ref>Alexander Orloff and Dmitri Chvidkovski, «Saint-Petersbourg, l’architecture des tsars», Paris, 1995</ref>. Паколькі кантынентальным крытыкам не спадабаўся тэрмін «англійскі сад», яны нават пачалі выкарыстоўваць тэрмін «англа-кітайскі стыль» для апісання стылю. У канцы XIX стагоддзя ў многіх парках па ўсёй Еўропе былі маляўнічыя кітайскія пагады, павільёны або [[Месячны мост|масты]], але толькі некалькім з іх была ўласцівая больш стрыманая сапраўдная эстэтыка кітайскага саду. === Сучасныя кітайскія сады на Захадзе === З 1970-х гадоў у Еўропе і ЗША пачалі з’яўляцца сапраўдныя кітайскія сады, часта ў рамках праграмы [[Параднёныя гарады|гарадоў-пабрацімаў]]. У такіх выпадках іх стваралі кітайскія садоўнікі з выкарыстаннем кітайскіх раслін і архітэктурных элементаў. Некаторыя прыклады: * Кітайскі садовы дворык [[Метраполітэн-музей|Музея мастацтва Метраполітэн]] у [[Нью-Ёрк]]у, створаны як рэпліка аднаго з панадворкаў {{нп3|Сад гаспадара Цянётаў|Сада гаспадара Цянётаў||Master of the Nets Garden}} у [[Сучжоў]]<ref name="Hammer"/> (1980) * {{нп3|Заходні парк (Мюнхен)|Сад водару і раскошы||Westpark (Munich)}} ў Мюнхене (1983) * {{нп3|Кітайскі сад сяброўства||uk|Китайський сад дружби}} ў [[Сідней|Сіднеі]] (1988) * {{нп3|Сад нябеснай радасці||de|Garten des Himmlischen Friedens}} ў [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] (1989) * {{нп3|Кітайскі сад (Цюрых)|Кітайскі сад||Chinese Garden, Zürich}} у [[Цюрых]]у (1994) * {{нп3|Сад адноўленага Месяца||de|Garten des wiedergewonnenen Mondes}} у Берліне (2000)&nbsp; самы вялікі кітайскі сад у Еўропе (2,7 га) * {{нп3|Сад многіх відаў||de|Garten der vielen Ansichten}} у [[Мангейм]]е (2001) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book |last=Baridon |first=Michel |title=Les Jardins- Paysagistes, Jardiniers, Poetes |year = 1998 |publisher = Éditions Robert Lafont |location = Paris |isbn = 978-2-221-06707-9 |language = fr }} * {{cite book|last=Chang|first=Elizabeth Hope|title=Britain's Chinese eye: Literature, empire, and aesthetics in nineteenth-century Britain|year=2010|publisher=Stanford University Press|location=Stanford|isbn=978-0-8047-5945-8|url=http://books.google.com/books?id=29cK5UzaG1oC|accessdate=2015-09-14|archive-date=2016-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617080050/https://books.google.com/books?id=29cK5UzaG1oC}} * {{cite book |last=Chaoxiong |first=Feng |title = The Classical Gardens of Suzhou |year=2007 |publisher = New World Press |location = Beijing |isbn = 978-7-80228-508-8|ref={{sfnref|Feng|2007}} }} * {{cite book|last=Chen|first=Gang|title=Landscape architecture: Planting design illustrated|year=2011|publisher=ArchiteG, Inc.|isbn=978-0-9843741-9-9|url=http://books.google.com/books?id=FIhad8oJ3nwC|edition=3rd|accessdate=2015-09-14|archive-date=2016-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160801042138/https://books.google.com/books?id=FIhad8oJ3nwC}} * {{cite book |last=Chiu |first=Che Bing |title=Jardins de Chine, ou la quête du paradis |year = 2010 |publisher = Éditions de la Martinière |location = Paris |isbn = 978-2-7324-4038-5 |language = fr |ref={{sfnref|Che Bing|2010}} }} * {{cite book |last=Clunas |first=Craig |title = Fruitful sites: garden culture in Ming dynasty China. |url=https://archive.org/details/fruitfulsitesgar0000clun |year = 1996 |location = Durham |publisher = Duke University Press }} * {{cite book|last=Ji|first=Cheng|title=The Craft of Gardens|year=1988|location= London and New Haven |publisher=Yale University Press|isbn= }}, translated by A. Hardie * {{cite book |last=Keswick |first=Maggie |title = The Chinese garden: history, art, and architecture |year=2003 |edition = 3rd |location = Cambridge, Massachusetts |publisher = Harvard University Press }} * {{cite book|last=Kilpatrick|first=Jane|title=Gifts from the gardens of China|year=2007|publisher=Frances Lincoln|location=London|isbn=978-0-7112-2630-2|url=http://books.google.com/books?id=dgsfa13J2OIC|accessdate=2015-09-14|archive-date=2014-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140628044749/http://books.google.com/books?id=dgsfa13J2OIC}} * {{cite book |last=Sirén |first=Osvald |title = Gardens of China |year=1949 |location = New York, NY |publisher = Ronald Press }} * {{cite book |last=Sirén |first=Osvald |title = China and Gardens of Europe of the Eighteenth Century |year = 1950 }} * {{cite book|last=Smith|first=Kim|title=Oh garden of fresh possibilities!|year=2009|publisher=David R. Godine, Publisher|location=Boston|isbn=978-1-56792-330-8|url=http://books.google.com/books?id=RO6oOWxhA_gC|accessdate=2015-09-14|archive-date=2016-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617213710/https://books.google.com/books?id=RO6oOWxhA_gC}} * {{cite book |last=Song |first=Z.-S. |title=Jardins classiques français et chinois: comparaison de deux modalités paysagères |year = 2005 |location = Paris |publisher = Editions You Feng |language = fr }} * {{cite book|last=Stepanova|first=Jekaterina|title=Eastwards: Western views on East Asian culture|year=2010|publisher=Peter Lang|location=Bern|isbn=978-3-0343-0040-7|url=http://books.google.com/books?id=_yxcEXzLXf0C|editor=Kraushaar, Frank|accessdate=2015-09-14|archive-date=2016-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629175126/https://books.google.com/books?id=_yxcEXzLXf0C}} * {{cite book|last=Tan|first=Rémi|title=Le Jardin Chinois par l'image|year=2009|location= Paris |publisher= Editions You Feng |isbn=978-2-84279-142-1}} * {{cite book|last=Thacker|first=Christopher|title=The history of gardens|year=1985|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=978-0-520-05629-9|url=http://books.google.com/books?id=1gn8hIgwg-gC|accessdate=2015-09-14|archive-date=2016-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617195618/https://books.google.com/books?id=1gn8hIgwg-gC}} * {{cite book|last=Tong|first=Jun|title=Gazetteer of Jingnan Gardens (Jingnan Yuanlin Zhi)|location= |publisher= |isbn=}} * {{cite book|last=Wong|first=Young-tsu|title=A paradise lost: The imperial garden Yuanming Yuan|year=2001|publisher=University of Hawaii Press|location=Honolulu|isbn=978-0-8248-2328-3|url=http://books.google.com/books?id=zq6pk1xQqKYC|accessdate=2015-09-14|archive-date=2016-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625074119/https://books.google.com/books?id=zq6pk1xQqKYC}} {{Раслінаводства і садаводства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культура Кітая]] [[Катэгорыя:Паркі Кітая]] [[Катэгорыя:Садова-паркавыя збудаванні]] mbi2cp8qqqsp47q4v86jvqg2aqtv7mo PlayStation 5 0 746223 5134846 5119794 2026-05-02T06:51:51Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2020 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134846 wikitext text/x-wiki {{Гульнявая сістэма | logo = [[File:PlayStation 5 logo and wordmark.svg|175px|Афіцыйная эмблема PlayStation 5]] | manufacturer = [[Sony]], [[Foxconn]] | type = [[Гульнявая прыстаўка]] | Image = PlayStation 5 and DualSense with transparent background.png | family = [[PlayStation]] | generation = [[Дзявятае пакаленне гульнявых сістэм|Дзявятае]] | cpu = Карыстальніцкі 8-ядзерны [[Advanced Micro Devices|AMD]] [[Zen 2]]<br /> Пераменная частата да 3.5 Гц | storage = Карыстальніцкі 825 GB [[PCIe 4.0]] [[NVMe]] SSD | GPU = Карыстальніцкі [[AMD]] RDNA 2<br /> 36 CUs<br />Пераменная частата да 2.23 Гц<br /> 10.3 [[TFLOPS]] пік | controllers = [[DualSense]], [[DualShock 4]], [[PlayStation Move]], PS5 Media Remote | online service = [[PlayStation Network]]<br />[[PlayStation Plus]] | compatibility = Амаль усе [[PlayStation 4]] і [[PlayStation VR]] гульні | predecessor = [[PlayStation 4]] | lifespan = 2020 - цяперашні час | units sold = 30 млн на 4 студзеня 2020г.<ref>{{Cite web | url = https://www.gematsu.com/2023/01/ps5-sales-top-30-million | title = PS5 sales top 30 million }}</ref> | media = <div> * [[Ultra HD Blu-ray]] * [[Blu-ray]] * [[DVD]] * [[Digital distribution of video games|Download]] </div> | memory = 16 GB/256-bit [[GDDR6 SDRAM]] | RAM = 512 MB [[DDR4]] RAM | release date = {{Сцяг Японіі}} [[12 лістапада]] [[2020]]<br/> {{Сцяг ЕС}} [[19 лістапада]] [[2020]] <br/> {{Сцяг ЗША}} [[22 студзеня]] [[2021]] | Sound = <div> * Карыстальніцкі Tempest Engine 3D Audio * [[Dolby Atmos]] & [[DTS:X]] * [[7.1 surround system]] </div> }} '''PlayStation 5''' ('''PS5''') — гэта [[гульнявая прыстаўка]], распрацаваная Sony Interactive Entertainment. Яна была абвешчана пераемніцай [[PlayStation 4]] у красавіку 2019 года, была выпушчана 12 лістапада 2020 года ў Аўстраліі, Японіі, [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] і Паўднёвай Карэі, ва ўсім астатнім свеце — праз тыдзень. PS5 з’яўляецца часткай дзявятага пакалення гульнявых прыставак разам з кансолямі [[Microsoft]] [[Xbox Series X/S]], якія былі выпушчаныя ў тым жа месяцы. Базавая мадэль уключае прывад для аптычных дыскаў, сумяшчальны з дыскамі Ultra HD Blu-ray. Лічбавае выданне не мае гэтага назапашвальніка, як танная мадэль для пакупкі гульняў толькі праз спампоўку. Два варыянты былі запушчаныя адначасова. Асноўныя апаратныя характарыстыкі PlayStation 5 уключаюць у сябе цвёрдацельны назапашвальнік, адаптаваны для высакахуткаснай перадачы даных, каб значна палепшыць прадукцыйнасць захоўвання, графічны працэсар [[AMD]] з раздзяляльнасцю 4K і частатой да 120 кадраў у секунду, апаратнае паскарэнне трасіроўкі прамянёў для рэалістычнага асвятленне і адлюстраванне, а таксама Tempest Engine для 3D-аўдыяэфектаў з апаратным паскарэннем. Іншыя функцыі ўключаюць кантролер [[DualShock|DualSense]] з тактыльнай зваротнай сувяззю, зваротную сумяшчальнасць з большасцю гульняў PlayStation 4 і PlayStation VR і гарнітуру PlayStation VR2. == Гісторыя == === Распрацоўка === Вядучы архітэктар лінейкі кансоляў PlayStation Марк Чэрні рэалізаваў двухгадовы цыкл зваротнай сувязі пасля запуску PlayStation 4. Гэта пацягнула за сабой рэгулярныя візіты да асноўных распрацоўшчыкаў Sony з інтэрвалам у два гады, каб даведацца, якія ў іх праблемы з недахопамі бягучага апаратнага забеспячэння Sony і як такое абсталяванне можна палепшыць пры абнаўленні кансолі або для наступнага пакалення. Гэтая зваротная сувязь была ўлічана ў прыярытэты для каманды распрацоўшчыкаў кансолі. Пры распрацоўцы PlayStation 5 ключавой праблемай была працягласць часу загрузкі гульняў.<ref name="wapost ps5 release" /> Чэрні сказаў, што некалькі распрацоўшчыкаў, у тым ліку Цім Суіні з Epic Games, сказалі яму, што стандартная хуткасць уводу-вываду [[Цвёрды дыск|цвёрдых дыскаў]] цяпер з’яўляецца абмежавальным фактарам у развіцці гульняў. Нізкія хуткасці перадачы дадзеных абмяжоўваюць памер даных, якія загружаюцца ў гульню, фізічнае месцазнаходжанне даных на носьбіце і дубляванне даных на носьбіце, каб скараціць час загрузкі. Важнай мэтай было знайсці спосабы скараціць час загрузкі, асабліва ў гульнях, якія трансліруюць або дынамічна загружаюць новыя гульнявыя вобласці, калі гулец рухаецца па гульнявым свеце.<ref name="wapost ps5 release">{{Cite news | archive-date = 2020-11-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201102194615/https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/video-games/ps-5-release-games-features/ | url-status = live | url = https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/video-games/ps-5-release-games-features/ | title = A feel for the game | author = Mikhail Klimentov | date = 2020-11-02 }}</ref> Джым Раян, генеральны дырэктар Sony Interactive Entertainment, заявіў, што Sony даследавала магчымасць стварэння версіі PlayStation 5 з «таннай цаной і паменшанымі характарыстыкамі», як тое, што зрабіла Microsoft са сваёй Xbox Series X і яе маламагутным аналагам [[Xbox Series X and Series S|Xbox Серыя S]]; і прыйшлі да высновы, што, на іх думку, такія кансолі дрэнна працуюць і занадта хутка старэюць.<ref>{{Cite web | url = https://www.videogameschronicle.com/news/series-s-style-consoles-have-not-had-great-results-says-playstation-boss/ | title = Series S-style consoles 'have not had great results', says PlayStation boss | first = Andy | last = Robinson | work = [[Video Games Chronicle]] | subtitle = live | date = September 18, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200922052935/https://www.videogameschronicle.com/news/series-s-style-consoles-have-not-had-great-results-says-playstation-boss/ | archive-date = September 22, 2020 }}</ref> === Маркетынг і выпуск === Чэрні ўпершыню публічна апісаў новую кансоль у інтэрв’ю часопісу ''Wired'' у красавіку 2019 года. У пачатку 2019 года фінансавая справаздача Sony за квартал, які скончыўся 31 сакавіка 2019 года, пацвердзіла, што новае абсталяванне наступнага пакалення знаходзіцца ў стадыі распрацоўкі, але будзе пастаўлена не раней за красавік 2020 года. У другім інтэрв’ю часопісу ''Wired'' у кастрычніку 2019 года Sony заявіла, што мае намер паставіць сваю кансоль наступнага пакалення па ўсім свеце да канца 2020 года. Бягучыя апаратныя характарыстыкі былі апублікаваныя ў кастрычніку 2019 года. На выставе CES 2020 Sony прадставіла афіцыйны лагатып платформы, які адпавядае мінімалістычнаму стылю папярэдніх кансоляў і брэнда PlayStation.<ref>{{Cite web | url = https://www.gamespot.com/articles/ps5-logo-revealed-at-ces-2020/1100-6472543/ | title = PS5 Logo Revealed At CES 2020 | first = Eddie Makuch | last = Makuch | website = gamespot.com | subtitle = live | date = January 6, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200107084943/https://www.gamespot.com/articles/ps5-logo-revealed-at-ces-2020/1100-6472543/ | archive-date = January 7, 2020 }}</ref> Поўныя спецыфікацыі былі прадстаўлены ў анлайн-прэзентацыі Чэрні і апублікаваны Sony і Digital Foundry 18 сакавіка 2020 г.<ref name="road_to_ps5">{{Cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=ph8LyNIT9sg | title = The Road to PS5 | website = [[PlayStation]] | subtitle = live | date = March 18, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318155307/https://www.youtube.com/watch?v=ph8LyNIT9sg | archive-date = March 18, 2020 }}</ref><ref name="psblog specs">{{Cite web | url = https://blog.us.playstation.com/2020/03/18/unveiling-new-details-of-playstation-5-hardware-technical-specs/ | title = Unveiling New Details of PlayStation 5: Hardware Technical Specs | first = Hideaki | last = Nishino | website = [[PlayStation Blog]] | subtitle = live | date = March 18, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200404061743/https://blog.us.playstation.com/2020/03/18/unveiling-new-details-of-playstation-5-hardware-technical-specs/ | archive-date = April 4, 2020 }}</ref><ref name="df_march2020">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | title = Inside PlayStation 5: the specs and the tech that deliver Sony's next-gen vision | first = Richard | last = Leadbetter | website = [[Eurogamer]] | subtitle = live | date = March 18, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318160911/https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | archive-date = March 18, 2020 }}</ref> Кампанія Digital Foundry падрабязна пагаварыла з Чэрні і апублікавала «падрабязную інфармацыю» 2 красавіка.<ref name="df_april2020">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-the-mark-cerny-tech-deep-dive | title = PlayStation 5 uncovered: the Mark Cerny tech deep dive | author = Leadbetter | first = Richard | website = [[Eurogamer]] | date = April 2, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200402235924/https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-the-mark-cerny-tech-deep-dive | archive-date = April 2, 2020 | access-date = April 3, 2020 | url-status = live }}</ref> Галоўная прэзентацыя бібліятэкі гульняў была запланавана на 4 чэрвеня 2020 г., але была адкладзена да 11 чэрвеня з-за [[Пратэсты ў ЗША (2020)|пратэстаў Джорджа Флойда]]. Гэтая прэзентацыя таксама стала прэм’ерай вонкавага апаратнага дызайну кансолі.<ref>{{Cite web | url = https://www.bbc.com/news/newsbeat-52851506 | title = PlayStation 5: Sony confident coronavirus won't change release plans | first = Stephen | last = Powell | work = [[BBC]] | subtitle = live | date = May 29, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200613005043/https://www.bbc.com/news/newsbeat-52851506/ | archive-date = June 13, 2020 }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.ign.com/articles/sony-delays-ps5-june-reveal-event | title = Sony Delays PS5 June Reveal Event | first = Jonathon | last = Dornbush | work = [[IGN]] | subtitle = live | date = June 1, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200610154005/https://www.ign.com/articles/sony-delays-ps5-june-reveal-event | archive-date = June 10, 2020 }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://blog.playstation.com/2020/06/08/updated-time-this-thursday-see-the-future-of-gaming-on-ps5/ | title = This Thursday, See the Future of Gaming on PS5 | first = Sid | last = Shuhman | work = [[PlayStation Blog]] | subtitle = live | date = June 8, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200608184025/https://blog.playstation.com/2020/06/08/updated-time-this-thursday-see-the-future-of-gaming-on-ps5/ | archive-date = June 8, 2020 }}</ref><ref name="cnet_jun2019">{{Cite web | url = https://www.cnet.com/news/sonys-playstation-ceo-wants-a-seamless-transition-to-its-next-generation-console/ | title = Sony's PlayStation CEO wants a seamless transition to its next-generation console | first = Ian | last = Sherr | work = [[CNet]] | subtitle = live | date = June 4, 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190606052723/https://www.cnet.com/news/sonys-playstation-ceo-wants-a-seamless-transition-to-its-next-generation-console/ | archive-date = June 6, 2019 }}</ref> Sony планавала выпусціць PlayStation 5 да святочнага перыяду ў канцы 2020 года.<ref>{{Cite web | url = https://blog.us.playstation.com/2019/10/08/an-update-on-next-gen-playstation-5-launches-holiday-2020/ | title = An Update on Next-Gen: PlayStation 5 Launches Holiday 2020 | first = Jim | last = Ryan | work = [[PlayStation Blog]] | subtitle = live | date = October 8, 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191008122839/https://blog.us.playstation.com/2019/10/08/an-update-on-next-gen-playstation-5-launches-holiday-2020/ | archive-date = October 8, 2019 }}</ref> Дата і цэны былі пацверджаны ў рамках прэзентацыі гульняў 16 верасня 2020 г.; дата выпуску ў Аўстраліі, Японіі, Новай Зеландыі, Паўночнай Амерыцы і Паўднёвай Карэі была пацверджана 12 лістапада 2020 г., а для большай часткі астатняга свету — 19 лістапада 2020 г.<ref>{{Cite web | url = https://www.polygon.com/2020/9/16/21323105/ps5-price-playstation-5-release-date-pre-orders | title = PlayStation 5 launches Nov. 12 for $499 | first = Michael | last = McWhertor | work = [[Polygon (website)|Polygon]] | subtitle = live | date = September 16, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200917082957/https://www.polygon.com/2020/9/16/21323105/ps5-price-playstation-5-release-date-pre-orders | archive-date = September 17, 2020 }}</ref> Кансоль была выпушчана ў выглядзе дзвюх мадэляў: базавай версіі з прывадам аптычных дыскаў, і больш таннага варыянту без дыскавода але захаваннем падтрымкі лічбавай загрузкі.<ref name="verge ps5 console reveal">{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/6/11/21212989/ps5-playstation-5-console-announcement-design-hardware-specs-sony | title = This is the PlayStation 5 | first = Tom | last = Warren | work = [[The Verge]] | subtitle = live | date = June 11, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200611214126/https://www.theverge.com/2020/6/11/21212989/ps5-playstation-5-console-announcement-design-hardware-specs-sony | archive-date = June 11, 2020 }}</ref> Пасля прэзентацыі 16 верасня 2020 года Sony заявіла, што папярэднія заказы на кансоль адкрыюцца ў розных рознічных сетках на наступны дзень. Тым не менш, некалькі рознічных гандляроў у Злучаных Штатах і Вялікабрытаніі запусцілі папярэднія заказы ў той вечар, што выклікала ажыятаж з папярэднімі заказамі, у тым ліку скальпаванне, паколькі запасы ў многіх крамах былі хутка раскуплены, і выклікала блытаніну. Sony папрасіла прабачэння за інцыдэнт 19 верасня 2020 года і паабяцала павялічыць колькасць паставак перад заказамі ў бліжэйшыя дні і запасаў да канца года.<ref>{{Cite web | lang = en | url = https://www.theverge.com/2020/9/19/21446782/sony-ps5-preorders-apology-more-consoles-preorder | title = Sony apologizes for PS5 preorders mess, promises more stock over ‘next few days’ | author = Tom Warren | website = The Verge | archive-url = https://web.archive.org/web/20200919180303/https://www.theverge.com/2020/9/19/21446782/sony-ps5-preorders-apology-more-consoles-preorder | archive-date = 2020-09-19 }}</ref><ref>{{Cite web | lang = en | url = https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-19-sony-apologises-for-ps5-pre-order-chaos | title = Sony apologises for PS5 pre-order chaos | author = Wesley Yin-Poole | website = Eurogamer | date = 2020-09-19 }}</ref> Пастаўкі кансолі ва ўсім свеце застаюцца нізкімі з-за глабальнага дэфіцыту чыпаў з 2020 года.<ref>{{Cite web | lang = en | url = https://finance.yahoo.com/news/why-you-shouldnt-expect-to-get-a-play-station-5-anytime-soon-160137666.html | title = Why you shouldn't expect to get a PlayStation 5 anytime soon | author = Daniel Howley | website = Yahoo finance | date = 2022-04-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220611095842/https://finance.yahoo.com/news/why-you-shouldnt-expect-to-get-a-play-station-5-anytime-soon-160137666.html | archive-date = 2022-06-11 }}</ref> Sony разлічвае на малыя запасы ў крамах да 2023 года.<ref>{{Cite web | lang = en | url = https://arstechnica.com/gaming/2022/05/sony-expects-ps5-will-still-be-in-short-supply-until-2023/ | title = Sony expects PS5 will still be in short supply until 2023 | author = Kyle Orland | website = Arc Technica | date = 2022-05-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220611095842/https://arstechnica.com/gaming/2022/05/sony-expects-ps5-will-still-be-in-short-supply-until-2023/ | archive-date = 2022-06-11 }}</ref> У жніўні 2022 года Sony абвясціла аб павышэнні коштаў да 20 % на большасці сваіх рынкаў, за выключэннем ЗША, спасылаючыся на глабальны эканамічны, інфляцыйны ціск і ціск у ланцужку паставак.<ref>{{Cite news | title = Sony Raises PlayStation 5 Prices by Up to 20% in Most Markets | url = https://www.wsj.com/articles/sony-raises-playstation-5-prices-by-up-to-20-percent-in-most-markets-11661436104 | archive-date = 2022-11-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20221125125515/https://www.wsj.com/articles/sony-raises-playstation-5-prices-by-up-to-20-percent-in-most-markets-11661436104 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://blog.playstation.com/2022/08/25/ps5-price-to-increase-in-select-markets-due-to-global-economic-environment-including-high-inflation-rates/ | title = PS5 price to increase in select markets due to global economic environment, including high inflation rates | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20221019003927/https://blog.playstation.com/2022/08/25/ps5-price-to-increase-in-select-markets-due-to-global-economic-environment-including-high-inflation-rates/ | archive-date = October 19, 2022 }}</ref> == Абсталяванне == PlayStation 5 працуе ад спецыяльнай сістэмы на чыпе (SoC), распрацаванай у тандэме кампаніямі [[AMD]] і Sony<ref>{{Cite web | lang = en | url = https://gamingbolt.com/tech-analysis-how-are-xbox-series-x-and-ps5-socs-manufactured | title = Tech Analysis: How Are Xbox Series X And PS5 SoCs Manufactured? | author = Arjun Krishna Lal | website = Gaming Bolt | subtitle = The process is not as straightforward as you might believe. | date = 2020-09-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201119142731/https://gamingbolt.com/tech-analysis-how-are-xbox-series-x-and-ps5-socs-manufactured | archive-date = 2020-11-19 | language = en-US }}</ref>, якая аб’ядноўвае {{Nobr|[[7 nm]]}} [[Цэнтральны працэсар|працэсар]] AMD {{Nobr|[[Zen 2]]}} з васьмю ядрамі, якія працуюць на зменнай частаце, абмежаванай 3,5&nbsp;ГГц.<ref name="df_march20202">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | title = Inside PlayStation 5: the specs and the tech that deliver Sony's next-gen vision | author = Richard Leadbetter | website = Eurogamer | subtitle = Revolution meets evolution in Mark Cerny's PS5 blueprint. | date = 2020-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318160911/https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | archive-date = 2020-03-18 }}</ref> Убудаваны графічны працэсар таксама з’яўляецца карыстальніцкім блокам, заснаваным на графічнай архітэктуры RDNA 2 ад AMD.<ref name="RDNA2PS5Console">{{Cite web | lang = en | url = https://hothardware.com/news/sony-playstation-5-independent-teardown-ifixit | title = Sony PS5 Gets A Full Teardown Detailing Its RDNA 2 Guts And Glory | author = Ben Funk | website = Hot Hardware | date = 2020-12-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201212165054/https://hothardware.com/news/sony-playstation-5-independent-teardown-ifixit | archive-date = 2020-12-12 }}</ref> Графічны працэсар мае 36 вылічальных блокаў, якія працуюць на зменнай частаце, абмежаванай 2,23&nbsp;ГГц, што робіць яго здольным да пікавай тэарэтычнай прадукцыйнасці 10&nbsp;тэраФЛОПС.<ref name="psblog specs">{{Cite web | url = https://blog.us.playstation.com/2020/03/18/unveiling-new-details-of-playstation-5-hardware-technical-specs/ | title = Unveiling New Details of PlayStation 5: Hardware Technical Specs | first = Hideaki | last = Nishino | website = [[PlayStation Blog]] | subtitle = live | date = March 18, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200404061743/https://blog.us.playstation.com/2020/03/18/unveiling-new-details-of-playstation-5-hardware-technical-specs/ | archive-date = April 4, 2020 }}</ref><ref name="Safety Guide">{{Cite web | lang = en | url = https://manuals.playstation.net/document/pdf/CFI-1015A-1.0_2.pdf | title = PS5 Safety Guide | archive-url = https://web.archive.org/web/20210117151135/https://manuals.playstation.net/document/pdf/CFI-1015A-1.0_2.pdf | archive-date = 2021-01-17 }}</ref> Графічны працэсар падтрымлівае апаратна паскораную трасіроўку прамянёў у рэальным часе, тэхніку рэндэрынгу, якая забяспечвае рэалістычнае асвятленне і адлюстраванне. Кансоль мае 16&nbsp;ГБ GDDR6 SDRAM з пікавай прапускной здольнасцю 448&nbsp;ГБ/с <ref name="df_march20202">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | title = Inside PlayStation 5: the specs and the tech that deliver Sony's next-gen vision | author = Richard Leadbetter | website = Eurogamer | subtitle = Revolution meets evolution in Mark Cerny's PS5 blueprint. | date = 2020-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318160911/https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | archive-date = 2020-03-18 }}</ref> і аб’ядноўвае [[Bluetooth|Bluetooth 5.1]] і 802.11ax (Wi-Fi 6).<ref>{{Cite web | lang = en | url = https://www.pushsquare.com/news/2020/08/ps5_uses_bluetooth_5_1_wi-fi_6_for_improved_performance | title = PS5 Uses Bluetooth 5.1, Wi-Fi 6 for Improved Performance | author = Sammy Barker | website = Push Square | subtitle = An under-the-hood upgrade | date = 2020-08-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200827150227/https://www.pushsquare.com/news/2020/08/ps5_uses_bluetooth_5_1_wi-fi_6_for_improved_performance | archive-date = 2020-08-27 }}</ref> Як цэнтральны, так і графічны працэсары кантралююцца спецыяльнай сістэмай узмацнення, якая ўключае тэхналогію SmartShift ад AMD, якая рэгулюе частату гэтых блокаў у залежнасці ад бягучай дзейнасці абодвух, каб дасягнуць ідэальнай пастаяннай спажыванай магутнасці і профілю прадукцыйнасці мадэлі SoC. Напрыклад, калі працэсар працуе з меншай актыўнасцю, сістэма павышэння можа знізіць яго частату і павялічыць частату графічнага працэсара для павышэння прадукцыйнасці без іншага ўплыву на энергаспажыванне або астуджэнне.<ref name="df_march20202">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | title = Inside PlayStation 5: the specs and the tech that deliver Sony's next-gen vision | author = Richard Leadbetter | website = Eurogamer | subtitle = Revolution meets evolution in Mark Cerny's PS5 blueprint. | date = 2020-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318160911/https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | archive-date = 2020-03-18 }}</ref> Сістэма астуджэння ўключае ў сябе двухбаковы вентылятар астуджэння для паветразаборніка, які складае 120&nbsp;мм у дыяметры і 45&nbsp;мм таўшчынёй і вялікі радыятар са стандартнай канструкцыяй цеплавой трубкі, якая, па словах Sony, мае «форму і паток паветра, [якія] дазваляюць дасягнуць такой жа прадукцыйнасці, як і парная камера». Астуджэнне SoC уключае вадкі металічны цеплавой праваднік, які знаходзіцца паміж SoC і радыятарам.<ref name="PS5 official teardown Ars">{{Cite web | url = https://arstechnica.com/gaming/2020/10/sonys-official-ps5-teardown-shows-how-the-system-stand-actually-works/ | title = The first PlayStation 5 teardown reveals some hardware secrets | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20201009172802/https://arstechnica.com/gaming/2020/10/sonys-official-ps5-teardown-shows-how-the-system-stand-actually-works/ | archive-date = October 9, 2020 }}</ref><ref name="PS5 official teardown The Verge">{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/10/7/21505598/sony-ps5-playstation-5-tear-down-hardware | title = Sony's PS5 teardown video reveals removable sides, dust catchers, and storage expansion | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20201010061601/https://www.theverge.com/2020/10/7/21505598/sony-ps5-playstation-5-tear-down-hardware | archive-date = October 10, 2020 }}</ref><ref name="PS5 official teardown Polygon">{{Cite web | url = https://www.polygon.com/2020/10/7/21505741/ps5-teardown-video-playstation-5-sony-power-noise | title = PS5 teardown video offers first look at the console's guts | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20201010210204/https://www.polygon.com/2020/10/7/21505741/ps5-teardown-video-playstation-5-sony-power-noise | archive-date = October 10, 2020 }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://venturebeat.com/2020/10/07/playstation-5-cooling-uses-liquid-metal-heres-why-thats-cool/ | title = PlayStation 5 uses liquid metal — here's why that's cool | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20201101113328/https://venturebeat.com/2020/10/07/playstation-5-cooling-uses-liquid-metal-heres-why-thats-cool/ | archive-date = November 1, 2020 }}</ref> Сістэма змяшчае блок харчавання магутнасцю 350 Вт.<ref name="PS5 official teardown Ars" /><ref name="PS5 official teardown The Verge" /><ref name="PS5 official teardown Polygon" /> Sony распрацавала PlayStation 5, каб спажываць менш энергіі, чым PlayStation 4 для прыпыненых станаў гульнявога працэсу.<ref>{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2019-09-23-ps5-wont-waste-as-much-energy-as-ps4-sony-says | title = PS5 won't waste as much energy as PS4, Sony says | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20190924031533/https://www.eurogamer.net/articles/2019-09-23-ps5-wont-waste-as-much-energy-as-ps4-sony-says | archive-date = September 24, 2019 }}</ref> Кансоль мае новую аўдыятэхналогію пад назвай Tempest Engine, якая дазваляе выкарыстоўваць сотні адначасовых крыніц гуку ў параўнанні з 50 для PlayStation 4.<ref name="df_march20202">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | title = Inside PlayStation 5: the specs and the tech that deliver Sony's next-gen vision | author = Richard Leadbetter | website = Eurogamer | subtitle = Revolution meets evolution in Mark Cerny's PS5 blueprint. | date = 2020-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318160911/https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | archive-date = 2020-03-18 }}</ref> === Архітэктура захоўвання === Унутранае сховішча PlayStation 5 — гэта 825 ГБ вырабленны на заказ&nbsp;цвёрдацельны назапашвальнік (667&nbsp;ГБ даступна)<ref>{{Cite web | url = https://www.polygon.com/2020/11/6/21552741/ps5-storage-space-ssd-hard-drive-size | title = PS5’s SSD only has 667 GB of free storage | author = Austen Goslin | website = Polygon | subtitle = You can’t use the console’s whole 825 GB SSD for yourself | date = 2020-11-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201106173619/https://www.polygon.com/2020/11/6/21552741/ps5-storage-space-ssd-hard-drive-size | archive-date = 2020-11-06 }}</ref> з 12-канальным інтэрфейсам, дасягаючы прапускной хуткасці 5,5&nbsp;ГБ/с. Гэты нетыповы памер прывада аптымальны для 12-канальнага шляху, а не больш распаўсюджаныя 512&nbsp;ГБ або 1 ТБ. Дзякуючы спецыяльнаму блоку дэкампрэсіі, які падтрымлівае zlib і новы пратакол сціску даных Oodle Kraken ад RAD Game Tools, гэты блок мае прапускную хуткасць 8-9&nbsp;ГБ/с.<ref name="df_march20202"/> Марк Чэрні заявіў, што хуткі цвёрдацельны назапашвальнік быў галоўным запытам распрацоўшчыкаў гульняў, таму мэта складалася не толькі ў тым, каб тэарэтычная хуткасць чытання была ў 100 разоў вышэйшая, чым у PS4, але і ў ліквідацыі вузкіх месцаў уводу/вываду, каб дасягнуць эфектыўнай мэтавай прадукцыйнасці. З гэтай мэтай Sony распрацавала спецыяльны чып з некалькімі супрацэсарамі для працы ва ўнісон з кантролерам флэш-памяці, каб паменшыць затрымку і больш эфектыўна каналізаваць дадзеныя па сістэме. На піку карыстацкі блок здольны апрацоўваць да 22&nbsp;ГБ/с сціскальных даных.<ref name="road_to_ps5">{{Cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=ph8LyNIT9sg | title = The Road to PS5 | website = [[PlayStation]] | subtitle = live | date = March 18, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318155307/https://www.youtube.com/watch?v=ph8LyNIT9sg | archive-date = March 18, 2020 }}</ref> Сховішча для гульняў можна пашырыць праз порт M.2 NVM Express (NVMe) для цвёрдацельных назапашвальнікаў і [[Цвёрды дыск|цвёрдых дыскаў]] [[USB]],<ref name="df_march20202"/> аднак пры запуску дыскі NVMe не падтрымліваліся, і кансоль не загружалася, калі ён усталяваны.<ref>{{Cite web | url = https://www.gamesradar.com/ps5-m2-ssd-storage-support-will-be-added-in-a-post-launch-update/ | title = PS5 M.2 SSD storage support will be added in a post-launch update | first = Connor Sheridan 09 | last = November 2020 | work = gamesradar | subtitle = live | date = November 9, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201121002321/https://www.gamesradar.com/ps5-m2-ssd-storage-support-will-be-added-in-a-post-launch-update/ | archive-date = November 21, 2020 | language = en }}</ref> Бэта-версія падтрымкі сістэмнага праграмнага забеспячэння для порта M.2 была выпушчана ў ліпені 2021 года, а поўная падтрымка была дададзена ў абнаўленні сістэмы ў верасні 2021 года.<ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2021/9/14/22664808/ps5-playstation-5-update-m2-ssd-sony-software | title = Sony's big PS5 update with M.2 SSD support launches September 15th | first = Tom | last = Warren | work = [[The Verge]] | subtitle = live | date = September 14, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210914135012/https://www.theverge.com/2021/9/14/22664808/ps5-playstation-5-update-m2-ssd-sony-software | archive-date = September 14, 2021 }}</ref> Унутраны цвёрдацельны назапашвальнік не магчыма абслугоўваць карыстальнікам, паколькі мікрасхемы флэш-памяці і кантролер убудаваны ў матчыну плату PlayStation 5.<ref name="Fingas">{{Cite news | last = Fingas | first = Jon | date = 7 October 2020 | title = PS5 teardown reveals huge cooling system and SSD expansion bay | work = Engadget | url = https://www.engadget.com/sony-ps5-official-teardown-124857385.html | url-status = live | archive-date = 2020-11-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201112202431/https://www.engadget.com/sony-ps5-official-teardown-124857385.html }}</ref> Нягледзячы на тое, што ўстаноўка гульні з’яўляецца абавязковай, карыстальнік мае пэўны кантроль над тым, што ўсталёўваць, напрыклад, усталёўваць толькі шматкарыстальніцкі кампанент гульні. У той час як гульні для PlayStation 4 можна перамяшчаць паміж унутраным цвёрдацельным назапашвальнікам і знешнім назапашвальнікам, каб вызваліць месца на цвёрдацельным назапашвальніку, гульні для PlayStation 5 павінны захоўвацца на ўнутраным цвёрдацельным назапашвальніку, каб гуляць у іх, і пры запуску іх нельга перамяшчаць на знешні назапашвальнік.<ref>{{Cite web | url = https://www.gamespot.com/articles/you-cant-store-ps5-games-on-an-external-drive/1100-6484139/ | title = You Can't Store PS5 Games On An External Drive | first = Chris | last = Pereira | work = [[GameSpot]] | subtitle = live | date = November 6, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201106133420/https://www.gamespot.com/articles/you-cant-store-ps5-games-on-an-external-drive/1100-6484139/ | archive-date = November 6, 2020 }}</ref> Сістэмны патч ад красавіка 2021 г. дазволіў карыстальнікам перамяшчаць гульні для PlayStation 5 на знешні [[USB-назапашвальнік]] і з яго, хоць для прайгравання гульні па-ранейшаму павінны знаходзіцца на ўнутраным SSD.<ref>{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2021-04-13-playstation-5-update-finally-lets-you-move-games-to-usb-storage | title = PlayStation 5 update finally lets you move games to USB storage | first = Tom | last = Phillips | work = [[Eurogamer]] | subtitle = live | date = April 13, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210413122956/https://www.eurogamer.net/articles/2021-04-13-playstation-5-update-finally-lets-you-move-games-to-usb-storage | archive-date = April 13, 2021 }}</ref> Базавая версія PlayStation 5 уключае аптычны прывад Ultra HD Blu-ray<ref name="df_march20202">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | title = Inside PlayStation 5: the specs and the tech that deliver Sony's next-gen vision | author = Richard Leadbetter | website = Eurogamer | subtitle = Revolution meets evolution in Mark Cerny's PS5 blueprint. | date = 2020-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318160911/https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | archive-date = 2020-03-18 }}</ref> сумяшчальны з дыскамі Ultra HD Blu-ray, стандартнымі дыскамі [[Blu-ray]] і [[DVD]]. PlayStation 5 не падтрымлівае [[кампакт-дыск]]і і не прайгравае 3D-кантэнт Blu-ray.<ref name="PS5: The Ultimate FAQ">{{Cite web | url = https://blog.playstation.com/2020/11/09/ps5-the-ultimate-faq/ | title = PS5: The Ultimate FAQ | work = PlayStation.Blog | subtitle = live | date = 2020-11-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201109160538/https://blog.playstation.com/2020/11/09/ps5-the-ultimate-faq/ | archive-date = November 9, 2020 | language = en-US }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.kotaku.com.au/2020/11/ps5-blog-new-console-details/ | title = Everything We Learned From PlayStation's Whopping PS5 Blog | work = Kotaku Australia | subtitle = live | date = 2020-11-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201125210542/https://www.kotaku.com.au/2020/11/ps5-blog-new-console-details/ | archive-date = November 25, 2020 | language = en-AU }}</ref> Выбар Ultra-HD Blu-ray у якасці носьбіта дыска азначае, што гульнявыя дыскі PlayStation 5 могуць змяшчаць да 100&nbsp;ГБ даных, у адрозненне ад гульняў для PlayStation 4, якія звычайна пастаўляліся на стандартных двухслаёвых дысках Blu-ray, здольных змяшчаць да 50&nbsp;ГБ.<ref name="PS5: The Ultimate FAQ"/> Прыкладам таму з’яўляецца гульня Gran Turismo 7: версія для PS4 пастаўляецца на 2 дысках, а версія для PS5 — на адным.<ref>{{Cite web | url = https://www.gtplanet.net/gt7-two-discs-ps4-20220215/ | title = Gran Turismo 7 Comes on Two Discs for PlayStation 4 | first = Andrew | last = Evans | work = GTPlanet | subtitle = live | date = 2022-02-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220218221149/https://www.gtplanet.net/gt7-two-discs-ps4-20220215/ | archive-date = February 18, 2022 | language = en-US }}</ref> === Форм-факта === Форм-фактар кансолі быў паказаны падчас прэзентацыі 11 чэрвеня 2020 года.<ref name="verge ps5 console reveal">{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/6/11/21212989/ps5-playstation-5-console-announcement-design-hardware-specs-sony | title = This is the PlayStation 5 | first = Tom | last = Warren | work = [[The Verge]] | subtitle = live | date = June 11, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200611214126/https://www.theverge.com/2020/6/11/21212989/ps5-playstation-5-console-announcement-design-hardware-specs-sony | archive-date = June 11, 2020 }}</ref> Прэзідэнт Sony Джым Раян заявіў, што эстэтыка прызначана для «трансфармацыі таго, як яны выглядаюць, гучаць і адчуваюцца».<ref name="cnet ps5 console reveal">{{Cite web | url = https://www.cnet.com/news/sony-playstation-ceo-says-ps5-design-is-bold-daring-and-future-facing/ | title = Sony PlayStation CEO says PS5 design is 'bold, daring and future facing' | first = Ian | last = Sherr | work = [[CNet]] | subtitle = live | date = June 11, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200612023249/https://www.cnet.com/news/sony-playstation-ceo-says-ps5-design-is-bold-daring-and-future-facing/ | archive-date = June 12, 2020 }}</ref> Стартавы блок мае двухколерны дызайн, які адпавядае дызайну кантролера DualSense, з чорным унутраным блокам, акружаным двума белымі крыламі па баках, кожнае з якіх асвятляецца сінімі [[святлодыёд]]амі. Раян заявіў, што пасля запуску можа быць даступна больш колераў, чым белы і чорны.<ref name="cnet ps5 console reveal" /> Прылада можа працаваць вертыкальна або гарызантальна. Дзве доўгія паветразаборныя адтуліны праходзяць спераду, а вентыляцыйныя адтуліны для адводу цяпла дамінуюць ззаду.<ref name="PS5 official teardown Ars">{{Cite web | url = https://arstechnica.com/gaming/2020/10/sonys-official-ps5-teardown-shows-how-the-system-stand-actually-works/ | title = The first PlayStation 5 teardown reveals some hardware secrets | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20201009172802/https://arstechnica.com/gaming/2020/10/sonys-official-ps5-teardown-shows-how-the-system-stand-actually-works/ | archive-date = October 9, 2020 }}</ref><ref name="PS5 official teardown The Verge">{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/10/7/21505598/sony-ps5-playstation-5-tear-down-hardware | title = Sony's PS5 teardown video reveals removable sides, dust catchers, and storage expansion | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20201010061601/https://www.theverge.com/2020/10/7/21505598/sony-ps5-playstation-5-tear-down-hardware | archive-date = October 10, 2020 }}</ref><ref name="PS5 official teardown Polygon">{{Cite web | url = https://www.polygon.com/2020/10/7/21505741/ps5-teardown-video-playstation-5-sony-power-noise | title = PS5 teardown video offers first look at the console's guts | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20201010210204/https://www.polygon.com/2020/10/7/21505741/ps5-teardown-video-playstation-5-sony-power-noise | archive-date = October 10, 2020 }}</ref> Крылы здымаюцца для доступу да пэўных унутраных кампанентаў, такіх як слот пашырэння цвёрдацельнага назапашвальніка {{Nobr|[[PCIe 4.0]]}} NVMe, блок сілкавання і дадатковы дыскавод Blu-ray.<ref name="PS5 official teardown Ars" /><ref name="PS5 official teardown The Verge" /><ref name="PS5 official teardown Polygon" /> Пад бакавымі панэлямі знаходзяцца два «пылазахопніка» — адтуліны, якія дазваляюць карыстальніку пыласосам выдаляць пыл, сабраную сістэмай астуджэння.<ref name="PS5 official teardown Ars" /><ref name="PS5 official teardown The Verge" /><ref name="PS5 official teardown Polygon" /> Старэйшы арт-дырэктар Юджын Марысава будаваў дызайн корпуса кансолі, натхнёным тэрмінам «пяць вымярэнняў» і распрацаваўшы шкілет дызайну вакол кругоў і квадратаў, каб гульцам было зручна глядзець на іх. Марысава таксама прыйшлося кіраваць формай корпуса, каб забяспечыць дастатковы ўнутраны аб’ём у блоку для ўсяго тэхнічнага абсталявання, адначасова памяншаючы яго памер без абмежавання патоку паветра.<ref name="wapost morisawa">{{Cite news | last = Moore | first = Joe | date = November 9, 2020 | title = PS5 designer: 'When I started drawing, it was much larger' | url = https://www.washingtonpost.com/video-games/2020/11/09/ps5-design/ | work = [[Washington Post]] }}</ref> Версія Blu-ray мае памеры 390х260х104 мм і 4.5 кілаграмы, а версія без дыскавода крыху драбнейшая: 390х260х92 мм і 3.9 кілаграмы.<ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/9/16/21438782/sony-ps5-size-specs-dimensions-console-huge-large-big | title = Confirmed: The PS5 is the biggest game console in modern history | first = Sean | last = Hollister | work = [[The Verge]] | subtitle = live | date = September 16, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200916231006/https://www.theverge.com/2020/9/16/21438782/sony-ps5-size-specs-dimensions-console-huge-large-big | archive-date = September 16, 2020 }}</ref> Кансоль была з больш вялікімі памерамі, ў параўнанні з папярэднімі гульнявымі кансолямі, у першаю чаргу для забеспячэння эфектыўнага кіравання астуджэннем і мінімізацыі шуму падчас працы.<ref>{{Cite web | url = https://www.ign.com/articles/ps5-teardown-explains-why-its-so-big-to-stay-cool-and-quiet | title = PS5 Teardown Explains Why It's So Big - To Stay Cool and Quiet | first = Joe | last = Skrebels | work = IGN | subtitle = live | date = 7 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210311031133/https://www.ign.com/articles/ps5-teardown-explains-why-its-so-big-to-stay-cool-and-quiet | archive-date = March 11, 2021 }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.techradar.com/uk/news/is-the-ps5-too-big | title = PS5 size comparison: is the PlayStation 5 too big? | first = Nick | last = Pino | work = TechRadar | subtitle = live | date = 28 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210414091042/https://www.techradar.com/uk/news/is-the-ps5-too-big | archive-date = April 14, 2021 }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.polygon.com/2020/10/29/21540273/ps5-size-comparison-memes-tv-setup-sony-next-gen-hardware | title = Nobody knows what to do with the big, honkin' PS5 | first = Patricia | last = Hernandez | work = Polygon | subtitle = live | date = 29 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201203144406/https://www.polygon.com/2020/10/29/21540273/ps5-size-comparison-memes-tv-setup-sony-next-gen-hardware | archive-date = December 3, 2020 }}</ref> На пярэдняй панэлі ёсць порт [[USB-C]] з USB 3.1 Gen 2 і порт USB-A з [[USB|USB 2.0]]. На задняй панэлі ёсць два парты USB-A з USB 3.1 Gen 2, порт [[HDMI|HDMI 2.1]], Gigabit Ethernet і сілкаванне.<ref name="verge ps5 console reveal">{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/6/11/21212989/ps5-playstation-5-console-announcement-design-hardware-specs-sony | title = This is the PlayStation 5 | first = Tom | last = Warren | work = [[The Verge]] | subtitle = live | date = June 11, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200611214126/https://www.theverge.com/2020/6/11/21212989/ps5-playstation-5-console-announcement-design-hardware-specs-sony | archive-date = June 11, 2020 }}</ref><ref name="VG247 PS5 teardown">{{Cite web | url = https://www.vg247.com/2020/10/07/ps5-wi-fi-6-usb-c-superspeed-details/ | title = PS5 teardown confirms Wi-Fi 6 and SuperSpeed USB, unlike Xbox Series X/S's slower alternatives | first = Sherif | last = Saed | work = [[VG247]] | subtitle = live | date = October 7, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201112202430/https://www.vg247.com/2020/10/07/ps5-wi-fi-6-usb-c-superspeed-details/ | archive-date = November 12, 2020 }}</ref><ref name="PS5 Eurogamer overview">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/playstation-5-console-design-ps5-digital-edition-ports-size-dimensions-6300 | title = PlayStation 5 console design, including PS5 Digital Edition, ports, and size explained | first = Lottie | last = Lynn | work = [[Eurogamer]] | subtitle = live | date = October 7, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201015111913/https://www.eurogamer.net/articles/playstation-5-console-design-ps5-digital-edition-ports-size-dimensions-6300 | archive-date = October 15, 2020 }}</ref> === Кантролер DualSense === Бесправадны кантролер DualSense для PlayStation 5 быў прадстаўлены 7 красавіка 2020 года.<ref name="dualsense">{{Cite web | url = https://blog.us.playstation.com/2020/04/07/introducing-dualsense-the-new-wireless-game-controller-for-playstation-5/ | title = Introducing DualSense, the New Wireless Game Controller for PlayStation 5 | first = Hideaki | last = Nishino | work = [[PlayStation Blog]] | subtitle = live | date = April 7, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200408001600/https://blog.us.playstation.com/2020/04/07/introducing-dualsense-the-new-wireless-game-controller-for-playstation-5/ | archive-date = April 8, 2020 }}</ref> Ён заснаваны на папярэднім кантролеры [[DualShock]], але з мадыфікацыямі пад уплывам абмеркаванняў з дызайнерамі гульняў і гульцамі.<ref name="dualsense" /> Кантролер DualSense мае адаптыўныя трыгеры з сілавой зваротнай сувяззю праз прывады галасавой шпулькі, якія пры неабходнасці могуць змяняць супраціўленне гульцу, падтрымліваючы такія ўражанні, як віртуальнае выцягванне стралы з лука. DualSense падтрымлівае тыя ж кнопкі, што і [[DualShock|DualShock 4]], хаця кнопка «Падзяліцца» была перайменавана ў «Стварыць» з дадатковымі сродкамі, якія дазваляюць гульцам ствараць і абменьвацца кантэнтам. Быў дададзены новы ўбудаваны мікрафон, каб гульцы маглі размаўляць з іншымі, выкарыстоўваючы толькі кантролер,<ref name="dualsense" /> а дынамік кантролера, які ўваходзіць у камплект, быў палепшаны. Ён мае двухколерную афарбоўку, у асноўным белую з чорнай абліцоўваннем, прычым чорная частка лёгка здымаецца.<ref>{{Cite web | url = https://www.pushsquare.com/news/2020/11/part_of_the_ps5_controller_is_very_easily_removable | title = Part of the PS5 Controller Is Very Easily Removable | first = Push | last = Square | work = Push Square | subtitle = live | date = 2020-11-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201109201240/https://www.pushsquare.com/news/2020/11/part_of_the_ps5_controller_is_very_easily_removable | archive-date = November 9, 2020 | language = en-GB }}</ref> Светлавая паласа была перанесена га бакі сэнсарнай панэлі.<ref name="dualsense" /> Ён мае падключэнне [[USB-C]], акумулятар з большай ёмкасцю і аўдыёраз’ём.<ref name="audiojack">{{Cite web | url = https://screenrant.com/playstation-5-controller-audio-jack-ps5-dualsense-sony/ | title = Don't Worry, The PlayStation 5 Controller Has An Audio Jack | first = Cody | last = Gravelle | work = [[Screen Rant]] | subtitle = live | date = April 8, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200417050740/https://screenrant.com/playstation-5-controller-audio-jack-ps5-dualsense-sony/ | archive-date = April 17, 2020 }}</ref> Як [[Яйка Велікоднае (несапраўднае)|велікоднае яйка]], тэкстура блока кантролера пакрыта мініяцюрнымі версіямі чатырох сімвалаў кнопак PlayStation (крыж, круг, квадрат і трохкутнік).<ref name="wapost morisawa">{{Cite news | last = Moore | first = Joe | date = November 9, 2020 | title = PS5 designer: 'When I started drawing, it was much larger' | url = https://www.washingtonpost.com/video-games/2020/11/09/ps5-design/ | work = [[Washington Post]] }}</ref> === Кантролер DualSense Edge === У жніўні 2022 года Sony прадставіла DualSense Edge (CFI-ZCP1), новы кантролер для PlayStation 5 <ref name="alderson_notebookcheck">{{Cite web | url = https://www.notebookcheck.net/Sony-DualSense-Edge-Controller-for-PlayStation-5-consoles-detailed-with-various-innovations.642754.0.html | title = Sony DualSense Edge Controller for PlayStation 5 consoles detailed with various innovations | author = Alderson | first = Alex | website = Notebook Check | date = August 25, 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220825232700/https://www.notebookcheck.net/Sony-DualSense-Edge-Controller-for-PlayStation-5-consoles-detailed-with-various-innovations.642754.0.html | archive-date = August 25, 2022 | access-date = August 25, 2022 | url-status = live }}</ref> Кантролер будзе мець больш модульную канструкцыю, чым DualSense, са зменнымі модулямі ручак, некалькімі профілямі кіравання і магчымасцю перамяшчэння карт уваходаў.<ref name="alderson_notebookcheck" /> === Дадатковыя аксесуары === Аксесуары ўключаюць зарадную станцыю для DualSense, новую HD-камеру і пульт дыстанцыйнага кіравання мультымедыя. Бесправадная гарнітура Pulse 3D інтэграваная з 3D-тэхналогіяй Tempest Engine PS5.<ref name="verge ps5 console reveal">{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/6/11/21212989/ps5-playstation-5-console-announcement-design-hardware-specs-sony | title = This is the PlayStation 5 | first = Tom | last = Warren | work = [[The Verge]] | subtitle = live | date = June 11, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200611214126/https://www.theverge.com/2020/6/11/21212989/ps5-playstation-5-console-announcement-design-hardware-specs-sony | archive-date = June 11, 2020 }}</ref><ref name="VG247 PS5 teardown">{{Cite web | url = https://www.vg247.com/2020/10/07/ps5-wi-fi-6-usb-c-superspeed-details/ | title = PS5 teardown confirms Wi-Fi 6 and SuperSpeed USB, unlike Xbox Series X/S's slower alternatives | first = Sherif | last = Saed | work = [[VG247]] | subtitle = live | date = October 7, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201112202430/https://www.vg247.com/2020/10/07/ps5-wi-fi-6-usb-c-superspeed-details/ | archive-date = November 12, 2020 }}</ref> PS5 мае зваротную сумяшчальнасць з большасцю існуючых кантролераў і аксесуараў PS4 толькі для гульняў PS4 — некаторыя з абмежаванай функцыянальнасцю. Перыферыйныя прылады ''Rock Band'' падтрымліваюцца пачынаючы з ''Rock Band 2''.<ref>{{Cite web | url = https://www.polygon.com/2020/10/13/21514484/rock-band-4-ps5-xbox-series-x-backward-compatible-dlc-controllers | title = Rock Band 4 and instrument controllers playable on PS5, Xbox Series X | author = Sarkar | first = Samit | website = [[Polygon (website)|Polygon]] | date = October 13, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201016165611/https://www.polygon.com/2020/10/13/21514484/rock-band-4-ps5-xbox-series-x-backward-compatible-dlc-controllers | archive-date = October 16, 2020 | access-date = October 17, 2020 | url-status = live }}</ref> У гульнях PS5 можна выкарыстоўваць існуючыя [[PlayStation Move]], PlayStation Camera, PlayStation VR Aim Controller, афіцыйна ліцэнзаваныя гарнітуры і спецыяльныя кантролеры з афіцыйнымі ліцэнзіямі, такія як лётныя штурвалы і гоначныя рулі.<ref>{{Cite web | url = https://blog.playstation.com/2020/08/03/playstation-5-answering-your-questions-on-compatible-ps4-peripherals-accessories/ | title = PlayStation 5: Answering your questions on compatible PS4 peripherals & accessories | author = Tomatis | first = Isabelle | website = [[PlayStation Blog]] | date = August 3, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200803120311/https://blog.playstation.com/2020/08/03/playstation-5-answering-your-questions-on-compatible-ps4-peripherals-accessories/ | archive-date = August 3, 2020 | access-date = August 3, 2020 | url-status = live }}</ref> Sony анансавала PlayStation VR2 для PlayStation 5 у студзені 2022 года.<ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2021/2/23/22296998/sony-ps5-next-gen-vr-headset-virtual-reality-features | title = Sony announces next-gen VR headset for the PS5 | author = Warren | first = Tom | website = [[The Verge]] | date = February 23, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210223143106/https://www.theverge.com/2021/2/23/22296998/sony-ps5-next-gen-vr-headset-virtual-reality-features | archive-date = February 23, 2021 | access-date = February 23, 2021 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.gamespot.com/articles/playstation-vr2-detailed-horizon-call-of-the-mountain-announced/1100-6499345/?ftag=CAD-01-10abi2f | title = PlayStation VR2 Detailed, Horizon: Call Of The Mountain Announced | author = Hussain | first = Tamoor | website = [[GameSpot]] | date = January 4, 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220105014732/https://www.gamespot.com/articles/playstation-vr2-detailed-horizon-call-of-the-mountain-announced/1100-6499345/?ftag=CAD-01-10abi2f | archive-date = January 5, 2022 | access-date = January 4, 2022 | url-status = live }}</ref><ref name="Verge Preview">{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2022/9/14/23351946/playstation-vr-psvr-2-hands-on-impressions-horizon-call-of-the-mountain-sony | title = We finally got our hands and eyes on the PlayStation VR2 | author = Peters | first = Jay | website = [[The Verge]] | date = 14 September 2022 | publisher = [[Vox Media]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20221107201032/https://www.theverge.com/2022/9/14/23351946/playstation-vr-psvr-2-hands-on-impressions-horizon-call-of-the-mountain-sony | archive-date = November 7, 2022 | access-date = 5 October 2022 | url-status = live | last2 = Song | first2 = Victoria }}</ref><ref name="cnet hands on">{{Cite web | url = https://www.cnet.com/tech/gaming/psvr-2-hands-on-why-the-upcoming-ps5-vr-headset-wowed-us/ | title = PlayStation VR 2 Hands-On: Sony's Upcoming PS5 VR Headset Wowed Me | author = Stein | first = Scott | website = [[CNET]] | date = 16 September 2022 | publisher = [[Red Ventures]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20221115161515/https://www.cnet.com/tech/gaming/psvr-2-hands-on-why-the-upcoming-ps5-vr-headset-wowed-us/ | archive-date = November 15, 2022 | access-date = 5 October 2022 | url-status = live }}</ref> === Рэвізіі абсталявання === Sony пачала пастаўкі мінорнай апаратнай версіі PlayStation 5 у жніўні 2021 года. Новая канструкцыя паменшыла памер і вагу радыятара, знізіўшы чыстую вагу сістэмы на 300 грам, не аказваючы прыкметнага ўплыву на прадукцыйнасць астуджэння, згодна з Digital Foundry і Gamers Nexus.<ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2021/9/16/22677593/ps5-playstation-5-smaller-heatsink-testing-gamers-nexus-digital-foundry | title = The verdict is in: watch the new PS5's heatsink put to the test | author = Peters | first = Jay | website = [[The Verge]] | date = September 16, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210916170738/https://www.theverge.com/2021/9/16/22677593/ps5-playstation-5-smaller-heatsink-testing-gamers-nexus-digital-foundry | archive-date = September 16, 2021 | access-date = September 16, 2021 | url-status = live }}</ref> Таксама новая канструкцыя не патрабуе адвёрткі для ўстаноўкі кансолі на падстаўку.<ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2021/8/29/22646963/sony-new-ps5-model-lighter-smaller-heatsink-teardown | title = Sony's new PS5 model weighs less because it has a smaller heatsink | author = Warren | first = Tom | website = [[The Verge]] | date = August 29, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210829115615/https://www.theverge.com/2021/8/29/22646963/sony-new-ps5-model-lighter-smaller-heatsink-teardown | archive-date = August 29, 2021 | access-date = August 29, 2021 | url-status = live }}</ref> У жніўні 2022 года Sony пачала пастаўляць чарговую версію апаратнага забеспячэння як для базавай, так і для лічбавай версій PS5, яшчэ больш знізіўшы вагу. Digital Edition цяпер важыць 3,4&nbsp;кг (у параўнанні з 3,9&nbsp;кг для стартавай версіі), а базавая версія важыць 3,9 кг (у параўнанні з 4,5&nbsp;кг для стартавай версіі).<ref>{{Cite web | url = https://press-start.com.au/news/playstation/2022/08/29/new-ps5-model-cfi-1202b-cfi-1202a/ | title = THE NEW PS5 MODEL HAS ARRIVED IN AUSTRALIA FIRST AGAIN AND HERE'S THE FIRST DETAILS | date = 29 Aug 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220829122545/https://press-start.com.au/news/playstation/2022/08/29/new-ps5-model-cfi-1202b-cfi-1202a/ | archive-date = August 29, 2022 | access-date = 29 Aug 2022 | url-status = live }}</ref> Будучыя мадыфікацыі могуць уключаць здымны прывад для чытання дыскаў.<ref>{{Cite news | date = 2022-09-19 | title = Sony's first major PS5 redesign will reportedly have a detachable disc drive | archive-date = 2022-10-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20221023035845/https://www.theverge.com/2022/9/19/23361399/sony-playstation-5-redesign-detachable-disc-drive | url-status = live | url = https://www.theverge.com/2022/9/19/23361399/sony-playstation-5-redesign-detachable-disc-drive | website = The Verge }}</ref> == Сістэмнае праграмнае забеспячэнне == Перапрацаваны [[Інтэрфейс карыстальніка|карыстальніцкі інтэрфейс]] PlayStation 5 характарызуецца Sony як «даступны і інфарматыўны», які забяспечвае абнаўленні ў рэжыме рэальнага часу для дзеянняў сяброў, даступных шматкарыстальніцкіх дзеянняў, місій і ўзнагарод для аднаго гульца. Чэрні заявіў, што «мы не хочам, каб гулец павінен быў загружаць гульню, глядзець, што адбываецца, запускаць гульню, бачыць, што адбываецца», таму ўсе гэтыя параметры «бачныя ў карыстальніцкім інтэрфейсе». Мэт Макларын, цяперашні віцэ-прэзідэнт па дызайне UX у PlayStation, ахарактарызаваў перапрацаваны карыстальніцкі інтэрфейс як «вельмі цікавую эвалюцыю АС» і «100-працэнтную перабудову карыстальніцкага інтэрфейсу PS4 і некаторыя вельмі розныя новыя канцэпцыі».<ref name="theverge_june2020UI">{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/6/15/21291288/sony-ps5-software-user-interface-ui-design-dashboard-teaser-video | title = Sony promises redesigned PS5 dashboard with 'no pixel untouched' | author = Warren | first = Tom | website = [[The Verge]] | date = June 15, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200615103621/https://www.theverge.com/2020/6/15/21291288/sony-ps5-software-user-interface-ui-design-dashboard-teaser-video | archive-date = June 15, 2020 | access-date = June 15, 2020 | url-status = live }}</ref> Макларын заявіў, што карыстальніцкі інтэрфейс надзвычай хуткі з новай і надзейнай візуальнай мовай.<ref>{{Cite web | url = https://www.pushsquare.com/news/2020/06/ps5s_user_interface_is_lightning_fast_a_complete_overhaul_of_ps4_with_very_new_concepts | title = PS5's User Interface Is Lightning Fast, A Complete Overhaul of PS4 with Very New Concepts | author = Barker | first = Sammy | website = PushSquare | date = June 15, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200615135418/https://www.pushsquare.com/news/2020/06/ps5s_user_interface_is_lightning_fast_a_complete_overhaul_of_ps4_with_very_new_concepts | archive-date = June 15, 2020 | access-date = June 15, 2020 | url-status = live }}</ref> ''Кампанія Eurogamer'' заявіла, што карыстальніцкі інтэрфейс быў задуманы для хуткага рэагавання, палепшанай даступнасці, яснасці і прастаты.<ref>{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-a-first-look-at-the-ps5-user-interface | title = Our first look at the PlayStation 5 user interface - and it could be a game-changer | author = Leadbetter | first = Richard | website = Eurogamer | date = October 15, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201015134423/https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-a-first-look-at-the-ps5-user-interface | archive-date = October 15, 2020 | access-date = October 16, 2020 | url-status = live }}</ref> Ён адлюстроўваецца ў раздзяляльнасці 4K і шырокім дынамічным дыяпазоне. Карыстальнікаў чакае стылістычная анімацыя пры загрузцы і новы экран уваходу. Асноўныя канцэпцыі дызайну і матывы, прадстаўленыя на PS4, былі перароблены ў новы карыстальніцкі інтэрфейс хатняга экрана. У верхняй частцы экрана ёсць шэраг праграм і дзве верхнія ўкладкі для пераключэння паміж паказам гульняў і мультымедыйных праграм. Выбар гульні непасрэдна паказвае асобныя дзеянні, такія як пэўны ўзровень або шматкарыстальніцкі рэжым. PlayStation Store больш не з’яўляецца аўтаномным дадаткам і цяпер цалкам інтэграваны ў карыстальніцкі інтэрфейс галоўнага экрана.<ref>{{Cite web | url = https://www.androidheadlines.com/sony-ps5-ui-design-playstation-5.html | title = Why Sony's PS5 UI Is A Masterclass In Design | author = Diaz | first = Justin | website = Android Headlines | date = October 15, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201020130927/https://www.androidheadlines.com/sony-ps5-ui-design-playstation-5.html | archive-date = October 20, 2020 | access-date = October 16, 2020 | url-status = live }}</ref> Найбольш значным адхіленнем ад інтэрфейсу PS4 з’яўляецца ўвядзенне Цэнтра кіравання, які імгненна выклікаецца з ніжняй частцы экрана націскам кнопкі PS. Цэнтр кіравання падзелены на дзве секцыі. Верхняя частка — гэта шэраг картак, якія прапануюць дзеянні, заснаваныя на бягучай гульні або нядаўніх дзеяннях, такіх як групавы чат. Карткі, звязаныя з гульнёй, могуць прадстаўляць гульцам інфармацыю аб гульнявым працэсе, напрыклад, справаздачу аб ходзе выканання пэўных місій або спіс гульнявых задач з магчымасцю пераходу непасрэдна да іх. Падпісчыкі PlayStation Plus бачаць карткі гульнявых дзеянняў з падказкам, скрыншотамі або відэа з падрабязным апісаннем таго, як выканаць дзеянне. Элементы сістэмнага ўзроўню могуць прадстаўляць гульцу такія параметры, як інфармацыя па продажам у PlayStation Store або нядаўнія скрыншоты, зробленыя карыстальнікам для сумеснага выкарыстання. Гэтыя функцыі даступныя для гульняў PS5 або абноўленых гульняў PS4. Ніжняя частка Цэнтра кіравання змяшчае наладжвальны гарызантальны шэраг значкоў, уключаючы апавяшчэнні, абнаўленні статусу, спіс сяброў і налады сістэмы.<ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/10/15/21517426/playstation-5-ps5-ui-menu-sony-video-watch-first-look | title = Sony gives in-depth look at PlayStation 5 UI in new video | author = Gartenberg | first = Chaim | website = [[The Verge]] | date = October 15, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201015180817/https://www.theverge.com/2020/10/15/21517426/playstation-5-ps5-ui-menu-sony-video-watch-first-look | archive-date = October 15, 2020 | access-date = October 15, 2020 | url-status = live }}</ref> Згодна з унутранымі матэрыяламі, прагледжанымі ''Vice'', стратэгія карыстальніцкага інтэрфейсу, арыентаванага на «дзейнасць», заключалася ў тым, каб дапамагчы гульцам надаваць час гульням, асабліва [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкім відэагульням]], якія, на думку Sony, квітнелі ў асяроддзі кансолі PlayStation. Sony прызнала, што ў цяперашні час у многіх гульцоў не так шмат часу, каб гуляць у гульні, таму паняцце картак актыўнасці было выкарыстана, каб дапамагчы гульцам зразумець, якія дзеянні яны могуць выконваць у гульні і колькі часу гэта зойме каб яны маглі ўключыць гэтую дзейнасць у свой графік.<ref>{{Cite web | url = https://www.vice.com/en/article/5dp34k/internal-sony-docs-explain-how-activities-became-a-cornerstone-for-ps5 | title = Internal Sony Docs Explain How "Activities" Became a Cornerstone for PS5 | author = Klepek | first = Patrick | website = [[Vice (magazine)|Vice]] | date = November 30, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201130154341/https://www.vice.com/en/article/5dp34k/internal-sony-docs-explain-how-activities-became-a-cornerstone-for-ps5 | archive-date = November 30, 2020 | access-date = November 30, 2020 | url-status = live }}</ref> PlayStation 5 падтрымлівае 7plus, 9Now, ABC iview, AbemaTV, All 4, Amazon Freevee, Amazon Prime Video, Anghami, [[Apple Music]], Apple TV, BBC iPlayer, Blim TV, Crackle, Crave, [[Crunchyroll]], Curiosity Stream, DAZN, Disney+, Emby, Foxtel Now, HBO Max, Hulu, iHeartRadio, ITVX, Joyn, Kayo Sports, Mubi, My5, MyCanal, Neon, [[Netflix]], праграма NFL TV, [[Nico Nico Douga|Niconico]], NOW, Pandora, Paramount+, Peacock, Plex, Pluto TV, Popcornflix, Red Bull TV, Salto, Showmax, Sky Go, [[Spotify]], Stan, Star+, Tubi, TuneIn, TVNZ+, [[Twitch]], Viaplay, Videoland, Vudu, YouTube TV, [[YouTube]] і YuppTV, у той час як падтрымка іншых струменевых сэрвісаў была абяцаў на будучыню.<ref>{{Cite web | url = https://variety.com/2020/digital/news/hbo-max-playstation-5-1234864147/ | title = HBO Max Goes Live on PlayStation 5, Still No Roku Deal in Sight | author = Spangler | first = Todd | website = [[Variety (magazine)|Variety]] | date = December 16, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201216180707/https://variety.com/2020/digital/news/hbo-max-playstation-5-1234864147/ | archive-date = December 16, 2020 | access-date = December 16, 2020 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/10/22/21528372/ps5-streaming-apps-support-day-one-netflix-disney-plus-twitch | title = Sony confirms Disney Plus, Netflix, and Twitch will be on the PS5 at launch | author = Lyles | first = Taylor | website = [[The Verge]] | date = October 22, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201022180913/https://www.theverge.com/2020/10/22/21528372/ps5-streaming-apps-support-day-one-netflix-disney-plus-twitch | archive-date = October 22, 2020 | access-date = October 22, 2020 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://arstechnica.com/gaming/2020/10/ps5-will-be-missing-some-ps4-video-streaming-apps-at-launch/ | title = Clearing up which media apps will be available on PS5 at launch [Updated] | author = Orland | first = Kyle | website = [[Ars Technica]] | date = October 23, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201029184838/https://arstechnica.com/gaming/2020/10/ps5-will-be-missing-some-ps4-video-streaming-apps-at-launch/ | archive-date = October 29, 2020 | access-date = October 30, 2020 | url-status = live }}</ref> Сістэма ўключае падтрымку PlayStation Now — воблачнага гульнявога сэрвісу Sony на аснове падпіскі, які дазваляе гуляць у гульні са старых пакаленняў кансоляў PlayStation.<ref name="ps5 faq verge">{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/11/9/21556760/ps5-sony-playstation-5-region-free-ps-now-support | title = Sony reveals PS5 games will be region free, and the console will support PS Now | author = Peters | first = Jay | website = [[The Verge]] | date = November 9, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201109175711/https://www.theverge.com/2020/11/9/21556760/ps5-sony-playstation-5-region-free-ps-now-support | archive-date = November 9, 2020 | access-date = November 9, 2020 | url-status = live }}</ref> Праграма Sony Remote Play, даступнае на прыладах PlayStation 4, [[Microsoft Windows]], [[iOS]] і [[Android]], было абноўлена непасрэдна перад запускам PlayStation 5, каб дазволіць карыстальніку дыстанцыйна гуляць у свае гульні PlayStation 5 на гэтых іншых прыладах праз лакальную сетку.<ref>{{Cite web | url = https://www.gamespot.com/articles/ps5-games-can-be-streamed-through-ps4-with-remote-play/1100-6484234/?ftag=CAD-01-10abi2f | title = PS5 Games Can Be Streamed Through PS4 With Remote Play | author = Zheng | first = Jenny | website = [[GameSpot]] | date = November 9, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201109193133/https://www.gamespot.com/articles/ps5-games-can-be-streamed-through-ps4-with-remote-play/1100-6484234/?ftag=CAD-01-10abi2f | archive-date = November 9, 2020 | access-date = November 8, 2020 | url-status = live }}</ref> У красавіку 2021 года Sony выпусціла новае абнаўленне праграмнага забеспячэння, з дапамогай якога карыстальнікі могуць перанесці спампаваную гульню для PS5 на знешні жорсткі дыск USB, каб вызваліць месца.<ref>{{Cite web | lang = en | url = https://www.trustedreviews.com/news/new-ps5-software-update-will-unlock-a-highly-demanded-feature-4131884 | title = New PS5 software update will unlock a highly demanded feature | website = Trusted Reviews | date = 2021-04-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210414202811/https://www.trustedreviews.com/news/new-ps5-software-update-will-unlock-a-highly-demanded-feature-4131884 | archive-date = April 14, 2021 | access-date = 2021-04-14 | url-status = live }}</ref> У чэрвені 2021 года Sony абвясціла аб бэта-праграме сістэмнага праграмнага забеспячэння PlayStation 5, падобнай на праграму Xbox Insider, дзе зарэгістраваныя карыстальнікі могуць атрымліваць раннія выпускі запланаваных абнаўленняў праграмнага забеспячэння кансолі для тэставання перад іх выпускам.<ref>{{Cite web | url = https://www.polygon.com/22538297/ps5-system-software-beta-test-sign-up | title = The PS5 is getting a beta program to test new features | author = Gilliam | first = Ryan | website = [[Polygon (website)|Polygon]] | date = June 17, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210617134236/https://www.polygon.com/22538297/ps5-system-software-beta-test-sign-up | archive-date = June 17, 2021 | access-date = June 17, 2021 | url-status = live }}</ref> Адной з першых асноўных функцый, прапанаваных у гэтай праграме, была падтрымка пашырэння ўнутранай памяці праз порт M.2, дададзеная ў бэта-версію праграмнага забеспячэння ў ліпені 2021 года. У верасні 2021 года Sony выпусціла новае абнаўленне праграмнага забеспячэння, якое прапануе падтрымку новага трэкера трафеяў, настройку Цэнтра кіравання, падтрымку 3D-аўдыё для ўбудаваных дынамікаў тэлевізара, унутранае пашырэнне SSD і некалькі паляпшэнняў UX.<ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2021/9/14/22664808/ps5-playstation-5-update-m2-ssd-sony-software | title = Sony's big PS5 update with M.2 SSD support is available now | author = Warren | first = Tom | website = [[The Verge]] | date = September 14, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210916021404/https://www.theverge.com/2021/9/14/22664808/ps5-playstation-5-update-m2-ssd-sony-software | archive-date = September 16, 2021 | access-date = September 16, 2021 | url-status = live | last2 = Lawler | first2 = Richard }}</ref> Sony прадставіла Game Trials у кастрычніку 2021 года, пачынаючы з абмежаванага выпуску для брытанскіх карыстальнікаў ''Death Stranding: Director’s Cut'' і ''Sackboy: A Big Adventure''. Карыстальнікі маюць доступ да спампоўкі і прайгравання поўнай версіі гульні на працягу фіксаванага перыяду часу праз гэтыя пробныя версіі гульні, пасля чаго яны павінны будуць купіць гульню, каб працягнуць гуляць.<ref>{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2021-10-02-sony-adds-game-trials-feature-to-ps5 | title = Sony adds Game Trials feature to PS5 | author = Yin-Poole | first = Wesley | website = [[Eurogamer]] | date = October 2, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211003002202/https://www.eurogamer.net/articles/2021-10-02-sony-adds-game-trials-feature-to-ps5 | archive-date = October 3, 2021 | access-date = October 3, 2021 | url-status = live }}</ref> == Гульні == {{Асноўны артыкул|List of PlayStation 5 games}} Кожная кансоль PlayStation 5 пастаўляецца з папярэдне ўсталяванай гульнёй ''Astro’s Playroom'', прызначанай для дэманстрацыі кантролера DualSense.<ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/7/17/21328533/playstation-5-astro-playroom-game-dualsense-controller-demo-geoff-keighley | title = PlayStation 5 pack-in Astro's Playroom is a DualSense controller demo | author = Gartenberg | first = Chaim | website = [[The Verge]] | date = July 17, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200717172920/https://www.theverge.com/2020/7/17/21328533/playstation-5-astro-playroom-game-dualsense-controller-demo-geoff-keighley | archive-date = July 17, 2020 | access-date = July 17, 2020 | url-status = live }}</ref> Гульні не заблакіраваны па рэгіёнах, таму ў гульні, набытыя ў адным рэгіёне, можна гуляць на кансолях ва ўсіх рэгіёнах.<ref name="ps5 faq verge"/> Sony абвясціла аб сваіх адначасовых абавязках падтрымкі супольнасці PlayStation 4 і прыняцця PlayStation 5 як важнага тэхналагічнага прагрэсу. У інтэрв’ю ''GamesIndustry.biz'' Раян заявіў: «Мы заўсёды казалі, што верым у пакаленні. Мы лічым, што калі вы робіце ўсе клопаты па стварэнні кансолі наступнага пакалення, яна павінна ўключаць функцыі і перавагі, якіх няма ў папярэдняга пакалення. І што, на наш погляд, людзі павінны ствараць гульні, якія могуць максімальна выкарыстоўваць гэтыя функцыі.»<ref>{{Cite web | url = https://www.gamesindustry.biz/articles/2020-05-29-sonys-jim-ryan-its-time-to-give-fans-something-that-can-only-be-enjoyed-on-playstation-5 | title = Sony to develop PS5 exclusives which will not be playable on PS4 | author = Dring | first = Christopher | website = [[GamesIndustry.biz]] | date = May 29, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200530000429/https://www.gamesindustry.biz/articles/2020-05-29-sonys-jim-ryan-its-time-to-give-fans-something-that-can-only-be-enjoyed-on-playstation-5 | archive-date = May 30, 2020 | access-date = May 29, 2020 | url-status = live }}</ref> Абмяркоўваючы магчымасці кантролера DualSense з Джэфам Кейлі, генеральны менеджэр Эрык Лемпел пацвердзіў, што Sony «хочуць развіваць кожную частку вопыту», але каб гэта адбылося, «мы не можам узяць усіх з сабой з папярэдніх кансоляў [у вопыт наступнага пакалення]. Вам патрэбна новае абсталяванне, вам патрэбныя новыя прылады, каб выпрабаваць тое, чаго хочуць гэтыя распрацоўшчыкі».<ref name="dualsense_handson">{{Cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=1ufqUFQ5GJI | title = PlayStation 5: DualSense Controller Hands-On Livestream | website = [[IGN]] | date = July 17, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201112202431/https://www.youtube.com/watch?v=1ufqUFQ5GJI | archive-date = November 12, 2020 | access-date = October 10, 2020 | url-status = live }}</ref><ref name="gamasutra_jul.17.2020">{{Cite web | url = https://www.gamasutra.com/view/news/366599/We_believe_in_generations_PlayStation_argues_crossgen_games_risk_stifling_innovation.php | title = 'We believe in generations:' PlayStation argues cross-gen games risk stifling innovation | author = McAloon | first = Alissa | website = [[Gamasutra]] | date = July 17, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200717173334/https://gamasutra.com/view/news/366599/We_believe_in_generations_PlayStation_argues_crossgen_games_risk_stifling_innovation.php | archive-date = July 17, 2020 | access-date = July 17, 2020 | url-status = live }}</ref> ''Ratchet &amp;amp; Clank: Rift Apart'' была вылучана як гульня наступнага пакалення, якая тэхнічна немагчымая на старым абсталяванні. Лемпел запэўніў Кейлі, што цікавасць да PlayStation 4 не спыніцца раптоўна.<ref name="dualsense_handson" /> Вызначэнне Sony кансоляў як асобных пакаленняў было шырока інтэрпрэтавана як пераход да эксклюзіўных гульняў для PS5, якія выкарыстоўваюць магчымасці кансолі, замест таго, каб выпускаць гульні розных пакаленняў, якія можна гуляць на абедзвюх кансолях PlayStation. Раян сказаў, што не павінна быць расчаравання, паколькі версіі PS5 выкарыстоўваюць пашыраны набор функцый кансолі, і першапачаткова планавалася, што версіі PS4 можна будзе свабодна абнаўляць. Некалькі асноўных гульняў, такіх як ''Horizon Forbidden West'', распрацоўваюцца як адначасовыя выпускі для PS4 і PS5,<ref>{{Cite news | url = https://www.washingtonpost.com/video-games/2020/09/16/ps5-retail-units/ | title = PlayStation CEO Jim Ryan says more PlayStation 5 units will be available than PS4s in 2013 | first = Gene | last = Park | date = September 17, 2020 | work = [[Washington Post]] | archive-date = 2020-10-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201003211553/https://www.washingtonpost.com/video-games/2020/09/16/ps5-retail-units/ | url-status = live }}</ref> і Sony падтрымлівае любога выдаўца, які хоча прапанаваць палепшаныя версіі гульняў для PS4 без дадатковых выдаткаў.<ref>{{Cite web | url = https://gamingbolt.com/ps4-to-ps5-game-upgrades-up-to-publishers-discretion-report/ | title = PS4 to PS5 Game Upgrades Up to Publisher's Discretion | author = Sinha | first = Ravi | website = GamingBolt | date = June 17, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200618071146/https://gamingbolt.com/ps4-to-ps5-game-upgrades-up-to-publishers-discretion-report | archive-date = June 18, 2020 | access-date = June 17, 2020 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.vg247.com/2020/05/06/ea-ps5-xbox-series-x-free-upgrades/ | title = EA's cross-gen games this year will offer free upgrades to PS5 and Xbox Series X | author = Saed | first = Sherif | website = [[VG247]] | date = May 6, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200509020048/https://www.vg247.com/2020/05/06/ea-ps5-xbox-series-x-free-upgrades/ | archive-date = May 9, 2020 | access-date = May 6, 2020 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.pushsquare.com/news/2020/06/destiny_2_on_ps5_is_a_free_upgrade_runs_at_60_fps_has_cross-play_with_ps4 | title = Destiny 2 on PS5 Is a Free Upgrade, Runs at 60 FPS, Has Cross-Play with PS4 | author = Ramsey | first = Robert | website = Push Square | date = June 9, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200609180951/https://www.pushsquare.com/news/2020/06/destiny_2_on_ps5_is_a_free_upgrade_runs_at_60_fps_has_cross-play_with_ps4 | archive-date = June 9, 2020 | access-date = June 9, 2020 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2020-06-19-cyberpunk-2077-ps4-will-get-day-one-patch-to-work-on-playstation-5 | title = Cyberpunk 2077 PS4 will get a free upgrade for PlayStation 5 | author = Phillips | website = [[Eurogamer]] | date = June 19, 2020 | archive-url = https://archive.today/20200619113904/https://www.eurogamer.net/articles/2020-06-19-cyberpunk-2077-ps4-will-get-day-one-patch-to-work-on-playstation-5 | archive-date = June 19, 2020 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | lang = en | url = https://www.theverge.com/2020/9/4/21422690/witcher-3-next-gen-free-upgrade-console-xbox-ps5-pc-ray-tracing | title = The Witcher 3 is getting a free next-gen upgrade for PS5, Xbox Series X, and PC | author = Vincent | first = James | website = The Verge | date = 2020-09-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201110033634/https://www.theverge.com/2020/9/4/21422690/witcher-3-next-gen-free-upgrade-console-xbox-ps5-pc-ray-tracing | archive-date = November 10, 2020 | access-date = 2020-11-09 | url-status = live }}</ref> Аднак у маі 2021 года Sony абвясціла аб сур’ёзных зрухах у гэтым падыходзе: эксклюзіўныя для PS5 гульні ''Gran Turismo 7'' і ''God of War Ragnarök'' цяпер плануюцца як гульні для PS4, так і для PS5. Гульнявыя журналісты палічылі, што гэта фактар, звязаны з уплывам сусветнага дэфіцыту паўправаднікоў з-за пандэміі COVID-19 на даступнасць PlayStation 5.<ref>{{Cite web | url = https://www.videogameschronicle.com/features/opinion/forget-business-sense-sonys-cross-gen-u-turn-is-disappointing-for-ps5s-potential/ | title = Forget business sense, Sony's cross-gen U-turn is disappointing for PS5's potential | author = Robinson | first = Andy | website = [[Video Games Chronicle]] | date = June 3, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210603132924/https://www.videogameschronicle.com/features/opinion/forget-business-sense-sonys-cross-gen-u-turn-is-disappointing-for-ps5s-potential/ | archive-date = June 3, 2021 | access-date = June 3, 2021 | url-status = live }}</ref> Sony першапачаткова планавала спаганяць плату з карыстальнікаў PS4 за абнаўленне да версіі ''Horizon Forbidden West'' для PS5, калі былі аб’яўлены папярэднія заказы, але пасля адмоўных водгукаў ад спажыўцоў (якія адзначылі, што Sony раней згадвала, што ''Horizon Forbidden West'' будзе мець бясплатнае абнаўленне), заявіла што гэта абнаўленне будзе бясплатным, але ўсе будучыя абнаўленні PS4 да PS5 з іх першых гульняў будуць за грошы, адмяняючы курс ад ранейшых планаў.<ref>{{Cite web | url = https://kotaku.com/sony-will-no-longer-offer-free-next-gen-upgrades-for-it-1847621301 | title = Sony Will No Longer Offer Free Next-Gen Upgrades For Its First-Party Games | author = Zweizen | first = Zack | website = [[Kotaku]] | date = September 5, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210905162628/https://kotaku.com/sony-will-no-longer-offer-free-next-gen-upgrades-for-it-1847621301 | archive-date = September 5, 2021 | access-date = September 5, 2021 | url-status = live }}</ref> ''Eurogamer'' паведаміў, што праграма сертыфікацыі Sony па стане на май 2020 года патрабуе, каб гульні для PS4, прадстаўленыя на сертыфікацыю пасля 13 ліпеня 2020 года, былі першапачаткова сумяшчальныя з PlayStation 5.<ref>{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2020-05-29-new-ps4-games-must-be-playstation-5-compatible-from-july-sony-tells-devs | title = New PS4 games must also run on PlayStation 5 from July, Sony tells devs | author = Phillips | first = Tom | website = [[Eurogamer]] | date = May 29, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200529140233/https://www.eurogamer.net/articles/2020-05-29-new-ps4-games-must-be-playstation-5-compatible-from-july-sony-tells-devs | archive-date = May 29, 2020 | access-date = May 29, 2020 | url-status = live }}</ref> === Зваротная сумяшчальнасць === Па словах Хідэакі Нісіна, старэйшага віцэ-прэзідэнта Sony па планаванні і кіраванні платформай, PS5 распрацавана для зваротнай сумяшчальнасці з больш чым «99 працэнтамі» з больш чым 4000 гульнявой бібліятэкі PS4, у якую можна гуляць з дня запуску.<ref name="psblog_oct.09.2020">{{Cite web | url = https://blog.playstation.com/2020/10/09/ps4-games-on-ps5-your-top-questions-answered/ | title = PS4 games on PS5: Your top questions answered | author = Nishino | first = Hideaki | website = PlayStation Blog | date = October 9, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201111011233/https://blog.playstation.com/2020/10/09/ps4-games-on-ps5-your-top-questions-answered/ | archive-date = November 11, 2020 | access-date = October 9, 2020 }}</ref> Кансоль сумяшчальная з PlayStation VR. З-за высакахуткаснага цвёрдацельнага назапашвальніка PS5 і павялічанай вылічальнай магутнасці многія гульні для PS4 выйграюць ад палепшанага часу загрузкі або хуткасці гульнявога працэсу, «так што яны могуць атрымаць выгаду з больш высокай ці больш стабільнай частаты кадраў і патэнцыйна больш высокай раздзяляльнасці».<ref name="psblog specs">{{Cite web | url = https://blog.us.playstation.com/2020/03/18/unveiling-new-details-of-playstation-5-hardware-technical-specs/ | title = Unveiling New Details of PlayStation 5: Hardware Technical Specs | first = Hideaki | last = Nishino | website = [[PlayStation Blog]] | subtitle = live | date = March 18, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200404061743/https://blog.us.playstation.com/2020/03/18/unveiling-new-details-of-playstation-5-hardware-technical-specs/ | archive-date = April 4, 2020 }}</ref><ref name="eg bc march2020">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2020-03-20-sony-clarifies-overwhelming-majority-of-ps4-games-will-be-backward-compatible-on-ps5 | title = Sony clarifies "overwhelming majority" of PS4 games will be backward compatible on PS5 | author = Wales | first = Matt | website = [[Eurogamer]] | date = March 20, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200406151051/https://www.eurogamer.net/articles/2020-03-20-sony-clarifies-overwhelming-majority-of-ps4-games-will-be-backward-compatible-on-ps5 | archive-date = April 6, 2020 | access-date = April 8, 2020 | url-status = live }}</ref> Гульцы могуць сінхранізаваць свае захаваныя гульнявыя файлы праз воблачнае сховішча або перадаваць іх з дапамогай USB-назапашвальніка, каб прагрэс не быў страчаны.<ref name="psblog_oct.09.2020" /> Зваротная сумяшчальнасць часткова забяспечваецца падабенствам апаратнай архітэктуры, такой як «дадатковая логіка» ў графічным працэсары RDNA 2, якая забяспечвае сумяшчальнасць з графічным працэсарам PS4 на аснове GCN.<ref name="df_april2020"/> Марк Чэрні растлумачыў падчас прэзентацыі ў сакавіку 2020 г. і пазней у інтэрв’ю Digital Foundry, як тактавая частата працэсара патрабуе асаблівай увагі; хаця працэсар Zen 2 мае набор інструкцый для працы з працэсарам Jaguar PS4, іх таймінгі могуць моцна адрознівацца, таму Sony цесна супрацоўнічала з AMD пры распрацоўцы працэсара Zen 2, каб больш дакладна адпавядаць таймінгам Jaguar.<ref name="road_to_ps5">{{Cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=ph8LyNIT9sg | title = The Road to PS5 | website = [[PlayStation]] | subtitle = live | date = March 18, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318155307/https://www.youtube.com/watch?v=ph8LyNIT9sg | archive-date = March 18, 2020 }}</ref> Зваротная сумяшчальнасць PS5 можа выяўляць памылкі з некаторымі гульнямі PS4<ref name="eurogamer_oct.17.2020">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/ps5-backwards-compatibility-ps4-compatible-playstation-6300 | title = PS5 backwards compatibility list: Which PS4 games will be backwards compatible with PS5 | author = Lynn | first = Lottie | website = Eurogamer | date = October 9, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201012170932/https://www.eurogamer.net/articles/ps5-backwards-compatibility-ps4-compatible-playstation-6300 | archive-date = October 12, 2020 | access-date = October 18, 2020 | url-status = live }}</ref> і не ўключае папярэднія пакаленні. Тым не менш, некаторыя старыя гульні для кансолі PlayStation даступныя праз сэрвіс струменевай перадачы гульняў PlayStation Plus, які даступны для PlayStation 5.<ref>{{Cite web | url = https://www.siliconera.com/jim-ryan-ps5-no-backwards-compatibility-with-ps3-and-older-games/ | title = Jim Ryan Confirmed PS5 Won't Have Compatibility With PS3 and Older Games | author = Stenbuck | first = Kite | website = [[Siliconera]] | date = September 17, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200917150047/https://www.siliconera.com/jim-ryan-ps5-no-backwards-compatibility-with-ps3-and-older-games/ | archive-date = September 17, 2020 | access-date = September 17, 2020 | url-status = live }}</ref> Меню «Падзяліцца» PlayStation 4 не можа быць адлюстравана, але меню «Стварыць» PS5 можна выкарыстоўваць для стварэння скрыншотаў або відэа.<ref name="eurogamer_oct.17.2020" /> Усе сумяшчальныя спампаваныя версіі гульняў для PS4 бачныя ў бібліятэцы PS5 і даступныя для спампоўкі. Гульні таксама можна скапіяваць праз [[Цвёрды дыск|жорсткі дыск]] USB або [[Wi-Fi]]. Захаваныя дадзеныя можна скапіяваць такім жа спосабам або праз воблачнае сховішча.<ref>{{Cite news | archive-date = 2021-03-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210321193716/https://www.pocket-lint.com/games/news/playstation/154198-how-ps5-backward-compatibility-works-ps4-games-list-accessories-psvr | url-status = live | title = How PlayStation 5 backward compatibility works: What PS4 games will play on PS5? | author = Rik Henderson | url = https://www.pocket-lint.com/games/news/playstation/154198-how-ps5-backward-compatibility-works-ps4-games-list-accessories-psvr }}</ref> 9 кастрычніка 2020 года Sony апублікавала спіс з дзесяці гульняў для PS4, якія былі вызначаны як несумяшчальныя з PS5; спіс скараціўся пасля таго, як некаторыя распрацоўшчыкі выпусцілі абнаўленні сумяшчальнасці для раней несумяшчальных гульняў.<ref>{{Cite web | url = https://www.engadget.com/ps5-compatible-games-075940566.html | title = The list of PS4 games that don't work on PS5 just got shorter | author = Moon | first = Mariella | website = Engadget | date = October 14, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201018105549/https://www.engadget.com/ps5-compatible-games-075940566.html | archive-date = October 18, 2020 | access-date = October 18, 2020 | url-status = live }}</ref> Па стане на 16 снежня 2021 года афіцыйны сайт PlayStation паказвае шэсць гульняў для PS4, якія застаюцца несумяшчальнымі з PS5: ''Afro Samurai 2 : Revenge of Kuma Volume One'', ''Hitman Go : Definitive Edition'', ''Just Deal With It!'', ''Robinson: The Journey'', ''Shadwen'' і ''We Sing''.<ref>{{Cite web | url = https://www.playstation.com/en-us/support/games/ps5-backward-compatibility-games/ | title = Backward compatibility: PlayStation®4 games playable on PlayStation®5 | website = PlayStation.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20211216194927/https://www.playstation.com/en-us/support/games/ps5-backward-compatibility-games/ | archive-date = December 16, 2021 | access-date = December 16, 2021 | url-status = live }}</ref> == Першыя ўражанні == PlayStation 5 была ў цэлым добра ўспрынятая пры запуску, з вялікай хвалой за палепшаную тактыльную зваротную сувязь і адаптыўныя трыгеры яе кантролера DualSense.<ref name="Trusted Reviews review">{{Cite web | lang = en | url = https://www.trustedreviews.com/reviews/ps5 | title = PS5 Review | website = Trusted Reviews | archive-url = https://web.archive.org/web/20201120214041/https://www.trustedreviews.com/reviews/ps5 | archive-date = November 20, 2020 | access-date = 2020-11-18 | url-status = live }}</ref> ''Astro’s Playroom'', які прадусталяваны на кожнай PS5 і прызначаны для дэманстрацыі функцый кантролера, атрымаў высокую ацэнку ў ''Laptop Mag'', назваўшы яго «падманліва мілым».<ref name="Laptop Mag review">{{Cite web | lang = en | url = https://www.laptopmag.com/reviews/ps5-review-the-future-of-gaming-has-arrived | title = PS5 review: The future of gaming has arrived | author = Smith | first = Sherri L. | website = LaptopMag | date = November 18, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201118203948/https://www.laptopmag.com/reviews/ps5-review-the-future-of-gaming-has-arrived | archive-date = November 18, 2020 | access-date = 2020-11-18 | url-status = live }}</ref> Эксклюзіўная лінейка, у тым ліку ''Spider-Man: Miles Morales'' і ''Demon’s Souls'', атрымала высокую ацэнку, хоць некаторыя рэцэнзенты, такія як ''TechRadar'', сказалі, што трэба было больш гульняў на старце.<ref name="TechRadar review">{{Cite web | lang = en | url = https://www.techradar.com/reviews/ps5 | title = PS5 review | author = Pino | first = Nick | website = TechRadar | archive-url = https://web.archive.org/web/20201118005908/https://www.techradar.com/reviews/ps5 | archive-date = November 18, 2020 | access-date = 2020-11-18 | url-status = live | last2 = November 2020 | first2 = Adam Vjestica 17 }}</ref> Карыстальніцкі інтэрфейс кансолі звычайна хвалілі за тое, што ён хуткі і просты ў навігацыі.<ref name="VG247 review"/> Многія рэцэнзенты палічылі, што дызайн кансолі палярызуе. CNET апісаў чорна-белую схему як «відавочна задуманую як скульптурную размову». Вялікі памер быў раскрытыкаваны ''Tom’s Guide'' як «неэлегантны»,<ref name="Tom's Guide review">{{Cite web | lang = en | url = https://www.tomsguide.com/reviews/ps5 | title = PS5 review: The future of console gaming is here | author = Michael Andronico 12 November 2020 | website = Tom's Guide | archive-url = https://web.archive.org/web/20200904041210/https://www.tomsguide.com/news/ps5-price-pre-order-release-date-controller | archive-date = September 4, 2020 | access-date = 2020-11-18 | url-status = live }}</ref> а іншыя як расчараванне яго інтэграцыі ў хатні забаўляльны цэнтр.<ref name="Pocket-lint review">{{Cite web | lang = en-gb | url = https://www.pocket-lint.com/games/reviews/playstation/154419-ps5-review-playstation-5 | title = Sony PS5 review: A towering success? | author = Pocket-lint | website = Pocket-lint | date = 2020-11-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201120041326/https://www.pocket-lint.com/games/reviews/playstation/154419-ps5-review-playstation-5 | archive-date = November 20, 2020 | access-date = 2020-11-18 | url-status = live }}</ref> Многія таксама прызналі памер для паляпшэння астуджэння і цішыні яго працы.<ref name="VG247 review">{{Cite web | url = https://www.vg247.com/2020/11/06/ps5-reviews-round-u-heres-critics-think-sonys-new-console/ | title = PS5 reviews round-up: Here's what critics think about Sony's new console | author = Nunneley | first = Stephany | website = [[VG247]] | date = November 6, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201106151432/https://www.vg247.com/2020/11/06/ps5-reviews-round-u-heres-critics-think-sonys-new-console/ | archive-date = November 6, 2020 | access-date = November 16, 2020 | url-status = live }}</ref><ref name="Digital Foundry review"/> Адносна невялікі 667&nbsp;ГБ карыснай прасторы SSD падвергліся крытыцы.<ref name="Pocket-lint review" /> Больш тэхнічныя агляды, такія як ''Digital Foundry'', адзначаюць, што такія функцыі, як зменная частата абнаўлення і рэкламуемы рэжым вываду відэа 8K, не прысутнічалі пры запуску. Яны хвалілі трасіроўку прамянёў, хуткасць SSD і магчымасць выводзіць сігнал у 120 Гц.<ref name="Digital Foundry review">{{Cite web | lang = en | url = https://www.eurogamer.net/articles/playstation-5-review-digitalfoundry | title = PlayStation 5 review: welcome to the next generation | author = Leadbetter | first = Richard | website = Eurogamer | date = 2020-11-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201118215438/https://www.eurogamer.net/articles/playstation-5-review-digitalfoundry | archive-date = November 18, 2020 | access-date = 2020-11-18 | url-status = live }}</ref> Yahtzee Croshaw раскрытыкаваў выкарыстанне дынамікаў, усталяваных на кантролеры, як шкоднае для пагружэння ў абмеркаванне пратаколу Каліста з-за разрыву сувязі паміж радыёбалбатнёй, якая трансліруецца праз кантролер, у той час як усе астатнія гукі прайграваюцца ў звычайным рэжыме. === Продажы === PlayStation 5, як і Xbox Series X/S, была ў абмежаванай колькасці адразу пасля запуску<ref>{{Cite web | url = https://nypost.com/2020/11/16/scalpers-selling-new-xbox-playstation-5-for-more-than-1000-amid-shortages/ | title = New Xbox, PlayStation 5 going for more than $1,000 on eBay amid shortage | author = Vega | first = Nicolas | website = [[New York Post]] | date = November 16, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210104194556/https://nypost.com/2020/11/16/scalpers-selling-new-xbox-playstation-5-for-more-than-1000-amid-shortages/ | archive-date = January 4, 2021 | access-date = November 16, 2020 | url-status = live }}</ref> і да 2021 года з-за глабальнага дэфіцыту паўправаднікоў<ref>{{Cite web | lang = en | url = https://www.theverge.com/2021/4/7/22368552/global-chip-shortage-end-tsmc-samsung-ps5-supply-demand-intel | title = When will the global chip shortage end so you can finally buy a PS5? | author = Gartenberg | first = Chaim | website = The Verge | date = 7 April 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210407151531/https://www.theverge.com/2021/4/7/22368552/global-chip-shortage-end-tsmc-samsung-ps5-supply-demand-intel | archive-date = April 7, 2021 | access-date = 7 April 2021 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite news | archive-date = 2021-11-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211127023116/https://www.theverge.com/2021/11/11/22775829/sony-ps5-supply-chip-shortage-forecast-cut | url-status = live | url = https://www.theverge.com/2021/11/11/22775829/sony-ps5-supply-chip-shortage-forecast-cut | title = Sony reportedly making even fewer PS5s due to component shortage | author = Sam Byford }}</ref> у спалучэнні з павелічэннем попыту на гульнявыя кансолі з-за [[пандэмія COVID-19]].<ref>{{Cite news | archive-date = 2021-11-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211123212030/https://www.popsci.com/technology/global-chip-shortage/ | url-status = live | url = https://www.popsci.com/technology/global-chip-shortage/ | title = Understanding the global chip shortage, a big crisis involving tiny components | author = Shira Feder }}</ref> Sony чакае, што пастаўкі застануцца абмежаванымі як мінімум да 2022 года.<ref name="BloombergTightSupply">{{Cite news | archive-date = 2021-05-12 | archive-url = https://archive.today/20210512011421/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-10/sony-warns-tight-playstation-5-supply-to-extend-into-next-year | url-status = live | url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-10/sony-warns-tight-playstation-5-supply-to-extend-into-next-year | title = Sony Warns Tight PlayStation 5 Supply to Extend Into Next Year | author = Takashi Mochizuki }}</ref> Дэфіцытам скарысталіся перакупшчыкі, спрабуючы прадаць кансоль за тысячы долараў.<ref>{{Cite web | url = https://www.videogameschronicle.com/news/ps5-and-xbox-series-x-scalpers-are-currently-seeking-upwards-of-5000-on-ebay/ | title = PS5 and Xbox Series X scalpers are currently seeking upwards of $5,000 on eBay | author = Ivan | first = Tom | website = [[Video Games Chronicle]] | date = November 12, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201117030454/https://www.videogameschronicle.com/news/ps5-and-xbox-series-x-scalpers-are-currently-seeking-upwards-of-5000-on-ebay/ | archive-date = November 17, 2020 | access-date = November 16, 2020 | url-status = live }}</ref> У лістападзе 2021 года Sony пашырыла сваю праграму PlayStation Direct, каб прадаваць кансолі спажыўцам у Еўропе непасрэдна ў абыход перакупшчыкаў.<ref>{{Cite web | url = https://www.videogameschronicle.com/news/sony-confirms-it-will-sell-playstation-5-direct-to-consumers-in-europe/ | title = Sony confirms it will sell PlayStation 5 direct to consumers in Europe | author = Ivan | first = Tom | website = [[Video Games Chronicle]] | date = May 27, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210527002959/https://www.videogameschronicle.com/news/sony-confirms-it-will-sell-playstation-5-direct-to-consumers-in-europe/ | archive-date = May 27, 2021 | access-date = May 27, 2021 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.ign.com/articles/playstation-direct-store-expands-to-europe-uk-coming-soon-ps5-stock | title = PlayStation Direct Store Expands to Europe, Aiming to Make It Easier to Get a PS5 | author = Anderson | first = Robert | website = [[IGN]] | date = November 8, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211108152538/https://www.ign.com/articles/playstation-direct-store-expands-to-europe-uk-coming-soon-ps5-stock | archive-date = November 8, 2021 | access-date = November 8, 2021 | url-status = live }}</ref> Праз два тыдні пасля запуску Sony абвясціла аб найбуйнейшым запуску ў гісторыі PlayStation, перасягнуўшы ч2.1 мільёнаў адзінак PS4 за першыя два тыдні 2013 года.<ref>{{Cite news | url = https://www.gamesindustry.biz/articles/2020-11-25-ps5-is-biggest-console-launch-in-history | title = PS5 is biggest console launch in history | last = Batchelor | website = [[GamesIndustry.biz]] | archive-date = 2020-11-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201125135755/https://www.gamesindustry.biz/articles/2020-11-25-ps5-is-biggest-console-launch-in-history | url-status = live }}</ref> На працягу першага тыдня выпуску сістэмы ў Японіі было прададзена 103 901 стандартных кансоляў і 14 181 Digital Editions на агульным складзе 118 082, што зрабіла яе самай прадавайнай кансоллю ў краіне за гэты тыдзень.<ref name="Gematsu Japanese launch sales">{{Cite web | url = https://www.gematsu.com/2020/11/famitsu-sales-11-9-20-11-15-20 | title = Famitsu Sales: 11/9/20 – 11/15/20 | author = Romano | first = Sal | date = November 19, 2020 | publisher = Gematsu | archive-url = https://web.archive.org/web/20210306012143/https://www.gematsu.com/2020/11/famitsu-sales-11-9-20-11-15-20 | archive-date = March 6, 2021 | access-date = November 19, 2020 | url-status = live }}</ref> Да верасня 2021 года Sony паведаміла пра больш чым мільён продажаў PS5 у Японіі. Для параўнання, яго папярэднік не дасягнуў мільёна прададзеных кансоляў да поўнага года пасля выпуску.<ref>{{Cite web | url = https://www.gematsu.com/2021/09/ps5-sales-top-one-million-in-japan | title = PS5 sales top one million in Japan | date = September 9, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210909023801/https://www.gematsu.com/2021/09/ps5-sales-top-one-million-in-japan | archive-date = September 9, 2021 | access-date = 9 September 2021 | url-status = live }}</ref> У Вялікабрытаніі PlayStation 5 стала самай прадаванай прыстаўкай для відэагульняў у лістападзе.<ref>{{Cite web | url = https://www.gamesindustry.biz/articles/2020-12-02-ps5-comes-out-top-in-massive-month-for-console-sales-uk-monthly-charts | title = GI.biz: PS5 comes out top in massive month for console sales | date = December 2, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201202140108/https://www.gamesindustry.biz/articles/2020-12-02-ps5-comes-out-top-in-massive-month-for-console-sales-uk-monthly-charts | archive-date = December 2, 2020 | access-date = 2 December 2020 | url-status = live }}</ref> У Іспаніі за першы тыдзень выпуску PS5 было прададзена больш за 43 000 адзінак.<ref>{{Cite web | url = https://gamerant.com/ps5-successful-launch-spain-2020/ | title = PS5 is Most Successful PlayStation Launch in Spain | date = November 29, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201130085644/https://gamerant.com/ps5-successful-launch-spain-2020/ | archive-date = November 30, 2020 | access-date = 4 December 2020 | url-status = live }}</ref> Sony паведаміла, што агульны аб’ём паставак PS5 за фінансавы квартал, які скончыўся 31 снежня 2020 г., склаў 4,5&nbsp;мільёнаў адзінак, што было аналагічным паказчыкам паставак PS4.<ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2021/2/3/22263821/sony-earnings-q3-2020-ps5-launch-sales | title = Sony sold 4.5 million PlayStation 5 consoles last year | author = Byford | first = Sam | website = [[The Verge]] | date = February 3, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210203065958/https://www.theverge.com/2021/2/3/22263821/sony-earnings-q3-2020-ps5-launch-sales | archive-date = February 3, 2021 | access-date = February 3, 2021 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.ign.com/articles/ps5-shipped-45-million-units-in-2020-matches-ps4s-launch | title = PS5 Shipped 4.5 Million Units in 2020, Matches PS4's Launch | author = Bankhurst | first = Adam | website = [[IGN]] | date = February 2, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210227044043/https://www.ign.com/articles/ps5-shipped-45-million-units-in-2020-matches-ps4s-launch | archive-date = February 27, 2021 | access-date = February 2, 2021 | url-status = live }}</ref> Агульныя пастаўкі PlayStation 5 дасягнулі 7,8&nbsp;мільёнаў да 31 сакавіка 2021 года, перавысіўшы 7,6&nbsp;мільёнаў адзінак, якія PlayStation 4 дасягнула ў першыя два кварталы выпуску.<ref>{{Cite web | url = https://www.videogameschronicle.com/news/sony-reports-7-8m-ps5-sales-in-playstations-best-year-ever/ | title = Sony reports 7.8m PS5s shipped in 'PlayStation's best year ever' | author = Robinson | first = Andy | website = [[Video Games Chronicle]] | date = April 28, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210516072232/https://www.videogameschronicle.com/news/sony-reports-7-8m-ps5-sales-in-playstations-best-year-ever/ | archive-date = May 16, 2021 | access-date = April 28, 2021 | url-status = live }}</ref> Sony паведаміла, што па стане на 18 ліпеня 2021 года было прададзена 10 мільёнаў адзінак PS5, што зрабіла PlayStation 5 самай хутка прадаванай кансоллю на сённяшні дзень.<ref name="gibiz 10m">{{Cite web | url = https://www.gamesindustry.biz/articles/2021-07-28-ps5-is-the-fastest-selling-playstation-as-it-hits-10-million-sales-milestone | title = PS5 is the fastest-selling PlayStation as it hits 10m sales milestone | author = Dring | first = Christopher | website = [[GamesIndustry.biz]] | date = July 28, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210728155916/https://www.gamesindustry.biz/articles/2021-07-28-ps5-is-the-fastest-selling-playstation-as-it-hits-10-million-sales-milestone | archive-date = July 28, 2021 | access-date = July 28, 2021 | url-status = live }}</ref><ref name="sony 10m">{{Cite press release | url = https://www.sie.com/en/corporate/release/2021/210728.html | title = PLAYSTATION®5 SURPASSES 10 MILLION UNITS SOLD, REMAINS THE FASTEST SELLING CONSOLE IN SONY INTERACTIVE ENTERTAINMENT HISTORY | date = July 27, 2021 | archive-date = 2021-07-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210728144143/https://www.sie.com/en/corporate/release/2021/210728.html | url-status = live }}</ref> Пазней кампанія пацвердзіла, што да 30 чэрвеня 2021 года яна паставіла 10,1 мільёна кансоляў, што сведчыць аб тым, што амаль кожная пастаўленая кансоль была прададзена, як толькі яна выйшла на рынак.<ref name="gamespot fy21q2">{{Cite web | url = https://www.gamespot.com/articles/sony-announces-ps5-sales-numbers-says-putting-mlb-on-xbox-was-a-good-move/1100-6494758/ | title = Sony Announces PS5 Sales Numbers, Says Putting MLB On Xbox Was A Good Move | author = Makuch | first = Eddie | website = [[GameSpot]] | date = August 4, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210804125157/https://www.gamespot.com/articles/sony-announces-ps5-sales-numbers-says-putting-mlb-on-xbox-was-a-good-move/1100-6494758/ | archive-date = August 4, 2021 | access-date = August 4, 2021 | url-status = live }}</ref> Па стане на 30 верасня 2021 года пастаўкі кансоляў перавысілі 13,4 мільёна.<ref>{{Cite web | url = https://www.gamesindustry.biz/articles/2021-10-28-sony-q2-fy2021 | title = Sony's quarterly game revenues rise to $10.8bn as PS5 sales pass 13m | author = Dealessandri | first = Marie | website = [[GamesIndustry.biz]] | date = October 28, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211028115323/https://www.gamesindustry.biz/articles/2021-10-28-sony-q2-fy2021 | archive-date = October 28, 2021 | access-date = October 28, 2021 | url-status = live }}</ref> У жніўні кампанія чакала, што ў яе будзе дастаткова апаратнага забеспячэння, каб паставіць больш за 22 мільёны адзінак PS5 да канца 2021 [[Фінансавы год|фінансавага года]] ў сакавіку 2022 года,<ref>{{Cite web | url = https://www.ign.com/articles/ps5-playstation-5-shortages-semiconductors-22-million-units | title = Sony Says It Can Now Reach Goal of 22 Million PS5 Sales Without Shortages | author = Skrebels | first = Joe | website = [[IGN]] | date = August 4, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210804142131/https://www.ign.com/articles/ps5-playstation-5-shortages-semiconductors-22-million-units | archive-date = August 4, 2021 | access-date = August 4, 2021 | url-status = live }}</ref>,але ў лістападзе гэта было перагледжана да 15 мільёнаў адзінак. Нягледзячы на гэта, прагназавалася, што продажы ў 2022 фінансавым годзе павялічацца да 22,6 мільёна адзінак.<ref name="theverge">{{Cite news | archive-date = 2021-11-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211127023116/https://www.theverge.com/2021/11/11/22775829/sony-ps5-supply-chip-shortage-forecast-cut | url-status = live | url = https://www.theverge.com/2021/11/11/22775829/sony-ps5-supply-chip-shortage-forecast-cut | title = Sony reportedly making even fewer PS5s due to component shortage | author = Sam Byford }}</ref> У студзені 2022 года ''Bloomberg News'' паведаміла, што Sony працягвала вырабляць PlayStation 4, а не спыняла яе выпуск у канцы 2021 года, каб дапамагчы паменшыць дэфіцыт PlayStation 5, пакуль дэфіцыт чыпаў працягваўся.<ref>{{Cite web | url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-12/sony-tackles-playstation-5-shortage-by-making-more-ps4-consoles | title = Sony Is Dealing With PlayStation 5 Shortage by Making More PS4s | author = Mochizuki | first = Takashi | website = [[Bloomberg News]] | date = January 12, 2022 | archive-url = https://archive.today/20220113051014/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-12/sony-tackles-playstation-5-shortage-by-making-more-ps4-consoles?sref=Yg3sQEZ2 | archive-date = January 13, 2022 | access-date = January 13, 2022 | url-status = live | last2 = Wu | first2 = Debby }}</ref> Продажы PlayStation 5 дасягнулі 20 мільёнаў адзінак да 31 мая 2022 года.<ref name="gibiz 20m">{{Cite web | url = https://www.gamesindustry.biz/articles/2022-06-03-playstation-5-sales-reach-20-million-worldwide | title = PlayStation 5 sales reach 20 million worldwide | author = Dring | first = Christopher | website = [[Gamesindustry.biz]] | date = June 3, 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220716161921/https://www.gamesindustry.biz/articles/2022-06-03-playstation-5-sales-reach-20-million-worldwide | archive-date = July 16, 2022 | access-date = June 3, 2022 | url-status = live }}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.playstation.com/ps5}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{PlayStation}} [[Катэгорыя:Sony]] [[Катэгорыя:PlayStation]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Гульнявыя прыстаўкі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2020 годзе]] rlpf4pmod0honh787egnqojmcr9wpmg Магістраль М15 0 750207 5134855 5019657 2026-05-02T07:32:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134855 wikitext text/x-wiki {{Аўтадарога | нумар = {{Дарога Беларусі|М|15}} | назва = Магілёўская кальцавая аўтамабільная дарога | назва2 = | выява = | подпіс = | краіна = [[Беларусь]] | рэгіён = | частка = | статут = | уладальнік = | кіраванне = | даўжыня = 58,2 | пачатак = | праз = | канец = | пакрыццё = цэмента[[бетон]] | дата = 30 чэрвеня 2023<ref>[https://news.sb.by/articles/koltsevaya-avtomobilnaya-doroga-vokrug-mogileva-ofitsialno-vvedena-v-ekspluatatsiyu.html Кольцевая автомобильная дорога вокруг Могилева официально введена в эксплуатацию]</ref> | вікісклад = | тэкст для спасылкі = }} '''Магілёўская кальцава́я аўтамабі́льная даро́га''' (магістраль '''М15''') — кальцавая аўтамабільная дарога вакол [[Магілёў|Магілёва]]. Агульная працягласць аўтамабільнай дарогі складае 58,2 км<ref>[https://beldor.centr.by/2023/08/m15-mogilev-ring/ На карте автомобильных дорог Республики Беларусь появится новая автомобильная дорога]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Кальцавая аўтамабільная дарога|Кальцавыя аўтамабільныя дарогі]] {{Дарогі Беларусі}} [[Катэгорыя:Аўтамагістралі]] [[Катэгорыя:Дарогі Беларусі|М15]] [[Катэгорыя:Кальцавыя аўтамабільныя дарогі]] eknqqjq05e09l6ihbqfxzphg15egibr Максім Іванавіч Лютыч 0 750815 5134914 5080426 2026-05-02T11:48:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134914 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лютыч}} {{Баскетбаліст}} '''Максім Іванавіч Лютыч''' (нар. {{ДН|1|4|1997}}, [[Бяроза (горад)|Бяроза]], [[Брэсцкая вобласць]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Цяжкі форвард / цэнтравы. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа]]<ref>[https://vestitambov.ru/new/bk-tambov-podpisal-bronzovogo-prizjora-evropejskih-igr-maksima-ljutycha/?utm_source=yandex.by&utm_medium=organic&utm_campaign=yandex.by&utm_referrer=yandex.by БК «Тамбов» подписал бронзового призёра Европейских игр Максима Лютыча]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Пачынаў займацца баскетболам у Бярозе. Першы трэнер — Валерый Віктаравіч Трухан. Навучаўся ў Мінску ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|РДВАР]] пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Леанідавіч Папкоў|Аляксандра Леанідавіча Папкова]] і ў [[Баскетбольны клуб Мешчаракова|БКМ]] пад кіраўніцтвам Сяргея Сяргеевіча Варыводава. У 2015—2020 гадах быў у сістэме мінскіх «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокаў]]», выступаў за [[Цмокі-Мінск-2|моладзевую]], рэзервовую і асноўную каманду. У ліпені 2020 года пакінуў «Цмокаў» і перашоў у яраслаўскі «Буравеснік», але правёў там толькі 6 афіцыйных матчаў. У тым жа годзе далучыўся да клуба «[[Гродна-93]]»<ref>[https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:anO-9CoUpHcJ:https://grodno93.by/novosti/maksim-lyutych-novyj-igrok-grodno-93/&hl=be&gl=pl Максим Лютыч — новый игрок «Гродно-93»]</ref>. У кастрычніку 2023 года перайшоў у магілёўскі «[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]»<ref>[http://bcborisfen.by/?p=8536 ДОБРО ПОЖАЛОВАТЬ! ВСТРЕЧАЙТЕ! Новичок рыцарей – тяжёлый форвард Максим ЛЮТЫЧ!]</ref>. У жніўні 2024 года вярнуўся ў [[Мінск (баскетбольны клуб)|БК «Мінск»]]<ref>[https://minskbasket.by/ru/news/news-base/s-vozvrasheniem-maksim-1 С возвращением, Максим!]</ref>. Прызнаны лепшым цэнтравым Кубка Беларусі-2024<ref>[https://belarus.basketball/novosti/kubok/8208-grodno-93-obladatel-xxviii-betera-kubka-respubliki-belarus ГРОДНО-93 – ОБЛАДАТЕЛЬ XXVIII BETERA-КУБКА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ]</ref>. У снежні 2024 года перайшоў у расійскі клуб «Металург» (Магнітагорск)<ref>[https://magnitka-sport.ru/blog/basketball/44434-bk-metallurg-podpisal-kontrakt-s-novim-igrokom БК "Металлург" подписал контракт с новым игроком]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2013), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (2015), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2016—2017) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (2019—2020) зборную Беларусі. У складзе студэнцкай зборнай Беларусі стаў сярэбраным прызёрам Міжнароднага студэнцкага баскетбольнага кубка-2018<ref>[https://web.archive.org/web/20220204105517/https://www.pressball.by/articles/basketball/others/101647 Новости. Резервные “Цмокi” надели форму сборной]</ref>, у складзе мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе 3х3 — бронзавым прызёрам [[Еўрапейскія гульні 2019|Еўрапейскіх гульняў-2019]] у Мінску<ref>{{Cite web |url=https://www.sportedu.by/student-bgufk-maksim-ljutych-v-sostave-komandy-po-basketbolu-3h3-zavoeval-bronzu-ii-evropejskih-igr/ |title=Студент БГУФК Максим Лютыч в составе команды по баскетболу 3х3 завоевал бронзу II Европейских игр |access-date=16 кастрычніка 2023 |archive-date=5 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905051410/http://www.sportedu.by/student-bgufk-maksim-ljutych-v-sostave-komandy-po-basketbolu-3h3-zavoeval-bronzu-ii-evropejskih-igr/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/4907-evropejskie-igry-v-minsporta-sostoyalos-chestvovanie-igrokov-i-trenerov-sbornykh-belarusi-po-basketbolu-3kh3 ЕВРОПЕЙСКИЕ ИГРЫ. В МИНСПОРТА СОСТОЯЛОСЬ ЧЕСТВОВАНИЕ ИГРОКОВ И ТРЕНЕРОВ СБОРНЫХ БЕЛАРУСИ ПО БАСКЕТБОЛУ 3Х3]</ref>. У складзе мужчынскай зборнай Беларусі па фіджытал-баскетболе стаў сярэбраным прызёрам Гульняў БРІКС-2024 у Казані<ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/8058-igry-briks-sbornaya-belarusi-vitse-chempion-mezhdunarodnykh-sorevnovanij ИГРЫ БРИКС. СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ – ВИЦЕ-ЧЕМПИОН МЕЖДУНАРОДНЫХ СОРЕВНОВАНИЙ]</ref>. == Кар’ера == * 2012—2013 — БКМ (Мінск) * 2013—2014 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|БКМ-РДВАР (Мінск)]] * 2014—2015 — Рубон-2 (Віцебск) * 2014—2015 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (Віцебск)]] * 2015—2017 — [[Цмокі-Мінск-2]] * 2017—2020 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2017—2020 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2020 — Буравеснік (Яраслаўль, Расія) * 2020—2022 — [[Гродна-93]] * 2022—2023 — Тамбоў (Расія) * 2023—2024 — [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] * 2024 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] * з 2024 — Металург (Магнітагорск, Расія) == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2023|2023]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак|Міжнароднага студэнцкага баскетбольнага кубка]] (1): [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак 2018|2018]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/153201 Профіль на сайце РФБ] * [https://basketball.eurobasket.com/player/Maksim-Liutych/321940 Профіль на сайце eurobasket.com] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-18 на чэмпіянаце Еўропы 2015}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2016}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2017}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Лютыч Максім}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Тамбова» (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-18]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] 7jgtvj22giizj7h6du6jk6jsxi1kkz6 Партал:Навука/Новыя артыкулы 100 753022 5134682 5133380 2026-05-01T15:51:28Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5134682 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Вераніка Карвялене|2026-05-01T12:59:18Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Вінцэнт Лютаслаўскі|2026-05-01T12:52:46Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Юзаф Абрэмбскі (этнолаг)|2026-04-30T17:53:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ганна Энгелькінг|2026-04-30T16:55:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мінскі краёвы гістарычны музей|2026-04-28T10:42:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Хрысанфавіч Каладзееў|2026-04-28T08:50:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мсціслаўскі раённы краязнаўчы музей|2026-04-27T21:03:34Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Юр’евіч Монзуль|2026-04-26T16:45:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Андрэй Ляховіч|2026-04-26T09:42:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Куліковіч|2026-04-25T07:19:34Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Міхал Длускі|2026-04-24T22:49:09Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Станіслаў Пігань|2026-04-23T07:53:59Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Аліса Вячаславаўна Ложкіна|2026-04-22T08:13:41Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Марыя Мікалаеўна Віннікава|2026-04-22T06:23:55Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Вольф Москавіч|2026-04-20T14:08:45Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Працоўня беларускай філалогіі Польскай акадэміі навук|2026-04-20T07:10:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> pws7ptckjhiyyytuyp4hmpr6w3x7xqp Партал:Беларусь/Новыя артыкулы 100 753287 5134680 5134067 2026-05-01T15:50:43Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5134680 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі|2026-05-01T13:38:51Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Барысаў камень (Друя)|2026-05-01T12:31:51Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|2026-04-30T20:33:20Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Юзаф Абрэмбскі (прэлат)|2026-04-30T17:31:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ганна Энгелькінг|2026-04-30T16:55:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Алімпіі Гродна»|2026-04-30T09:05:44Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 ЖБК «Мінск»|2026-04-30T08:59:20Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гарызонта» Мінск|2026-04-30T08:47:29Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гарызонт-2-РЦАП»|2026-04-30T08:42:54Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Стан Круль|2026-04-30T07:32:51Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Юндзіл|2026-04-29T15:18:21Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Веснік Быхаўшчыны|2026-04-28T18:44:57Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Іркуцкі завулак (Мінск)|2026-04-28T14:25:08Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Іркуцкая вуліца (Мінск)|2026-04-28T13:56:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Мінскі краёвы гістарычны музей|2026-04-28T10:42:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Хрысанфавіч Каладзееў|2026-04-28T08:50:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 1qnz2ai8buxwqq14h7gb9p19kmo2ox7 Майстры старажытнай мудрасці 0 755024 5134894 4945068 2026-05-02T10:37:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134894 wikitext text/x-wiki '''Майстры старажытнай мудрасці''' — паводле [[Тэасофія|тэасофскага вучэння]], прасветленыя індывіды, якія дасягнулі звышчалавечай стадыі развіцця, але выбралі заставацца ва ўвасабленні, каб дапамагчы іншым шукальнікам ісціны.<ref name="Masters">{{cite book |last= Melton |first= J. Gordon |title= Encyclopedia of Occultism and Parapsychology |language= en |trans-title= Энцыклапедыя акультызму і парапсіхалогіі |publisher= Gale Group, Inc |pages= 986 |chapter= Masters [Майстры] |url= https://annas-archive.org/md5/ad2e4e6771fc34639f1db83cd9e3e2af |isbn= 0-8103-8570-8 |url-status= dead }}</ref> Часам тэасофы называюць іх таксама Адэптамі, Махатмамі або проста Майстрамі. Першымі, хто выкарыстоўваў гэты тэрмін, былі тэасофы {{iw|Алена Пятроўна Блавацкая|Алена Блавацкая|ru|Блаватская,_Елена_Петровна}}, {{iw|Генры Олькат||ru|Олкотт,_Генри_Стил}}, {{iw|Альфрэд Сінэт||ru|Синнетт,_Альфред_Перси}}. Яны сцвярджалі, што на працягу свайго жыцця сустракалі некаторых з Майстроў.<ref name="Masters" /><ref>{{cite book |last=Greer |first= John Michael |date=2003 |title= The new encyclopedia of the occult | language = en|trans-title=Новая энцыклапедыя акультнага|publisher= Llewellyn Worldwide |pages=378 |chapter= Masters [Майстры]|url= https://archive.org/details/newencyclopediao0000gree/mode/2up |isbn=1567183360 }}</ref> Блавацкая папулярызавала на Захадзе канцэпцыю Майстроў. Напачатку ўсе звесткі пра іх зыходзілі асабіста ад Блавацкай. Але праз некалькі гадоў брытанскія тэасофы Сінэт і {{iw|Алан Х’юм||ru|Юм,_Аллан_Октавиан}} прынялі ўдзел у перапісцы з двума з Адэптаў — [[Кут Хумі|Кутхумі]] і [[Эль Морыа|Морыям]]. Перапіска адбывалася ў 1880—1885 гадах, і такім чынам заяўленае існаванне Махатмаў стала публічным. Арыгіналы лістоў цяпер захоўваюцца ў [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэцы]] ў Лондане і апублікаваны асобнай кнігай як «{{iw|Лісты Махатмаў|Лісты Махатмаў|ru|Письма_махатм_А._П._Синнетту}}».<ref name="Masters" /><ref>{{cite book |last= Melton |first= J. Gordon |title= Encyclopedia of Occultism and Parapsychology |language= en |trans-title= Энцыклапедыя акультызму i парапсiхалогii |publisher= Gale Group, Inc |pages= 968 |chapter= Mahatma Letters [Лiсты Махатмаў] |url= https://annas-archive.org/md5/ad2e4e6771fc34639f1db83cd9e3e2af |isbn= 0-8103-8570-8 |url-status= dead }}</ref> Паняцце пра Майстроў старажытнай мудрасці ёсць складнікам больш шырокай канцэпцыі пад назваю «{{iw|Вялікае Белае Брацтва||ru|Великое_белое_братство_(оккультизм)}}». Вялікае Белае Брацтва ўключае ў сябе не толькі ўвасобленых прасветленых індывідаў (Майстроў), але і тых, хто дасягнуў узнясення, то-бок вызвалення ад неабходнасці пераўвасабляцца, і цяпер перабывае на вышэйшых планах быцця (Узнесеныя Валадары).<ref>{{Cite web|title=Белое Братство — Энциклопедия Агни Йоги|url=http://agniyoga.roerich.info/index.php?title=Белое_Братство| language = ru | trans-title =Белае Братэрства - Энцыклапедыя Агні-ёгі |website=agniyoga.roerich.info|archive-date=2021-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112232907/http://agniyoga.roerich.info/index.php?title=Белое_Братство}}</ref><ref>{{cite book |last= Ervast |first= Pekka |date= 1905 |title= Salatieteilijan_sanakirja |publisher= Teosofinen Kirjakauppa ja Kustannusliike | language = fi |trans-title=Слоўнiк тэасофа|pages= 55 |url=http://media.pekkaervast.net/books_files/Salatieteilijan_sanakirja.pdf |archive-date= 2022-02-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220223235333/http://media.pekkaervast.net/books_files/Salatieteilijan_sanakirja.pdf }}</ref> {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-12-26}} [[Катэгорыя:Тэасофія]] [[Катэгорыя:Рэлігійная касмалогія]] 7wzvvozf1r1skphlnytuyuk0urmerdx Справа «Белтрактарацэнтра» 0 756904 5134627 4694138 2026-05-01T13:53:46Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5134627 wikitext text/x-wiki '''Справа «Белтрактарацэнтра»''' — сфабрыкаваная [[ДПУ БССР]] справа «контррэвалюцыйнай паўстанцкай і дыверсійна-шпіёнскай арганізацыі» ў сістэме [[Наркамзем БССР|Наркамзема БССР]] і [[Белтрактарацэнтр]]а<ref name=":0">[https://lib-krugloe.mogilev.by/memorybook/6.html СТАЛІНСКІЯ РЭПРЭСІІ НА КРУГЛЯНШЧЫНЕ]{{Недаступная спасылка}}</ref>, частка [[Сталін|сталінскіх]] [[рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій у БССР]]. Стала адной са спраў 1931—1932 гадоў супраць працаўнікоў сельскай гаспадаркі, а таксама ўстаноў, якія займаліся распрацоўкай яе розных пытанняў, разам са справамі «[[Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі|Беларускага філіяла Працоўнай сялянскай партыі]]» і [[Справа ветэрынарных урачоў|«Ветэрынарных урачоў»]]<ref name=":1">[[Ігар Кузняцоў]]. [https://www.kas.de/c/document_library/get_file?uuid=b68734c3-5da2-fa57-cf32-c1af6baf35f4&groupId=252038 Бальшавiцкiя рэпрэсіі супраць беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху ў 1920—1930 г.]</ref>. Была самай масавай з гэтых спраў, па ёй пад рэпрэсіі трапілі 546 чалавек<ref name=":1" />. З абвінаваўчага заключэння па гэтай справе ад 8 мая 1933 г. вынікала, што контррэвалюцыйная арганізацыя на Беларусі пачала афармляцца ў снежні 1931 г. і ставіла сваёй канчатковай мэтай звяржэнне [[Савецкая ўлада|савецкай улады]] і ўстанаўленне [[Буржуазная дэмакратыя|буржуазна-дэмакратычнай]] рэспублікі з ліквідацыяй сацыялістычных элементаў у [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] і [[Прамысловасць|прамысловасці]], аднаўленнем [[Прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю і сродкі вытворчасці і перадачай былых [[Маёнтак|маёнткаў]], фабрык і заводаў былым іх гаспадарам<ref name=":0" />. Па сутнасці знішчаліся тыя нешматлікія кваліфікаваныя кадры, якія працавалі ў цэнтральных кіроўных органах сельскай гаспадаркі і на месцах, бо адначасова ішло выкрыццё «ворагаў народа» па раёнах<ref name=":1" />. У ліпені 1958 г. фігуранты справы былі рэабілітаваны. З вызначэння ваеннага трыбунала [[Беларуская ваенная акруга|БВА]] ад 18.7.1958 г. відаць, што большасць з прыцягнутых па гэтай справе (383 чалавекі) вінаватымі сябе ў прыналежнасці да контррэвалюцыйнай арганізацыі не прызналі<ref name=":0" />. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР]] [[Катэгорыя:Судовыя працэсы перыяду сталінскіх рэпрэсій]] [[Катэгорыя:Крымінальныя справы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка Беларусі]] qywvdneefrx23gstalthz3nmybvg9ma Тым Ален 0 762889 5134848 4708432 2026-05-02T07:06:13Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Цім Ален]] у [[Тым Ален]] 4708432 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ален}} {{Кінематаграфіст}} '''Цімаці Алан Дзік''' ({{lang-en|Timothy Alan Dick}}; {{ВД-Прэамбула}}), больш вядомы як '''Цім Ален''' ({{lang-en|Tim Allen}}) — амерыканскі {{акцёр|тэлебачання ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і комік. Лаўрэат прэміі «[[Залаты глобус]]». Найбольш вядомы дзякуючы ролям у сіткоме «Вялікі рамонт», серыі фільмаў «Санта-Клаус», а таксама агучванню База Лайтэра ў серыі дыснэеўскіх мультфільмаў «[[Гісторыя цацак (серыя фільмаў)|Гісторыя цацак]]». == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УмФільме|1995|[[Гісторыя цацак]]|Toy Story|{{comment|Баз Лайтэр|агучка}}}} {{УмФільме|1999|[[Гісторыя цацак 2]]|Toy Story 2|{{comment|Баз Лайтэр|агучка}}}} {{УмФільме|2010|[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]]|Toy Story 3|{{comment|Баз Лайтэр|агучка}}}} {{УмФільме|2019|[[Гісторыя цацак 4]]|Toy Story 4|{{comment|Баз Лайтэр|агучка}}}} {{УФільмеНіз}} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * {{IMDb name|0000741}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшаму кінаакцёру}} {{DEFAULTSORT:Ален Цім}} nmn4cw42uwhue1fmpionxahggfb81ac 5134850 5134848 2026-05-02T07:07:47Z M.L.Bot 261 5134850 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ален}} {{Кінематаграфіст}} '''Тымаці Алан Дзік''' ({{lang-en|Timothy Alan Dick}}; {{ВД-Прэамбула}}), больш вядомы як '''Тым Ален''' ({{lang-en|Tim Allen}}) — амерыканскі {{акцёр|тэлебачання ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і комік. Лаўрэат прэміі «[[Залаты глобус]]». Найбольш вядомы дзякуючы ролям у сіткоме «Вялікі рамонт», серыі фільмаў «Санта-Клаус», а таксама агучванню База Лайтэра ў серыі дыснэеўскіх мультфільмаў «[[Гісторыя цацак (серыя фільмаў)|Гісторыя цацак]]». == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УмФільме|1995|[[Гісторыя цацак]]|Toy Story|{{comment|Баз Лайтэр|агучка}}}} {{УмФільме|1999|[[Гісторыя цацак 2]]|Toy Story 2|{{comment|Баз Лайтэр|агучка}}}} {{УмФільме|2010|[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]]|Toy Story 3|{{comment|Баз Лайтэр|агучка}}}} {{УмФільме|2019|[[Гісторыя цацак 4]]|Toy Story 4|{{comment|Баз Лайтэр|агучка}}}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * {{IMDb name|0000741}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшаму кінаакцёру}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Ален Тым}} jd41eb3pwqog5re5l8nn2iof01sdk9p Партал:Спорт/Новыя артыкулы 100 763680 5134683 5134071 2026-05-01T15:51:38Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5134683 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|2026-04-30T20:33:20Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Алімпіі Гродна»|2026-04-30T09:05:44Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 ЖБК «Мінск»|2026-04-30T08:59:20Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гарызонта» Мінск|2026-04-30T08:47:29Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гарызонт-2-РЦАП»|2026-04-30T08:42:54Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2015/2016 ГК Машэка Магілёў|2026-04-27T11:10:51Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гомельскіх рысей»|2026-04-27T09:50:56Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2015/2016 ГК Гомель|2026-04-27T04:53:12Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Лонданскі марафон|2026-04-26T16:19:36Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Себасцьян Саве|2026-04-26T16:06:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Джэры Райс|2026-04-25T14:36:22Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Вадзім Котаў|2026-04-23T14:18:00Z|Паўлюк Шапецька}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 7o9dck1icu2wckzws3t018i299nfkps Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе 0 764507 5134644 5132619 2026-05-01T14:19:31Z DBatura 73587 /* Перадгісторыя */ 5134644 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |гады = [[1975]]—[[1991]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |тып = група [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] |памер = 10 985 чалавек за ўвесь час |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Ангола}} |бітвы = [[Грамадзянская вайна ў Анголе]] |вядомыя_камандзіры = [[#Кіраўніцтва|гл. ніжэй]] }} '''Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе''' — [[Злучэнне (ваенная справа)|злучэнне]] [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных Сіл СССР]], дыслакаванае на тэрыторыі [[Ангола|Анголы]]. Кантынгент адыграў важную ролю ў [[Грамадзянская вайна ў Анголе|грамадзянскай вайне 1975—2002 гадоў]], падтрымліваючы ўрад [[МПЛА]]. Размяшчэнне савецкіх сіл пачалося паралельна з пастаўкамі зброі ў Анголу і [[Кубінская інтэрвенцыя ў Анголу|кубінскай інтэрвенцыяй]]. Асноўная маса ваенных з’яўлялася спецыялістамі па баявым прымяненні і абслугоўванні ўзбраення і баявой тэхнікі, лётчыкамі, штабнымі работнікамі, камандзірамі з вопытам камандавання ротамі, батальёнамі, палкамі і нават буйнымі злучэннямі, ваеннымі перакладчыкамі. Кантынгент займаўся пытаннямі падрыхтоўкі ангольскіх войск і, хоць кіраўніцтва старалася гэта абмяжоўваць, прымаў непасрэдны ўдзел у баявых дзеяннях. За ўвесь час праз гарачую кропку прайшлі 10,9 тыс. чалавек. Страты склалі 54 чалавекі: загінулыя і памерлыя, у тым ліку двое цывільных служачых. == Перадгісторыя == З 1960-х гадоў у Анголе вялася [[Вайна за незалежнасць Анголы|вайна за незалежнасць]] ад [[Партугалія|Партугаліі]]{{Sfn|Бородаев|2016|p=145}}, але нават з яе заканчэннем баявыя дзеянні не скончыліся. Больш за тое, канфлікт у Анголе выйшаў далёка за рамкі адной краіны і ператварыў гэтую гарачую кропку ў маштабную зону нестабільнасці. На нацыянальным узроўні разгарнулася барацьба за ўладу паміж ангольскімі нацыянальна-вызваленчымі групоўкамі — рухам [[МПЛА]], які прыйшоў да ўлады, і апазіцыйнымі яму [[УНІТА]] і [[ФНЛА]]. На рэгіянальным узроўні пачаўся канфлікт паміж Анголай і [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]. Усё гэта адбывалася на фоне глабальнага супрацьстаяння [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]{{Sfn|Котов|2013|p=223}}. Кіраўніцтва МПЛА стаяла на [[марксізм|марксісцкіх]] пазіцыях, было прыхільна ідэям [[інтэрнацыяналізм]]у і спрабавала пераадолець трайбалісцкую племянную адасобленасць. Менавіта ў гэтай арганізацыі склаліся трывалыя сувязі з [[Куба]]й і СССР, прагрэсіўнымі афрыканскімі рэжымамі і шэрагам сацыял-дэмакратычных партый (у прыватнасці, [[Швецыя|Швецыі]]){{Sfn|Бородаев|2016|p=148—149}}. У кіраўніцтва Савецкага Саюза былі свае інтарэсы ў рэгіёне. Па-першае, палітычныя: Ангола разглядалася ў якасці плацдарма для распаўсюджвання [[сацыялізм]]у на поўдні [[Афрыка|Афрыкі]]. Па-другое, эканамічныя: краіна валодала багатымі запасамі высакаякаснай нафты, алмазаў, урану, малібдэна, шырокімі плантацыямі кавы, чырвонага і чорнага дрэва, рыбнымі запасамі. Па-трэцяе, геапалітычныя: зацвярджэнне савецкай ваеннай прысутнасці дазваляла Маскве кантраляваць асноўныя марскія шляхі з [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]] ў [[Атлантычны акіян|Атлантыку]] і з Афрыкі ў [[Новы Свет|Паўночную і Паўднёвую Амерыку]]{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. Важнасць краіны адзначыў у сваім адкрытым лісце лідар УНІТА [[Жонаш Савімбі|Ж. Савімбі]]. Паводле яго, прычынай росту ўплыву Крамля ў Афрыцы стаў кантроль над Анголай, дадаўшы, што «''рускія зусім не зацікаўлены ў мірным вырашэнні афрыканскіх праблем самімі афрыканцамі, калі гэта не спрыяе ўзмацненню іх уплыву''»<ref>Jonas M. Savimbi [https://www.nytimes.com/1976/12/08/archives/a-refusal-to-become-black-russians-or-african-cubans.html A Refusal to Become ‘Black Russians’ Or ‘African Cubans’] //New York Times, December 8, 1976, Page 27</ref>. У амерыканскіх спецслужбах мэты СССР апісваліся як комплексныя і далёка ідучыя: геаграфічна — аказанне ціску на ПАР і кантроль над поўднем Афрыкі; ваенна-тактычна — разгром антыўрадавай паўстанцкай групоўцы УНІТА; і геапалітычна — падрыў любога патэнцыялу для перамоваў паміж варагуючымі бакамі, а таксама ўзмацненне ўласнага ўплыву і паслабленне пазіцый ЗША<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/document/cia-rdp90-00965r000504720008-9 BUILDUP BY SOVIETS TARGETS SOUTH AFRICA] // CIA, October 2, 1985</ref>. Першай да вайны далучылася Куба, якая [[Кубінская інтэрвенцыя ў Анголу|перакінула на дапамогу МПЛА вайсковы кантынгент]]. Тым часам Савецкі Саюз вагаўся, бо момант быў вельмі няпросты. З аднаго боку, трэба было аказаць падтрымку саюзнаму рэжыму. З іншага, у той час актыўна вяліся перамовы з ЗША пра абмежаванне стратэгічных ядзерных узбраенняў, на якіх падзеі ў Анголе маглі паставіць крыж (пра тое, у прыватнасці, заяўляў [[Генры Кісінджэр|Г. Кісінджэр]]<ref>[https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v28/d159 159. Backchannel Message From Secretary of State Kissinger to the Ambassador to Iran (Helms)] // Foreign Relations of the United States, 1969–1976, Volume XXVIII, Southern Africa, December 20, 1975 </ref>). У рэшце рэшт, пасля двух месяцаў ваганняў{{Sfn|Бородаев|2016|p=161}}, Масква накіравала ў гарачую кропку ваенных саветнікаў і ўзбраенне{{Sfn|Котов|2013|p=223—224}}. Шмат у чым савецкае ўмяшанне было абумоўлена далучэннем да вайны заірскай і паўднёваафрыканскай армій, падтрыманых амерыканцамі. Дагэтуль Крэмль спадзяваўся на мірнае ўрэгуляванне канфлікту{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=23}}. [[Файл:BMP-1 & Ural-375D with BM-21 Grad rocket launcher in Angola.jpg|міні|злева|Савецкая ваенная тэхніка ў Анголе.]] З СССР было падпісана пагадненне аб выкарыстанні ангольскай ваеннай інфраструктуры. Неўзабаве ваенна-марскія базы Анголы паступілі ў распараджэнне савецкай аператыўнай эскадры, аэрадромы былі прадастаўлены для пасадак савецкай стратэгічнай, разведвальнай, транспартнай і супрацьлодкавай авіяцыі. У Анголу шырокім патокам пайшла савецкая ваенная дапамога. Толькі за тры месяцы, якія прайшлі пасля абвяшчэння незалежнасці 11 лістапада 1975 года, з СССР у парты, кантраляваныя атрадамі МПЛА, прыбыло 27 буйнатанажных транспартаў СССР і Кубы з баявой тэхнікай, зброяй і боепрыпасамі{{Sfn|Котов|2013|p=224—225}}. Экс-кіраўнік [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ]] [[Аляксандр Мікалаевіч Шалепін|А. Шалепін]]<!-- Шалепін быў старшынёй КДБ у 1958—1961, а ў 1975 КДБ узначальваў Андропаў. --> настойваў на неадкладным уводзе савецкіх войск у Анголу. Ён, па ўзоры з [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|вайной у Іспаніі]], прапаноўваў сфармаваць з добраахвотнікаў [[інтэрнацыянальныя брыгады]] і адправіць іх ваяваць на баку МПЛА. [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Л. Брэжнеў]] быў супраць. Ён лічыў, што цалкам дастаткова паслаць ваенных саветнікаў, а асноўнай ударнай сілай зрабіць кубінцаў{{Sfn|Котов|2013|p=225}}. == Кантынгент == 16 лістапада 1975 года па просьбе ўрада Анголы на падставе распараджэння [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] № 2502 ад 12 лістапада 1975 года ў [[Луанда|Луанду]] прыбыла першая група савецкіх ваенных спецыялістаў (каля 40 байцоў: спецыялісты па ўжыванні рознай баявой тэхнікі, у тым ліку пераносных зенітных ракетных комплексаў «[[Страла-2]]», сувязісты і ваенныя перакладчыкі<ref name="ком">[https://www.kommersant.ru/doc/256312 Война в Анголе] // Журнал «Коммерсантъ Власть» № 17 от 04.05.2001, стр. 56</ref>). Да канца года група склала 90 чалавек, у тым ліку 1 саветнік, 74 спецыяліста і 15 перакладчыкаў (3 генерала, 44 афіцэра, 5 прапаршчыкаў, 26 сяржантаў і салдат, 12 рабочых і служачых [[Савецкая Армія|СА]]){{Sfn|Шарый|2009|p=1}}. Па ацэнках [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартамента ЗША]] на 1990 год кантынгент быў прадстаўлены каля 1000 ваеннымі<ref>NORMAN KEMPSTER [https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-01-09-mn-178-story.html U.S. Sees Soviet Role in Angola Push : Africa: Advisers are supporting the Marxist regime’s ‘dangerous’ offensive, the Administration says.] // Los Angeles Times, Jan. 9, 1990</ref>. [[Файл:East Bloc military advisors in Angola.JPEG|міні|Вайскоўцы на занятках з байцамі ФАПЛА.]] Асноўная мэта — стварыць з учорашніх партызан баяздольную армію, якая павінна была паспяхова супрацьстаяць як узброенай унутранай апазіцыі, так і адной з найбольш баяздольных армій Афрыкі на той час — арміі [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]<ref name="писарев">[https://veteranangola.milportal.ru/sovetskie-voennye-voevali-v-angole-mozambike-efiopii-i-drugih-stranah/?ysclid=ml7qwn98dl619129117 Советские военные воевали в Анголе, Мозамбике, Эфиопии и других странах. Наверное, там был отдельный многотысячный контингент советских войск, как в Афганистане? ]</ref>. Удзельнік вайны С. Каламнін паказваў, што ні адна хоць трохі значная аперацыя не праходзіла без удзелу савецкіх вайскоўцаў, аніводнага значнага рашэння, якое тычылася ўмацавання абараназдольнасці дзяржавы або ўзмацнення баяздольнасці Узброеных Сіл, не прымалася ангольскім бокам без кансультацый з савецкім саветніцкім апаратам. Замежнікі працавалі практычна ва ўсіх органах ваеннага кіравання, пачынаючы з цэнтральнага апарата Міністэрства абароны, штабоў відаў Узброеных Сіл, камандаванняў ваенных акругаў і франтоў да пяхотных брыгад, батальёнаў, эскадрылляў і нават асобных падраздзяленняў{{Sfn|Григорьева|2019|p=5}}. Савецкія вайскоўцы павінны былі аказаць дапамогу ў падрыхтоўцы Узброеных Сіл. Даволі хутка сумесна з кубінцамі ім удалося арганізаваць у Луандзе некалькі навучальных цэнтраў, дзе пачалася падрыхтоўка мясцовых ваенных кадраў{{Sfn|Шарый|2009|p=2}} для ФАПЛА (FAPLA, Forças Armadas Populares de Libertação de Angola — Урадавая армія Анголы). Выключна важнае месца ў гэтым супрацоўніцтве займала падрыхтоўка партыйных кадраў для МПЛА і ФАПЛА. У ваенна-палітычным вучылішчы НРА, дзе працавалі савецкія выкладчыкі да 1986 года было падрыхтавана больш за 3 тыс. афіцэраў-палітработнікаў. Вышэйшыя курсы Генштаба ФАПЛА, дзе таксама выкладалі ў большасці савецкія спецыялісты, скончылі да гэтага ж часу 300 чалавек, у т. л. многія члены Палітбюро МПЛА{{Sfn|Шарый|2009|p=2}}. Асноўная маса ваенных з’яўлялася спецыялістамі па баявым прымяненні і абслугоўванні ўзбраення і баявой тэхнікі, лётчыкамі, штабнымі работнікамі, камандзірамі з вопытам камандавання ротамі, батальёнамі, палкамі і нават буйнымі злучэннямі, ваеннымі перакладчыкамі. Толькі за перыяд афіцыйнага ваеннага супрацоўніцтва СССР з Анголай, з 1975 па 1991 гады, у краіне пабывала {{Num|10985}} савецкіх ваенных саветнікаў і спецыялістаў, у тым ліку {{Num|107}} генералаў і адміралаў, {{Num|7211}} афіцэраў, {{Num|1083}} прапаршчыка (мічмана), {{Num|2116}} сяржантаў (старшын) і радавых (матросаў), {{Num|468}} рабочых і служачых СА і [[Ваенна-марскі флот СССР|ВМФ]], не лічачы членаў сем’яў{{Sfn|Котов|2013|p=226}}{{Sfn|Шарый|2009|p=3}}<ref name="ком"/>. Перакладчыкі з [[партугальская мова|партугальскай мовы]] былі найбольш каштоўнай катэгорыяй ваенных. Як адзначала беларуская даследчыца А. Кузняцова-Ціманава, у гарачую кропку накіроўвалі нават спецыялістаў па роднаснай [[іспанская мова|іспанскай]], якіх партугальскай навучалі ўжо на месцы. Пры тым перакладчыкі не сядзелі пры штабах, а ўвесь час знаходзіліся на перадавой<ref name=mir24/>. Большасць кантынгенту складалі афіцэры і прапаршчыкі. Салдаты тэрміновай службы прысутнічалі ў вельмі абмежаванай колькасці: імі камплектавалася рота сувязі ГВС (кіроўцы [[БТР-152]], [[БРДМ-2]] і спецыяльных машын, механікі, электрыкі, начальнікі радыёстанцый Р-140, радыётэлеграфісты, аператары ЗАС, кулямётчыкі і стралкі аховы роты сувязі, кухары). У Анголе таксама працаваў асобны авіяцыйны атрад (эскадрылля) ваенна-транспартных самалётаў [[Ан-12]] і [[Іл-76]]. Ён падпарадкоўваўся галоўнаму ваеннаму саветніку і выконваў задачы па перавозцы войскаў і грузаў у інтарэсах мясцовай арміі і кубінцаў<ref name="писарев"/>. == Кіраўніцтва == У Анголе, як у іншых краінах з савецкай прысутнасцю, з’явілася пасада галоўнага ваеннага саветніка (ГВС). Ён валодаў шырокімі паўнамоцтвамі аж да прамога выхаду на начальніка Генеральнага штаба, міністра абароны і прэзідэнта Анголы. ГВС стаў магутным рычагом уздзеяння не толькі на ваенную, але і на знешнюю і ўнутраную палітыку маладой дзяржавы, засланіўшы нават пасла. Намеснік міністра замежных спраў [[Анатоль Леанідавіч Адамішын|А. Адамішын]] наракаў на тое, што ў Анголе вайскоўцы адчувалі сябе гаспадарамі становішча, а апарат ГВС быў свайго роду дзяржавай у дзяржаве. Ён скардзіўся, што пасольства ў Луандзе нават не мела ўласнай засакрэчанай сувязі з Масквой, і пасол, для таго каб патэлефанаваць у МЗС, вымушаны быў «ісці на паклон» да галоўнага ваеннага саветніка{{Sfn|Коломнин|2008|loc=«Почти безграничные полномочия»}}. За ўвесь час савецкай прысутнасці пасаду ГВС займалі: * палкоўнік В. Трафіменка (з 16 лістапада 1975 года па сакавік 1976 года) * генерал-маёр [[Панамарэнка, Ілля Піліпавіч|І. Панамарэнка]] (з сакавіка 1976 года па май 1978 года) * генерал-лейтэнант [[Васіль Васілевіч Шахновіч|В. Шахновіч]] (з 13 лістапада 1977 года па 31 снежня 1980 года) * генерал-лейтэнант [[Георгій Сямёнавіч Пятроўскі|Г. Пятроўскі]] (з 14 снежня 1980 года па 11 сакавіка 1982 года) * генерал-лейтэнант [[Канстанцін Якаўлевіч Курачкін|К. Курачкін]] (з 11 мая 1982 года па 2 ліпеня 1985 года) * генерал-лейтэнант [[Леанід Георгіевіч Кузьменка|Л. Кузьменка]] (з 1985 года па 1987 год) * генерал-лейтэнант [[Пётр Іванавіч Гусеў|П. Гусеў]] (1 лютага 1987 года па 6 чэрвеня 1990 года) * генерал-маёр [[Сяргей Аляксеевіч Сурадзееў|С. Сурадзееў]] (з красавіка па лістапад 1990 года) * генерал-лейтэнант [[Валерый Мікалаевіч Бяляеў|В. Бяляеў]] (з 10 сакавіка 1988 года па 3 лютага 1991 года) (выконваючы абавязкі, першы намеснік галоўнага ваеннага саветніка)<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/399851|title=Герой ангольскай войны застрелился из именного пистолета|lang=ru|website=www.kommersant.ru|date=2003-07-29|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123080607/https://www.kommersant.ru/doc/399851|url-status=live}}</ref> * генерал-лейтэнант У. Лебедзеў (з 27 студзеня 1991 года па 11 траўня 1993 года) (Галоўны ваенны кансультант Міністэрства абароны Анголы)<ref>В.Демин. Ангола: Путешествие во времени. Часть вторая. — М.,: Литрес, 2022. — ISBN 5041838240, 9785041838249.</ref> == Баявыя дзеянні == [[Файл:Soviet advisers planning military operations Angola.jpg|міні|Савецкія вайскоўцы пры планаванні аперацыі.]] {{Quote box|quote=Неяк не думалася, што ты ў краіне, якая ваюе, і дзесьці ідуць баі і гінуць людзі. Бо мы ў лістах пісалі, што «ў нас усё ў парадку», што жывём мы ў «бананава-апельсінавым раі», што гэта экзатычная, асабліва мірная, ледзь не турыстычная прагулка. І што вайна, пра якую пішуць у газетах, «далёка ад нас».|align=|source=З успамінаў В. Сагачкі{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного советника Вадима Сагачко}}.|width=35%}} Схема работы ў гарачай кропцы была наступная: фармальна ангольскімі атрадамі камандуюць мясцовыя, але за імі стаяць вопытныя савецкія вайскоўцы, якія пры неабходнасці бралі ў рукі зброю<ref name=mir24/>. Паводле афіцыйных заяў савецкага кіраўніцтва, спецыялісты не прыцягваліся да ўдзелу ў баявых дзеяннях{{Sfn|Николаев|2017|loc=Как советские военные советники воевали в Анголе}}. Пра гэта неаднаразова заяўлялася на міжнародных перамовах і на пасяджэннях [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного советника Вадима Сагачко}}. Больш за тое, згодна з указаннямі міністра абароны, савецкім вайскоўцам фармальна забаранялася непасрэдна ўдзельнічаць у баявых дзеяннях. Забарона абумоўлівалася перш за ўсё магчымасцю паланення праціўнікам байца. Савецкае кіраўніцтва разумела, што ва ўмовах [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] любы палонны афіцэр і салдат — гэта эфектыўная зброя ў ідэалагічнай барацьбе бакоў{{Sfn|Коломнин|2008|loc=«В плен живыми не сдаваться»}}. Але пазбегнуць удзелу ў баях не атрымлівалася. Так напрыклад, пазіцыі спецыялістаў нярэдка абстрэльваліся артылерыяй<ref name="гродна"/>. Падпалкоўнік ВПС у адстаўцы В. Самойлаў успамінаў, што замежныя лётчыкі-інструктары нярэдка адпраўляліся на баявыя вылеты замест сваіх ангольскіх падапечных або ў пары з імі, таму што асцерагаліся адпраўляць на заданні ненавучаных пілотаў{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного лётчика-инструктора Вячеслава Самойлова}}. Савецкія вайскоўцы ўдзельнічалі ў бітвах пры [[Бітва пры Куіта-Кванавале|Квіта-Кванавале]], пад Анджывай, Кувелаі, Каамай, Шангонга і Шымбембай<ref>Токарев А. А. [https://bigenc.ru/c/grazhdanskaia-voina-v-angole-77aa90 Гражданская война в Анголе] // Большая российская энциклопедия, 2022</ref>. Да канца сакавіка 1976 года атрады МПЛА і кубінскія войскі пры падтрымцы савецкіх ваенных саветнікаў адкінулі войскі Паўднёвай Афрыкі і УНІТА ад Луанды. Былі ўзятыя пад кантроль асноўныя стратэгічныя населеныя пункты і камунікацыі. У 1980-х гадах, калі паўстанцы і падраздзяленні арміі ПАР распачалі некалькі наступленняў, па непацверджаных даных, у ходзе аднаго з такіх прарываў ва ўмацраён у тыле УНІТА быў высаджаны дэсант савецкай марской пяхоты (пераапрануты ў форму войск МПЛА). Дзякуючы гэтаму наступленне апазіцыі было сарвана<ref name="ком"/>. Найбольш значнай стала аперацыя «Зебра» па ўзяцці горада [[Мавінга]] — галоўнага апорнага пункта ўнітаўцаў. На працягу 15 гадоў усе спробы ўрадавых войск захапіць яго канчаліся правалам і вялікімі стратамі. Улічваючы вопыт ранейшых памылак, саветнікі правялі шэраг мерапрыемстваў па аператыўнай маскіроўцы, дэзынфармацыі, увялі праціўніка ў зман і з мінімальнымі стратамі развілі поспех{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. Вопыт вайны ў Анголе, паводле ўспамінаў ветэранаў, адрозніваўся ад [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганістана]]. Асабліва гэта тычылася персанальнага ўліку баявых дзеянняў. У Афганістане, як толькі ваенны перасек мяжу, так адразу пачынаў працаваць «лічыльнік» удзелу ў баявых дзеяннях. У Анголе ўдзел у баявых дзеяннях залічваўся толькі тады, калі рэйд быў выніковым. Паводле правіл, па заканчэнні рэйду саветнік павінен быў прадставіць поўную пісьмовую справаздачу аб выніках яго правядзення з дадаткам справаздачнай карты аперацыі. Пра гэта паведамлялася ў Маскву. Паралельна ішоў даклад па лініі мясцовага боку ў Генеральны штаб ФАПЛА. 10-е ўпраўленне МА СССР у канцы камандзіроўкі аддавала загадам і запісвала ў асабістую справу гэтыя дні ўдзелу ў баявых дзеяннях{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного советника Вадима Сагачко}}. Акрамя таго, на думку ветэранаў-«[[Афганцы (ветэраны вайны)|афганцаў]]», якія пабывалі ў Анголе, вайна ў Афрыцы аказалася страшней за Афганскую{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Такого не было даже в Афгане…»}}. Паводле звестак ЦРУ, афганскі вопыт выкарыстоўваўся СССР у Анголе. Згодна з унутранымі дакументамі, у 1983 годзе ў гарачую кропку накіраваны неназваны генерал, які дамогся пэўных поспехаў у барацьбе з [[Афганскія маджахеды|афганскімі маджахедамі]]<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/print/1956875 LETTER TO WILLIAM J. CASEY FROM JAMES A. WILLIAMS] // CIA, February 8, 1983</ref>. == Умовы == {{Quote box|quote=Нам сказалі, што калі мы трапім у палон, ніхто нам дапамагчы не зможа, таму што афіцыйна ў Анголе нас няма. Мы нават пісалі завяшчанні, каб нашу маёмасць перадалі родным. Сем’і не ведалі, дзе мы служылі, на лістах замест адрасу была пазнака Л515 МК.|align=|source=З успамінаў Г. Сергіенкі<ref name="гродна">''Евгений Лебедь.'' [https://vgr.by/2019/11/16/napravlyaem-vas-v-odnu-iz-razvivayushhihsya-stran-chto-grodnenskie-oficeryi-delali-na-zasekrechennoy-voyne-v-afrike/ «Направляем вас в одну из развивающихся стран…» Что гродненские офицеры делали на засекреченной войне в Африке] // Вечерний Гродно : газета. — 16 ноября 2019.</ref>.|width=35%}} Удзел СССР быў засакрэчаны. Ваенныя афіцэры і саветнікі лічыліся ў 10-м Галоўным упраўленні пры генштабе, таму пасля вайны ветэраны не маглі даказаць, што ваявалі ў Анголе<ref name="гродна"/>. Марак вялікага супрацьлодачнага карабля «Абразцовы» А. Шорын пазначаў, што з-за ўмоў сакрэтнасці кіраўніцтва не заахвочвала кантактаў з мясцовым насельніцтвам, а фотаздымкі былі строга забароненыя, але ж таемна ваеннаслужачыя на стужку час ад часу здымалі<ref name="ставрополь"/>. Савецкія вайскоўцы насілі чужую форму (плямісты ангольскі, а дакладней пастаўлены краіне кубінскі<ref>Filipe do A. Monteiro [https://www.warfareblog.com.br/2020/02/foto-conselheiros-sovieticos-em-angola.html FOTO: Conselheiros soviéticos em Angola] // Warfare Blog, 24 de fevereiro de 2020.</ref>, камуфляж без знакаў адрознення; паводле ўспамін ветэранаў, форма была вельмі зручнай і лёгкай, добра глядзелася, лёгка сціралася і абараняла ад спёкі{{Sfn|Григорьева 2|2019|p=218}}; пры тым пра выкарыставанне імі формы УС Анголы было вядома непасрэднаму праціўніку — паўднёваафрыканскай арміі, што фіксавалася ў заходніх СМІ<ref>Joseph Lelyveld [https://web.archive.org/web/20231015044324/https://www.nytimes.com/1981/09/16/world/south-africans-display-the-spoils-of-angola-raid.html SOUTH AFRICANS DISPLAY THE SPOILS OF ANGOLA RAID] // New York Times, Sept. 16, 1981</ref>) і не мелі пры сабе ніякіх дакументаў, нярэдка жылі ў палатках і зямлянках, адчувалі сур’ёзныя бытавыя нязручнасці{{Sfn|Котов|2013|p=226—227}} і праблемы з недахопам інфармацыі: не ведалі, што адбываецца ў СССР, газеты прыходзілі з вялікім спазненнем<ref name="гродна"/>. А паколькі ўсе былі без знакаў адрознення і пагонаў, то саветнікі, паводле палкоўніка ў адстаўцы І. Носава, звярталіся адзін да аднаго па ўласным імені і па бацьку<ref name=mir24>[https://mir24.tv/articles/16652892/angolskij-stalingrad.-vojna-kotoroj-ne-bylo?ysclid=mmkfrxdqb9877321501 «Ангольский Сталинград». Война, которой не было]</ref>. Складаней за ўсё даводзілася спецыялістам, якія працавалі на франтах. З 1987 года ў адпаведнасці з загадам Міністра абароны ўсім ім было загадана знаходзіцца непасрэдна ў баявых парадках войск, а не на камандных пунктах, як гэта было раней. У зямлянках, дзе існавалі перабоі з забеспячэннем самым неабходным, туліліся нават палкоўнікі{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. {{Quote box|quote=Падлік дзён даўно страчаны, матаемся па лясах амаль два месяцы, усе дні падобныя адзін на аднаго, як дзве кроплі вады. У нядзелю, праўда, займаемся побытам: мыем сябе, адзенне, словам прыводзім сябе ў парадак, наколькі гэта магчыма. Сёння перайшлі на новае месца. Увесь дзень уладкоўваліся, каб зрабіць нашу стаянку хоць неяк падобнай на жыллё цывілізаваных людзей. Убілі калы і нацягнулі тэнт, каб можна было хавацца ад дажджу і сонца. Збілі столікі для посуду і прыгатавання ежы. Словам, абжываемся.|align=|source=З успамінаў В. Ждаркіна{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Такого не было даже в Афгане…»}}|width=35%}} Сур’ёзным выпрабаваннем былі нязвыклыя прыродна-кліматычныя ўмовы{{Sfn|Григорьева 2|2019|p=221}}: спякота, нізкая або, наадварот, занадта высокая вільготнасць, багацце небяспечных для здароўя насякомых і паўзуноў, распаўсюджванне нязвыклых і нават невядомых савецкім медыкам хвароб<ref name="ярославль">[https://angola1986-91.tilda.ws/ Гражданская война в Анголе в воспоминаниях её ярославских участников (1986—1991 гг.)]</ref>. І хоць перад адпраўленнем у Анголу вайскоўцы рабілі прышчэпкі ад малярыі і іншых інфекцыйных захворванняў, якія лютавалі ў гэтай дзяржаве, але яны дапамагалі не заўсёды. Так, ад малярыі ў сярэдзіне 1980-х гадоў загінулі два маракі тэрміновай службы<ref name="ставрополь"/>. Пры ўсім тым месцы дыслакацыі ваенных даволі хутка аказваліся ўладкаванымі і прыстасаванымі для больш-менш нармальнага побыту. У мэтах бяспекі савецкія вайскоўцы аператыўна абносілі свае тэрыторыі калючым дротам, выстаўлялі ахову, пераабсталявалі памяшканні пад жыллё, казармы, сталовыя, навучальныя класы, а калі патрабавалася, уводзілі ў эксплуатацыю цэлыя прадпрыемствы, будавалі дарогі, узлётна-пасадачныя палосы і іншае{{Sfn|Григорьева 2|2019|p=224}}. Часам месцы знаходжання былі цяжкімі, гэта выяўлялася ў недахопе электраэнергіі, пітной вады, а таксама некаторых прадуктаў харчавання. Усё залежала ад таго, як была наладжана праца з падвозам харчавання і дзе размяшчалася акруга знаходжання, чым паўднёвей, тым цяжэй было і наадварот. Паводле капітана СПА В. Чаромухіна (служыў у правінцыі Кванда-Кубанга), з-за частых абстрэлаў яго група не мела пастаяннай электрычнасці і часам асвятляла памяшканне свечкамі<ref name="ярославль"/>. Ангольскі паёк савецкім афіцэрам у тыдзень складаўся з набору прадуктаў на кожны дзень і алкагольных напояў. Прадукты паступалі з розных сацыялістычных краін. Некаторыя за час службы спрабавалі мяса сланоў і малпаў, а таксама тэрмітаў. Падчас спецаперацый байцы тыднямі сілкаваліся толькі рысам. Але галоўным недатыкальным запасам у паходах была пітная вада. Калі бочку пашкоджваў асколак, усе кідаліся закаркоўваць яе. У самых крайніх выпадках кіпяцілі ваду з ракі і хларавалі таблеткамі<ref name="гродна"/>. Паводле амерыканскіх СМІ тых часоў ([[The Christian Science Monitor]]), савецкія войскі практычна не кантактавалі з мясцовым насельніцтвам. Яны жылі ў агароджаных сеткай лагерах, атрымліваючы ад Луанды гадавы заробак у 14 000 — 22 000 [[Долар ЗША|долараў]]<ref>Piero Benetazzo [https://www.csmonitor.com/1984/0120/012028.html Angola paradox: nation both loves, hates its East-West patrons] // The Christian Science Monitor, Jan. 20, 1984</ref>. == Узаемаадносіны == Узаемаадносіны ў савецкіх вайскоўцаў з ангольскімі і кубінскімі саюзнікамі складваліся па-рознаму{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=24—25}}. У адных (В. Чаромухін, А. Пазухін, С. Топнікаў, С. Каламнін, А. Токараў і інш.) засталіся добрыя ўражанні ад мясцовага насельніцтва, ангольскіх і кубінскіх ваенных. Ангольцаў адзначалі як добрых, таварыскіх і надзейных таварышаў, гатовых падтрымаць любую размову, нават калі дрэнна ведаюць рускую мову. Кубінцаў характарызавалі як смелых, гатовых у любы час прыйсці на дапамогу, чаго б ім гэта ні каштавала. У мемуарах ветэранаў вайны часта распавядаецца пра перарастанне прафесійных адносін у сапраўднае [[сяброўства]]<ref name=oxford/><ref name="ярославль"/>{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=24—25}}{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. Іншыя (В. Жданаў, Г. Сергіенка, А. Бурашкін і інш.) апісвалі саюзнікаў зусім інакш: ангольцаў вызначалі дрэнна падрыхтаванымі байцамі, якія часта дэзерціравалі. Калі трапляліся праціўніку, маглі на наступны дзень ваяваць на яго баку. Па ўспамінах ветэранаў, ангольцы, паваяваўшы, да вечара, кінуўшы тэхніку, адпраўляліся дадому. З кубінцамі ўзнікалі розныя супярэчнасці, напрыклад, наконт размеркавання савецкіх паставак паміж УС Анголы і кубінскім кантынгентам, чым займаліся самі кубінцы<ref name="ставрополь">[https://pobeda26.ru/articles/obshhestvo/2025-02-15/voyna-na-kotoroy-nas-ne-bylo-stavropolets-rasskazal-o-sluzhbe-v-angole-317400 «Война, на которой нас не было»: ставрополец рассказал о службе в Анголе]</ref><ref name="гродна"/><ref>[https://www.veteranangola.ru/main/letopis/memory/zdanov Воспоминания Жданова Виктора Дмитриевича]</ref>. Як успамінаў палкоўнік у адстаўцы В. Сагачкі, у 3-й і 10-й пяхотных брыгадах адзначалі ангольскія, кубінскія і савецкія святы разам. У залежнасці ад таго, чыё дзяржаўнае свята было, той бок і накрываў стол і запрашаў да сябе ў госці. Спіртныя напоі даставалі па магчымасці: іспанскае віно ў ангольскіх тылавікоў, ром у кубінцаў, віскі, брэндзі і джын на рынку ў Луандзе; слоікавае піва ў краме савецкай ваеннай місіі ў Луандзе. Падобныя мерапрыемствы збліжалі ваенных. Часам з дапамогай падобных пасядзелак, паводле Сагачкі, спецыялісты дамагаліся патрэбнага паразумення з саюзнікамі, калі яно адсутнічала{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного военного советника Вадима Сагачко}}. Паводле В. Самойлава, маладыя ангольскія лётчыкі бачылі сумленнае і беражлівае стаўленне да іх з боку савецкіх авіятараў і цалкам давяралі ім, выконваючы ўсе навучанні. Як дадаваў ветэран, ён часам зрываўся пры разборы палётаў, але яны не крыўдзіліся на яго, разумеючы, што ім «рухае толькі адно жаданне — захаваць ім жыццё»{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного лётчика-инструктора Вячеслава Самойлова}}. В. Сагачка, саветнік 3-й пяхотнай брыгады арміі Анголы (1988—1990), успамінаючы пра размовы са сваім афрыканскім саюзнікам перад адной з аперацый, паказаў, што яго падсаветны выслухаў, але рашэнне прыняў сваё, ганарыста заявіўшы, што ён лепш ведае, як змагацца з унітаўцамі, таму што ён сам учорашні партызан. І замежніку прыйшлося дыпламатычна пагадзіцца з ім. Але анголец усё-ткі папрасіў дапамогі ў афармленні карты-рашэння{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного военного советника Вадима Сагачко}}. Пры тым большасць савецкіх вайскоўцаў мела вельмі смутныя ўяўленні пра замежныя рэаліі — пра асаблівасці побыту, традыцыі, звычаі, псіхалогію народаў. Без гэтых ведаў узаемадзеянне з саюзнікамі выбудоўваць было цяжка. Часам адбываліся непрыемныя інцыдэнты, якія наносілі шкоду прэстыжу СССР за мяжой. Каламнін прыводзіў у прыклад наступную гісторыю. У 1981 годзе нейкі маёр, саветнік камандзіра радыётэхнічнага батальёна, які адрозніваўся празмерным выкарыстаннем нецэнзурнай лексікі, накрычаў на маладога лейтэнанта, камандзіра ангольскай радыётэхнічнай роты за спазненне на ранішняе пастраенне: «''Ты, … [гвалтаваў] тваю маці, дзе швэндаешся, чаму твае падначаленыя бязладныя і расхлябаныя? Твая Радзіма ў небяспецы, а ты на службу спазняешся?''!» У ангольца пасля раптам задрыжалі вусны, і ён, ледзь стрымліваючы слёзы, прашаптаў: «''Не трэба, не смейце чапаць маю маці, яна нядаўна памерла''». Ён дрэнна валодаў [[руская мова|рускай]], а таму ўспрыняў выраз «…[гвалтаваў] тваю маці» літаральна, як абразу ў бок памерлага блізкага чалавека. Тое, што ў ангольскага лейтэнанта нядаўна хтосьці памёр, саветнік лёгка мог даведацца па наяўнасці на руцэ ў афіцэра чорнай жалобнай павязкі, аднак замежнік пра гэта не ведаў{{Sfn|Коломнин|2008|loc=По советскому образцу}}. Апроч таго, многія ангольцы (уключаючы некаторых прадстаўнікоў эліты) успрымалі дзеянні Масквы як спробу ўсталяваць [[Неакаланіялізм|неакаланіяльную залежнасць]], выкарыстоўваючы рэсурсы краіны для ўласнай выгады. Урад МПЛА скардзіўся на грэбаванне з боку Савецкага Саюза — нізкі ўзровень дапамогі, няякасныя матэрыяльныя сродкі, а таксама неадэкватную рэакцыю на скаргі. Гэта стварала пастаянную напружанасць у адносінах. З канца 1970-х гадоў незадаволенасць павялічалася, паколькі значная ваенная дапамога не змагла спыніць эканамічны спад або здушыць паўстанцкі рух УНІТА. Паводле звестак [[ЦРУ]], сярод эліты захоўвалася ўстойлівае падазрэнне, што СССР мог стаяць за [[Мяцеж фракцыянераў|няўдалым пераваротам у маі 1977 года]], хоць доказаў гэтаму не выяўлены<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/print/906337 ANGOLA'S RELATIONS WITH THE SOVIET UNION] // CIA, November 15, 1978</ref><ref>[https://data.mongabay.com/history/angola/angola-communist_nations.html Angola-Communist Nations]</ref>. == Вынікі місіі == {{Quote box|quote=Рускія, хоць мы з імі не кансультаваліся, прымаючы рашэнне накіраваць нашы войскі ў Анголу, вырашылі пазней паставіць узбраенне для стварэння ангольскай арміі і адказалі станоўча на пэўныя просьбы аб рэсурсах на працягу вайны. У Анголы не было б ніякіх перспектыў без палітычнай і матэрыяльна-тэхнічнай дапамогі СССР пасля перамогі [над Партугаліяй].|align=|source=[[Фідэль Кастра|Ф. Кастра]]{{Sfn|Бородаев|2016|p=161}}|width=35%}} У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў на фоне нестабільнай унутрыпалітычнай абстаноўкі ў СССР, кантынгент стаў згортвацца. У 1991—1992 гадах спецыялісты спешна пакідаюць гарачую кропку. Паводле В. Бяляева, афіцэры не жадалі вяртацца, бо ўжо добра арыентаваліся ў Анголе, пачынаючы з тэатра баявых дзеянняў і заканчваючы мясцовымі этнічнымі асаблівасцямі. Многія не ведалі, куды ехаць, таму што не мелі жылля на радзіме{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. У перыяд да 1991 года ў ходзе баявых дзеянняў у Анголе загінулі і памерлі 54 савецкіх грамадзяніна, у тым ліку 45 афіцэраў, 5 прапаршчыкаў, 2 салдаты тэрміновай службы і двое служачых. За гэты перыяд былі параненыя 10 чалавек, а адзін савецкі вайсковец — прапаршчык Пестрацоў — у жніўні 1981 года трапіў у паўднёваафрыканскі палон і правёў у турмах каля паўтары года. Толькі дзякуючы карпатлівай працы супрацоўнікаў [[Міністэрства замежных спраў СССР|МЗС]] і сакрэтным перамовам з паўднёваафрыканскімі спецслужбамі яго ўдалося вызваліць{{Sfn|Котов|2013|p=227}}{{Sfn|Шарый|2009|p=3}}<ref name="ком"/>. Савецкія ветэраны вайны ў Анголе лічаць, што іх дзейнасць была каштоўнай. Дзякуючы дапамозе СССР і Кубы гэта дзяржава захавала суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць, а Масква атрымала ў гэтым рэгіёне, як заяўлялі многія ўдзельнікі, надзейнага саюзніка{{Sfn|Николаев|2017|loc=Как советские военные советники воевали в Анголе}}<ref name=mir24/>. З тым згодны і ў самой Анголе<ref>[https://www.verangola.net/va/en/112025/Politics/46626/Angola-expresses-gratitude-for-the-help-of-various-countries-in-the-fight-for-independence-especially-the-former-Soviet-Union-50-Years-of-an-Independent-Angola.htm Angola expresses gratitude for the help of various countries in the fight for independence, especially the former Soviet Union]</ref> і на Захадзе. Як адзначалася ў рассакрэчаных дакументах ЦРУ 1988 года: «''Дапамога СССР сваім ключавым афрыканскім саюзнікам — Анголе, Эфіопіі і Мазамбіку — не змагла ліквідаваць пагрозу з боку паўстанцаў, але атрымала поспех у тым, каб утрымаць рэжымы ва ўладзе''»<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/print/1949729 SUPPORTING ALLIES UNDER INSURGENT CHALLENGE: THE SOVIET EXPERIENCE IN AFRICA] // CIA, February 1, 1988</ref>. Апроч таго, амерыканскія спецслужбы канстантавалі: «''Падзеі ў Анголе і Эфіопіі ўмацавалі імідж СССР як вялікай дзяржавы, здольнай праецыраваць ваенную сілу далёка за межы сваіх берагоў''»<ref>[https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v04/d115 Soviet Military Capabilities To Project Power and Influence in Distant Areas] // Foreign Relations of the United States, 1977–1980, Volume IV, National Security Policy, 115. National Intelligence Estimate, February 1, 1979</ref>. Пры тым, паводле С. Грыгор’евай, умяшанне знешніх сіл ва ўнутрыпалітычную барацьбу ў Анголе, ваенныя пастаўкі сталі фактарамі, якія пагоршылі і без таго складаную сітуацыю ў краіне. Ператварэнне Анголы ў арэну канфрантацыі дзвюх сацыяльна-палітычных сістэм спрыяла таму, што грамадзянская вайна прыняла больш зацяжны, больш разлютаваны характар. Атрымліваючы дапамогу і падтрымку звонку, кожная з палітычных сіл рабіла стаўку перш за ўсё на сілавыя метады рэалізацыі пастаўленых мэт, што значна ўскладняла магчымасці мірнага дыялогу і ўрэгулявання канфлікту палітычнымі сродкамі{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=27}}. == Памяць == Першыя публічныя дыскусіі пра гісторыю ветэранаў Анголы пачаліся пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск з Афганістана]]. Новая хваля грамадскай цікавасці да тэмы ўзнікла ў самым пачатку 2000-х гадоў, калі ўдзельнікі замежнай місіі пачалі адкрыта дзяліцца ў інтэрнэце думкамі аб сваёй службе<ref name=oxford>Daria Zelenova [https://global-soldiers.web.ox.ac.uk/soviet-military-memoirs-angola Soviet Military Memoir from Angola] // University of Oxford</ref>. 29 сакавіка 2001 года створана арганізацыя ўдзельнікаў баявых дзеянняў у Анголе, якая ўвайшла ў склад Міжрэгіянальнай асацыяцыі воінаў-інтэрнацыяналістаў на правах ангольскай секцыі. У выніку наступнай рэарганізацыі аб’яднанне стала называцца «Саюз ветэранаў Анголы». 17 лістапада 2004 года яно атрымала статус юрыдычнай асобы<ref>[https://www.veteranangola.ru/main/general/istoriya ИСТОРИЯ СОЗДАНИЯ «СОЮЗА ВЕТЕРАНОВ АНГОЛЫ» ]</ref>. З 2007 года 16 лістапада ў [[Расія|Расіі]], па ініцыятыве арганізацыі, адзначаюць Дзень ветэранаў Анголы<ref>{{Cite web|url=https://rsva-ural.ru/2017/11/16-nojabrja-v-rossii-otmechajut-den-veteranov-angoly/|title=16 ноября в России отмечают День ветеранов Анголы — Российский союз ветеранов Афганистана|lang=ru-RU|last=rsva-ural|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123085340/https://rsva-ural.ru/2017/11/16-nojabrja-v-rossii-otmechajut-den-veteranov-angoly/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gtn-pravda.ru/2022/11/20/medali-veteranam-angoli--k-100-letiju-prezidenta-neto.html|title=Медали ветеранам Анголы – к 100-летию президента Нето|lang=ru|website=Гатчинская правда|date=2022-11-20|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123085338/https://gtn-pravda.ru/2022/11/20/medali-veteranam-angoli--k-100-letiju-prezidenta-neto.html|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго «Саюз ветэранаў Анголы» прыклаў намаганні па адкрыцці пастаянна дзеючых экспазіцый у [[Цэнтральны музей Узброеных сіл|музеі Узброеных сіл]] у [[Масква|Маскве]] (2008) і ў Нацыянальным музеі ваеннай гісторыі ў Луандзе (2019). Акрамя таго, створаны асобны музей Саюза ветэранаў Анголы. У 2015 годзе ў правінцыі Кванда-Кубанга быў усталяваны помнік экіпажу самалёта Ан-12, [[Катастрофа Ан-12 у Анголе (1985)|збітага паўднёваафрыканскімі дыверсантамі 25 лістапада 1985 года]]. У 2018 годзе ў Луандзе ўсталяваны мемарыяльны камень-помнік савецкім спецыялістам. Адкрыты мемарыяльныя дошкі ў былой савецкай ваеннай місіі ў сталіцы краіны і на ваенным аэрадроме ў Менонзе. Таксама пры садзейнічанні арганізацыі выйшаў цыкл з сямі фільмаў па афрыканскай і ангольскай тэматыцы ветэрана вайны [[Аляксей Андрэевіч Паборцаў|А. Паборцава]]. Гэтыя карціны рэгулярна дэманстрыруюцца на канале [[НТВ]]<ref>[https://www.veteranangola.ru/main/20-let/doklad_20_let Доклад Председателя Совета Союза ветеранов Анголы Сагачко В. А.]</ref>. У [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускім дзяржаўным музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]] ў зале № 10, прысвечанай канфліктам пасля 1945 года, прадстаўлена экспазіцыя па групе савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе: форма саветніка камандуючага Усходнім фронтам У. Аванэсава, агітацыйныя лістоўкі, трафейны сшытак афіцэра-артылерыста УНІТА<ref>{{Артыкул|аўтар=Вераніка Канюта, Міхаіл Паваляеў|загаловак=Зала № 10. «Нашчадкі Вялікай Перамогі»|выданне=Звязда|тып=газета|год=2016|месяц=сакавіка|чысло=2|ref=Канюта і Паваляеў|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1732995394&tld=by&lang=be&name=2sak-8.indd_.pdf&text=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%B2%27%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F2sak-8.indd_.pdf&lr=157&mime=pdf&l10n=ru&sign=ebf135880cda2afd9ccb9d8054754b98&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1732995394%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D2sak-8.indd_.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%25B2%2527%25D0%25B5%25D1%2582%25D0%25BD%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B5%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F2sak-8.indd_.pdf%26lr%3D157%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Debf135880cda2afd9ccb9d8054754b98%26keyno%3D0%26nosw%3D1}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Найміты ў Анголе]] * [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Анголе]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/uchastie-sovetskih-ofitserov-v-grazhdanskoy-voyne-v-angole-1975-1994-gg?ysclid=ml7qshf8nc321177449|загаловак=Участие советских офицеров в гражданской войне в Анголе 1975—1994 гг|аўтар=Котов А. С.|выданне=Известия Тульского государственного университета. Гуманитарные науки|год=2013|старонкі=223—229|ref=Котов}} * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/voennoe-sotrudnichestvo-sovetskogo-soyuza-s-byvshimi-portugalskimi-koloniyami-v-70-80-gg-hh-veka|загаловак=Военное сотрудничество советского Союза с бывшими португальскими колониями в 70-80 гг. ХХ века|аўтар=Шарый В. И.|выданне=Армия и общество|год=2009|ref=Шарый}} * {{h|Коломнин|2008|Сергей Коломнин. [http://otvaga2004.ru/armiya-i-vpk/armiya-i-vpk-service/osobennosti-internacionalnogo-dolga/ Особенности интернационального долга] // Солдат удачи : журнал. — №2. — 2008.}} * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/memuary-sovetskih-voennyh-sovetnikov-i-spetsialistov-v-afrike-v-1960-1980-h-gg-spetsifika-i-praktika-izucheniya-istoricheskoy-pamyati|загаловак=Мемуары советских военных советников и специалистов в Африке в 1960-1980-х гг. : специфика и практика изучения исторической памяти|аўтар=Григорьева С.В|выданне=Вестник Марийского государственного университета. Серия «Исторические науки. Юридические науки»|год=2019|ref=Григорьева}} * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-angolskaya-voyna-1975-1976-gg-kak-primer-internatsionalizatsii-vnutrennego-konflikta-v-usloviyah-holodnoy-voyny|загаловак=«Первая ангольская война» 1975-1976 гг. Как пример интернационализации внутреннего конфликта в условиях «Холодной войны»|аўтар=Бородаев В. А.|выданне=Вестник Московского университета. Серия 25. Международные отношения и мировая политика|год=2016|старонкі=142—170|год=2016|нумар=4|ref=Бородаев}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.sovsekretno.ru/articles/istoriya/boevye-budni-kamaradas-sovetikus/?ysclid=ml7quu632a685139777|аўтар=Владислав Николаев|выданне=Совершенно секретно|тып=журнал|год=2017|месяц=июля|чысло=19|загаловак=Боевые будни «камарадас советикус»|ref=Николаев}} * {{h|Григорьева 2|2019|''Григорьева С. В.'' [https://roii.ru/dialogue/69/roii-dialogue-69_16.pdf Пространства советского влияния в воспоминаниях ветеранов локальных войн в Африке (1960–1980-е гг.)] // Диалог со временем. 2019. Вып. 69. С. 216-226.}} * {{Артыкул|загаловак="Русский, кубинец - дружба навек": презентация советско-кубинского сотрудничества в Анголе в 1970-1980-е годы в мемуарах бывших "воинов-интернационалистов"|аўтар=Григорьева С.В.|выданне=Вестник Нижегородского университета им. Н. И. Лобачевского|год=2019|нумар=6|старонкі=21—29|ref=Григорьева 3|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/russkiy-kubinets-druzhba-navek-prezentatsiya-sovetsko-kubinskogo-sotrudnichestva-v-angole-v-1970-1980-e-gody-v-memuarah-byvshih-voinov}} * {{h|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|Коллектив авторов. [https://militera.lib.ru/h/20c2/index.html Россия (СССР) в войнах второй половины XX века] [участие российских (советских) военнослужащих в боевых действиях за пределами Российской Федерации (СССР) после Второй мировой (1946–2002)] — М.: Триада-фарм, 2002. — 494с. Тираж 1.000 экз. (Государственная программа «Патриотическое воспитание граждан Российской Федерации на 2001–2005 годы». Институт Военной Истории Министерства Обороны Российской Федерации.)}} == Спасылкі == * [https://www.veteranangola.ru/main/general/Soyuz Сайт Региональной общетсвенной организации «Союз ветеранов Анголы»] * [https://veteranangola.milportal.ru Союз ветеранов Анголы — Альбом] {{ВС}} {{УС СССР за мяжой}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Анголе]] ln6qpvw1fgoxzkbvfbwdjuyjptefxka 5134654 5134644 2026-05-01T14:28:36Z DBatura 73587 /* Кантынгент */ 5134654 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |гады = [[1975]]—[[1991]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |тып = група [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] |памер = 10 985 чалавек за ўвесь час |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Ангола}} |бітвы = [[Грамадзянская вайна ў Анголе]] |вядомыя_камандзіры = [[#Кіраўніцтва|гл. ніжэй]] }} '''Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе''' — [[Злучэнне (ваенная справа)|злучэнне]] [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных Сіл СССР]], дыслакаванае на тэрыторыі [[Ангола|Анголы]]. Кантынгент адыграў важную ролю ў [[Грамадзянская вайна ў Анголе|грамадзянскай вайне 1975—2002 гадоў]], падтрымліваючы ўрад [[МПЛА]]. Размяшчэнне савецкіх сіл пачалося паралельна з пастаўкамі зброі ў Анголу і [[Кубінская інтэрвенцыя ў Анголу|кубінскай інтэрвенцыяй]]. Асноўная маса ваенных з’яўлялася спецыялістамі па баявым прымяненні і абслугоўванні ўзбраення і баявой тэхнікі, лётчыкамі, штабнымі работнікамі, камандзірамі з вопытам камандавання ротамі, батальёнамі, палкамі і нават буйнымі злучэннямі, ваеннымі перакладчыкамі. Кантынгент займаўся пытаннямі падрыхтоўкі ангольскіх войск і, хоць кіраўніцтва старалася гэта абмяжоўваць, прымаў непасрэдны ўдзел у баявых дзеяннях. За ўвесь час праз гарачую кропку прайшлі 10,9 тыс. чалавек. Страты склалі 54 чалавекі: загінулыя і памерлыя, у тым ліку двое цывільных служачых. == Перадгісторыя == З 1960-х гадоў у Анголе вялася [[Вайна за незалежнасць Анголы|вайна за незалежнасць]] ад [[Партугалія|Партугаліі]]{{Sfn|Бородаев|2016|p=145}}, але нават з яе заканчэннем баявыя дзеянні не скончыліся. Больш за тое, канфлікт у Анголе выйшаў далёка за рамкі адной краіны і ператварыў гэтую гарачую кропку ў маштабную зону нестабільнасці. На нацыянальным узроўні разгарнулася барацьба за ўладу паміж ангольскімі нацыянальна-вызваленчымі групоўкамі — рухам [[МПЛА]], які прыйшоў да ўлады, і апазіцыйнымі яму [[УНІТА]] і [[ФНЛА]]. На рэгіянальным узроўні пачаўся канфлікт паміж Анголай і [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]. Усё гэта адбывалася на фоне глабальнага супрацьстаяння [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]{{Sfn|Котов|2013|p=223}}. Кіраўніцтва МПЛА стаяла на [[марксізм|марксісцкіх]] пазіцыях, было прыхільна ідэям [[інтэрнацыяналізм]]у і спрабавала пераадолець трайбалісцкую племянную адасобленасць. Менавіта ў гэтай арганізацыі склаліся трывалыя сувязі з [[Куба]]й і СССР, прагрэсіўнымі афрыканскімі рэжымамі і шэрагам сацыял-дэмакратычных партый (у прыватнасці, [[Швецыя|Швецыі]]){{Sfn|Бородаев|2016|p=148—149}}. У кіраўніцтва Савецкага Саюза былі свае інтарэсы ў рэгіёне. Па-першае, палітычныя: Ангола разглядалася ў якасці плацдарма для распаўсюджвання [[сацыялізм]]у на поўдні [[Афрыка|Афрыкі]]. Па-другое, эканамічныя: краіна валодала багатымі запасамі высакаякаснай нафты, алмазаў, урану, малібдэна, шырокімі плантацыямі кавы, чырвонага і чорнага дрэва, рыбнымі запасамі. Па-трэцяе, геапалітычныя: зацвярджэнне савецкай ваеннай прысутнасці дазваляла Маскве кантраляваць асноўныя марскія шляхі з [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]] ў [[Атлантычны акіян|Атлантыку]] і з Афрыкі ў [[Новы Свет|Паўночную і Паўднёвую Амерыку]]{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. Важнасць краіны адзначыў у сваім адкрытым лісце лідар УНІТА [[Жонаш Савімбі|Ж. Савімбі]]. Паводле яго, прычынай росту ўплыву Крамля ў Афрыцы стаў кантроль над Анголай, дадаўшы, што «''рускія зусім не зацікаўлены ў мірным вырашэнні афрыканскіх праблем самімі афрыканцамі, калі гэта не спрыяе ўзмацненню іх уплыву''»<ref>Jonas M. Savimbi [https://www.nytimes.com/1976/12/08/archives/a-refusal-to-become-black-russians-or-african-cubans.html A Refusal to Become ‘Black Russians’ Or ‘African Cubans’] //New York Times, December 8, 1976, Page 27</ref>. У амерыканскіх спецслужбах мэты СССР апісваліся як комплексныя і далёка ідучыя: геаграфічна — аказанне ціску на ПАР і кантроль над поўднем Афрыкі; ваенна-тактычна — разгром антыўрадавай паўстанцкай групоўцы УНІТА; і геапалітычна — падрыў любога патэнцыялу для перамоваў паміж варагуючымі бакамі, а таксама ўзмацненне ўласнага ўплыву і паслабленне пазіцый ЗША<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/document/cia-rdp90-00965r000504720008-9 BUILDUP BY SOVIETS TARGETS SOUTH AFRICA] // CIA, October 2, 1985</ref>. Першай да вайны далучылася Куба, якая [[Кубінская інтэрвенцыя ў Анголу|перакінула на дапамогу МПЛА вайсковы кантынгент]]. Тым часам Савецкі Саюз вагаўся, бо момант быў вельмі няпросты. З аднаго боку, трэба было аказаць падтрымку саюзнаму рэжыму. З іншага, у той час актыўна вяліся перамовы з ЗША пра абмежаванне стратэгічных ядзерных узбраенняў, на якіх падзеі ў Анголе маглі паставіць крыж (пра тое, у прыватнасці, заяўляў [[Генры Кісінджэр|Г. Кісінджэр]]<ref>[https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v28/d159 159. Backchannel Message From Secretary of State Kissinger to the Ambassador to Iran (Helms)] // Foreign Relations of the United States, 1969–1976, Volume XXVIII, Southern Africa, December 20, 1975 </ref>). У рэшце рэшт, пасля двух месяцаў ваганняў{{Sfn|Бородаев|2016|p=161}}, Масква накіравала ў гарачую кропку ваенных саветнікаў і ўзбраенне{{Sfn|Котов|2013|p=223—224}}. Шмат у чым савецкае ўмяшанне было абумоўлена далучэннем да вайны заірскай і паўднёваафрыканскай армій, падтрыманых амерыканцамі. Дагэтуль Крэмль спадзяваўся на мірнае ўрэгуляванне канфлікту{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=23}}. [[Файл:BMP-1 & Ural-375D with BM-21 Grad rocket launcher in Angola.jpg|міні|злева|Савецкая ваенная тэхніка ў Анголе.]] З СССР было падпісана пагадненне аб выкарыстанні ангольскай ваеннай інфраструктуры. Неўзабаве ваенна-марскія базы Анголы паступілі ў распараджэнне савецкай аператыўнай эскадры, аэрадромы былі прадастаўлены для пасадак савецкай стратэгічнай, разведвальнай, транспартнай і супрацьлодкавай авіяцыі. У Анголу шырокім патокам пайшла савецкая ваенная дапамога. Толькі за тры месяцы, якія прайшлі пасля абвяшчэння незалежнасці 11 лістапада 1975 года, з СССР у парты, кантраляваныя атрадамі МПЛА, прыбыло 27 буйнатанажных транспартаў СССР і Кубы з баявой тэхнікай, зброяй і боепрыпасамі{{Sfn|Котов|2013|p=224—225}}. Экс-кіраўнік [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ]] [[Аляксандр Мікалаевіч Шалепін|А. Шалепін]]<!-- Шалепін быў старшынёй КДБ у 1958—1961, а ў 1975 КДБ узначальваў Андропаў. --> настойваў на неадкладным уводзе савецкіх войск у Анголу. Ён, па ўзоры з [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|вайной у Іспаніі]], прапаноўваў сфармаваць з добраахвотнікаў [[інтэрнацыянальныя брыгады]] і адправіць іх ваяваць на баку МПЛА. [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Л. Брэжнеў]] быў супраць. Ён лічыў, што цалкам дастаткова паслаць ваенных саветнікаў, а асноўнай ударнай сілай зрабіць кубінцаў{{Sfn|Котов|2013|p=225}}. == Кантынгент == 16 лістапада 1975 года па просьбе ўрада Анголы на падставе распараджэння [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] № 2502 ад 12 лістапада 1975 года ў [[Луанда|Луанду]] прыбыла першая група савецкіх ваенных спецыялістаў (каля 40 байцоў: спецыялісты па ўжыванні рознай баявой тэхнікі, у тым ліку пераносных зенітных ракетных комплексаў «[[Страла-2]]», сувязісты і ваенныя перакладчыкі<ref name="ком">[https://www.kommersant.ru/doc/256312 Война в Анголе] // Журнал «Коммерсантъ Власть» № 17 от 04.05.2001, стр. 56</ref>). Да канца года група склала 90 чалавек, у тым ліку 1 саветнік, 74 спецыяліста і 15 перакладчыкаў (3 генерала, 44 афіцэра, 5 прапаршчыкаў, 26 сяржантаў і салдат, 12 рабочых і служачых [[Савецкая Армія|СА]]){{Sfn|Шарый|2009|p=1}}. Па ацэнках [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартамента ЗША]] на 1990 год кантынгент быў прадстаўлены каля 1000 ваеннымі<ref>NORMAN KEMPSTER [https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-01-09-mn-178-story.html U.S. Sees Soviet Role in Angola Push : Africa: Advisers are supporting the Marxist regime’s ‘dangerous’ offensive, the Administration says.] // Los Angeles Times, Jan. 9, 1990</ref>. [[Файл:East Bloc military advisors in Angola.JPEG|міні|Вайскоўцы на занятках з байцамі ФАПЛА.]] Асноўная мэта — стварыць з учорашніх партызан баяздольную армію, якая павінна была паспяхова супрацьстаяць як узброенай унутранай апазіцыі, так і адной з найбольш баяздольных армій Афрыкі на той час — арміі [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]<ref name="писарев">[https://veteranangola.milportal.ru/sovetskie-voennye-voevali-v-angole-mozambike-efiopii-i-drugih-stranah/?ysclid=ml7qwn98dl619129117 Советские военные воевали в Анголе, Мозамбике, Эфиопии и других странах. Наверное, там был отдельный многотысячный контингент советских войск, как в Афганистане? ]</ref>. Удзельнік вайны С. Каламнін паказваў, што ні адна хоць трохі значная аперацыя не праходзіла без удзелу савецкіх вайскоўцаў, аніводнага значнага рашэння, якое тычылася ўмацавання абараназдольнасці дзяржавы або ўзмацнення баяздольнасці Узброеных Сіл, не прымалася ангольскім бокам без кансультацый з савецкім саветніцкім апаратам. Замежнікі працавалі практычна ва ўсіх органах ваеннага кіравання, пачынаючы з цэнтральнага апарата Міністэрства абароны, штабоў відаў Узброеных Сіл, камандаванняў ваенных акругаў і франтоў да пяхотных брыгад, батальёнаў, эскадрылляў і нават асобных падраздзяленняў{{Sfn|Григорьева|2019|p=5}}. Савецкія вайскоўцы павінны былі аказаць дапамогу ў падрыхтоўцы Узброеных Сіл. Даволі хутка сумесна з кубінцамі ім удалося арганізаваць у Луандзе некалькі навучальных цэнтраў, дзе пачалася падрыхтоўка мясцовых ваенных кадраў{{Sfn|Шарый|2009|p=2}} для ФАПЛА (FAPLA, Forças Armadas Populares de Libertação de Angola — [[Народныя ўзброеныя сілы Анголы]]). Выключна важнае месца ў гэтым супрацоўніцтве займала падрыхтоўка партыйных кадраў для МПЛА і ФАПЛА. У ваенна-палітычным вучылішчы НРА, дзе працавалі савецкія выкладчыкі да 1986 года было падрыхтавана больш за 3 тыс. афіцэраў-палітработнікаў. Вышэйшыя курсы Генштаба ФАПЛА, дзе таксама выкладалі ў большасці савецкія спецыялісты, скончылі да гэтага ж часу 300 чалавек, у т. л. многія члены Палітбюро МПЛА{{Sfn|Шарый|2009|p=2}}. Асноўная маса ваенных з’яўлялася спецыялістамі па баявым прымяненні і абслугоўванні ўзбраення і баявой тэхнікі, лётчыкамі, штабнымі работнікамі, камандзірамі з вопытам камандавання ротамі, батальёнамі, палкамі і нават буйнымі злучэннямі, ваеннымі перакладчыкамі. Толькі за перыяд афіцыйнага ваеннага супрацоўніцтва СССР з Анголай, з 1975 па 1991 гады, у краіне пабывала {{Num|10985}} савецкіх ваенных саветнікаў і спецыялістаў, у тым ліку {{Num|107}} генералаў і адміралаў, {{Num|7211}} афіцэраў, {{Num|1083}} прапаршчыка (мічмана), {{Num|2116}} сяржантаў (старшын) і радавых (матросаў), {{Num|468}} рабочых і служачых СА і [[Ваенна-марскі флот СССР|ВМФ]], не лічачы членаў сем’яў{{Sfn|Котов|2013|p=226}}{{Sfn|Шарый|2009|p=3}}<ref name="ком"/>. Перакладчыкі з [[партугальская мова|партугальскай мовы]] былі найбольш каштоўнай катэгорыяй ваенных. Як адзначала беларуская даследчыца А. Кузняцова-Ціманава, у гарачую кропку накіроўвалі нават спецыялістаў па роднаснай [[іспанская мова|іспанскай]], якіх партугальскай навучалі ўжо на месцы. Пры тым перакладчыкі не сядзелі пры штабах, а ўвесь час знаходзіліся на перадавой<ref name=mir24/>. Большасць кантынгенту складалі афіцэры і прапаршчыкі. Салдаты тэрміновай службы прысутнічалі ў вельмі абмежаванай колькасці: імі камплектавалася рота сувязі ГВС (кіроўцы [[БТР-152]], [[БРДМ-2]] і спецыяльных машын, механікі, электрыкі, начальнікі радыёстанцый Р-140, радыётэлеграфісты, аператары ЗАС, кулямётчыкі і стралкі аховы роты сувязі, кухары). У Анголе таксама працаваў асобны авіяцыйны атрад (эскадрылля) ваенна-транспартных самалётаў [[Ан-12]] і [[Іл-76]]. Ён падпарадкоўваўся галоўнаму ваеннаму саветніку і выконваў задачы па перавозцы войскаў і грузаў у інтарэсах мясцовай арміі і кубінцаў<ref name="писарев"/>. == Кіраўніцтва == У Анголе, як у іншых краінах з савецкай прысутнасцю, з’явілася пасада галоўнага ваеннага саветніка (ГВС). Ён валодаў шырокімі паўнамоцтвамі аж да прамога выхаду на начальніка Генеральнага штаба, міністра абароны і прэзідэнта Анголы. ГВС стаў магутным рычагом уздзеяння не толькі на ваенную, але і на знешнюю і ўнутраную палітыку маладой дзяржавы, засланіўшы нават пасла. Намеснік міністра замежных спраў [[Анатоль Леанідавіч Адамішын|А. Адамішын]] наракаў на тое, што ў Анголе вайскоўцы адчувалі сябе гаспадарамі становішча, а апарат ГВС быў свайго роду дзяржавай у дзяржаве. Ён скардзіўся, што пасольства ў Луандзе нават не мела ўласнай засакрэчанай сувязі з Масквой, і пасол, для таго каб патэлефанаваць у МЗС, вымушаны быў «ісці на паклон» да галоўнага ваеннага саветніка{{Sfn|Коломнин|2008|loc=«Почти безграничные полномочия»}}. За ўвесь час савецкай прысутнасці пасаду ГВС займалі: * палкоўнік В. Трафіменка (з 16 лістапада 1975 года па сакавік 1976 года) * генерал-маёр [[Панамарэнка, Ілля Піліпавіч|І. Панамарэнка]] (з сакавіка 1976 года па май 1978 года) * генерал-лейтэнант [[Васіль Васілевіч Шахновіч|В. Шахновіч]] (з 13 лістапада 1977 года па 31 снежня 1980 года) * генерал-лейтэнант [[Георгій Сямёнавіч Пятроўскі|Г. Пятроўскі]] (з 14 снежня 1980 года па 11 сакавіка 1982 года) * генерал-лейтэнант [[Канстанцін Якаўлевіч Курачкін|К. Курачкін]] (з 11 мая 1982 года па 2 ліпеня 1985 года) * генерал-лейтэнант [[Леанід Георгіевіч Кузьменка|Л. Кузьменка]] (з 1985 года па 1987 год) * генерал-лейтэнант [[Пётр Іванавіч Гусеў|П. Гусеў]] (1 лютага 1987 года па 6 чэрвеня 1990 года) * генерал-маёр [[Сяргей Аляксеевіч Сурадзееў|С. Сурадзееў]] (з красавіка па лістапад 1990 года) * генерал-лейтэнант [[Валерый Мікалаевіч Бяляеў|В. Бяляеў]] (з 10 сакавіка 1988 года па 3 лютага 1991 года) (выконваючы абавязкі, першы намеснік галоўнага ваеннага саветніка)<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/399851|title=Герой ангольскай войны застрелился из именного пистолета|lang=ru|website=www.kommersant.ru|date=2003-07-29|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123080607/https://www.kommersant.ru/doc/399851|url-status=live}}</ref> * генерал-лейтэнант У. Лебедзеў (з 27 студзеня 1991 года па 11 траўня 1993 года) (Галоўны ваенны кансультант Міністэрства абароны Анголы)<ref>В.Демин. Ангола: Путешествие во времени. Часть вторая. — М.,: Литрес, 2022. — ISBN 5041838240, 9785041838249.</ref> == Баявыя дзеянні == [[Файл:Soviet advisers planning military operations Angola.jpg|міні|Савецкія вайскоўцы пры планаванні аперацыі.]] {{Quote box|quote=Неяк не думалася, што ты ў краіне, якая ваюе, і дзесьці ідуць баі і гінуць людзі. Бо мы ў лістах пісалі, што «ў нас усё ў парадку», што жывём мы ў «бананава-апельсінавым раі», што гэта экзатычная, асабліва мірная, ледзь не турыстычная прагулка. І што вайна, пра якую пішуць у газетах, «далёка ад нас».|align=|source=З успамінаў В. Сагачкі{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного советника Вадима Сагачко}}.|width=35%}} Схема работы ў гарачай кропцы была наступная: фармальна ангольскімі атрадамі камандуюць мясцовыя, але за імі стаяць вопытныя савецкія вайскоўцы, якія пры неабходнасці бралі ў рукі зброю<ref name=mir24/>. Паводле афіцыйных заяў савецкага кіраўніцтва, спецыялісты не прыцягваліся да ўдзелу ў баявых дзеяннях{{Sfn|Николаев|2017|loc=Как советские военные советники воевали в Анголе}}. Пра гэта неаднаразова заяўлялася на міжнародных перамовах і на пасяджэннях [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного советника Вадима Сагачко}}. Больш за тое, згодна з указаннямі міністра абароны, савецкім вайскоўцам фармальна забаранялася непасрэдна ўдзельнічаць у баявых дзеяннях. Забарона абумоўлівалася перш за ўсё магчымасцю паланення праціўнікам байца. Савецкае кіраўніцтва разумела, што ва ўмовах [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] любы палонны афіцэр і салдат — гэта эфектыўная зброя ў ідэалагічнай барацьбе бакоў{{Sfn|Коломнин|2008|loc=«В плен живыми не сдаваться»}}. Але пазбегнуць удзелу ў баях не атрымлівалася. Так напрыклад, пазіцыі спецыялістаў нярэдка абстрэльваліся артылерыяй<ref name="гродна"/>. Падпалкоўнік ВПС у адстаўцы В. Самойлаў успамінаў, што замежныя лётчыкі-інструктары нярэдка адпраўляліся на баявыя вылеты замест сваіх ангольскіх падапечных або ў пары з імі, таму што асцерагаліся адпраўляць на заданні ненавучаных пілотаў{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного лётчика-инструктора Вячеслава Самойлова}}. Савецкія вайскоўцы ўдзельнічалі ў бітвах пры [[Бітва пры Куіта-Кванавале|Квіта-Кванавале]], пад Анджывай, Кувелаі, Каамай, Шангонга і Шымбембай<ref>Токарев А. А. [https://bigenc.ru/c/grazhdanskaia-voina-v-angole-77aa90 Гражданская война в Анголе] // Большая российская энциклопедия, 2022</ref>. Да канца сакавіка 1976 года атрады МПЛА і кубінскія войскі пры падтрымцы савецкіх ваенных саветнікаў адкінулі войскі Паўднёвай Афрыкі і УНІТА ад Луанды. Былі ўзятыя пад кантроль асноўныя стратэгічныя населеныя пункты і камунікацыі. У 1980-х гадах, калі паўстанцы і падраздзяленні арміі ПАР распачалі некалькі наступленняў, па непацверджаных даных, у ходзе аднаго з такіх прарываў ва ўмацраён у тыле УНІТА быў высаджаны дэсант савецкай марской пяхоты (пераапрануты ў форму войск МПЛА). Дзякуючы гэтаму наступленне апазіцыі было сарвана<ref name="ком"/>. Найбольш значнай стала аперацыя «Зебра» па ўзяцці горада [[Мавінга]] — галоўнага апорнага пункта ўнітаўцаў. На працягу 15 гадоў усе спробы ўрадавых войск захапіць яго канчаліся правалам і вялікімі стратамі. Улічваючы вопыт ранейшых памылак, саветнікі правялі шэраг мерапрыемстваў па аператыўнай маскіроўцы, дэзынфармацыі, увялі праціўніка ў зман і з мінімальнымі стратамі развілі поспех{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. Вопыт вайны ў Анголе, паводле ўспамінаў ветэранаў, адрозніваўся ад [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганістана]]. Асабліва гэта тычылася персанальнага ўліку баявых дзеянняў. У Афганістане, як толькі ваенны перасек мяжу, так адразу пачынаў працаваць «лічыльнік» удзелу ў баявых дзеяннях. У Анголе ўдзел у баявых дзеяннях залічваўся толькі тады, калі рэйд быў выніковым. Паводле правіл, па заканчэнні рэйду саветнік павінен быў прадставіць поўную пісьмовую справаздачу аб выніках яго правядзення з дадаткам справаздачнай карты аперацыі. Пра гэта паведамлялася ў Маскву. Паралельна ішоў даклад па лініі мясцовага боку ў Генеральны штаб ФАПЛА. 10-е ўпраўленне МА СССР у канцы камандзіроўкі аддавала загадам і запісвала ў асабістую справу гэтыя дні ўдзелу ў баявых дзеяннях{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного советника Вадима Сагачко}}. Акрамя таго, на думку ветэранаў-«[[Афганцы (ветэраны вайны)|афганцаў]]», якія пабывалі ў Анголе, вайна ў Афрыцы аказалася страшней за Афганскую{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Такого не было даже в Афгане…»}}. Паводле звестак ЦРУ, афганскі вопыт выкарыстоўваўся СССР у Анголе. Згодна з унутранымі дакументамі, у 1983 годзе ў гарачую кропку накіраваны неназваны генерал, які дамогся пэўных поспехаў у барацьбе з [[Афганскія маджахеды|афганскімі маджахедамі]]<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/print/1956875 LETTER TO WILLIAM J. CASEY FROM JAMES A. WILLIAMS] // CIA, February 8, 1983</ref>. == Умовы == {{Quote box|quote=Нам сказалі, што калі мы трапім у палон, ніхто нам дапамагчы не зможа, таму што афіцыйна ў Анголе нас няма. Мы нават пісалі завяшчанні, каб нашу маёмасць перадалі родным. Сем’і не ведалі, дзе мы служылі, на лістах замест адрасу была пазнака Л515 МК.|align=|source=З успамінаў Г. Сергіенкі<ref name="гродна">''Евгений Лебедь.'' [https://vgr.by/2019/11/16/napravlyaem-vas-v-odnu-iz-razvivayushhihsya-stran-chto-grodnenskie-oficeryi-delali-na-zasekrechennoy-voyne-v-afrike/ «Направляем вас в одну из развивающихся стран…» Что гродненские офицеры делали на засекреченной войне в Африке] // Вечерний Гродно : газета. — 16 ноября 2019.</ref>.|width=35%}} Удзел СССР быў засакрэчаны. Ваенныя афіцэры і саветнікі лічыліся ў 10-м Галоўным упраўленні пры генштабе, таму пасля вайны ветэраны не маглі даказаць, што ваявалі ў Анголе<ref name="гродна"/>. Марак вялікага супрацьлодачнага карабля «Абразцовы» А. Шорын пазначаў, што з-за ўмоў сакрэтнасці кіраўніцтва не заахвочвала кантактаў з мясцовым насельніцтвам, а фотаздымкі былі строга забароненыя, але ж таемна ваеннаслужачыя на стужку час ад часу здымалі<ref name="ставрополь"/>. Савецкія вайскоўцы насілі чужую форму (плямісты ангольскі, а дакладней пастаўлены краіне кубінскі<ref>Filipe do A. Monteiro [https://www.warfareblog.com.br/2020/02/foto-conselheiros-sovieticos-em-angola.html FOTO: Conselheiros soviéticos em Angola] // Warfare Blog, 24 de fevereiro de 2020.</ref>, камуфляж без знакаў адрознення; паводле ўспамін ветэранаў, форма была вельмі зручнай і лёгкай, добра глядзелася, лёгка сціралася і абараняла ад спёкі{{Sfn|Григорьева 2|2019|p=218}}; пры тым пра выкарыставанне імі формы УС Анголы было вядома непасрэднаму праціўніку — паўднёваафрыканскай арміі, што фіксавалася ў заходніх СМІ<ref>Joseph Lelyveld [https://web.archive.org/web/20231015044324/https://www.nytimes.com/1981/09/16/world/south-africans-display-the-spoils-of-angola-raid.html SOUTH AFRICANS DISPLAY THE SPOILS OF ANGOLA RAID] // New York Times, Sept. 16, 1981</ref>) і не мелі пры сабе ніякіх дакументаў, нярэдка жылі ў палатках і зямлянках, адчувалі сур’ёзныя бытавыя нязручнасці{{Sfn|Котов|2013|p=226—227}} і праблемы з недахопам інфармацыі: не ведалі, што адбываецца ў СССР, газеты прыходзілі з вялікім спазненнем<ref name="гродна"/>. А паколькі ўсе былі без знакаў адрознення і пагонаў, то саветнікі, паводле палкоўніка ў адстаўцы І. Носава, звярталіся адзін да аднаго па ўласным імені і па бацьку<ref name=mir24>[https://mir24.tv/articles/16652892/angolskij-stalingrad.-vojna-kotoroj-ne-bylo?ysclid=mmkfrxdqb9877321501 «Ангольский Сталинград». Война, которой не было]</ref>. Складаней за ўсё даводзілася спецыялістам, якія працавалі на франтах. З 1987 года ў адпаведнасці з загадам Міністра абароны ўсім ім было загадана знаходзіцца непасрэдна ў баявых парадках войск, а не на камандных пунктах, як гэта было раней. У зямлянках, дзе існавалі перабоі з забеспячэннем самым неабходным, туліліся нават палкоўнікі{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. {{Quote box|quote=Падлік дзён даўно страчаны, матаемся па лясах амаль два месяцы, усе дні падобныя адзін на аднаго, як дзве кроплі вады. У нядзелю, праўда, займаемся побытам: мыем сябе, адзенне, словам прыводзім сябе ў парадак, наколькі гэта магчыма. Сёння перайшлі на новае месца. Увесь дзень уладкоўваліся, каб зрабіць нашу стаянку хоць неяк падобнай на жыллё цывілізаваных людзей. Убілі калы і нацягнулі тэнт, каб можна было хавацца ад дажджу і сонца. Збілі столікі для посуду і прыгатавання ежы. Словам, абжываемся.|align=|source=З успамінаў В. Ждаркіна{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Такого не было даже в Афгане…»}}|width=35%}} Сур’ёзным выпрабаваннем былі нязвыклыя прыродна-кліматычныя ўмовы{{Sfn|Григорьева 2|2019|p=221}}: спякота, нізкая або, наадварот, занадта высокая вільготнасць, багацце небяспечных для здароўя насякомых і паўзуноў, распаўсюджванне нязвыклых і нават невядомых савецкім медыкам хвароб<ref name="ярославль">[https://angola1986-91.tilda.ws/ Гражданская война в Анголе в воспоминаниях её ярославских участников (1986—1991 гг.)]</ref>. І хоць перад адпраўленнем у Анголу вайскоўцы рабілі прышчэпкі ад малярыі і іншых інфекцыйных захворванняў, якія лютавалі ў гэтай дзяржаве, але яны дапамагалі не заўсёды. Так, ад малярыі ў сярэдзіне 1980-х гадоў загінулі два маракі тэрміновай службы<ref name="ставрополь"/>. Пры ўсім тым месцы дыслакацыі ваенных даволі хутка аказваліся ўладкаванымі і прыстасаванымі для больш-менш нармальнага побыту. У мэтах бяспекі савецкія вайскоўцы аператыўна абносілі свае тэрыторыі калючым дротам, выстаўлялі ахову, пераабсталявалі памяшканні пад жыллё, казармы, сталовыя, навучальныя класы, а калі патрабавалася, уводзілі ў эксплуатацыю цэлыя прадпрыемствы, будавалі дарогі, узлётна-пасадачныя палосы і іншае{{Sfn|Григорьева 2|2019|p=224}}. Часам месцы знаходжання былі цяжкімі, гэта выяўлялася ў недахопе электраэнергіі, пітной вады, а таксама некаторых прадуктаў харчавання. Усё залежала ад таго, як была наладжана праца з падвозам харчавання і дзе размяшчалася акруга знаходжання, чым паўднёвей, тым цяжэй было і наадварот. Паводле капітана СПА В. Чаромухіна (служыў у правінцыі Кванда-Кубанга), з-за частых абстрэлаў яго група не мела пастаяннай электрычнасці і часам асвятляла памяшканне свечкамі<ref name="ярославль"/>. Ангольскі паёк савецкім афіцэрам у тыдзень складаўся з набору прадуктаў на кожны дзень і алкагольных напояў. Прадукты паступалі з розных сацыялістычных краін. Некаторыя за час службы спрабавалі мяса сланоў і малпаў, а таксама тэрмітаў. Падчас спецаперацый байцы тыднямі сілкаваліся толькі рысам. Але галоўным недатыкальным запасам у паходах была пітная вада. Калі бочку пашкоджваў асколак, усе кідаліся закаркоўваць яе. У самых крайніх выпадках кіпяцілі ваду з ракі і хларавалі таблеткамі<ref name="гродна"/>. Паводле амерыканскіх СМІ тых часоў ([[The Christian Science Monitor]]), савецкія войскі практычна не кантактавалі з мясцовым насельніцтвам. Яны жылі ў агароджаных сеткай лагерах, атрымліваючы ад Луанды гадавы заробак у 14 000 — 22 000 [[Долар ЗША|долараў]]<ref>Piero Benetazzo [https://www.csmonitor.com/1984/0120/012028.html Angola paradox: nation both loves, hates its East-West patrons] // The Christian Science Monitor, Jan. 20, 1984</ref>. == Узаемаадносіны == Узаемаадносіны ў савецкіх вайскоўцаў з ангольскімі і кубінскімі саюзнікамі складваліся па-рознаму{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=24—25}}. У адных (В. Чаромухін, А. Пазухін, С. Топнікаў, С. Каламнін, А. Токараў і інш.) засталіся добрыя ўражанні ад мясцовага насельніцтва, ангольскіх і кубінскіх ваенных. Ангольцаў адзначалі як добрых, таварыскіх і надзейных таварышаў, гатовых падтрымаць любую размову, нават калі дрэнна ведаюць рускую мову. Кубінцаў характарызавалі як смелых, гатовых у любы час прыйсці на дапамогу, чаго б ім гэта ні каштавала. У мемуарах ветэранаў вайны часта распавядаецца пра перарастанне прафесійных адносін у сапраўднае [[сяброўства]]<ref name=oxford/><ref name="ярославль"/>{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=24—25}}{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. Іншыя (В. Жданаў, Г. Сергіенка, А. Бурашкін і інш.) апісвалі саюзнікаў зусім інакш: ангольцаў вызначалі дрэнна падрыхтаванымі байцамі, якія часта дэзерціравалі. Калі трапляліся праціўніку, маглі на наступны дзень ваяваць на яго баку. Па ўспамінах ветэранаў, ангольцы, паваяваўшы, да вечара, кінуўшы тэхніку, адпраўляліся дадому. З кубінцамі ўзнікалі розныя супярэчнасці, напрыклад, наконт размеркавання савецкіх паставак паміж УС Анголы і кубінскім кантынгентам, чым займаліся самі кубінцы<ref name="ставрополь">[https://pobeda26.ru/articles/obshhestvo/2025-02-15/voyna-na-kotoroy-nas-ne-bylo-stavropolets-rasskazal-o-sluzhbe-v-angole-317400 «Война, на которой нас не было»: ставрополец рассказал о службе в Анголе]</ref><ref name="гродна"/><ref>[https://www.veteranangola.ru/main/letopis/memory/zdanov Воспоминания Жданова Виктора Дмитриевича]</ref>. Як успамінаў палкоўнік у адстаўцы В. Сагачкі, у 3-й і 10-й пяхотных брыгадах адзначалі ангольскія, кубінскія і савецкія святы разам. У залежнасці ад таго, чыё дзяржаўнае свята было, той бок і накрываў стол і запрашаў да сябе ў госці. Спіртныя напоі даставалі па магчымасці: іспанскае віно ў ангольскіх тылавікоў, ром у кубінцаў, віскі, брэндзі і джын на рынку ў Луандзе; слоікавае піва ў краме савецкай ваеннай місіі ў Луандзе. Падобныя мерапрыемствы збліжалі ваенных. Часам з дапамогай падобных пасядзелак, паводле Сагачкі, спецыялісты дамагаліся патрэбнага паразумення з саюзнікамі, калі яно адсутнічала{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного военного советника Вадима Сагачко}}. Паводле В. Самойлава, маладыя ангольскія лётчыкі бачылі сумленнае і беражлівае стаўленне да іх з боку савецкіх авіятараў і цалкам давяралі ім, выконваючы ўсе навучанні. Як дадаваў ветэран, ён часам зрываўся пры разборы палётаў, але яны не крыўдзіліся на яго, разумеючы, што ім «рухае толькі адно жаданне — захаваць ім жыццё»{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного лётчика-инструктора Вячеслава Самойлова}}. В. Сагачка, саветнік 3-й пяхотнай брыгады арміі Анголы (1988—1990), успамінаючы пра размовы са сваім афрыканскім саюзнікам перад адной з аперацый, паказаў, што яго падсаветны выслухаў, але рашэнне прыняў сваё, ганарыста заявіўшы, што ён лепш ведае, як змагацца з унітаўцамі, таму што ён сам учорашні партызан. І замежніку прыйшлося дыпламатычна пагадзіцца з ім. Але анголец усё-ткі папрасіў дапамогі ў афармленні карты-рашэння{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного военного советника Вадима Сагачко}}. Пры тым большасць савецкіх вайскоўцаў мела вельмі смутныя ўяўленні пра замежныя рэаліі — пра асаблівасці побыту, традыцыі, звычаі, псіхалогію народаў. Без гэтых ведаў узаемадзеянне з саюзнікамі выбудоўваць было цяжка. Часам адбываліся непрыемныя інцыдэнты, якія наносілі шкоду прэстыжу СССР за мяжой. Каламнін прыводзіў у прыклад наступную гісторыю. У 1981 годзе нейкі маёр, саветнік камандзіра радыётэхнічнага батальёна, які адрозніваўся празмерным выкарыстаннем нецэнзурнай лексікі, накрычаў на маладога лейтэнанта, камандзіра ангольскай радыётэхнічнай роты за спазненне на ранішняе пастраенне: «''Ты, … [гвалтаваў] тваю маці, дзе швэндаешся, чаму твае падначаленыя бязладныя і расхлябаныя? Твая Радзіма ў небяспецы, а ты на службу спазняешся?''!» У ангольца пасля раптам задрыжалі вусны, і ён, ледзь стрымліваючы слёзы, прашаптаў: «''Не трэба, не смейце чапаць маю маці, яна нядаўна памерла''». Ён дрэнна валодаў [[руская мова|рускай]], а таму ўспрыняў выраз «…[гвалтаваў] тваю маці» літаральна, як абразу ў бок памерлага блізкага чалавека. Тое, што ў ангольскага лейтэнанта нядаўна хтосьці памёр, саветнік лёгка мог даведацца па наяўнасці на руцэ ў афіцэра чорнай жалобнай павязкі, аднак замежнік пра гэта не ведаў{{Sfn|Коломнин|2008|loc=По советскому образцу}}. Апроч таго, многія ангольцы (уключаючы некаторых прадстаўнікоў эліты) успрымалі дзеянні Масквы як спробу ўсталяваць [[Неакаланіялізм|неакаланіяльную залежнасць]], выкарыстоўваючы рэсурсы краіны для ўласнай выгады. Урад МПЛА скардзіўся на грэбаванне з боку Савецкага Саюза — нізкі ўзровень дапамогі, няякасныя матэрыяльныя сродкі, а таксама неадэкватную рэакцыю на скаргі. Гэта стварала пастаянную напружанасць у адносінах. З канца 1970-х гадоў незадаволенасць павялічалася, паколькі значная ваенная дапамога не змагла спыніць эканамічны спад або здушыць паўстанцкі рух УНІТА. Паводле звестак [[ЦРУ]], сярод эліты захоўвалася ўстойлівае падазрэнне, што СССР мог стаяць за [[Мяцеж фракцыянераў|няўдалым пераваротам у маі 1977 года]], хоць доказаў гэтаму не выяўлены<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/print/906337 ANGOLA'S RELATIONS WITH THE SOVIET UNION] // CIA, November 15, 1978</ref><ref>[https://data.mongabay.com/history/angola/angola-communist_nations.html Angola-Communist Nations]</ref>. == Вынікі місіі == {{Quote box|quote=Рускія, хоць мы з імі не кансультаваліся, прымаючы рашэнне накіраваць нашы войскі ў Анголу, вырашылі пазней паставіць узбраенне для стварэння ангольскай арміі і адказалі станоўча на пэўныя просьбы аб рэсурсах на працягу вайны. У Анголы не было б ніякіх перспектыў без палітычнай і матэрыяльна-тэхнічнай дапамогі СССР пасля перамогі [над Партугаліяй].|align=|source=[[Фідэль Кастра|Ф. Кастра]]{{Sfn|Бородаев|2016|p=161}}|width=35%}} У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў на фоне нестабільнай унутрыпалітычнай абстаноўкі ў СССР, кантынгент стаў згортвацца. У 1991—1992 гадах спецыялісты спешна пакідаюць гарачую кропку. Паводле В. Бяляева, афіцэры не жадалі вяртацца, бо ўжо добра арыентаваліся ў Анголе, пачынаючы з тэатра баявых дзеянняў і заканчваючы мясцовымі этнічнымі асаблівасцямі. Многія не ведалі, куды ехаць, таму што не мелі жылля на радзіме{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. У перыяд да 1991 года ў ходзе баявых дзеянняў у Анголе загінулі і памерлі 54 савецкіх грамадзяніна, у тым ліку 45 афіцэраў, 5 прапаршчыкаў, 2 салдаты тэрміновай службы і двое служачых. За гэты перыяд былі параненыя 10 чалавек, а адзін савецкі вайсковец — прапаршчык Пестрацоў — у жніўні 1981 года трапіў у паўднёваафрыканскі палон і правёў у турмах каля паўтары года. Толькі дзякуючы карпатлівай працы супрацоўнікаў [[Міністэрства замежных спраў СССР|МЗС]] і сакрэтным перамовам з паўднёваафрыканскімі спецслужбамі яго ўдалося вызваліць{{Sfn|Котов|2013|p=227}}{{Sfn|Шарый|2009|p=3}}<ref name="ком"/>. Савецкія ветэраны вайны ў Анголе лічаць, што іх дзейнасць была каштоўнай. Дзякуючы дапамозе СССР і Кубы гэта дзяржава захавала суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць, а Масква атрымала ў гэтым рэгіёне, як заяўлялі многія ўдзельнікі, надзейнага саюзніка{{Sfn|Николаев|2017|loc=Как советские военные советники воевали в Анголе}}<ref name=mir24/>. З тым згодны і ў самой Анголе<ref>[https://www.verangola.net/va/en/112025/Politics/46626/Angola-expresses-gratitude-for-the-help-of-various-countries-in-the-fight-for-independence-especially-the-former-Soviet-Union-50-Years-of-an-Independent-Angola.htm Angola expresses gratitude for the help of various countries in the fight for independence, especially the former Soviet Union]</ref> і на Захадзе. Як адзначалася ў рассакрэчаных дакументах ЦРУ 1988 года: «''Дапамога СССР сваім ключавым афрыканскім саюзнікам — Анголе, Эфіопіі і Мазамбіку — не змагла ліквідаваць пагрозу з боку паўстанцаў, але атрымала поспех у тым, каб утрымаць рэжымы ва ўладзе''»<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/print/1949729 SUPPORTING ALLIES UNDER INSURGENT CHALLENGE: THE SOVIET EXPERIENCE IN AFRICA] // CIA, February 1, 1988</ref>. Апроч таго, амерыканскія спецслужбы канстантавалі: «''Падзеі ў Анголе і Эфіопіі ўмацавалі імідж СССР як вялікай дзяржавы, здольнай праецыраваць ваенную сілу далёка за межы сваіх берагоў''»<ref>[https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v04/d115 Soviet Military Capabilities To Project Power and Influence in Distant Areas] // Foreign Relations of the United States, 1977–1980, Volume IV, National Security Policy, 115. National Intelligence Estimate, February 1, 1979</ref>. Пры тым, паводле С. Грыгор’евай, умяшанне знешніх сіл ва ўнутрыпалітычную барацьбу ў Анголе, ваенныя пастаўкі сталі фактарамі, якія пагоршылі і без таго складаную сітуацыю ў краіне. Ператварэнне Анголы ў арэну канфрантацыі дзвюх сацыяльна-палітычных сістэм спрыяла таму, што грамадзянская вайна прыняла больш зацяжны, больш разлютаваны характар. Атрымліваючы дапамогу і падтрымку звонку, кожная з палітычных сіл рабіла стаўку перш за ўсё на сілавыя метады рэалізацыі пастаўленых мэт, што значна ўскладняла магчымасці мірнага дыялогу і ўрэгулявання канфлікту палітычнымі сродкамі{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=27}}. == Памяць == Першыя публічныя дыскусіі пра гісторыю ветэранаў Анголы пачаліся пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск з Афганістана]]. Новая хваля грамадскай цікавасці да тэмы ўзнікла ў самым пачатку 2000-х гадоў, калі ўдзельнікі замежнай місіі пачалі адкрыта дзяліцца ў інтэрнэце думкамі аб сваёй службе<ref name=oxford>Daria Zelenova [https://global-soldiers.web.ox.ac.uk/soviet-military-memoirs-angola Soviet Military Memoir from Angola] // University of Oxford</ref>. 29 сакавіка 2001 года створана арганізацыя ўдзельнікаў баявых дзеянняў у Анголе, якая ўвайшла ў склад Міжрэгіянальнай асацыяцыі воінаў-інтэрнацыяналістаў на правах ангольскай секцыі. У выніку наступнай рэарганізацыі аб’яднанне стала называцца «Саюз ветэранаў Анголы». 17 лістапада 2004 года яно атрымала статус юрыдычнай асобы<ref>[https://www.veteranangola.ru/main/general/istoriya ИСТОРИЯ СОЗДАНИЯ «СОЮЗА ВЕТЕРАНОВ АНГОЛЫ» ]</ref>. З 2007 года 16 лістапада ў [[Расія|Расіі]], па ініцыятыве арганізацыі, адзначаюць Дзень ветэранаў Анголы<ref>{{Cite web|url=https://rsva-ural.ru/2017/11/16-nojabrja-v-rossii-otmechajut-den-veteranov-angoly/|title=16 ноября в России отмечают День ветеранов Анголы — Российский союз ветеранов Афганистана|lang=ru-RU|last=rsva-ural|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123085340/https://rsva-ural.ru/2017/11/16-nojabrja-v-rossii-otmechajut-den-veteranov-angoly/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gtn-pravda.ru/2022/11/20/medali-veteranam-angoli--k-100-letiju-prezidenta-neto.html|title=Медали ветеранам Анголы – к 100-летию президента Нето|lang=ru|website=Гатчинская правда|date=2022-11-20|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123085338/https://gtn-pravda.ru/2022/11/20/medali-veteranam-angoli--k-100-letiju-prezidenta-neto.html|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго «Саюз ветэранаў Анголы» прыклаў намаганні па адкрыцці пастаянна дзеючых экспазіцый у [[Цэнтральны музей Узброеных сіл|музеі Узброеных сіл]] у [[Масква|Маскве]] (2008) і ў Нацыянальным музеі ваеннай гісторыі ў Луандзе (2019). Акрамя таго, створаны асобны музей Саюза ветэранаў Анголы. У 2015 годзе ў правінцыі Кванда-Кубанга быў усталяваны помнік экіпажу самалёта Ан-12, [[Катастрофа Ан-12 у Анголе (1985)|збітага паўднёваафрыканскімі дыверсантамі 25 лістапада 1985 года]]. У 2018 годзе ў Луандзе ўсталяваны мемарыяльны камень-помнік савецкім спецыялістам. Адкрыты мемарыяльныя дошкі ў былой савецкай ваеннай місіі ў сталіцы краіны і на ваенным аэрадроме ў Менонзе. Таксама пры садзейнічанні арганізацыі выйшаў цыкл з сямі фільмаў па афрыканскай і ангольскай тэматыцы ветэрана вайны [[Аляксей Андрэевіч Паборцаў|А. Паборцава]]. Гэтыя карціны рэгулярна дэманстрыруюцца на канале [[НТВ]]<ref>[https://www.veteranangola.ru/main/20-let/doklad_20_let Доклад Председателя Совета Союза ветеранов Анголы Сагачко В. А.]</ref>. У [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускім дзяржаўным музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]] ў зале № 10, прысвечанай канфліктам пасля 1945 года, прадстаўлена экспазіцыя па групе савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе: форма саветніка камандуючага Усходнім фронтам У. Аванэсава, агітацыйныя лістоўкі, трафейны сшытак афіцэра-артылерыста УНІТА<ref>{{Артыкул|аўтар=Вераніка Канюта, Міхаіл Паваляеў|загаловак=Зала № 10. «Нашчадкі Вялікай Перамогі»|выданне=Звязда|тып=газета|год=2016|месяц=сакавіка|чысло=2|ref=Канюта і Паваляеў|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1732995394&tld=by&lang=be&name=2sak-8.indd_.pdf&text=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%B2%27%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F2sak-8.indd_.pdf&lr=157&mime=pdf&l10n=ru&sign=ebf135880cda2afd9ccb9d8054754b98&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1732995394%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D2sak-8.indd_.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%25B2%2527%25D0%25B5%25D1%2582%25D0%25BD%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B5%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F2sak-8.indd_.pdf%26lr%3D157%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Debf135880cda2afd9ccb9d8054754b98%26keyno%3D0%26nosw%3D1}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Найміты ў Анголе]] * [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Анголе]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/uchastie-sovetskih-ofitserov-v-grazhdanskoy-voyne-v-angole-1975-1994-gg?ysclid=ml7qshf8nc321177449|загаловак=Участие советских офицеров в гражданской войне в Анголе 1975—1994 гг|аўтар=Котов А. С.|выданне=Известия Тульского государственного университета. Гуманитарные науки|год=2013|старонкі=223—229|ref=Котов}} * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/voennoe-sotrudnichestvo-sovetskogo-soyuza-s-byvshimi-portugalskimi-koloniyami-v-70-80-gg-hh-veka|загаловак=Военное сотрудничество советского Союза с бывшими португальскими колониями в 70-80 гг. ХХ века|аўтар=Шарый В. И.|выданне=Армия и общество|год=2009|ref=Шарый}} * {{h|Коломнин|2008|Сергей Коломнин. [http://otvaga2004.ru/armiya-i-vpk/armiya-i-vpk-service/osobennosti-internacionalnogo-dolga/ Особенности интернационального долга] // Солдат удачи : журнал. — №2. — 2008.}} * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/memuary-sovetskih-voennyh-sovetnikov-i-spetsialistov-v-afrike-v-1960-1980-h-gg-spetsifika-i-praktika-izucheniya-istoricheskoy-pamyati|загаловак=Мемуары советских военных советников и специалистов в Африке в 1960-1980-х гг. : специфика и практика изучения исторической памяти|аўтар=Григорьева С.В|выданне=Вестник Марийского государственного университета. Серия «Исторические науки. Юридические науки»|год=2019|ref=Григорьева}} * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-angolskaya-voyna-1975-1976-gg-kak-primer-internatsionalizatsii-vnutrennego-konflikta-v-usloviyah-holodnoy-voyny|загаловак=«Первая ангольская война» 1975-1976 гг. Как пример интернационализации внутреннего конфликта в условиях «Холодной войны»|аўтар=Бородаев В. А.|выданне=Вестник Московского университета. Серия 25. Международные отношения и мировая политика|год=2016|старонкі=142—170|год=2016|нумар=4|ref=Бородаев}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.sovsekretno.ru/articles/istoriya/boevye-budni-kamaradas-sovetikus/?ysclid=ml7quu632a685139777|аўтар=Владислав Николаев|выданне=Совершенно секретно|тып=журнал|год=2017|месяц=июля|чысло=19|загаловак=Боевые будни «камарадас советикус»|ref=Николаев}} * {{h|Григорьева 2|2019|''Григорьева С. В.'' [https://roii.ru/dialogue/69/roii-dialogue-69_16.pdf Пространства советского влияния в воспоминаниях ветеранов локальных войн в Африке (1960–1980-е гг.)] // Диалог со временем. 2019. Вып. 69. С. 216-226.}} * {{Артыкул|загаловак="Русский, кубинец - дружба навек": презентация советско-кубинского сотрудничества в Анголе в 1970-1980-е годы в мемуарах бывших "воинов-интернационалистов"|аўтар=Григорьева С.В.|выданне=Вестник Нижегородского университета им. Н. И. Лобачевского|год=2019|нумар=6|старонкі=21—29|ref=Григорьева 3|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/russkiy-kubinets-druzhba-navek-prezentatsiya-sovetsko-kubinskogo-sotrudnichestva-v-angole-v-1970-1980-e-gody-v-memuarah-byvshih-voinov}} * {{h|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|Коллектив авторов. [https://militera.lib.ru/h/20c2/index.html Россия (СССР) в войнах второй половины XX века] [участие российских (советских) военнослужащих в боевых действиях за пределами Российской Федерации (СССР) после Второй мировой (1946–2002)] — М.: Триада-фарм, 2002. — 494с. Тираж 1.000 экз. (Государственная программа «Патриотическое воспитание граждан Российской Федерации на 2001–2005 годы». Институт Военной Истории Министерства Обороны Российской Федерации.)}} == Спасылкі == * [https://www.veteranangola.ru/main/general/Soyuz Сайт Региональной общетсвенной организации «Союз ветеранов Анголы»] * [https://veteranangola.milportal.ru Союз ветеранов Анголы — Альбом] {{ВС}} {{УС СССР за мяжой}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Анголе]] 3u8r9xs4mieuylnep04ygulaklulqgu Шаблон:Валютны курс/Даныя МВФ 10 766585 5134832 5133842 2026-05-02T06:06:05Z KrBot 24355 обновление / update 5134832 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-04-30 | AED = 5.038720 | AUD = 1.928890 | BND = 1.757550 | BRL = 6.843640 | BWP = 18.269200 | CAD = 1.869240 | CHF = 1.077990 | CLP = 1237.230000 | CNY = 9.377430 | CZK = 28.555800 | DKK = 8.760170 | DZD = 181.851000 | EUR = 1.172460 | GBP = 1.014200 | ILS = 4.048830 | INR = 130.673000 | JPY = 219.893000 | KRW = 2025.230000 | KWD = 0.420867 | MUR = 64.769400 | MXN = 24.026500 | MYR = 5.447600 | NOK = 12.794300 | NZD = 2.351960 | OMR = 0.527540 | PEN = 4.833630 | PHP = 84.387500 | PLN = 5.002380 | QAR = 4.994130 | SAR = 5.145070 | SDR = 1 | SEK = 12.727700 | SGD = 1.757550 | THB = 44.959600 | TTD = 9.241120 | USD = 1.372020 | UYU = 55.227900 }} 4egmut5bpcey9reux723xjoegij3eqo Шаблон:Валютны курс/Даныя ЕЦБ 10 766586 5134831 5133841 2026-05-02T06:06:04Z KrBot 24355 обновление / update 5134831 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-04-30 | AUD = 1.6371 | BRL = 5.8292 | CAD = 1.5994 | CHF = 0.9190 | CNY = 7.9910 | CZK = 24.366 | DKK = 7.4716 | EUR = 1 | GBP = 0.86625 | HKD = 9.1662 | HUF = 364.85 | IDR = 20297.94 | ILS = 3.4553 | INR = 111.0695 | ISK = 144.00 | JPY = 183.21 | KRW = 1728.39 | MXN = 20.4973 | MYR = 4.6457 | NOK = 10.9123 | NZD = 1.9957 | PHP = 71.918 | PLN = 4.2605 | RON = 5.1823 | SEK = 10.8555 | SGD = 1.4934 | THB = 38.084 | TRY = 52.8757 | USD = 1.1702 | ZAR = 19.6480 }} 35fbhgx01ibjwbs4ngqcz5omuq9qtj8 Шаблон:Валютны курс/Даныя ЦБ РФ 10 766592 5134833 5133843 2026-05-02T06:06:06Z KrBot 24355 обновление / update 5134833 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=30.04.2026. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=30.04.2026. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-04-30 | AED = 20 | AMD = 0.2 | AUD = 53 | AZN = 44 | BDT = 0.6 | BHD = 199 | BOB = 10 | BRL = 15 | BYN = 26 | CAD = 54 | CHF = 94 | CNY = 10 | CUP = 3.1 | CZK = 3.5 | DKK = 11 | DZD = 0.56 | EGP = 1.4 | ETB = 0.47 | EUR = 87 | GBP = 101 | GEL = 27 | HKD = 9.5 | HUF = 0.24 | IDR = 0.0043 | INR = 0.78 | IRR = 0.000053 | JPY = 0.46 | KGS = 0.85 | KRW = 0.05 | KZT = 0.16 | MDL = 4.3 | MMK = 0.035 | MNT = 0.02 | NGN = 0.054 | NOK = 8 | NZD = 44 | OMR = 194 | PLN = 20 | QAR = 20 | RON = 17 | RSD = 0.74 | RUB = 1 | SAR = 19 | SEK = 8 | SGD = 58 | THB = 2.2 | TJS = 7.9 | TMT = 21 | TRY = 1.6 | UAH = 1.6 | USD = 74 | UZS = 0.0062 | VND = 0.0029 | XDR = 102 | ZAR = 4.5 }} dtyi0tcqifz8mv862i9cktivhvxl6px Самапашкоджанне 0 772423 5134729 5134082 2026-05-01T18:44:47Z ~2026-26545-18 167488 5134729 wikitext text/x-wiki '''Самапашкоджанне''' — наўмыснае пашкоджанне свайго цела па унутраным прычынам без суiцыдальных намераў. Дзеля пазначэння гэтай з'явы таксама выкарыстоўваюць тэрмін-[[англіцызм]] сэлфхарм ад англ. self-harm, што даслоўна перакладаеца, як "пашкоджанне ўласнага цела".<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wikidata.org/wiki/Q122828680|аўтар=Н. П. Берегова, О. Ю. Повстюк|загаловак=«Селфхарм» як деструктивна форма переживання стресів, Self-harm as a destructive form of experiencing stress|год=2020-01-01|мова=Ukrainian|выданне=Theory and practice of modern psychology|том=1|выпуск=1|старонкі=13–16|doi=10.32840/2663-6026.2020.1-1.2}}</ref> {{Універсальная картка}} = Агульнае апiсанне = Самапашкоджанне сустракаеца, як сімптом многiх псіхічных хвароб. Найбольш распаўсюджаная форма самапашкоджання — парэзы і расколіны скуры з дапамогай вострых прадметаў. Іншыя формы самапашкоджання ўключаюць у сябе ўціск і ўдар па частках цела, запаленне скуры, перашкода аздараўлення ран, вырыванне валасоў, ужыванне таксічных рэчываў.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0272735806000961|аўтар=E. David Klonsky|загаловак=The functions of deliberate self-injury: A review of the evidence|год=2007-03-01|выданне=Clinical Psychology Review|том=27|выпуск=2|старонкі=226–239|issn=0272-7358|doi=10.1016/j.cpr.2006.08.002}}</ref><ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/jclp.20411|аўтар=E. David Klonsky|загаловак=Non‐suicidal self‐injury: An introduction|год=2007-10-11|мова=en|выданне=Journal of Clinical Psychology|том=63|выпуск=11|старонкі=1039–1043|issn=0021-9762|doi=10.1002/jclp.20411}}</ref> Паводзіны, звязаныя з злоўжываннем псіхаактыўнымі рэчывамі і расстройствамі прыёму ежы не адносяць да самапашкоджання, паколькі пабочныя эфекты, звязаныя з пашкоджаннем тканін выходзяць ненаўмысна.<ref name=":0" /> Нягледзячы на тое, што [[Самагубства|суіцыд]] не з’яўляецца мэтай прычынення шкоды, сувязь паміж самапашкоджаннем і самагубствам складаная, бо цялесныя пашкоджанні могуць быць небяспечнымі для жыцця. Рызыка [[самагубства]] сярод людзей, якія наносят сабе шкоду з'яўляцца вялікім. 40-60 % ўсіх самагубств суправаджаюцца самапашкоджаннем. Але гаварыць, што людзі, склонныя да самапашкоджання з'яўляюцца патанцыйнымі самагубцамі - недакладна. Самапашкоджанне адзначана ў [[DSM-IV]] і [[DSM-5]], як сімптом [[Памежны разлад асобы|памежнага разлада асобы]]. Да 70% пацыентаў з [[Памежны разлад асобы|памежным разладам асобы]] займаюцца самапашкоджаннем без суіцыдальных думак. Да 70% пацыентаў з [[Памежны разлад асобы|памежным разладам асобы]] ўчыняюць самапашкоджанне без суіцыдальных намераў. Аднак пашкоджваць сабе могуць таксама і пацыенты з іншымі дыагнасамі, як цяжкі дэпрэсыўны разлад, трывожныя разлады, злоўжыванне псіхаактыўнымі рэчывамі, разлады прыёму ежы, [[Посттраўматычны стрэсавы разлад|ПТСР]], [[шызафрэнія]] і іншыя разлады асобы. Самапашкоджанне можа праяўляцца і ў людзей, у якіх няма асноўнага клінічнага дыягназа, але нават у даклінічњіх выпадках самапашкоджанне звязана з рознымі праблемамі псіхічнага здароўя, уключаюцы трывогу, [[Суіцыдальная ідэацыя|суіцыдальную ідэацыю]] і [[Дэпрэсія|дэпрэсію]]. Прычыненне сабе шкоды часта можа быць звязана з траўмамі, емацыянальным і [[Сэксуальны гвалт|сэксуальным гвалтам]]. Самапашкоджаннеможа быць сімптомам такой хваробы, як [[сіндром Лёша-Ніхена]]. Навязлівая агрэсіўная паводзіна і самапашкоджанне ў гэтым выпадку звязаны з дэфіцытам [[Ферменты|ферменту]] гілаканцін-гуанінфасфарібазілтрансферазі.<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/bolezn-lyosha-nihena-klinicheskie-proyavleniya-i-varianty-techeniya-analiz-sobstvennogo-opyta|title=Вы точно человек?|website=КиберЛенинка|access-date=2026-04-30}}</ref> Не выключана самапашкоджанне сярод маладых жонак, ветэранаў войнаў, жыхароў будынкаў-інтэрнатаў, зняволеных, прадстаўніках ЛГБТК+ супольнасці, сярод людзей, што паддаваліся жорсткаму паводзінству ў дзяцінстве.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rcpsych.ac.uk/mental-health/mental-illnesses-and-mental-health-problems/self-harm|title=Self-harm|website=www.rcpsych.ac.uk|access-date=2026-04-30}}</ref> == Сімптомы == Восемдзесят адсоткаў самапашкоджань з'яўляюцца праколамі ці парэзамі вострымі рэчамі. Самапашкоджанне часта робяць у раёнах цела, якія лёгка прыхаваць. Акрамя вызначэння самапашкоджання з пункта гледжання акта пашкоджання арганізму, можа быць больш дакладным вызначэнне самапашкоджання, як намаганне змагацца з эмацыйнымі пакутамі.{{НК}} [[Катэгорыя:Сімптомы псіхічных расстройстваў]] d3me4cnxzzm4c6rvlbj5ygz8ruypgma 5134730 5134729 2026-05-01T18:45:04Z ~2026-26545-18 167488 5134730 wikitext text/x-wiki '''Самапашкоджанне''' — наўмыснае пашкоджанне свайго цела па унутраным прычынам без суiцыдальных намераў. Дзеля пазначэння гэтай з'явы таксама выкарыстоўваюць тэрмін-[[англіцызм]] сэлфхарм ад англ. self-harm, што даслоўна перакладаеца, як "пашкоджанне ўласнага цела".<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wikidata.org/wiki/Q122828680|аўтар=Н. П. Берегова, О. Ю. Повстюк|загаловак=«Селфхарм» як деструктивна форма переживання стресів, Self-harm as a destructive form of experiencing stress|год=2020-01-01|мова=Ukrainian|выданне=Theory and practice of modern psychology|том=1|выпуск=1|старонкі=13–16|doi=10.32840/2663-6026.2020.1-1.2}}</ref> {{Універсальная картка}} = Агульнае апiсанне = Самапашкоджанне сустракаеца, як сімптом многiх псіхічных хвароб. Найбольш распаўсюджаная форма самапашкоджання — парэзы і расколіны скуры з дапамогай вострых прадметаў. Іншыя формы самапашкоджання ўключаюць у сябе ўціск і ўдар па частках цела, запаленне скуры, перашкода аздараўлення ран, вырыванне валасоў, ужыванне таксічных рэчываў.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0272735806000961|аўтар=E. David Klonsky|загаловак=The functions of deliberate self-injury: A review of the evidence|год=2007-03-01|выданне=Clinical Psychology Review|том=27|выпуск=2|старонкі=226–239|issn=0272-7358|doi=10.1016/j.cpr.2006.08.002}}</ref><ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/jclp.20411|аўтар=E. David Klonsky|загаловак=Non‐suicidal self‐injury: An introduction|год=2007-10-11|мова=en|выданне=Journal of Clinical Psychology|том=63|выпуск=11|старонкі=1039–1043|issn=0021-9762|doi=10.1002/jclp.20411}}</ref> Паводзіны, звязаныя з злоўжываннем псіхаактыўнымі рэчывамі і расстройствамі прыёму ежы не адносяць да самапашкоджання, паколькі пабочныя эфекты, звязаныя з пашкоджаннем тканін выходзяць ненаўмысна.<ref name=":0" /> Нягледзячы на тое, што [[Самагубства|суіцыд]] не з’яўляецца мэтай прычынення шкоды, сувязь паміж самапашкоджаннем і самагубствам складаная, бо цялесныя пашкоджанні могуць быць небяспечнымі для жыцця. Рызыка [[самагубства]] сярод людзей, якія наносят сабе шкоду з'яўляцца вялікім. 40-60 % ўсіх самагубств суправаджаюцца самапашкоджаннем. Але гаварыць, што людзі, склонныя да самапашкоджання з'яўляюцца патанцыйнымі самагубцамі - недакладна. Самапашкоджанне адзначана ў [[DSM-IV]] і [[DSM-5]], як сімптом [[Памежны разлад асобы|памежнага разлада асобы]]. Да 70% пацыентаў з [[Памежны разлад асобы|памежным разладам асобы]] займаюцца самапашкоджаннем без суіцыдальных думак. Да 70% пацыентаў з [[Памежны разлад асобы|памежным разладам асобы]] ўчыняюць самапашкоджанне без суіцыдальных намераў. Аднак пашкоджваць сабе могуць таксама і пацыенты з іншымі дыагнасамі, як цяжкі дэпрэсыўны разлад, трывожныя разлады, злоўжыванне псіхаактыўнымі рэчывамі, разлады прыёму ежы, [[Посттраўматычны стрэсавы разлад|ПТСР]], [[шызафрэнія]] і іншыя разлады асобы. Самапашкоджанне можа праяўляцца і ў людзей, у якіх няма асноўнага клінічнага дыягназа, але нават у даклінічњіх выпадках самапашкоджанне звязана з рознымі праблемамі псіхічнага здароўя, уключаюцы трывогу, [[Суіцыдальная ідэацыя|суіцыдальную ідэацыю]] і [[Дэпрэсія|дэпрэсію]]. Прычыненне сабе шкоды часта можа быць звязана з траўмамі, емацыянальным і [[Сэксуальны гвалт|сэксуальным гвалтам]]. Самапашкоджанне можа быць сімптомам такой хваробы, як [[сіндром Лёша-Ніхена]]. Навязлівая агрэсіўная паводзіна і самапашкоджанне ў гэтым выпадку звязаны з дэфіцытам [[Ферменты|ферменту]] гілаканцін-гуанінфасфарібазілтрансферазі.<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/bolezn-lyosha-nihena-klinicheskie-proyavleniya-i-varianty-techeniya-analiz-sobstvennogo-opyta|title=Вы точно человек?|website=КиберЛенинка|access-date=2026-04-30}}</ref> Не выключана самапашкоджанне сярод маладых жонак, ветэранаў войнаў, жыхароў будынкаў-інтэрнатаў, зняволеных, прадстаўніках ЛГБТК+ супольнасці, сярод людзей, што паддаваліся жорсткаму паводзінству ў дзяцінстве.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rcpsych.ac.uk/mental-health/mental-illnesses-and-mental-health-problems/self-harm|title=Self-harm|website=www.rcpsych.ac.uk|access-date=2026-04-30}}</ref> == Сімптомы == Восемдзесят адсоткаў самапашкоджань з'яўляюцца праколамі ці парэзамі вострымі рэчамі. Самапашкоджанне часта робяць у раёнах цела, якія лёгка прыхаваць. Акрамя вызначэння самапашкоджання з пункта гледжання акта пашкоджання арганізму, можа быць больш дакладным вызначэнне самапашкоджання, як намаганне змагацца з эмацыйнымі пакутамі.{{НК}} [[Катэгорыя:Сімптомы псіхічных расстройстваў]] lwi1vj4ppnrry8hgg064rp2n3xj89s2 2025 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва 0 779238 5134766 5081751 2026-05-01T20:45:12Z Bk1949 50943 5134766 wikitext text/x-wiki [[2025]] год уключае шэраг падзей, якія пакінуць след у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва. == Падзеі == * 27 лютага — 22 чэрвеня: выстаўка «[[Міхаіл Сеўрук]]. Дакрануцца да невядомага», прымеркаваная да 120-годдзя з дня нараджэння мастака, [[Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж»]]<ref>{{cite web|author = |authorlink = |date = |url =https://web.facebook.com/Niasvizh/posts/pfbid02R4giLYdjL7tGz51MJgxz8Ya45s63Coek9ANzrK2ioQyP6KHHsYQhpzHgsWXaB1A4l |title =Паведамленне Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж»|publisher = |access-date = |language = ru }}</ref>. * 26 сакавіка — 14 красавіка: выстаўка жывапісу і графікі «Партрэт роднай зямлі» да 95-годдзя з дня нараджэння беларускага мастака [[Міхась Карпук|Міхася Карпука]], [[Музей гісторыі горада Мінска|гарадская мастацкая галерэя твораў Л. Д. Шчамялёва]]. * 25 красавіка — 15 чэрвеня: выстаўка «[[Адольф Самойлавіч Гугель|Адольф Гугель]]. Аповесць, напісаная фарбамі», прысвечаная 110-годдзю з дня нараджэння мастака, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ Рэспублікі Беларусь]]. * 29 жніўня — 5 кастрычніка: у [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]] адбылася юбілейная выстаўка «Святло ў далонях», прымеркаваная да 75-годдзя мастака [[Мацвей Ізраілевіч Басаў|Мацвея Басава]]. У экспазіцыі больш за 100 [[жывапіс]]ных работ, а таксама 12 лістоў арыгінальнай [[Графіка (мастацтва)|графікі]], створаных мастаком за амаль 55 гадоў творчай дзейнасці. У іх адлюстраваны асноўныя тэмы творчасці мастака: [[Біблія|біблейскія]] сюжэты, беларускія [[мястэчка|мястэчкі]], [[Халакост]], каханне, а таксама жанры — [[нацюрморт]] і [[пейзаж]]<ref>[https://artmuseum.by/events-news/sviatlo-u-daloniakh Мацвей Басаў «Святло ў далонях». Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь.]</ref>. <center><gallery mode=packed heights=90> Выява:Matvey Basov Exhibition in Belarus National Art Museum 2025 September 30.jpg Выява:Matvey Basov Exhibition in Belarus National Art Museum 2025 September 29.jpg Выява:Matvey Basov Exhibition in Belarus National Art Museum 2025 September 34.jpg Выява:Matvey Basov Exhibition in Belarus National Art Museum 2025 September 32.jpg Выява:Matvey Basov Exhibition in Belarus National Art Museum 2025 September 26.jpg Выява:Matvey Basov Exhibition in Belarus National Art Museum 2025 September 21.jpg </gallery></center> * 5 верасня — 10 кастрычніка: выстаўка беларускага шкла «Васільковае трымценне» ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://artmuseum.by/events-news/vasilkovae-trymtcenne Выстаўка беларускага шкла «Васільковае трымценне»]</ref>. Блакітны, сіні і кобальтавы колеры шкла з’яўляюцца традыцыйнымі для беларускай шкловытворчасці. На выстаўцы дэманструецца прасаванае шкло 1921—1939 гадоў вытворчасці шклозавода [[Юліюс Столе|Юліюса Столе]] ў [[Бярозаўка (горад)|Бярозаўцы]], а таксама каля 30 шматфігурных дэкаратыўных кампазіцый мастацкага шкла савецкага перыяду, якое было выканана на шклозаводзе «[[Нёман (шклозавод)|Нёман]]» і [[Барысаўскі хрусталёвы завод|Барысаўскім хрусталёвым заводзе імя Фелікса Дзяржынскага]] ў 1950-х — 2010-х гадах. Сярод мастакоў — [[Людміла Міхайлаўна Мягкова|Людміла Мягкова]], [[Галіна Ісаевіч]], [[Керсці Вакс]], [[Сільвія Раудвеэ]], [[Галіна Майсееўна Сідарэвіч|Галіна Сідарэвіч]], [[Таццяна Малышава]], [[Уладзімір Паўлавіч Жохаў|Уладзімір Жохаў]], [[Сямён Грахоўскі]], [[Сяргей Шэцік]], Алена Атрашкевіч і іншыя. <center><gallery mode=packed heights=180> Выява:Cornflower Flutter Glass Exhibition in Belarus National Arts Museum 2025 September 03.jpg Выява:Evening Melody Cornflower Flutter Exhibition in Belarus National Arts Museum 2025 September 01.jpg Выява:Cornflower Flutter Glass Exhibition in Belarus National Arts Museum 2025 September 06.jpg Выява:Winter Flowers Polished Freeblown Glass Cut Chrystal 1978 Cornflower Flutter Exhibition in Belarus National Arts Museum.jpg Выява:Blue Evening 1957 Cornflower Flutter Exhibition in Belarus National Arts Museum.jpg Выява:Cornflower Flutter Glass Exhibition in Belarus National Arts Museum Silvia Raudvee.jpg Выява:Night 1967 Layered sandblasted glass Cornflower Flutter Exhibition in Belarus National Arts Museum.jpg </gallery></center> * 17 верасня — 30 верасня: камерная выстаўка «[[Павел Южык]] (1874—1944). Мастак і настаўнік» у [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]. На выстаўцы прадстаўлена нешматлікая колькасць прац гэтага [[Заходняя Беларусь|заходнебеларускага]] майстра з фондаў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]], [[Смаргонскі гісторыка-краязнаўчы музей|Смаргонскага гісторыка-краязнаўчага музея]] і прыватнай калекцыі<ref>[https://web.facebook.com/NHMRB/posts/pfbid0ArNkoMXUuLQ4gQJr3ui9nS2Qbx737vx96ZKknUshtd5HvKHxVxXn6QicMC5JJF3ml Анонс выстаўкі Паўла Южыка]</ref>. * 17 кастрычніка — 14 студзеня 2026: выстаўка «[[Міхась Сеўрук]]. Ідылія», прысвечаная 120-годдзю з дня нараджэння беларускага мастака, у [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]. У экспазіцыі прадстаўлена больш за 120 твораў жывапісу і графікі з калекцый музеяў Беларусі і прыватных збораў, рэдкія архіўныя фотаздымкі. * 30 кастрычніка — 14 снежня: выстаўка «[[Андрэй Бембель]]. Шляхамі эпохі», прымеркаваная да 120-годдзя з дня нараджэння беларускага скульптара, народнага мастака БССР, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ Рэспублікі Беларусь]]. * Лістапад — генеральным дырэктарам [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі]] прызначана [[Ірына Уладзіміраўна Мацяс|Ірына Мацяс]]. * 11 снежня — 11 студзеня 2026: у [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]] выстаўка друкаванай графікі «[[Дзмітрый Васільевіч Малаткоў|Дзмітрый Малаткоў]]. Майстар, калекцыянер, дароўца», прысвечаная 90-годдзю з дня нараджэння знакамітага беларускага майстра-друкара твораў графічнага мастацтва, кіраўніка майстэрні гравюры ў мінскім [[Мастацкі камбінат|Мастацкім камбінаце]] (1961—2020), калекцыянера [[эстамп]]аў<ref>[https://kultura-info.by/content/images/data/news/3150/2.jpg Афіша выстаўкі «Дзмітрый Малаткоў. Майстар, калекцыянер, дароўца»]</ref>. * 23 снежня 2025 года прайшоў XXV з³езд Беларускага саюза мастакоў. Старшынёй ГА Беларускі саюз мастакоў абраны [[Андрэй Генадзьевіч Васілеўскі|Андрэй Васілеўскі]]<ref>{{cite web|author = |authorlink = |date = |url =https://belartunion.by/1-2/starshynja/|title =Андрэй Генадзьевіч Васілеўскі. Cтаршыня Беларускага саюза мастакоў.|publisher = |access-date = 2026-05-01|language = }}</ref>. == З’явіліся == == Узнагароды == == Памерлі == * [[7 сакавіка]] — [[Аляксандр Іванавіч Зіменка|Аляксандр Зіменка]] (нар. 16.10.[[1946 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1946]]), беларускі [[мастак]] [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]], сябра Беларускага саюза мастакоў з [[1979 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1979]]. * [[31 мая]] — [[Павел Апанасавіч Семчанка|Павел Семчанка]] (нар. [[1938 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1938]]), беларускі [[мастак]]-каліграф, прафесар. * [[22 мая]] — [[Мая Яніцкая]] (нар. [[1931 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1931]]), беларуская мастацтвазнаўца, даследчыца гісторыі беларускага мастацкага шкла. * [[13 ліпеня]] — [[Яўген Адзіночанка]] (нар. [[1960 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1960]]), беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (кераміка), сябра Беларускага саюза мастакоў з [[1996 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1996]]. * [[23 снежня]] — [[Валянцін Занковіч]] (нар. [[1937 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1937]]), беларускі архітэктар, скульптар, сябра Беларускага саюза мастакоў з [[1978 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1978]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://artmuseum.by/events-news/news Сайт Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь] * [http://belartunion.by/novosti/ Сайт Беларускага саюза мастакоў] {{ВС}} {{Гады ў гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва}} [[Катэгорыя:2025 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў]] [[Катэгорыя:2025 год у культуры і мастацтве|Беларусь]] l4a024ua0szv9y58p0y0kxxttjjk677 Лясныя пажары ў Паўднёвай Каліфорніі (2025) 0 780318 5134732 5092787 2026-05-01T18:52:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134732 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} Серыя [[Лясны пажар|лясных пажараў]] ў [[Лос-Анджэлес (акруга)|акрузе Лос-Анджэлес]] пачалася [[7 студзеня]] [[2025]] года. Ад стыхіі пацярпелі агламерацыя Лос-Анджэлеса і прылеглыя раёны<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/677f17929a794704b06333e8|title=В Лос-Анджелесе из-за лесных пожаров погибли пять человек|website=РБК|date=2025-01-09|access-date=2025-01-09}}</ref>. Пажары пагаршаліся вельмі нізкай [[Вільготнасць паветра|вільготнасцю]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://edition.cnn.com/weather/live-news/los-angeles-pacific-palisades-eaton-wildfires-01-08-25/index.html|title=Live updates: Los Angeles wildfires kill at least 5, Palisades and Eaton fires raging on|website=CNN|date=2025-01-08|access-date=2025-01-09}}</ref>, працяглай [[Засуха|засухай]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/business/environment/winds-warmth-relentless-drought-fueled-los-angeles-fires-scientists-say-2025-01-08/|title=Winds, warmth and relentless drought fueled Los Angeles fires, scientists say|website=Reuters|date=2025-01-09|access-date=2025-01-09}}</ref> і ўраганнымі вятрамі Санта-Ана<ref>{{Cite news|title=What are the Santa Ana winds fueling the California wildfires?|url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/jan/08/what-are-the-santa-ana-devil-winds-los-angeles-wildfires-southern-california-fires|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2025-01-08|access-date=2025-01-09|lang=en-GB}}</ref>, хуткасць якіх у некаторых месцах перавышала 130 км/гадзіну<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.latimes.com/california/story/2025-01-08/perilous-winds-will-continue-through-wednesday-fueling-destructive-l-a-fires|title=When will perilous L.A. winds finally calm down? Here is the fire forecast|website=Los Angeles Times|date=2025-01-08|access-date=2025-01-09|last2=Instagram|last3=Email|last4=Facebook|last5=X}}</ref>. == Ход падзей == 7 студзеня губернатар Каліфорніі [[Гэвін Ньюсам]] абвясціў надзвычайнае становішча. Станам на 8 студзеня ў выніку лясных пажараў загінула пяць чалавек, было пашкоджана больш за 2000 будынкаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.latimes.com/california/story/2025-01-08/fire-weather-fierce-winds-los-angeles|title=Staggering losses from L.A. firestorm: 5 dead, 2,000 structures destroyed or damaged|website=Los Angeles Times|date=2025-01-08|access-date=2025-01-09|last2=Instagram|last3=Email|last4=Facebook|last5=X}}</ref> і больш за 100 000 чалавек былі вымушаныя эвакуявацца<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/business/environment/tens-thousands-flee-wildfires-tear-through-los-angeles-area-2025-01-08/|title=Los Angeles wildfires spread to Hollywood as 100,000 ordered to evacuate|date=2025-01-09|access-date=2024-01-09}}</ref>. Па прыблізных даных, шкода ад лясных пажараў перавышае $50 млрд.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.breitbart.com/economy/2025/01/09/fires-ravaging-los-angeles-cause-over-50-billion-in-damage-preliminary-estimates-say/|title=Fires Ravaging Los Angeles Cause Over $50 Billion in Damage, Preliminary Estimates Say|first=John|last=Carney|website=Breitbart|date=2025-01-09|access-date=2025-01-10}}</ref> У прэстыжным раёне Пасіфік-Палісейдс, дзе пражывалі многія кіназоркі, знішчана каля 1 тыс. дамоў<ref name="rbc"/>. Пажарныя прызналі, што яны былі ашаломленыя сілай і маштабамі буйных пажараў. Яны сутыкнуліся з недахопам вады ў некаторых гідрантах на ўзвышшах у Пасіфік-Палісейдс. Дэпартамент водных рэсурсаў і энергетыкі заявіў, што праблема ўзнікла з-за беспрэцэдэнтнай нагрузкі на сістэму. Мясцовыя ўлады запыталі дапамогу пажарных з суседніх акругаў, таксама на падмогу ім накіравалі супрацоўнікаў экстранных службаў з іншых штатаў. Губернатар Каліфорніі Гэвін Ньюсам мабілізаваў больш за 7,5 тыс. пажарных і ратавальнікаў для абароны насельніцтва<ref name="rbc">[https://www.rbc.ru/life/news/677f639c9a794733497772c6 Калифорнию охватил разрушительный пожар. Фото и видео. Более 2000 строений сгорели, есть погибшие, введен режим бедствия]</ref>. 8 студзеня [[Прэзідэнт ЗША]] [[Джо Байдэн]] абвясціў аб увядзенні рэжыму маштабнага стыхійнага бедства ў Каліфорніі<ref name="rbc"/>. На спадарожнікавых здымках, апублікаваных 10 студзеня, паказаны маштабы разбурэнняў, выкліканых пажарам у Пасіфік-Палісейдс. Берагавая лінія ўздоўж раёна Малібу выгарэла дашчэнту. На здымках таксама выразна відаць, як агонь разбурыў цэлыя кварталы ў Лос-Анджэлесе. Да гэтага часу ў выніку пажараў загінулі дзесяць чалавек. Знішчана па меншай меры 10 тыс. будынкаў, уключаючы дамы, шматкватэрныя будынкі, прадпрыемствы, гаспадарчыя пабудовы. Дзясяткі кварталаў ператварыліся ў руіны<ref>[https://www.rbc.ru/life/news/6780d3599a7947ce29321dea Опубликованы спутниковые снимки пожара в Лос-Анджелесе. Фото завораживают.]</ref>. Пяць ачагоў пажару — у раёнах Палісейдс, Ітан, Кенет, Херст і Лідзія — па-ранейшаму заставаліся актыўнымі<ref name="ком"/>. Да 12 студзеня загінула 24 чалавекі<ref>https://www.nytimes.com/live/2025/01/12/us/los-angeles-fires-california</ref>. На 31 студзеня пажары ліквідаваны, а колькасць ахвяр узрасла да 29 чалавек<ref name=":0">{{cite web |title=CALFIRE:current emergency incidents |url=https://www.fire.ca.gov/incidents |access-date=2 лютага 2025 |archive-date=30 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250130064355/https://www.fire.ca.gov/incidents |url-status=dead }}</ref>. == Крытыка ўладаў == Мясцовыя ўлады сутыкнуліся з жорсткай крытыкай у сувязі з нездавальняючай рэакцыяй на крызіс. Асабліва пад удар трапіла мэр горада Карэн Бас, на якую ўскладалі адказнасць за дрэнную працу пажарных гідрантаў<ref>[https://www.interfax.ru/world/1002370 Губернатор Калифорнии назвал проблемой распространение "ложной информации" о пожарах]</ref>. Прэтэнзіі да мэра выказвалі і праз тое, што горад сёлета скараціў бюджэт пажарнай службы на $17,6 млн з амаль $820 млн<ref name="ком">[https://www.kommersant.ru/doc/7429619 Пожары в Калифорнии зажгли пламенные речи]</ref>. У серыі пастоў на сваёй платформе Truth Social абраны прэзідэнт [[Дональд Трамп]] абвінаваціў губернатара Каліфорніі Гэвіна Ньюсама ў тым, што палітыка штата ў галіне кіравання воднымі рэсурсамі стала прычынай недахопу вады для тушэння пажараў. Паводле яго слоў, губернатар надаваў занадта мала падрыхтоўцы да надзвычайных сітуацыях. Трамп сцвярджаў, што пажарныя гідранты ў раёне Пасіфік-Палісейдс апынуліся пустымі менавіта з гэтай прычыны<ref>{{Cite web|url=https://overclockers.ru/blog/Iceye/show/201641/Donal-d-Tramp-i-Ilon-Mask-rasprostranyajut-dezinformaciju-o-prichinah-pozharov-v-Los-Andzhelese|title=Overclockers.ru: Журналисты опровергли заявления Трампа о виновности губернатора Калифорнии в пожаре в Лос-Анджелесе|website=Overclockers.ru|date=2025-01-10|access-date=2025-01-10}}</ref>. Між тым старэйшы ягоны сын Дональд Трамп-малодшы напісаў у сацсетцы Х, што перадача пажарнай службай Лос-Анджэлеса свайго абсталявання Украіне магла негатыўна адбіцца на гатоўнасці ратавальнікаў<ref name="ком"/>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Пажары 2025 года|Паўднёвая Каліфорнія]] [[Катэгорыя:Студзень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Гісторыя Каліфорніі]] [[Катэгорыя:Лясныя пажары]] 5t47ob2k1kpvb077psgf6oii112p279 Лют (князь) 0 780801 5134694 4918879 2026-05-01T16:46:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134694 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж|Імя=Лют|Пол=мужчынскі пол|Звязаныя паняцці=[[Пярэварацень|пярэварацені]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]]|Міфалогія=[[беларуская міфалогія]]|Функцыі=князь [[неўры|неўраў]]}}'''Князь Лют''' — міфалагічны князь [[Неўры|неўраў]] у [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]]. == Легенда == Неўры валодалі велізарнай сілай і былі непераможныя ў баі. Пры вялікай небяспецы яны маглі закруціцца вакол сваёй восі і ператварыцца ў ваўка. Акрамя таго, адзін раз у годзе, падчас самай кароткай ночы, усе неўры [[Пярэварацень|ператвараліся ў ваўкоў]] для прысвячэння юнакоў племя ў воіны. Яны ніколі не нападалі першымі і выкарыстоўвалі свае навыкі толькі для абароны. Але здарылася так, што князь неўраў Лют закахаўся ў дачку аднаго з правадыроў [[Скіфія|Скіфіі]]. І калі маршалак неўраў прыехаў дамаўляцца аб выкупе да [[Скіфы|скіфаў]], яго і яго ахову напаілі заморскім віном, а пазней звязалі і падпалілі шацёр, у якім яны знаходзіліся<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://nic-eda.ru/raznoe/legendy-o-gorodah-belarusi-dlya-detej-7-samyh-krasivyh-belorusskih-legend-statya-o-belarusi.html|title=Легенды о городах беларуси для детей: 7 самых красивых белорусских легенд ⋆ Статья о Беларуси —|access-date=2025-01-18}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://welcome-belarus.ru/7-samyx-krasivyx-belorusskix-legend.html/|title=7 самых красивых белорусских легенд ⋆ Статья о Беларуси|first=Евгений|last=Быков|website=Туры в Беларусь из любой точки России|date=2019-03-06|access-date=2025-01-18}}</ref>. Даведаўшыся пра гэта, старэйшыны племя павялі яго кудысьці ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]], каб у ваяроў было менш прычын помсціць навакольным людзям. У лясах засталіся толькі браты князя Люта — [[Ваўкалак|ваўкалакі]], якія пакляліся самастойна знайсці забойцаў і караць іх род на працягу 14 пакаленняў. На землях цяперашняй [[Украіна|Украіны]] [[Пярэварацень|ваўкі-пярэваратні]] лічацца аднымі з самых жудасных персанажаў легенд. І гэта не дзіўна, бо князя Люта забілі, па легендзе, недзе на тэрыторыі Кіеўскай ці Чарнігаўскай абласцей<ref>{{Cite web|url=https://dr-webs.ru/legendy-a-belorusskikh-rekakh/|title=Легенды а белорусских реках|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == <references />{{Беларуская міфалогія}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-01-18}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Легендарныя кіраўнікі Беларусі]] kicemnecryu5cidcn1gi7d7169ah11m Шаблон:Вайна на Блізкім Усходзе 10 796546 5134746 5108618 2026-05-01T19:38:19Z DBatura 73587 5134746 wikitext text/x-wiki {{Канфлікт |колер = lightsteelblue |схаваць = 1 |назва = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] |бітвы = * [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|Сектар Газа]] * [[Аперацыя «Вартавы росквіту»|Емен]] ** [[Авіяўдары па Емене (2024)|Бамбардзіроўкі]] * Сірыя ** [[Авіяўдар па консульстве Ірана ў Дамаску (2024)|Консульства Ірана ў Дамаску]] ** [[Уварванне Ізраіля ў Сірыю (2024)|Ізраільскае ўварванне]] * Ізраіль ** [[Аперацыя «Праўдзівае абяцанне»|«Праўдзівае абяцанне»]] ** [[Аперацыя «Праўдзівае абяцанне 2»|«Праўдзівае абяцанне 2»]] ** [[Аперацыя «Праўдзівае абяцанне 3»|«Праўдзівае абяцанне 3»]] * Іран ** [[Удары Ізраіля па Іране (2024)|Удары 1 кастрычніка 2024]] ** [[Аперацыя «Дні пакаяння»|«Дні пакаяння»]] ** [[Аперацыя «Народ як леў»|«Народ як леў»]] ** [[Аперацыя «Паўночны молат»|«Паўночны молат»]] ** [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|«Эпічная лютасць» / «Ільвіны рык»]] * Ліван ** [[Бамбардзіроўкі Лівана Ізраілем (2024)|Ізраільскія бамбардзіроўкі]] ** [[Уварванне Ізраіля ў Ліван (2024)|Ізраільскае ўварванне]] * Катар ** [[Аперацыя «Благаслаўленне Перамогі»|«Бласлаўленне Перамогі»]] ** [[Аперацыя «Агністы саміт»|«Агністы саміт»]] * Увесь рэгіён ** [[Аперацыя «Праўдзівае абяцанне 4»|«Праўдзівае абяцанне 4»]] * Па-за рэгіёнам ** [[Іранскія ўдары па Кіпры (2026)|Кіпр]] ** [[Іранскія ўдары па Азербайджане (2026)|Азербайджан]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Войны]] </noinclude> h8jopci90mqwf1i6ccxowskfr5vu5gd Спіс памерлых у 2026 годзе 0 797104 5134698 5134483 2026-05-01T17:07:11Z DobryBrat 5701 /* Красавік */ [[Георг Базеліц]] 5134698 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]кі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоль Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[11 красавіка]]: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ. * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] 8oh98nbjnec3qgjgsjov0p9eiewfffs 5134711 5134698 2026-05-01T18:12:57Z DobryBrat 5701 /* Красавік */ [[Герд Вінер]] 5134711 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]кі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоль Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ. * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] pormvodjgqxn59loqiaprxdodgnf5mn 5134713 5134711 2026-05-01T18:17:17Z DobryBrat 5701 /* Красавік */ [[Кадзуо Іманісі]] 5134713 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]кі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоль Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] jfknz3jbo4qj3yqnwtyc8gv3otkrhfm 5134714 5134713 2026-05-01T18:19:16Z DobryBrat 5701 /* Красавік */ [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] 5134714 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]кі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоль Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] rolw5tlxrm9uspels39lsfy0afvnlw8 Ічхон 0 798477 5134842 5080399 2026-05-02T06:37:24Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Кёнгідо]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134842 wikitext text/x-wiki {{НП}}'''Ічхон''' ({{Lang-ko|이천}}) — горад у правінцыі [[Кёнгідо|Кёнгі]], Паўднёвая Карэя. Разам з Ёджу, Ічхон вядомы як цэнтр паўднёвакарэйскай [[Кераміка|керамічнай]] вытворчасці і з'яўляецца горадам рамёстваў і народнага мастацтва ЮНЕСКА. Сярод іншых вядомых мясцовых прадуктаў — [[Персік|персікі]] і [[Рыс (прадукт харчавання)|рыс]]. Сярод мясцовых вышэйшых навучальных устаноў — Карэйскі турыстычны каледж і Чунканскі каледж культурных індустрый. У горадзе таксама знаходзіцца [[SK Hynix]], другі па велічыні ў свеце вытворца мікрасхем памяці. == Насельніцтва == Тут пражывае 230 000 чалавек. Больш чым 1200 кампаній працаўладкоўваюць каля 40 000 чалавек.<ref>{{Cite web|url=https://www.icheon.go.kr/eng/contents.do?mid=0102000000|title=Icheon Overview|website=Icheon}}</ref> {{Wikidata/Population}} == Клімат == Ічхон мае вільготны кантынентальны клімат (''Dwa'' ў [[Класіфікацыя кліматаў Кёпена|класіфікацыі клімату Кёпена]]).[[Файл:Master_potter_at_work,_Icheon.jpg|міні|Майстар-ганчар за працай, Ічхон]] [[Файл:Ceramic_shops,_Icheon.jpg|міні|Керамічныя крамы, Ічхон.]] == Гарады-пабрацімы == Ічхон мае [[Параднёныя гарады|пабрацімскія адносіны]] з:<ref>{{cite web|url=https://www.icheon.go.kr/eng/contents.do?mid=0105000000|title=International Exchange Cities|website=icheon.go.kr|publisher=Icheon|access-date=}}</ref>{{Wikidata/SisterCities}} == Глядзіце таксама == * [[Карэйская кераміка]] == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|http://www.icheon.go.kr/site/eng/main.do|схаваць=а|link_text=Афіцыйны сайт}} {{in lang|en}} * [https://web.archive.org/web/20100612141537/http://www.visitseoul.net/en/article/article.do?_method=view&m=0003001003004&p=03&art_id=3003&lang=en Icheon : Official Seoul City Tourism] {{in lang|en}} * [http://council.icheon.go.kr/eng/index.html City Council website] {{in lang|en}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Паўднёвай Карэі]] [[Катэгорыя:Кёнгідо]] rllvxnbz3swedvzqsu71pkcutbczazd Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026) 0 799264 5134635 5114532 2026-05-01T14:09:00Z DBatura 73587 5134635 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} [[18 студзеня]] [[2026]] года цягнік Iryo LD AV 6189, які рухаўся з [[Малага|Малагі]] ў Пуэрта-дэ-Аточа, сышоў з рэек на пад’язным шляху № 1 у [[Адамуса|Адамусе]], вылецеў на сустрэчны шлях і ўрэзаўся ў склад цягніка Alvia кампаніі [[RENFE]], які накіроўваўся з [[Мадрыд]]а ва [[Уэльва|Уэльву]]. У выніку крушэння загінула 46 чалавек, паранена 152 чалавекі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/553792-cislo-pogibsih-v-stolknovenii-dvuh-vysokoskorostnyh-poezdov-v-ispanii-dostiglo-39?utm_source=forbes&utm_campaign=interesting-today|title=Число погибших в столкновении двух высокоскоростных поездов в Испании достигло 39|lang=ru|author=Андрей Злобин|website=Forbes.ru|date=2026-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/696d41659a79472823fb05a3|title=В Испании поезд сошел с рельсов и столкнулся со встречным составом|lang=ru|website=РБК|date=2026-01-18|access-date=2026-01-19}}</ref>. Катастрофа здарылася ў нядзелю ў 19:45 недалёка ад муніцыпалітэта Адамус у правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]]. У момант аварыі на борце двух цягнікоў знаходзілася каля 500 чалавек: 294 у складзе Iryo і 184 у складзе Alvia<ref>{{Cite news|title=High-speed train crash in southern Spain leaves 39 dead|first=Sam|last=Jones|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/18/high-speed-train-crash-in-adamuz-cordoba-southern-spain|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-01-19|access-date=2026-01-19|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8361808|title=Что известно о крушении скоростных поездов в Испании|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2026-01-19|access-date=2026-01-19}}</ref><ref name=":0" />. Галаўны вагон другога цягніка прыняў на сябе асноўны ўдар. У выніку сутыкнення першыя два вагоны сышлі з рэек і паваліліся ўніз па схіле вышынёй 4 метры<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/spain-train-crash-adamuz-2705807909c7bfb3ed80bcf27a52ad7d|title=Death toll in Spanish train collision rises to 39 and authorities say it could still rise|lang=en|first=Iain|last=Sullivan|website=AP News|date=2026-01-19|access-date=2026-01-19|last2=Wilson|first2=Joseph|last3=español|first3=SUMAN NAISHADHAM Leer en}}</ref>. Трагедыя стала самай смяротнай чыгуначнай катастрофой у [[Іспанія|Іспаніі]] з [[2013]] года, калі хуткасны цягнік [[Чыгуначная катастрофа ў Сант'яга-дэ-Кампастэла|сышоў з рэек на павароце]] каля вакзала ў [[Сант’яга-дэ-Кампастэла]], у выніку чаго загінулі 79 чалавек<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2026/01/18/world/spain-high-speed-train-derailment/de24f5cf-c001-5ef1-abb8-38eae1859e70|title=Live Updates: At Least 39 Are Dead in High-Speed Train Crash in Spain|lang=en|author=Andrés R. Martínez|website=nytimes.com|date=2026-01-18}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Транспартныя здарэнні 2026 года]] [[Катэгорыя:Студзень 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у Іспаніі]] [[Катэгорыя:Падзеі 18 студзеня]] hmvr7czrepsw8rb7mboqtdzhp6vdkzt Беларускі навукова-даследчы інстытут сельскай і лясной гаспадаркі 0 799439 5134632 5102950 2026-05-01T13:57:21Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5134632 wikitext text/x-wiki {{Картка інстытута |назва = Беларускі навукова-даследчы інстытут сельскай і лясной гаспадаркі імя У.&nbsp;І.&nbsp;Леніна |скарачэнне = БелНДІСіЛГ |эмблема = |выява = |подпіс = Члены сельскагаспадарчай секцыі [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]], на аснове якой быў створаны інстытут (1920-я гг.) |арыгінал = |міжназва = |ранейшая назва = сельскагаспадарчая секцыя (агранамічная секцыя) [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]] |заснаваны = {{дата|1|10|1927|1}} |зачынены = 1930 |дырэктар = [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрыла Гарэцкі]] |колькасць супрацоўнікаў = |аспірантура = |дактарантура = |размяшчэнне = [[БССР]], [[Мінск]] |адрас = |сайт = |узнагароды = |Commons = }} '''Беларускі навукова-даследчы інстытут сельскай і лясной гаспадаркі імя У. І. Леніна''' ('''БелНДІСіЛГ''') — былая вышэйшая навукова-даследчая ўстанова пры [[Савет Народных Камісараў БССР|Савеце Народных Камісараў БССР]]. Існаваў у 1927—1930 гадах у [[Мінск|Менску]]. Займаўся даследаваннямі ў галіне [[сельская гаспадарка|сельскай]] і [[лясная гаспадарка|лясной гаспадаркі]], а таксама падрыхтоўкай навуковых кадраў. == Гісторыя == Папярэднікам інстытута была [[Сельскагаспадарчая секцыя Інбелкульта|сельскагаспадарчая секцыя (агранамічная секцыя)]] [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]] (Інбелкульта), якая дзейнічала з 1925 года пад кіраўніцтвам [[Наркамат земляробства БССР|наркама земляробства БССР]] [[Дзмітрый Філімонавіч Прышчэпаў|Дзмітрыя Прышчэпава]]. Секцыя займалася распрацоўкай [[Беларуская тэрміналогія|беларускай тэрміналогіі]], вывучэннем [[Эканоміка сельскай гаспадаркі|эканомікі]], гісторыі і геаграфіі [[Сельская гаспадарка Беларусі|сельскай гаспадаркі]], а таксама пытаннямі [[меліярацыя|меліярацыі]] і аграпрапаганды{{sfn|Бараноўскі|2022|с=80}}. Па ініцыятыве секцыі 19 лістапада 1926 года [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]] прыняў пастанову аб стварэнні Беларускага навукова-даследчага інстытута сельскай і лясной гаспадаркі імя У. І. Леніна. Урачыстае адкрыццё адбылося 26 студзеня 1927 года. 1 кастрычніка 1927 года сельскагаспадарчая секцыя была рэарганізавана, а ўся яе навуковая дзейнасць перайшла да новага інстытута{{sfn|Бараноўскі|2022|с=80}}. На чале інстытута стаяў Савет, у які ўваходзілі прадстаўнікі [[Народны камісарыят земляробства БССР|Народнага камісарыята земляробства]], [[Народны камісарыят асветы БССР|Народнага камісарыята асветы]], [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай акадэміі сельскай гаспадаркі імя Кастрычніцкай рэвалюцыі]], Цэнтральнага Савета прафесійных саюзаў. У маі 1927 года інстытут быў перададзены ў непасрэднае падпарадкаванне СНК БССР. Старшынёй Савета інстытута стаў Дзмітрый Прышчэпаў, а дырэктарам — [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрыла Гарэцкі]]{{sfn|Бараноўскі|2021|с=284}}. Інстытут праіснаваў да 1930 года. Яго дзейнасць была спынена ў сувязі з [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычнымі рэпрэсіямі]] супраць кіраўніцтва і вядучых навукоўцаў (Д. Прышчэпава, Г. Гарэцкага і інш.), якіх абвінавацілі ў прыналежнасці да сфабрыкаваных арганізацый («[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюз вызвалення Беларусі]]», «[[Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі|Працоўная сялянская партыя]]»){{sfn|Бараноўскі|2022|с=286}}. На базе аддзелаў інстытута пазней быў створаны шэраг галіновых навукова-даследчых інстытутаў (земляробства, меліярацыі і воднай гаспадаркі, лясной гаспадаркі){{sfn|Бараноўскі|2021|с=286}}. == Дзейнасць == Асноўныя кірункі дзейнасці ўключалі: * Даследаванні ў галіне эканомікі сельскай гаспадаркі і [[аграрная палітыка|аграрнай палітыкі]]; * Распрацоўку пытанняў [[меліярацыя|меліярацыі]] і культуры балот; * Вывучэнне праблем [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]] і [[раслінаводства]]; * Даследаванні ў галіне [[лесаводства]] і [[землеўпарадкаванне|землеўпарадкавання]]{{sfn|Бараноўскі|2022|с=80—81}}. У 1927—1928 гадах у складзе інстытута працавала 5 аддзелаў (сельскагаспадарчай эканомікі і аграрнай палітыкі, раслінаводства і прыкладной батанікі, жывёлагадоўлі і прыкладной заалогіі, меліярацыі і культуры балот, лясной гаспадаркі{{sfn|БелЭн|1998|с=272}}) і 8 даследчых станцый ([[Мінская балотная станцыя]], [[Мінская паляводчая станцыя]], [[Мінская станцыя аховы раслін]], [[Цэнтральная лясная станцыя]], [[Цэнтральная свінаводчая станцыя]], [[Станцыя чырвонага беларускага быдла]], [[Цэнтральная бульбяная станцыя]] і [[Меліярацыйна-гідралагічная станцыя]]). У 1927 годзе інстытуту былі перададзены [[Палеская доследная станцыя меліярацыі і лугаводства|Палеская пясчана-балотная станцыя]] і [[Метэаралагічнае бюро БелНДІСіЛГ|метэаралагічнае бюро]]{{sfn|Бараноўскі|2021|с=286}}. Пад эгідай інстытута выдаваўся часопіс «[[Сельская і лясная гаспадарка (часопіс)|Сельская і лясная гаспадарка]]», дзе публікаваліся навуковыя артыкулы, афіцыйныя дакументы і матэрыялы пра замежны вопыт{{sfn|Бараноўскі|2022|с=81}}. У складзе інстытута дзейнічала [[Метэаралагічнае бюро БелНДІСіЛГ|Метэаралагічнае бюро]] (пазней аддзел сеткі станцый), якім кіраваў [[Мікалай Іванавіч Макарэўскі|Мікалай Макарэўскі]]{{sfn|Аўчыннікава|2022|с=524}}. У Інстытуце працавалі: акадэмікі АН БССР [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Г. І. Гарэцкі]], [[Аляксандр Давыдавіч Дубах|А. Д. Дубах]], [[Аляксей Іванавіч Кайгародаў|А. І. Кайгародаў]], [[Мікалай Кірылавіч Малюшыцкі|М. К. Малюшыцкі]], [[Вячаслаў Іванавіч Пераход|В. І. Пераход]], [[Уладзімір Віктаравіч Шкатэлаў|У. В. Шкатэлаў]], акадэмік УАСГНІЛ і ВУАН [[Георгій Мікалаевіч Высоцкі|Г. М. Высоцкі]], член-карэспандэнт АН БССР [[Сцяпан Паўлавіч Мельнік|С. П. Мельнік]], заслужаны дзеяч навукі БССР [[Васіль Кірылавіч Захараў|В. К. Захараў]] і інш.{{sfn|БелЭн|1998|с=272}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Інстытут сельскай і лясной гаспадаркі Беларусі імя У.І. Леніна|Багінскі У.Ф.|272|У.Ф. Багінскі}} * {{Артыкул|аўтар=[[А. В. Бараноўскі|Бараноўскі А. В.]]|загаловак=Дзмітрый Прышчэпаў на чале Беларускага навукова-даследчага інстытута сельскай і лясной гаспадаркі імя У. І. Леніна пры СНК БССР|выданне=Сельское хозяйство Беларуси сквозь призму научных исследований (XIX – начало XXI в.) : доклады Международной научной конференции|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская навука|год=2021|старонкі=283—288|спасылка=https://www.elibrary.ru/download/elibrary_48006707_52839486.pdf|ref=Бараноўскі}} * {{Артыкул|аўтар=[[А. В. Бараноўскі|Бараноўскі А. В.]]|загаловак=Жыццёвы лёс Дзмітрыя Прышчэпава (1924–1940)|выданне=Беларуская думка|год=2022|нумар=2|старонкі=79—86|спасылка=https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_195878.pdf|ref=Бараноўскі}} * {{Артыкул|аўтар=Р. И. Овчинникова|загаловак=К истории метеорологии Беларуси. Макаревский Николай Иванович (к 100-летию создания Метеобюро в Минске)|выданне=[[Журнал Белорусского государственного университета. География. Геология]]|год=2022|нумар=1|старонкі=94–103|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/306364/1/521-527.pdf|ref=Аўчыннікава}} * {{cite web|url=https://csl.bas-net.by/inbelcult/exhibition-3.html|title=Даследаванні ў галіне прыроды і гаспадаркі|publisher=Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|accessdate=2026-01-22}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беларускі навукова-даследчы інстытут сельскай і лясной гаспадаркі імя У. І. Леніна}} [[Катэгорыя:Навуковыя інстытуты Беларусі]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка Беларусі]] [[Катэгорыя:Лясная гаспадарка Беларусі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1930 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] 01kemkfs9a7r2ixwf60f8awi3djkaks Лінія Дмоўскага 0 804173 5134803 5115100 2026-05-01T23:32:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134803 wikitext text/x-wiki [[Файл:Polish territorial demands on Paris Peace Conference 1919.png|thumb|«Лінія Дмоўскага», прапанаваны польскім бокам на [[Парыжская мірная канферэнцыя (1919—1920)|Парыжскай мірнай канферэнцыі]] ў 1919 годзе. ]] '''Лі́нія Дмо́ўскага''' ({{lang-pl|Linia Dmowskiego}})&nbsp;— праект лініі меркаванай дзяржаўнай мяжы [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], прапанаваны польскім бокам на [[Парыжская мірная канферэнцыя (1919—1920)|Парыжскай мірнай канферэнцыі]] ў 1919 годзе. Праект лініі быў распрацаваны пад кіраўніцтвам польскага нацыяналістычнага палітыка [[Раман Дмоўскі|Рамана Дмоўскага]], у гонар якога і атрымаў сваю назву. На канферэнцыі ён быў прадстаўлены членамі польскай дэлегацыі: Раманам Дмоўскім, [[Ігнацы Ян Падарэўскі|Ігнацыем Янам Падарэўскім]], [[Антоні Абрагам|Антоніем Абрагамам]] і [[Томаш Рогаль|Томашам Рогалем]]<ref name="КН">{{cite web|url=http://konwentnarodowypolski.wordpress.com/2014/03/24/usopal-o-wydarzeniach-na-ukrainie/|title=Polska 1919 wg Romana Dmowskiego|publisher=Konwent Narodowy Polski|date=24 сакавіка 2014|lang=pl|accessdate=18 чэрвеня 2018}}</ref>. == Прапанаваная лінія мяжы == Паводле прапанаванай лініі ў склад Польскай Рэспублікі павінны былі ўвайсці, акрамя тэрыторый, якія ў выніку ўтварылі Другую Рэч Паспалітую, таксама ўся [[Верхняя Сілезія]], [[Усходняе Памор'е]] (з [[Гданьск]]ам), [[Вармія]] і [[Мазуры (рэгіён)|Мазуры]], [[Літва]], Усходняя [[Беларусь]], заходняя частка [[Палессе|Палесся]], заходняе [[Падолле]], [[Валынь]] і [[Жытомір]]шчына<ref name="Nasz">{{cite web |url=https://naszdziennik.pl/mysl/90455,na-strazy-polskich-obowiazkow.html |title=Na straży polskich obowiązków |author=[[Пётр Шубарчык|Piotr Szubarczyk]] |date=9 жніўня 2014 |publisher=Nasz Dziennik |lang=pl |accessdate=18 чэрвеня 2018}}</ref>. Лінія мяжы, у адпаведнасці з нотай польскай дэлегацыі, пачыналася на ўзбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] на ўсход ад [[Лабіяу]], далей ішла па лініі берага на поўнач да [[Клайпеда|Клайпеды]] і [[Паланга|Палангі]]. Ад узбярэжжа на поўнач ад [[Ліепая|Лібавы]] мяжа паварочвала на ўсход, у адпаведнасці з гістарычнай мяжой 1772 года паміж [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] і [[Курляндыя]]й. Дасягала межаў [[Ілукстскі павет|Ілукстскага павета]] ў Курляндыі. Гэты павет павінен быў увайсці ў склад Польшчы з-за свайго геаграфічнага становішча і вялікага працэнта польскага насельніцтва. Тут мяжа ішла ўздоўж межаў павета да ракі [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]] і пераходзіла на яе правы бераг ([[Віцебская губерня]]), затым працягвалася на ўсход уздоўж цячэння ракі на адлегласці прыкладна 30 кіламетраў ад мяжы [[Дрысенскі павет|Дрысенскага павета]], уключаючы яго разам з [[Полацкі павет|Полацкім паветам]]. Далей яна праходзіла на паўночны захад ад [[Гарадок|Гарадка]], вярталася на левы бераг Дзвіны на адлегласці каля 30 кіламетраў на захад ад [[Віцебск]]а і ішла на поўдзень, праходзячы на захад ад [[Сянно]] да пункта, дзе перасякаліся межы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] губерняў, працягваючыся па гэтай мяжы на поўдзень ад ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]] да месца, дзе яна даходзіла да паўночнай мяжы [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], затым перасякала Бярэзіну і ішла ў паўднёва-заходнім кірунку да ракі [[Прыпяць (рака)|Прыпяць]] на ўсход ад [[Мазыр]]а. Адтуль, перасякаючы Прыпяць, мяжа ішла па лініі паміж [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім]] і Рэчыцкім паветамі, пасля чаго накіроўвалася на паўднёвы захад, праходзіла на захад ад [[Оўруч]]а і [[Звягель|Звягеля]] і даходзіла да кропкі, дзе перасякаліся межы [[Ізяслаўскі павет|Ізяслаўскага]], [[Астрожскі павет|Астрожскага]] і [[Наваград-Валынскі павет|Звягельскага]] паветаў. Затым лінія мяжы працягвалася на поўдзень па ўсходніх межах Ізяслаўскага і [[Стараканстанцінаўскі павет|Стараканстанцінаўскага]] паветаў да пункта, дзе перасякаліся межы [[Лецічаўскі павет|Лецічаўскага]] і [[Праскураўскі павет|Праскураўскага]] паветаў на [[Падолле|Падоллі]]. Адтуль ішла ў паўднёвым кірунку, дасягаючы каля [[Зінькаў|Зінькава]] ракі [[Ушыца (рака)|Ушыцы]] і ішла па яе цячэнні да [[Днестр|Днястр]]а, які ў гэтым месцы супадаў з польска-румынскай мяжой{{sfn|Akty i dokumenty dotyczące sprawy granic Polski…|1920|с=113—133}}. У адпаведнасці з поглядамі Рамана Дмоўскага, тэрыторыі з польскай меншасцю павінны былі ўвайсці ў склад Польшчы на падставе права на самавызначэнне, прычым палякам адводзілася роля «цывілізуючага ўплыву». Толькі паўночная частка Літвы з суцэльным літоўскім насельніцтвам магла разлічваць на аўтаномію ў складзе польскай дзяржавы. У сваіх мемарандумах і картах, прадстаўленых прэзідэнту ЗША [[Вудра Вільсан]]у ў кастрычніку 1918 года, Дмоўскі значна перабольшваў долю польскага насельніцтва на тэрыторыях гістарычнай Літвы, беспадстаўна пазначаючы рэгіёны на ўсход ад Вільні як «на 50—100 % польскія»{{sfn|Kapochunas|2018|с=19, 26}}. == Лёс прапановы == Дадзеная лінія праходжання польскай мяжы была адхілена на канферэнцыі, а пазней ад яе адмовіўся і сам аўтар. У прыватнасці, падчас перагавораў перад падпісаннем [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] Дмоўскі выказваўся супраць уключэння ў склад Польшчы [[Мінск]]а<ref name="ДНРР">{{cite web |url=https://dorzeczy.pl/2079/Dmowski-nierealistyczny-realista.html |title=Dmowski — nierealistyczny realista |author=[[Пётр Гурштын|Piotr Gursztyn]] |date=2 студзеня 2014 |publisher=[[Do Rzeczy]] |lang=pl |accessdate=18 чэрвеня 2018}}</ref>. Сваю змену пазіцыі ён тлумачыў жаданнем будаваць монанацыянальную дзяржаву<ref>{{cite web |url=http://blogpress.pl/node/19796 |title=Wokół myśli politycznej Romana Dmowskiego i obozu narodowego |author=Dr Krzysztof Kawęcki |date=2 верасня 2014 |publisher=Blogpress |lang=pl |accessdate=18 чэрвеня 2018}}</ref>, аднак сапраўднай прычынай было супрацьдзеянне ідэям [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] аб стварэнні федэрацыі ([[Міжмор'е|Міжмор’я]])<ref>{{cite web |url=http://polskiedzieje.pl/xx-lecie-miedzywojenne/jozef-pilsudski-i-roman-dmowski-dwie-wizje-niepodleglej-polski.html |title=Józef Piłsudski i Roman Dmowski — dwie wizje niepodległej Polski |author=Aleksandra Lipka |date=5 кастрычніка 2012 |website=PolskieDzieje.pl |lang=pl |accessdate=18 чэрвеня 2018}}</ref>. У выніку падпісання дагавора, які скончыў [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкую вайну]], новая дзяржаўная мяжа прайшла прыкладна за 30 кіламетраў на поўнач і захад ад Мінска<ref name="ДНРР" />. Плошча Польшчы паводле прапанаванай Дмоўскім лініі мяжы павінна была складаць 447 тысяч км²<ref>{{cite web |url=http://zso1.olsztyn.pl/~publikacje/gran_mstep.doc |title=Kształtowanie się granic Polski po I Wojnie Światowej |author=Mariusz Stępowski |publisher=olsztyn.pl |lang=pl |accessdate=18 чэрвеня 2018 |archive-date=19 ліпеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719103706/http://zso1.olsztyn.pl/~publikacje/gran_mstep.doc |url-status=dead }}</ref>, з 38 мільёнамі насельніцтва, з якога каля 70 % нібыта складалі б палякі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Akty i dokumenty dotyczące sprawy granic Polski na Konferencji Pokojowej w Paryżu 1918—1919. Cz. 1, Program terytorjalny Delegacji |месца=Paryż |выдавецтва=Société générale d'imprimerie et d'édition anciennement impr. levé |год=1920 |старонак=135 |lang=pl |ref=Akty i dokumenty dotyczące sprawy granic Polski…}} * {{артыкул |аўтар=Andrew Kapochunas |загаловак=The Maps and Mapmakers that Helped Define 20th Century Lithuanian Boundaries - Part 5: The Role of Ethnic Maps and their Makers in Determining Lithuania’s Post WWI Borders |выданне=Journal of the Lithuania Philatelic Society |тып=часопіс |год=2018 |нумар=246 |старонкі=16—29 |ref=Kapochunas}} == Спасылкі == * [http://wsercupolska.org/wsp1/index.php/warto-przeczyta/4526-jan-engelgard-wycieranie-gby-dmowskim-i-prometejski-upior Wycieranie gęby Dmowskim i prometejski upiór] * [http://wmeritum.pl/dzis-mija-75-rocznica-smierci-romana-dmowskiego/ Сёння адзначаецца 75-я гадавіна смерці Рамана Дмоўскага] {{Фарміраванне межаў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] [[Катэгорыя:Польская Рэспубліка (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Граніцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Парыжская мірная канферэнцыя (1919—1920)]] f9uovd5rxzsfr7g6s9pwuwsz29cyegb Лідзія Іванаўна Якавенка 0 805051 5134774 5118782 2026-05-01T21:03:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5134774 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Якавенка}}{{Асоба | імя = Лідзія Іванаўна Якавенка }} '''Лідзія Іванаўна Якавенка''' ({{Lang-ru|Лидия Ивановна Яковенко}}; [[6 студзеня|6]] [[6 студзеня|студзеня]] [[1941]], [[Дзям’янкі]]) — савецкі работнік сельскай гаспадаркі. [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1981). == Біяграфія == Нарадзілася 6 студзеня 1941 года ў вёсцы [[Дзям’янкі]] [[Добрушскі раён|Добрушскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=26880|title=Лидия Ивановна Яковенко}}</ref>. Пасля заканчэння сельскай школы паступіла ў мясцовы калгас «Серп і молат», дзе працавала ў паляводчай брыгадзе. У 1960 годзе Лідзія Іванаўна пераехала ў [[Краснадарскі край]] у станіцу Брюхавецкую, стала працаваць даяркай у калгасе імя Надзеі Крупскай і неўзабаве выйшла ў лік перадавых жывёлаводаў раёна. Па выніках работы восьмай пяцігодкі Лідзія Якавенка была ўзнагароджана [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]], у дзявятай пяцігодцы — [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|ордэнам Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. У маі 1975 года на базе Брюховецкого сельскагаспадарчага тэхнікума і калгаса імя Крупскай быў створаны саўгас-тэхнікум «Брухавецкі», у якім Л. І. Якавенка працягнула працаваць даяркай. Па выніках працы ў дзесятай пяцігодцы яна стала лепшай даяркай Брюхавецкага раёна, удзельнічала ў працы выставы дасягненняў народнай гаспадаркі СССР і была ўзнагароджана бронзавым медалём ВДНГ<ref name=":1" />. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 13 сакавіка 1981 года за выдатныя поспехі, дасягнутыя ў выкананні заданняў дзесятай пяцігодкі і сацыялістычных абавязацельстваў па павелічэнні вытворчасці і продажу дзяржаве прадуктаў земляробства і жывёлагадоўлі, Якавенка Лідзіі Іванаўне было прысвоена званне [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героя Сацыялістычнай Працы]] з уручэннем [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і [[Медаль «Серп і Молат»|залатога медаля «Серп і молат»]]<ref name=":1" />. Разам з вытворчай, займалася грамадскай дзейнасцю — абіралася дэпутатам Брюхавецкага раёна Савета народных дэпутатаў. Пасля выхаду на пенсію пражывае ў станіцы Брюхавецкай<ref>{{Cite web|url=http://adm-bruhoveckaya.ru/about/info/news/3697/|title=Ветеранов поздравили с праздником и вручили поздравительные открытки и цветы|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. У 1996 годзе была ўдастоена звання «Заслужаны работнік сельскай гаспадаркі Кубані». У 2020 годзе — званне «Ганаровы грамадзянін Брюхавецкага раёна»<ref name=":0">{{Cite web|url=https://brupress.ru/2020/10/05/lidii-yakovenko-i-evgeniyu-prokopenko-prisvoili-zvanie-pochetnyj-grazhdanin-bryuhovetskogo-rajona/|title=Лидии Яковенко присвоили звание «Почетный гражданин Брюховецкого района»}}</ref>. == Узнагароды і званні == * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1981) * [[Ордэн Леніна]] * [[Медаль «Серп і Молат»|Медаль «Серп і молат»]] * Званне «Заслужаны работнік сельскай гаспадаркі Кубані» * Званне «Ганаровы грамадзянін Брюхавецкага раёна» (2020)<ref name=":0" /> == Бібліяграфія == * Трудовая слава Кубани. Под. ред. Н. Л. Заздравных. [[Краснадар|Краснодар]], 2003. == Крыніцы == <references responsive="" /> == Спасылкі == * [https://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=26880 Лидия Ивановна Яковенко]. Сайт «[[Героі краіны (інтэрнэт-сайт)|Герои страны]]». * [http://bru-museum.ru/muzej-detyam/eto-interesno/255-bryukhovetskaya-ot-istokov-do-nyneshnikh-dnej-2 Брюховецкая: от истоков до нынешних дней] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200325082653/http://bru-museum.ru/muzej-detyam/eto-interesno/255-bryukhovetskaya-ot-istokov-do-nyneshnikh-dnej-2 |date=25 сакавіка 2020 }}. * [http://brupress.ru/2018/05/10/prazdnichnyj-ogonek-dlya-veteranov-ezhegodno-provodyat-administratsiya-i-sovet-veteranov-bryuhovetskogo-poseleniya/ Праздничный «огонек» для ветеранов]. {{Commons|Category:}} 654se0698eb1vpnofco8vp5z18qg7ir Амністыя 1841 года 0 805203 5134827 5134178 2026-05-02T05:03:08Z Аляксандр Белы 46814 удакладненне дробнае 5134827 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Амністыя аблегчыла становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся Манифест. ''О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича''<ref>''Николай I.'' [https://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=431®im=3 Манифест. О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича]  // Полное собрание законов Российской империи. Собрание второе. — СПб.: Типография II отделения Собственной Его Императорского Величества канцелярии, 1842. — Т. XVI, отделение первое, 1841, № 14460. — С. 308-313. </ref>, пазней таксама ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. == Перадумовы амністыі == З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры “заходніх губерняў” з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніі]] і дзеяння [[Літоўскі статут|Літоўскага статуту]], закрыцця каталіцкіх кляштараў, “разбору шляхты” і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень “замірэння” Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. "Апошнім акордам" рэпрэсіўнага дзесяцігоддзя 1831—1841 было закрыццё [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з пераводам яе ў Кіеў (1842), але гэтае рашэнне было прынятае яшчэ ў 1840, і чакала толькі завяршэння пабудовы адпаведнага будынку ў Кіеве. == Характар амністыі == Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў ссылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам "глыбокага раскаяння". == Асобы амніставаных == Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844–1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)<sup>*</sup>// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым|Ішыма]] ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. [[Рамуальд Падбярэскі]], сын паўстанца — у 1841 змог пераехаць у Пецярбург з планам выдання ўласнага альманаха Rocznik literacki. == Адносная "адліга" 1841—1848 гадоў == Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. У ёй асабліва вылучалася стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|“Пецярбургская катэрыя”]], нефармальная лаялісцкая групоўка на чале з [[Генрык Жавускі|Генрыхам Жавускім]], якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Таксама ў лаялісцкім духу дзейнічалі "літвіны" [[Фадзей Булгарын|Фадзей '''Булгарын''']]''',''' [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Восіп Сянкоўскі,]] [[Плацыд Янкоўскі]] і іншыя, якія даводзілі, што Літва (як і Беларусь) — гэта адвечная гістарычная правінцыя Расіі, якая толькі праз нешчаслівы збег абставінаў апынулася ў уніі з Польшчай і на пэўны час стала перыферыяй заходняй цывілізацыі. Аднак, наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў “Літва” і “літвіны”. (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна скампраметаваць і абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай. Патрыёты жа, распрацоўваючы “літвінскую” тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную "літвінскую" ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах. Найбольш бяспечнымі, з пункту гледжання цэнзуры, выглядалі даследаванні і публікацыі на тэмы паганскай, да-Крэўскай гісторыі Літвы, а таксама на тэмы мясцовай кухні, хатняй гаспадаркі, палявання, пошук этнаграфічных асаблівасцяў Літвы і Беларусі. == Новыя твары і знакавыя творы ==  У 7-годдзе пасля амністыі дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон “літвінскай” культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера "Галька" і кантата "Мілда" (1848) Станіслава Манюшкі Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам "Паштальён" (1844) [[Альбом Віленскі|"Альбом Віленскі"]] Яна Казіміра Вільчыньскага (пачынаючы з 1842) Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча "Ідылія" (1846) Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота “Земянін” (1846) і (невыдадзеныя) гістарычныя балады "Спевы пра даўніх літвінаў да 1434 году" (1842—1844) Карціны [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] "Жняя" (1844) і "Літвінка з вербамі" (1847) Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі "[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня"]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэты ж час з'явіліся і капітальныя працы па гісторыі Літвы: Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) Litwa: Starożytne dzieje, ustawy, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia, podania itd. T. I-II Ю.І.Крашэўскага (Т. 1-2, 1847—1850) і ''Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII'' [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]]. (Апошні, 9 том аматарскай “Гісторыі літоўскага народу” [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]] таксама ўбачыў святло ў 1841 годзе). У меншым маштабе, але аналагічныя працэсы адбываліся і ва ўласна літоўскамоўным асяроддзі: у 1845 годзе ў Пецярбургу выйшла першая гісторыя Літвы па-літоўску [[Сіманас Даўкантас|Сімонаса Даўкантаса]] “''Аблічча старажытных літоўцаў, горных і ніжніх (жамойтаў)”'', у 1846 годзе пачаў выходзіць штогадовы каляндар „Metų skaitlius“ Лаўрына Івінскіса і самая значная этнаграфічная праца [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]] «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў i нораваў» (напісаная па польску). Фактычна, за 1841—1848 гады былі распрацаваныя контуры мадэрнай літвінскай прота-нацыянальнай ідэнтычнасці — з дапамогай як навуковага інструментарыя (гістарычнага і этнаграфічнага), так і мастацкімі сродкамі. Яшчэ ніколі раней у гісторыі пра Літву так шмат не пісалі, не ўяўлялі, не адлюстроўвалі яе рознымі мастацкімі сродкамі, як у гэтае сямігоддзе. Імперскія ўлады далі зразумець што для іх Літва (якая тады ўключала і [[Усходняя Літва|Усходнюю Літву]]) нашмат больш прымальная, чым Польшча, і творчая інтэлігенцыя гэтай эпохі прыняла гэтыя ўмовы гульні, пасля дзесяцігоддзя няспынных жорсткіх рэпрэсій. У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага [[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|"Шляхціч Завальня"]] (1844—1846, культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) і музычная сюіта [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антона Абрамовіча]] "Беларускае вяселле". 7-гадовая адносная “адліга”, запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|“Вясной Народаў”]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|“Змрочнае сямігоддзе”]]). == Іншыя аспекты амністыі == Мікалай I таксама скарыстаўся нагодай, каб знізіць сацыяльнае напружанне ў грамадстве. Былі спісаны даўгі (нядоімкі) па многіх дзяржаўных падатках, якія назапасіліся ў сялянаў і мяшчанаў пэўных губерняў і паветаў за папярэднія гады. Маніфест ад 16 красавіка адмяняў многія судовыя штрафы і пені па казённых спагнаннях. Быў адменены ці скарочаны шэраг чарговых рэкруцкіх набораў у некаторых губернях. Многія чыноўнікі, якія знаходзіліся пад судом за адміністрацыйныя парушэнні (не звязаныя з буйным раскраданнем маёмасці або хабарніцтвам), атрымалі прабачэнне. == Зноскі == [[Катэгорыя:1841]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мікалай I]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя перыяды]] ju1plb1963ysjw3mgxxh2m2a4bdviqy Сілы шчыта Судана 0 805264 5134608 5120153 2026-05-01T13:47:11Z DBatura 73587 5134608 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = Logo of the Sudan Shield Forces.jpg |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = |нацыянальнасць = [[арабы]] |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = |лідары = [[Абу Акла Кайкал]] |штаб-кватэра = |рэгіён = штаты Гезіра і Гедарыф |сфарміравана = [[2022]] |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі =[[Узброеныя сілы Судана]] (да жніўня 2023, з кастрычніка 2024), [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] (са жніўня 2023 па кастрычнік 2024) |праціўнікі = [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] (да жніўня 2023, з кастрычніка 2024), [[Узброеныя сілы Судана]] (са жніўня 2023 па кастрычнік 2024) |колькасць = |канфлікты = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Сілы шчыта Судана''' ('''СШС''', {{lang-ar|قوات درع السودان|}}) — [[судан]]ская ўзброеная групоўка, створаная ў [[2022]] годзе [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклай Кайкалам]] у штаце Аль-Гедарыф<ref>{{cite web |title=Unravelling Sudan's militia matrix: PRF and other emerging forces |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/unravelling-sudans-militia-matrix-prf-and-other-emerging-forces |website=Dabanga Radio TV Online |access-date=4 February 2026 |date=26 September 2023}}</ref>. Сваёй афіцыйнай мэтай баевікі абвясцілі «падтрыманне бяспекі і аднаўленне стратэгічнага балансу ў краіне ў святле Джубскага пагаднення».<ref>{{cite web |last1=النور |first1=النور أحمد |title=ماذا يعني انضمام قائد الدعم السريع بالجزيرة للجيش السوداني؟.. الإجابة في 8 نقاط |url=https://www.aljazeera.net/politics/2024/10/20/%D9%85%D8%A7%D8%B0%D8%A7-%D9%8A%D8%B9%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%86%D8%B6%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9 |website=الجزيرة نت |access-date=4 February 2026 |language=ar}}</ref> Аснову атрадаў склалі прадстаўнікі арабскіх абшчын штата Гезіра<ref name=Keikal>{{cite web |title=Sudan: Armed Group Allied to the Military Attacks Village {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2025/02/25/sudan-armed-group-allied-military-attacks-village |website=hrw.org |access-date=4 February 2026 |language=en |date=25 February 2025}}</ref>. У ходзе [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] групоўка спачатку ваявала на баку [[Узброеныя сілы Судана|ўрадавай арміі]], але ў жніўні [[2023]] года падтрымала [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<ref name="Keikal" />. У кастрычніку [[2024]] года арганізацыя зноў стала ваяваць за ўрад, што прывяло да серыі жорсткіх нападаў у адказ мяцежнікаў на мірных жыхароў штата Гезіра<ref>{{cite web |title=How an RSF commander's defection led to a massacre in Sudan |url=https://www.bbc.com/news/articles/c7864519eqvo |website=www.bbc.com |access-date=4 February 2026 |date=23 December 2024}}</ref>. Сілы шчыта Судана неаднаразова абвінавачваліся ў ваенных злачынствах, уключаючы пазасудовыя забойствы мірных жыхароў, рабаванні і згвалтаванні<ref>{{cite web |title=الحرب في السودان: بي بي سي تستمع لشهادات مروعة من ناجين من "مجزرة ود النورة" |url=https://www.bbc.com/arabic/articles/c20r4qnx93eo |website=BBC News عربي |access-date=4 February 2026 |language=ar |date=16 August 2024}}</ref>. Паводле расследавання, апублікаванага [[CNN]] і Lighthouse Reports, у [[Вад-Медані]] ў студзені [[2025]] года баевікі разам з урадавымі войскамі правялі чысткі сярод этнічнай групы канабі<ref>{{cite web |title=The Kanabi Killings |url=https://www.lighthousereports.com/investigation/the-kanabi-killings/ |website=Lighthouse Reports |access-date=4 February 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Bodies in the canals |url=https://edition.cnn.com/interactive/2025/12/africa/sudan-army-saf-ethnic-killings-canals-intl-invs-vis/ |website=www.cnn.com |access-date=4 February 2026 |language=en}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Судане]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] kt7bwnxml707n46vid316gnrdmeblri 5134610 5134608 2026-05-01T13:48:49Z DBatura 73587 5134610 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = Logo of the Sudan Shield Forces.jpg |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = |нацыянальнасць = [[арабы]] |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = |лідары = [[Абу Акла Кайкал]] |штаб-кватэра = |рэгіён = штаты Гезіра і Гедарыф |сфарміравана = [[2022]] |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі =[[Узброеныя сілы Судана]] (да жніўня 2023, з кастрычніка 2024), [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] (са жніўня 2023 па кастрычнік 2024) |праціўнікі = [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] (да жніўня 2023, з кастрычніка 2024), [[Узброеныя сілы Судана]] (са жніўня 2023 па кастрычнік 2024) |колькасць = |канфлікты = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Сілы шчыта Судана''' ('''СШС''', {{lang-ar|قوات درع السودان|}}) — [[судан]]ская ўзброеная групоўка, створаная ў [[2022]] годзе [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклай Кайкалам]] у штаце Аль-Гедарыф<ref>{{cite web |title=Unravelling Sudan's militia matrix: PRF and other emerging forces |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/unravelling-sudans-militia-matrix-prf-and-other-emerging-forces |website=Dabanga Radio TV Online |access-date=4 February 2026 |date=26 September 2023}}</ref>. Сваёй афіцыйнай мэтай баевікі абвясцілі «падтрыманне бяспекі і аднаўленне стратэгічнага балансу ў краіне ў святле Джубскага пагаднення».<ref>{{cite web |last1=النور |first1=النور أحمد |title=ماذا يعني انضمام قائد الدعم السريع بالجزيرة للجيش السوداني؟.. الإجابة في 8 نقاط |url=https://www.aljazeera.net/politics/2024/10/20/%D9%85%D8%A7%D8%B0%D8%A7-%D9%8A%D8%B9%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%86%D8%B6%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9 |website=الجزيرة نت |access-date=4 February 2026 |language=ar}}</ref> Аснову атрадаў склалі прадстаўнікі арабскіх абшчын штата Гезіра<ref name=Keikal>{{cite web |title=Sudan: Armed Group Allied to the Military Attacks Village {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2025/02/25/sudan-armed-group-allied-military-attacks-village |website=hrw.org |access-date=4 February 2026 |language=en |date=25 February 2025}}</ref>. У ходзе [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] групоўка спачатку ваявала на баку [[Узброеныя сілы Судана|ўрадавай арміі]], але ў жніўні [[2023]] года падтрымала [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<ref name="Keikal" />. У кастрычніку [[2024]] года арганізацыя зноў стала ваяваць за ўрад, што прывяло да [[Масавыя забойствы ў Гезіры|серыі жорсткіх нападаў]] у адказ мяцежнікаў на мірных жыхароў штата Гезіра<ref>{{cite web |title=How an RSF commander's defection led to a massacre in Sudan |url=https://www.bbc.com/news/articles/c7864519eqvo |website=www.bbc.com |access-date=4 February 2026 |date=23 December 2024}}</ref>. Сілы шчыта Судана неаднаразова абвінавачваліся ў ваенных злачынствах, уключаючы пазасудовыя забойствы мірных жыхароў, рабаванні і згвалтаванні<ref>{{cite web |title=الحرب في السودان: بي بي سي تستمع لشهادات مروعة من ناجين من "مجزرة ود النورة" |url=https://www.bbc.com/arabic/articles/c20r4qnx93eo |website=BBC News عربي |access-date=4 February 2026 |language=ar |date=16 August 2024}}</ref>. Паводле расследавання, апублікаванага [[CNN]] і Lighthouse Reports, у [[Вад-Медані]] ў студзені [[2025]] года баевікі разам з урадавымі войскамі правялі чысткі сярод этнічнай групы канабі<ref>{{cite web |title=The Kanabi Killings |url=https://www.lighthousereports.com/investigation/the-kanabi-killings/ |website=Lighthouse Reports |access-date=4 February 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Bodies in the canals |url=https://edition.cnn.com/interactive/2025/12/africa/sudan-army-saf-ethnic-killings-canals-intl-invs-vis/ |website=www.cnn.com |access-date=4 February 2026 |language=en}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Судане]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] lhf5zblnxlg85cicdvb5gfxabqajfkn Затрыманне азербайджанцаў у Екацярынбургу (2025) 0 805298 5134611 5132668 2026-05-01T13:49:33Z DBatura 73587 /* */ 5134611 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных у датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджан]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расіі|Следчым камітэце Расіі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны|азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіў, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў Р/радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=":0"/>. Неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалі іх у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]{{Недаступная спасылка}}</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews"/>. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнесе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} == Вынікі судмедэкспертызы цел забітых == 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб’яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкамі, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным баку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікала часовага паверанага ў справах РФ Пятра Валокавых<ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана|Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]] паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] ў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Азербайджанскае выданне Minval.Az апублікавала артыкул, у якім абвінаваціла асабіста прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] ў ксенафобскіх нападах, хвалі гвалту і рэпрэсій, якія адбыліся на тэрыторыі Расіі апошнім часам. Выданне ўзгадала [[Катастрофа Embraer E190 у Актау|крушэнне азербайджанскага грамадзянскага лайнера над Актау]], які збіла расійскае СПА; сістэматычнае падаўленне «дружалюбных» народаў, якіх Пуцін на самай справе пагарджае; [[Уварванне Расіі на Украіну (з 2022)|расійскую агрэсію супраць Украіны]]. Выданне назвала Расію «імперыяй страху і прыніжэння»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня пасол Азербайджана ў Расіі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азербайджане былі арыштаваныя восем расійскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Міжнародная рэакцыя == * {{Сцяг|ААН}} Прэс-сакратар [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара ААН]] [[Стэфан Дзюжарык]], адказваючы на пытанне карэспандэнта Report, чаму ААН дагэтуль не выступіла з афіцыйным асуджэннем інцыдэнту і не запатрабавала тлумачэнняў ад расійскага боку, заявіў, што ў сусветнай арганізацыі дасведчаныя аб тым, што адбылося, уважліва сочаць за інцыдэнтамі, якія адбываюцца ў абедзвюх краінах, і спадзяюцца, што ўсе гэтыя пытанні будуць вырашаны па дыпламатычных каналах<ref>[https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/predstavitel-genseka-oon-osvedomlena-o-napryazhennosti-mezhdu-azerbajdzhanom-i-rossiej Представитель Генсека: ООН осведомлена о напряженности между Азербайджаном и Россией]</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} 1 ліпеня 2025 года прэзідэнт [[Украіна|Украіны]] [[Уладзімір Зяленскі]] паведаміў пра размову з Прэзідэнтам Азербайджана. Ён выказаў спачуванні ў сувязі з забойствам братоў Сафаравых у Екацярынбургу і выказаў падтрымку Азербайджану<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2025/07/1/7214983/|title=Зеленский поддержал Алиева на фоне конфликта Азербайджана с Россией|lang=ru|website=Европейская правда|access-date=2025-07-01}}</ref>. * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Пасол Вялікабрытаніі ў Азербайджане [[Фергюс Олд]] выказаў занепакоенасць нападамі на азербайджанцаў у Расіі і падтрымаў намаганні Азербайджана па ўсталяванні справядлівасці<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/fergyus-old-britaniya-obespokoena-dejstviyami-moskvy/|title=Фергюс Олд: Британия солидарна с Азербайджаном в требовании справедливости|lang=ru|website=Информационное Агентство Репорт|date=2025-07-03|access-date=2025-07-03}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] qcloh18s638toc63rfzhphh4u04merf 5134613 5134611 2026-05-01T13:50:51Z DBatura 73587 /* */ 5134613 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных у датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджан]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расіі|Следчым камітэце Расіі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны|азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіла, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў Р/радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=":0"/>. Неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалі іх у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]{{Недаступная спасылка}}</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews"/>. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнесе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} == Вынікі судмедэкспертызы цел забітых == 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб’яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкамі, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным баку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікала часовага паверанага ў справах РФ Пятра Валокавых<ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана|Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]] паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] ў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Азербайджанскае выданне Minval.Az апублікавала артыкул, у якім абвінаваціла асабіста прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] ў ксенафобскіх нападах, хвалі гвалту і рэпрэсій, якія адбыліся на тэрыторыі Расіі апошнім часам. Выданне ўзгадала [[Катастрофа Embraer E190 у Актау|крушэнне азербайджанскага грамадзянскага лайнера над Актау]], які збіла расійскае СПА; сістэматычнае падаўленне «дружалюбных» народаў, якіх Пуцін на самай справе пагарджае; [[Уварванне Расіі на Украіну (з 2022)|расійскую агрэсію супраць Украіны]]. Выданне назвала Расію «імперыяй страху і прыніжэння»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня пасол Азербайджана ў Расіі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азербайджане былі арыштаваныя восем расійскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Міжнародная рэакцыя == * {{Сцяг|ААН}} Прэс-сакратар [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара ААН]] [[Стэфан Дзюжарык]], адказваючы на пытанне карэспандэнта Report, чаму ААН дагэтуль не выступіла з афіцыйным асуджэннем інцыдэнту і не запатрабавала тлумачэнняў ад расійскага боку, заявіў, што ў сусветнай арганізацыі дасведчаныя аб тым, што адбылося, уважліва сочаць за інцыдэнтамі, якія адбываюцца ў абедзвюх краінах, і спадзяюцца, што ўсе гэтыя пытанні будуць вырашаны па дыпламатычных каналах<ref>[https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/predstavitel-genseka-oon-osvedomlena-o-napryazhennosti-mezhdu-azerbajdzhanom-i-rossiej Представитель Генсека: ООН осведомлена о напряженности между Азербайджаном и Россией]</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} 1 ліпеня 2025 года прэзідэнт [[Украіна|Украіны]] [[Уладзімір Зяленскі]] паведаміў пра размову з Прэзідэнтам Азербайджана. Ён выказаў спачуванні ў сувязі з забойствам братоў Сафаравых у Екацярынбургу і выказаў падтрымку Азербайджану<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2025/07/1/7214983/|title=Зеленский поддержал Алиева на фоне конфликта Азербайджана с Россией|lang=ru|website=Европейская правда|access-date=2025-07-01}}</ref>. * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Пасол Вялікабрытаніі ў Азербайджане [[Фергюс Олд]] выказаў занепакоенасць нападамі на азербайджанцаў у Расіі і падтрымаў намаганні Азербайджана па ўсталяванні справядлівасці<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/fergyus-old-britaniya-obespokoena-dejstviyami-moskvy/|title=Фергюс Олд: Британия солидарна с Азербайджаном в требовании справедливости|lang=ru|website=Информационное Агентство Репорт|date=2025-07-03|access-date=2025-07-03}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] mjn3bpsq1a2cmxpw736xel423urkirb 5134614 5134613 2026-05-01T13:51:28Z DBatura 73587 /* */ 5134614 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных у датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджан]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расіі|Следчым камітэце Расіі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны|азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіла, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=":0"/>. Неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалі іх у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]{{Недаступная спасылка}}</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews"/>. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнесе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} == Вынікі судмедэкспертызы цел забітых == 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб’яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкамі, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным баку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікала часовага паверанага ў справах РФ Пятра Валокавых<ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана|Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]] паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] ў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Азербайджанскае выданне Minval.Az апублікавала артыкул, у якім абвінаваціла асабіста прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] ў ксенафобскіх нападах, хвалі гвалту і рэпрэсій, якія адбыліся на тэрыторыі Расіі апошнім часам. Выданне ўзгадала [[Катастрофа Embraer E190 у Актау|крушэнне азербайджанскага грамадзянскага лайнера над Актау]], які збіла расійскае СПА; сістэматычнае падаўленне «дружалюбных» народаў, якіх Пуцін на самай справе пагарджае; [[Уварванне Расіі на Украіну (з 2022)|расійскую агрэсію супраць Украіны]]. Выданне назвала Расію «імперыяй страху і прыніжэння»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня пасол Азербайджана ў Расіі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азербайджане былі арыштаваныя восем расійскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Міжнародная рэакцыя == * {{Сцяг|ААН}} Прэс-сакратар [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара ААН]] [[Стэфан Дзюжарык]], адказваючы на пытанне карэспандэнта Report, чаму ААН дагэтуль не выступіла з афіцыйным асуджэннем інцыдэнту і не запатрабавала тлумачэнняў ад расійскага боку, заявіў, што ў сусветнай арганізацыі дасведчаныя аб тым, што адбылося, уважліва сочаць за інцыдэнтамі, якія адбываюцца ў абедзвюх краінах, і спадзяюцца, што ўсе гэтыя пытанні будуць вырашаны па дыпламатычных каналах<ref>[https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/predstavitel-genseka-oon-osvedomlena-o-napryazhennosti-mezhdu-azerbajdzhanom-i-rossiej Представитель Генсека: ООН осведомлена о напряженности между Азербайджаном и Россией]</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} 1 ліпеня 2025 года прэзідэнт [[Украіна|Украіны]] [[Уладзімір Зяленскі]] паведаміў пра размову з Прэзідэнтам Азербайджана. Ён выказаў спачуванні ў сувязі з забойствам братоў Сафаравых у Екацярынбургу і выказаў падтрымку Азербайджану<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2025/07/1/7214983/|title=Зеленский поддержал Алиева на фоне конфликта Азербайджана с Россией|lang=ru|website=Европейская правда|access-date=2025-07-01}}</ref>. * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Пасол Вялікабрытаніі ў Азербайджане [[Фергюс Олд]] выказаў занепакоенасць нападамі на азербайджанцаў у Расіі і падтрымаў намаганні Азербайджана па ўсталяванні справядлівасці<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/fergyus-old-britaniya-obespokoena-dejstviyami-moskvy/|title=Фергюс Олд: Британия солидарна с Азербайджаном в требовании справедливости|lang=ru|website=Информационное Агентство Репорт|date=2025-07-03|access-date=2025-07-03}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] ofkgtwv80qjugsxx1kat09jptcant9h Ачамчыра (пункт базавання) 0 805599 5134618 5122821 2026-05-01T13:52:28Z DBatura 73587 /* */ 5134618 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне}} '''Ачамчыра''' — ваенна-марская база<ref>{{Cite web |last=Billingsley |first=Dodge |date=2024-01-03 |title=Russia Signs Agreement To Open Naval Base In Abkhazia - FMSOFMSO |url=https://fmso.tradoc.army.mil/2024/russia-signs-agreement-to-open-naval-base-in-abkhazia/ |access-date=2025-06-10 |language=en-US}}</ref>. Размешчана прыкладна за 5 кіламетраў на паўночны захад ад [[Ачамчыра]] і прыкладна за 40 кіламетраў ад раздзяляльнай лініі паміж часткова прызнанай [[Рэспубліка Абхазія|Рэспублікай Абхазія]] і [[Грузія]]й. Пункт першапачаткова ўзнік як грамадзянскі порт (пабудаваны ў [[1933]]—[[1935]] гадах). У [[1940]] годзе перапрафіляваны для флоту [[Пагранічныя войскі КДБ СССР|памежнай аховы НКУС]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] служыў базай для патрульных катэраў і для хованкі падводных лодак у штучных каналах. У ходзе [[Вайна ў Абхазіі (1992—1993)|абхазска-грузінскай вайны 1992—1993 гадоў]] трапіў пад кантроль абхазскіх войск. Да 2000-х гадоў выкарыстоўваўся і як ваенны, і як грамадзянскі порт. У [[2009]] годзе перададзены для патрульных катэраў расійскіх пагранічнікаў.<ref>{{Cite news |date= |title=РФ вдвое увеличит число сторожевых катеров в абхазской Очамчире |url=https://ria.ru/20100428/227832790.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502204916/https://ria.ru/20100428/227832790.html |archive-date=2025-05-02 |access-date=2025-06-10 |work=РИА Новости |language=ru-RU |url-status=live }}</ref> У кастрычніку [[2023]] года прэзідэнт Абхазіі [[Аслан Бжанія]] абвясціў аб стварэнні новай расійскай ваенна-марской базы ў порце Ачамчыры.<ref>{{Cite web |title=Georgian worries over planned Russian naval base in Abkhazia {{!}} Eurasianet |url=https://eurasianet.org/georgian-worries-over-planned-russian-naval-base-in-abkhazia |access-date=2025-06-10 |website=[[Eurasianet]] |language=en}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}}{{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Ваенна-марскія сілы Расіі]][[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]] sv70wk1efjuk3epezyuyzla0t80snuy Марыя Фармер 0 805802 5134628 5124104 2026-05-01T13:54:34Z DBatura 73587 5134628 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Марыя Крысцін Фармер''' ({{lang-en|Maria Kristine Farmer}}<ref>{{cite web |title=1992 Undergraduate Commencement Program |url=https://cdm17268.contentdm.oclc.org/digital/collection/commencement/id/84/rec/91 |website=cdm17268.contentdm.oclc.org |publisher=[[Santa Clara University]] |access-date=20 October 2025 |page=10 |language=en}}</ref>; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская мастачка, фігурантка справы [[Джэфры Эпштэйн]]а<ref name=":0">{{Cite news|last1=Hill|first1=James|url=https://abcnews.go.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224|title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened'|date=January 9, 2020|work=ABC News|access-date=February 11, 2020|last2=Remillard|first2=Mark|last3=Effron|first3=Lauren}}</ref><ref name=":15">{{Cite book|last1=Edwards|first1=Bradley J.|title=Relentless Pursuit|last2=Henderson|first2=Brittany|publisher=Gallery Books|year=2020|isbn=978-1-9821-4815-7|location=New York|pages=277–85|chapter=Paducah and Beyond}}</ref>. == Біяграфія== Нарадзілася ў Падуку, [[штат Кентукі]]. Некаторы час жыла ў Фініксе, [[штат Арызона]]<ref>{{Cite book|last1=Patterson|first1=James|title=Filthy Rich|last2=Connolly|first2=John|last3=Malloy|first3=Tim|publisher=Little Brown and Company|year=2016|isbn=9780316274050|location=New York|pages=149–52|chapter=Vicky Ward: November 2002}}</ref>. З ранняга ўзросту цвёрда вырашыла стаць мастачкай.<ref name=":13"/> У 1992 годзе скончыла ўніверсітэт Санта-Клары<ref>{{Cite web|url=https://www.mariafarmerart.com/about|title=About Maria Farmer|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=February 11, 2020}}</ref>, а ў 1995 — Нью-Ёркскую акадэмію мастацтваў<ref name=":4"/><ref name=":3">{{Cite web|url=https://hyperallergic.com/508823/jeffrey-epstein/|title=Disgraced Billionaire Jeffrey Epstein's Art World Connections|last=Small|first=Zachary|date=2019-07-10|website=Hyperallergic|access-date=2020-02-12}}</ref>. Там жа пазнаёмілася з фінансістам Джэфры Эпштэйнам<ref name=":0" />, які дапамагаў акадэміі, наведваў мерапрыемствы і цікавіўся працамі студэнтаў-мастакоў<ref name=":4">{{Cite web|url=https://news.artnet.com/art-world/maria-farmer-new-york-art-academy-1610506|title=Jeffrey Epstein Accuser Maria Farmer Says the New York Academy of Art Helped Enable the Disgraced Financier|last1=Corbett|first1=Rachel|last2=Davis|first2=Ben|date=2019-08-26|website=Artnet News|access-date=2020-02-11}}</ref>. Міліардэр наняў Фармер у якасці кансультанта па мастацтву і кіруючай нерухомасцю ў сваёй нью-ёркскай рэзідэнцыі. <ref>{{Cite web |last=Nayyar |first=Rhea |date=March 16, 2026 |title=New York Academy of Art Says It Will Donate Epstein Money |url=https://hyperallergic.com/new-york-academy-of-art-says-it-will-donate-epstein-money/ |access-date=2026-03-23 |website=Hyperallergic |language=en}}</ref> Працуючы на фінансіста, мастачка стала сведкам яго сексуальных злачынстваў супраць непаўналетніх. Яна бачыла вялікую колькасць маладых дзяўчат, якія ўваходзілі і выходзілі з [[Дом Герберта Н. Штрауса|дому ў Нью-Ёрку]], і сказала, што яго памочніца часта адпраўлялася ў паездкі, каб вербаваць дзяўчат для Эпштэйна.<ref name=":6">{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2019/08/05/alan-dershowitz-devils-advocate|title=Alan Dershowitz, Devil's Advocate|last=Bruck|first=Connie|date=July 29, 2019|magazine=The New Yorker|access-date=2020-02-11}}</ref> Пакоі асабняку, паводле яе, былі абсталяваны шматлікімі прыладамі відэаназірання, накіраванымі на ложкі і туалеты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-his-house-under-constant-tv-surveillance|title=Jeffrey Epstein accuser says his house had cameras "monitoring private moments"|date=November 18, 2019|publisher=CBS News|access-date=2020-02-11|last3=Am|first3=7:18}}</ref> Акрамя таго, яна сама стала ахвярай згвалтавання з боку міліардэра і яго памочніца [[Гіслейн Максвел]]<ref name=":8">{{Cite news|last=Brown|first=Julie K.|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article229277874.html|title=New Jeffrey Epstein accuser goes public; defamation lawsuit targets Dershowitz|date=April 16, 2019|work=Miami Herald|access-date=February 11, 2020}}</ref>. Больш за тое, гвалту падвергнулася таксама яе малодшая сястра Эні<ref name=":11">{{Cite news|last=McKinley|first=Jesse|url=https://www.nytimes.com/2019/11/17/nyregion/jeffrey-epstein-lawsuits-victims.html|title=Why These 5 Accusers of Jeffrey Epstein Want More Than Money|date=2019-11-17|work=The New York Times|access-date=2020-02-12|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9"/>. У жніўні 1996 года мастачка звярнулася да праваахоўнікаў<ref name="nytimes/epstein-employee-trump">{{cite news |title=An Accuser's Story Suggests How Trump Might Appear in the Epstein Files |url=https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |access-date=2 August 2025 |work=New York Times |date=July 20, 2025 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250720165238/https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |archive-date=2025-07-20|last=Baker|first=Mike|last2=Schmidt|first2=Michael S.}}</ref>, але яны не распачалі ніякіх дзеянняў.<ref>{{Cite web |last=Neumeister |first=Larry |date=November 12, 2019 |title=Woman who spoke at Epstein's bail hearing sues his estate |url=https://apnews.com/general-news-068c3bae1d464845aba4798a32d49731 |access-date=2020-02-12 |website=AP News}}</ref><ref name=":0" /> Пасля Фармер неаднаразова пагражалі расправай<ref name=":14">{{Cite news|last1=Briquelet|first1=Kate|last2=Cartwright|first2=Lachlan|date=2019-04-16|title=Epstein Accuser Sues Alan Dershowitz Over Alleged Sex Ring|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-accuser-sues-alan-dershowitz-over-alleged-sex-ring|access-date=2020-06-15}}</ref>. Яна некалькі разоў пераязджала, каб паспрабаваць схавацца, нават была вымушана змяніць імя<ref name=":18" />. Жанчына стала прадаваць антыкварыят і рэстаўраваць дамы заставацца незаўважнай.<ref name=":13" />, перастаўшы маляваць на дваццаць гадоў.<ref>{{Cite web |last=Hill |first=James |date=9 January 2020 |title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened' |url=https://abcnews.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224 |access-date=2026-04-06 |website=ABC News |language=en}}</ref> З 2006 года яна апынулася фігурантам справы па шматлікім сексуальным злачынствам Эпштэйна. Яе дапытвалі ў [[ФБР]]<ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-ghislaine-maxwell-threatened-her-life-after-assault-fbi-failed/|title=Jeffrey Epstein accuser Maria Farmer says Ghislaine Maxwell threatened her life, FBI "failed" her|date=November 19, 2019|website=CBS News|access-date=2020-02-12}}</ref>, звязваліся юрысты іншай ахвяры — [[Вірджынія Джуфрэ|Вірджыніі Джуфрэ]].<ref name=":15" /> Пасля таго, як у 2019 годхе ў Фармер дыягнаставалі пухліну галаўнога мозгу, жанчына падала ў Федэральны суд Нью-Ёрка пісьмовую заяву пад прысягай, у якой сцвярджала, што яна і яе сястра Эні падвергліся сексуальнаму гвалту з боку Эпштэйна і Максвел.<ref>{{Cite web|title=Maria Farmer On Epstein: 'They Knew It Was True, They Just Chose To Ignore Me'|url=https://graziadaily.co.uk/life/real-life/maria-farmer-jeffrey-epstein|last=Prince|first=Rosa|date=September 24, 2019|website=Grazia|access-date=2020-02-23}}</ref> У ліпені 2023 года Фармер падала апавяшчэнне аб прэтэнзіі да ўрада ЗША на суму 600 мільёнаў долараў.<ref name=":19">{{Cite web |date=28 July 2023 |title=Jeffrey Epstein victims plan to sue FBI for $600 million for failing to investigate past reports of sexual abuse |url=https://www.yahoo.com/news/jeffrey-epstein-victims-plan-sue-002900765.html |access-date=2026-04-06 |website=[[New York Daily News]] |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref> У маі 2025 года яна падала пазоў у Акруговы суд ЗША па акрузе Калумбія супраць федэральнага ўрада, абвінаваціўшы Міністэрства юстыцыі, пракуратуру ЗША і ФБР у халатнасці і прычыненні эмацыйнага стрэсу па неасцярожнасці за тое, што яны не змаглі абараніць яе і іншых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":18">{{Cite web |last=Alsharif |first=Mirna |date=2025-05-30 |title=Jeffrey Epstein accuser sues federal government for failing to protect her and other victims |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/jeffrey-epstein-accuser-sues-federal-government-protect-victims-rcna209967 |access-date=2025-07-19 |website=NBC News |language=en}}</ref> == Творчасць== У асноўным стварае фігуратыўныя карціны і пастэльныя малюнкі асобных людзей або груп людзей.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Улетку 1996 года Фармер атрымала заказ на стварэнне двух маштабных карцін для здымачнай пляцоўкі фільма «Лепш не бывае».<ref name=":9">{{Cite news|last1=Ellison|first1=Sarah|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/epstein-accuser-holds-victorias-secret-billionaire-responsible-as-he-keeps-his-distance/2019/10/05/1b6baf6c-d0d3-11e9-b29b-a528dc82154a_story.html|title=Epstein accuser holds Victoria's Secret billionaire responsible, as he keeps his distance|date=October 5, 2019|newspaper=Washington Post|access-date=February 11, 2020|last2=O'Connell|first2=Jonathan}}</ref> У 2006 годзе ўдзельнічала ў выставе «Забяры дадому аголеную натуру» ў Нью-Ёркскай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web |date=2006 |title=New York Academy of Art |url=http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829180204/http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-date=2007-08-29 |access-date=2026-04-06 |website=www.nyaa.edu}}</ref> У канцы 2019 года Фармер аднавіла стварэнне твораў мастацтва пасля больш чым дваццацігадовага перапынку ў сваёй мастацкай дзейнасці.<ref name=":10" /> Яна пачала працаваць над серыяй карцін і пастэльных малюнкаў пад назвай «Праект тых, хто выжыў» (The Survivors Project), якая складаецца з асобных партрэтаў вядомых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":0" /><ref name=":13" /> У 2020 годзе напісала палатно «Сеткі» (The Setiles), прысвечанае злоўжыванням Эпштэйна. Мастачка выявіла саўдзельнікаў міліардэра забойцамі, а адвакатаў ахвяр — [[херувім]]амі<ref name=":13">{{Cite news|last=Briquelet|first=Kate|date=2020-05-17|title=Epstein Victim Is Painting His Enablers as Murderous Lizard People|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-victim-is-painting-his-enablers-like-ghislaine-maxwell-and-alan-dershowitz-as-murderous-lizard-people|access-date=2020-06-15}}</ref>. == Сям’я == Бацькі — Фрэнка Фармера і Джаніс Суэйн. Ёсць два малодшыя браты і дзве малодшыя сястры.<ref name=":1">{{Cite news|last=Baker|first=Mike|url=https://www.nytimes.com/2019/08/26/us/epstein-farmer-sisters-maxwell.html|title=The Sisters Who First Tried to Take Down Jeffrey Epstein|date=2019-08-26|work=The New York Times|access-date=2020-02-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.courier-journal.com/story/news/crime/2019/07/10/jeffrey-epstein-sex-trafficking-allegations-kentuckian-claims-assault/1673236001/|title=21 years before #MeToo, a Kentucky native says Jeffrey Epstein sexually assaulted her|last=Ladd|first=Sarah|date=July 10, 2019|website=The Courier-Journal|access-date=2020-02-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lawandcrime.com/high-profile/jeffrey-epstein-accuser-when-donald-trump-eyed-me-epstein-remarked-shes-not-for-you|title=Jeffrey Epstein Accuser: When Donald Trump Eyed Me, Epstein Remarked 'She's Not for You'|last=Lambe|first=Jerry|date=August 26, 2019|website=lawandcrime.com|access-date=2020-02-11}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{Справа Эпштэйна}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]] [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] [[Катэгорыя:Жанчыны-мастакі]] nlj67mz7lmrnk9hbbgbwd4v6df5r2q7 5134630 5134628 2026-05-01T13:56:16Z DBatura 73587 5134630 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Марыя Крысцін Фармер''' ({{lang-en|Maria Kristine Farmer}}<ref>{{cite web |title=1992 Undergraduate Commencement Program |url=https://cdm17268.contentdm.oclc.org/digital/collection/commencement/id/84/rec/91 |website=cdm17268.contentdm.oclc.org |publisher=[[Santa Clara University]] |access-date=20 October 2025 |page=10 |language=en}}</ref>; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская мастачка, фігурантка справы [[Джэфры Эпштэйн]]а<ref name=":0">{{Cite news|last1=Hill|first1=James|url=https://abcnews.go.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224|title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened'|date=January 9, 2020|work=ABC News|access-date=February 11, 2020|last2=Remillard|first2=Mark|last3=Effron|first3=Lauren}}</ref><ref name=":15">{{Cite book|last1=Edwards|first1=Bradley J.|title=Relentless Pursuit|last2=Henderson|first2=Brittany|publisher=Gallery Books|year=2020|isbn=978-1-9821-4815-7|location=New York|pages=277–85|chapter=Paducah and Beyond}}</ref>. == Біяграфія== Нарадзілася ў Падуку, [[штат Кентукі]]. Некаторы час жыла ў Фініксе, [[штат Арызона]]<ref>{{Cite book|last1=Patterson|first1=James|title=Filthy Rich|last2=Connolly|first2=John|last3=Malloy|first3=Tim|publisher=Little Brown and Company|year=2016|isbn=9780316274050|location=New York|pages=149–52|chapter=Vicky Ward: November 2002}}</ref>. З ранняга ўзросту цвёрда вырашыла стаць мастачкай.<ref name=":13"/> У 1992 годзе скончыла ўніверсітэт Санта-Клары<ref>{{Cite web|url=https://www.mariafarmerart.com/about|title=About Maria Farmer|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=February 11, 2020}}</ref>, а ў 1995 — Нью-Ёркскую акадэмію мастацтваў<ref name=":4"/><ref name=":3">{{Cite web|url=https://hyperallergic.com/508823/jeffrey-epstein/|title=Disgraced Billionaire Jeffrey Epstein's Art World Connections|last=Small|first=Zachary|date=2019-07-10|website=Hyperallergic|access-date=2020-02-12}}</ref>. Там жа пазнаёмілася з фінансістам Джэфры Эпштэйнам<ref name=":0" />, які дапамагаў акадэміі, наведваў мерапрыемствы і цікавіўся працамі студэнтаў-мастакоў<ref name=":4">{{Cite web|url=https://news.artnet.com/art-world/maria-farmer-new-york-art-academy-1610506|title=Jeffrey Epstein Accuser Maria Farmer Says the New York Academy of Art Helped Enable the Disgraced Financier|last1=Corbett|first1=Rachel|last2=Davis|first2=Ben|date=2019-08-26|website=Artnet News|access-date=2020-02-11}}</ref>. Міліардэр наняў Фармер у якасці кансультанта па мастацтву і кіруючай нерухомасцю ў сваёй нью-ёркскай рэзідэнцыі. <ref>{{Cite web |last=Nayyar |first=Rhea |date=March 16, 2026 |title=New York Academy of Art Says It Will Donate Epstein Money |url=https://hyperallergic.com/new-york-academy-of-art-says-it-will-donate-epstein-money/ |access-date=2026-03-23 |website=Hyperallergic |language=en}}</ref> Працуючы на фінансіста, мастачка стала сведкам яго сексуальных злачынстваў супраць непаўналетніх. Яна бачыла вялікую колькасць маладых дзяўчат, якія ўваходзілі і выходзілі з [[Дом Герберта Н. Штрауса|дому ў Нью-Ёрку]], і сказала, што яго памочніца часта адпраўлялася ў паездкі, каб вербаваць дзяўчат для Эпштэйна.<ref name=":6">{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2019/08/05/alan-dershowitz-devils-advocate|title=Alan Dershowitz, Devil's Advocate|last=Bruck|first=Connie|date=July 29, 2019|magazine=The New Yorker|access-date=2020-02-11}}</ref> Пакоі асабняку, паводле яе, былі абсталяваны шматлікімі прыладамі відэаназірання, накіраванымі на ложкі і туалеты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-his-house-under-constant-tv-surveillance|title=Jeffrey Epstein accuser says his house had cameras "monitoring private moments"|date=November 18, 2019|publisher=CBS News|access-date=2020-02-11|last3=Am|first3=7:18}}</ref> Акрамя таго, Фармер сама стала ахвярай згвалтавання з боку міліардэра і яго памочніцы [[Гіслейн Максвел]]<ref name=":8">{{Cite news|last=Brown|first=Julie K.|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article229277874.html|title=New Jeffrey Epstein accuser goes public; defamation lawsuit targets Dershowitz|date=April 16, 2019|work=Miami Herald|access-date=February 11, 2020}}</ref>. Больш за тое, гвалту падвергнулася таксама яе малодшая сястра Эні<ref name=":11">{{Cite news|last=McKinley|first=Jesse|url=https://www.nytimes.com/2019/11/17/nyregion/jeffrey-epstein-lawsuits-victims.html|title=Why These 5 Accusers of Jeffrey Epstein Want More Than Money|date=2019-11-17|work=The New York Times|access-date=2020-02-12|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9"/>. У жніўні 1996 года мастачка звярнулася да праваахоўнікаў<ref name="nytimes/epstein-employee-trump">{{cite news |title=An Accuser's Story Suggests How Trump Might Appear in the Epstein Files |url=https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |access-date=2 August 2025 |work=New York Times |date=July 20, 2025 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250720165238/https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |archive-date=2025-07-20|last=Baker|first=Mike|last2=Schmidt|first2=Michael S.}}</ref>, але яны не распачалі ніякіх дзеянняў.<ref>{{Cite web |last=Neumeister |first=Larry |date=November 12, 2019 |title=Woman who spoke at Epstein's bail hearing sues his estate |url=https://apnews.com/general-news-068c3bae1d464845aba4798a32d49731 |access-date=2020-02-12 |website=AP News}}</ref><ref name=":0" /> Пасля Фармер неаднаразова пагражалі расправай<ref name=":14">{{Cite news|last1=Briquelet|first1=Kate|last2=Cartwright|first2=Lachlan|date=2019-04-16|title=Epstein Accuser Sues Alan Dershowitz Over Alleged Sex Ring|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-accuser-sues-alan-dershowitz-over-alleged-sex-ring|access-date=2020-06-15}}</ref>. Яна некалькі разоў пераязджала, каб паспрабаваць схавацца, нават была вымушана змяніць імя<ref name=":18" />. Жанчына стала прадаваць антыкварыят і рэстаўраваць дамы<ref name=":13" />, перастаўшы маляваць на дваццаць гадоў.<ref>{{Cite web |last=Hill |first=James |date=9 January 2020 |title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened' |url=https://abcnews.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224 |access-date=2026-04-06 |website=ABC News |language=en}}</ref> З 2006 года яна апынулася фігурантам справы па шматлікім сексуальным злачынствам Эпштэйна. Яе дапытвалі ў [[ФБР]]<ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-ghislaine-maxwell-threatened-her-life-after-assault-fbi-failed/|title=Jeffrey Epstein accuser Maria Farmer says Ghislaine Maxwell threatened her life, FBI "failed" her|date=November 19, 2019|website=CBS News|access-date=2020-02-12}}</ref>, звязваліся юрысты іншай ахвяры — [[Вірджынія Джуфрэ|Вірджыніі Джуфрэ]].<ref name=":15" /> Пасля таго, як у 2019 годхе ў Фармер дыягнаставалі пухліну галаўнога мозгу, жанчына падала ў Федэральны суд Нью-Ёрка пісьмовую заяву пад прысягай, у якой сцвярджала, што яна і яе сястра Эні падвергліся сексуальнаму гвалту з боку Эпштэйна і Максвел.<ref>{{Cite web|title=Maria Farmer On Epstein: 'They Knew It Was True, They Just Chose To Ignore Me'|url=https://graziadaily.co.uk/life/real-life/maria-farmer-jeffrey-epstein|last=Prince|first=Rosa|date=September 24, 2019|website=Grazia|access-date=2020-02-23}}</ref> У ліпені 2023 года Фармер падала апавяшчэнне аб прэтэнзіі да ўрада ЗША на суму 600 мільёнаў долараў.<ref name=":19">{{Cite web |date=28 July 2023 |title=Jeffrey Epstein victims plan to sue FBI for $600 million for failing to investigate past reports of sexual abuse |url=https://www.yahoo.com/news/jeffrey-epstein-victims-plan-sue-002900765.html |access-date=2026-04-06 |website=[[New York Daily News]] |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref> У маі 2025 года яна падала пазоў у Акруговы суд ЗША па акрузе Калумбія супраць федэральнага ўрада, абвінаваціўшы Міністэрства юстыцыі, пракуратуру ЗША і ФБР у халатнасці і прычыненні эмацыйнага стрэсу па неасцярожнасці за тое, што яны не змаглі абараніць яе і іншых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":18">{{Cite web |last=Alsharif |first=Mirna |date=2025-05-30 |title=Jeffrey Epstein accuser sues federal government for failing to protect her and other victims |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/jeffrey-epstein-accuser-sues-federal-government-protect-victims-rcna209967 |access-date=2025-07-19 |website=NBC News |language=en}}</ref> == Творчасць== У асноўным стварае фігуратыўныя карціны і пастэльныя малюнкі асобных людзей або груп людзей.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Улетку 1996 года Фармер атрымала заказ на стварэнне двух маштабных карцін для здымачнай пляцоўкі фільма «Лепш не бывае».<ref name=":9">{{Cite news|last1=Ellison|first1=Sarah|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/epstein-accuser-holds-victorias-secret-billionaire-responsible-as-he-keeps-his-distance/2019/10/05/1b6baf6c-d0d3-11e9-b29b-a528dc82154a_story.html|title=Epstein accuser holds Victoria's Secret billionaire responsible, as he keeps his distance|date=October 5, 2019|newspaper=Washington Post|access-date=February 11, 2020|last2=O'Connell|first2=Jonathan}}</ref> У 2006 годзе ўдзельнічала ў выставе «Забяры дадому аголеную натуру» ў Нью-Ёркскай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web |date=2006 |title=New York Academy of Art |url=http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829180204/http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-date=2007-08-29 |access-date=2026-04-06 |website=www.nyaa.edu}}</ref> У канцы 2019 года Фармер аднавіла стварэнне твораў мастацтва пасля больш чым дваццацігадовага перапынку ў сваёй мастацкай дзейнасці.<ref name=":10" /> Яна пачала працаваць над серыяй карцін і пастэльных малюнкаў пад назвай «Праект тых, хто выжыў» (The Survivors Project), якая складаецца з асобных партрэтаў вядомых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":0" /><ref name=":13" /> У 2020 годзе напісала палатно «Сеткі» (The Setiles), прысвечанае злоўжыванням Эпштэйна. Мастачка выявіла саўдзельнікаў міліардэра забойцамі, а адвакатаў ахвяр — [[херувім]]амі<ref name=":13">{{Cite news|last=Briquelet|first=Kate|date=2020-05-17|title=Epstein Victim Is Painting His Enablers as Murderous Lizard People|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-victim-is-painting-his-enablers-like-ghislaine-maxwell-and-alan-dershowitz-as-murderous-lizard-people|access-date=2020-06-15}}</ref>. == Сям’я == Бацькі — Фрэнка Фармера і Джаніс Суэйн. Ёсць два малодшыя браты і дзве малодшыя сястры.<ref name=":1">{{Cite news|last=Baker|first=Mike|url=https://www.nytimes.com/2019/08/26/us/epstein-farmer-sisters-maxwell.html|title=The Sisters Who First Tried to Take Down Jeffrey Epstein|date=2019-08-26|work=The New York Times|access-date=2020-02-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.courier-journal.com/story/news/crime/2019/07/10/jeffrey-epstein-sex-trafficking-allegations-kentuckian-claims-assault/1673236001/|title=21 years before #MeToo, a Kentucky native says Jeffrey Epstein sexually assaulted her|last=Ladd|first=Sarah|date=July 10, 2019|website=The Courier-Journal|access-date=2020-02-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lawandcrime.com/high-profile/jeffrey-epstein-accuser-when-donald-trump-eyed-me-epstein-remarked-shes-not-for-you|title=Jeffrey Epstein Accuser: When Donald Trump Eyed Me, Epstein Remarked 'She's Not for You'|last=Lambe|first=Jerry|date=August 26, 2019|website=lawandcrime.com|access-date=2020-02-11}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{Справа Эпштэйна}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]] [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] [[Катэгорыя:Жанчыны-мастакі]] i7lqa1ol68av195f6szz4ni42efk96j 5134631 5134630 2026-05-01T13:57:17Z DBatura 73587 5134631 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Марыя Крысцін Фармер''' ({{lang-en|Maria Kristine Farmer}}<ref>{{cite web |title=1992 Undergraduate Commencement Program |url=https://cdm17268.contentdm.oclc.org/digital/collection/commencement/id/84/rec/91 |website=cdm17268.contentdm.oclc.org |publisher=[[Santa Clara University]] |access-date=20 October 2025 |page=10 |language=en}}</ref>; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская мастачка, фігурантка справы [[Джэфры Эпштэйн]]а<ref name=":0">{{Cite news|last1=Hill|first1=James|url=https://abcnews.go.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224|title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened'|date=January 9, 2020|work=ABC News|access-date=February 11, 2020|last2=Remillard|first2=Mark|last3=Effron|first3=Lauren}}</ref><ref name=":15">{{Cite book|last1=Edwards|first1=Bradley J.|title=Relentless Pursuit|last2=Henderson|first2=Brittany|publisher=Gallery Books|year=2020|isbn=978-1-9821-4815-7|location=New York|pages=277–85|chapter=Paducah and Beyond}}</ref>. == Біяграфія== Нарадзілася ў Падуку, [[штат Кентукі]]. Некаторы час жыла ў Фініксе, [[штат Арызона]]<ref>{{Cite book|last1=Patterson|first1=James|title=Filthy Rich|last2=Connolly|first2=John|last3=Malloy|first3=Tim|publisher=Little Brown and Company|year=2016|isbn=9780316274050|location=New York|pages=149–52|chapter=Vicky Ward: November 2002}}</ref>. З ранняга ўзросту цвёрда вырашыла стаць мастачкай.<ref name=":13"/> У 1992 годзе скончыла ўніверсітэт Санта-Клары<ref>{{Cite web|url=https://www.mariafarmerart.com/about|title=About Maria Farmer|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=February 11, 2020}}</ref>, а ў 1995 — Нью-Ёркскую акадэмію мастацтваў<ref name=":4"/><ref name=":3">{{Cite web|url=https://hyperallergic.com/508823/jeffrey-epstein/|title=Disgraced Billionaire Jeffrey Epstein's Art World Connections|last=Small|first=Zachary|date=2019-07-10|website=Hyperallergic|access-date=2020-02-12}}</ref>. Там жа пазнаёмілася з фінансістам Джэфры Эпштэйнам<ref name=":0" />, які дапамагаў акадэміі, наведваў мерапрыемствы і цікавіўся працамі студэнтаў-мастакоў<ref name=":4">{{Cite web|url=https://news.artnet.com/art-world/maria-farmer-new-york-art-academy-1610506|title=Jeffrey Epstein Accuser Maria Farmer Says the New York Academy of Art Helped Enable the Disgraced Financier|last1=Corbett|first1=Rachel|last2=Davis|first2=Ben|date=2019-08-26|website=Artnet News|access-date=2020-02-11}}</ref>. Міліардэр наняў Фармер у якасці кансультанта па мастацтву і кіруючай нерухомасцю ў сваёй нью-ёркскай рэзідэнцыі. <ref>{{Cite web |last=Nayyar |first=Rhea |date=March 16, 2026 |title=New York Academy of Art Says It Will Donate Epstein Money |url=https://hyperallergic.com/new-york-academy-of-art-says-it-will-donate-epstein-money/ |access-date=2026-03-23 |website=Hyperallergic |language=en}}</ref> Працуючы на фінансіста, мастачка стала сведкам яго сексуальных злачынстваў супраць непаўналетніх. Яна бачыла вялікую колькасць маладых дзяўчат, якія ўваходзілі і выходзілі з [[Дом Герберта Н. Штрауса|дому ў Нью-Ёрку]], і сказала, што яго памочніца часта адпраўлялася ў паездкі, каб вербаваць дзяўчат для Эпштэйна.<ref name=":6">{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2019/08/05/alan-dershowitz-devils-advocate|title=Alan Dershowitz, Devil's Advocate|last=Bruck|first=Connie|date=July 29, 2019|magazine=The New Yorker|access-date=2020-02-11}}</ref> Пакоі асабняку, паводле яе, былі абсталяваны шматлікімі прыладамі відэаназірання, накіраванымі на ложкі і туалеты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-his-house-under-constant-tv-surveillance|title=Jeffrey Epstein accuser says his house had cameras "monitoring private moments"|date=November 18, 2019|publisher=CBS News|access-date=2020-02-11|last3=Am|first3=7:18}}</ref> Акрамя таго, Фармер сама стала ахвярай згвалтавання з боку міліардэра і яго памочніцы [[Гіслейн Максвел]]<ref name=":8">{{Cite news|last=Brown|first=Julie K.|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article229277874.html|title=New Jeffrey Epstein accuser goes public; defamation lawsuit targets Dershowitz|date=April 16, 2019|work=Miami Herald|access-date=February 11, 2020}}</ref>. Больш за тое, гвалту падвергнулася таксама яе малодшая сястра Эні<ref name=":11">{{Cite news|last=McKinley|first=Jesse|url=https://www.nytimes.com/2019/11/17/nyregion/jeffrey-epstein-lawsuits-victims.html|title=Why These 5 Accusers of Jeffrey Epstein Want More Than Money|date=2019-11-17|work=The New York Times|access-date=2020-02-12|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9"/>. У жніўні 1996 года мастачка звярнулася да праваахоўнікаў<ref name="nytimes/epstein-employee-trump">{{cite news |title=An Accuser's Story Suggests How Trump Might Appear in the Epstein Files |url=https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |access-date=2 August 2025 |work=New York Times |date=July 20, 2025 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250720165238/https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |archive-date=2025-07-20|last=Baker|first=Mike|last2=Schmidt|first2=Michael S.}}</ref>, але яны не распачалі ніякіх дзеянняў.<ref>{{Cite web |last=Neumeister |first=Larry |date=November 12, 2019 |title=Woman who spoke at Epstein's bail hearing sues his estate |url=https://apnews.com/general-news-068c3bae1d464845aba4798a32d49731 |access-date=2020-02-12 |website=AP News}}</ref><ref name=":0" /> Пасля Фармер неаднаразова пагражалі расправай<ref name=":14">{{Cite news|last1=Briquelet|first1=Kate|last2=Cartwright|first2=Lachlan|date=2019-04-16|title=Epstein Accuser Sues Alan Dershowitz Over Alleged Sex Ring|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-accuser-sues-alan-dershowitz-over-alleged-sex-ring|access-date=2020-06-15}}</ref>. Яна некалькі разоў пераязджала, каб паспрабаваць схавацца, нават была вымушана змяніць імя<ref name=":18" />. Жанчына стала прадаваць антыкварыят і рэстаўраваць дамы<ref name=":13" />, перастаўшы маляваць на дваццаць гадоў.<ref>{{Cite web |last=Hill |first=James |date=9 January 2020 |title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened' |url=https://abcnews.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224 |access-date=2026-04-06 |website=ABC News |language=en}}</ref> З 2006 года яна апынулася фігурантам справы па шматлікім сексуальным злачынствам Эпштэйна. Яе дапытвалі ў [[ФБР]]<ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-ghislaine-maxwell-threatened-her-life-after-assault-fbi-failed/|title=Jeffrey Epstein accuser Maria Farmer says Ghislaine Maxwell threatened her life, FBI "failed" her|date=November 19, 2019|website=CBS News|access-date=2020-02-12}}</ref>, звязваліся юрысты іншай ахвяры — [[Вірджынія Джуфрэ|Вірджыніі Джуфрэ]].<ref name=":15" /> Пасля таго, як у 2019 годхе ў Фармер дыягнаставалі пухліну галаўнога мозгу, жанчына падала ў Федэральны суд Нью-Ёрка пісьмовую заяву пад прысягай, у якой сцвярджала, што яна і яе сястра Эні падвергліся сексуальнаму гвалту з боку Эпштэйна і Максвел.<ref>{{Cite web|title=Maria Farmer On Epstein: 'They Knew It Was True, They Just Chose To Ignore Me'|url=https://graziadaily.co.uk/life/real-life/maria-farmer-jeffrey-epstein|last=Prince|first=Rosa|date=September 24, 2019|website=Grazia|access-date=2020-02-23}}</ref> У ліпені 2023 года Фармер падала апавяшчэнне аб прэтэнзіі да ўрада ЗША на суму 600 мільёнаў долараў.<ref name=":19">{{Cite web |date=28 July 2023 |title=Jeffrey Epstein victims plan to sue FBI for $600 million for failing to investigate past reports of sexual abuse |url=https://www.yahoo.com/news/jeffrey-epstein-victims-plan-sue-002900765.html |access-date=2026-04-06 |website=[[New York Daily News]] |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref> У маі 2025 года яна падала пазоў у Акруговы суд ЗША па акрузе Калумбія супраць федэральнага ўрада, абвінаваціўшы Міністэрства юстыцыі, пракуратуру ЗША і ФБР у халатнасці і прычыненні эмацыйнага стрэсу па неасцярожнасці за тое, што яны не змаглі абараніць яе і іншых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":18">{{Cite web |last=Alsharif |first=Mirna |date=2025-05-30 |title=Jeffrey Epstein accuser sues federal government for failing to protect her and other victims |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/jeffrey-epstein-accuser-sues-federal-government-protect-victims-rcna209967 |access-date=2025-07-19 |website=NBC News |language=en}}</ref> == Творчасць== У асноўным стварае фігуратыўныя карціны і пастэльныя малюнкі асобных людзей або груп людзей.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Улетку 1996 года Фармер атрымала заказ на стварэнне двух маштабных карцін для здымачнай пляцоўкі фільма «Лепш не бывае».<ref name=":9">{{Cite news|last1=Ellison|first1=Sarah|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/epstein-accuser-holds-victorias-secret-billionaire-responsible-as-he-keeps-his-distance/2019/10/05/1b6baf6c-d0d3-11e9-b29b-a528dc82154a_story.html|title=Epstein accuser holds Victoria's Secret billionaire responsible, as he keeps his distance|date=October 5, 2019|newspaper=Washington Post|access-date=February 11, 2020|last2=O'Connell|first2=Jonathan}}</ref> У 2006 годзе ўдзельнічала ў выставе «Забяры дадому аголеную натуру» ў Нью-Ёркскай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web |date=2006 |title=New York Academy of Art |url=http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829180204/http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-date=2007-08-29 |access-date=2026-04-06 |website=www.nyaa.edu}}</ref> У канцы 2019 года Фармер аднавіла стварэнне твораў мастацтва пасля больш чым дваццацігадовага перапынку ў сваёй мастацкай дзейнасці.<ref name=":10" /> Яна пачала працаваць над серыяй карцін і пастэльных малюнкаў пад назвай «Праект тых, хто выжыў» (The Survivors Project), якая складаецца з асобных партрэтаў вядомых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":0" /><ref name=":13" /> У 2020 годзе напісала палатно «Сеткі» (The Setiles), прысвечанае злоўжыванням Эпштэйна. Мастачка выявіла саўдзельнікаў міліардэра забойцамі, а адвакатаў ахвяр — [[херувім]]амі<ref name=":13">{{Cite news|last=Briquelet|first=Kate|date=2020-05-17|title=Epstein Victim Is Painting His Enablers as Murderous Lizard People|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-victim-is-painting-his-enablers-like-ghislaine-maxwell-and-alan-dershowitz-as-murderous-lizard-people|access-date=2020-06-15}}</ref>. == Сям’я == Бацькі — Фрэнк Фармер і Джаніс Суэйн. Ёсць два малодшыя браты і дзве малодшыя сястры.<ref name=":1">{{Cite news|last=Baker|first=Mike|url=https://www.nytimes.com/2019/08/26/us/epstein-farmer-sisters-maxwell.html|title=The Sisters Who First Tried to Take Down Jeffrey Epstein|date=2019-08-26|work=The New York Times|access-date=2020-02-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.courier-journal.com/story/news/crime/2019/07/10/jeffrey-epstein-sex-trafficking-allegations-kentuckian-claims-assault/1673236001/|title=21 years before #MeToo, a Kentucky native says Jeffrey Epstein sexually assaulted her|last=Ladd|first=Sarah|date=July 10, 2019|website=The Courier-Journal|access-date=2020-02-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lawandcrime.com/high-profile/jeffrey-epstein-accuser-when-donald-trump-eyed-me-epstein-remarked-shes-not-for-you|title=Jeffrey Epstein Accuser: When Donald Trump Eyed Me, Epstein Remarked 'She's Not for You'|last=Lambe|first=Jerry|date=August 26, 2019|website=lawandcrime.com|access-date=2020-02-11}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{Справа Эпштэйна}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]] [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] [[Катэгорыя:Жанчыны-мастакі]] l3610djgapdylqo9wftg1e89v55fhco Тамазудж 0 806045 5134633 5125193 2026-05-01T13:59:08Z DBatura 73587 5134633 wikitext text/x-wiki {{групоўка |эмблема=Logo of The Third Front.jpg}} '''Трэці фронт''' (араб . الجبهة الاالةة), таксама '''Тамазудж''' (تمازج) — [[судан]]ская паўстанцкая групоўка, якая базуецца ў рэгіёнах [[Дарфур]] і Кардафан. == Гісторыя== Утворана напярэдадні Джубскага мірнага пагаднення 2020 года. Паводле заяў баевікоў, яны адкалоліся ад [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|НВРС-П]], але фракцыі групоўкі гэта адмаўлялі. Як меркавалася, «Трэці фронт» быў створаны суданскім урадам як ілжывая паўстанцкая арганізацыя. Расследаванне [[ААН]] паказала, што Тамазудж, магчыма, узначальвалі арабскія апалчэнцы, якія раней служылі пад камандаваннем Рыека Мачара<ref name="2022_UN_experts">{{cite news |title=Final report of the Panel of Experts on the Sudan |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/2067782/N2141620.pdf |access-date=1 December 2023 |publisher=United Nations Security Council |date=24 January 2022}}</ref>. Пасля падпісання Джубскага пагаднення «Тамазудж» хутка набраў сілу і ўплыў, вярбуючы новых байцоў з Дарфура і адкрываючы офісы па ўсім Судане<ref name="2022_UN_experts"></ref> . У 2021 годзе баевікі атрымалі два месцы ў Заканадаўчым савеце, уключаючы пасаду кіраўніка парламенцкага камітэта і камісіі<ref>{{Cite web |date=2021-01-26 |title=Peace mediators propose power-sharing compromise between Sudan's armed groups - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/peace-mediators-propose-power-sharing-compromise-between-sudan-s-armed-groups |access-date=2023-09-13 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref>. 12 сакавіка 2023 года «Тамазудж» штурмаваў паліцэйскі ўчастак у [[Хартум]]е. Па словах групоўкі, сілавікі жорстка збілі кіраўніка баевікоў Хусейна Жакуда Вадзі і зламалі яму нагу ў выніку відавочнай спрэчкі з нагоды захопу аднаго з аўтамабіляў арганізацыі. У адплату група штурмавала ўчастак і вызваліла арыштаванага і яго целаахоўнікаў.<ref>{{cite web |title=Tamazuj group storms police station in Khartoum |url=https://sudantribune.com/article/271779 |website=Sudan Tribune |access-date=24 January 2026 |date=13 March 2023}}</ref> 17 жніўня 2023 года «Тамазудж» у рамках [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] абвясціў аб сваім афіцыйным саюзе з [[Сілы аператыўнай падтрымкі|САП]].<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-08-18 |title=Tamazuj group aligns with RSF in Sudan's ongoing war |url=https://sudantribune.com/article276260/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016193808/https://sudantribune.com/article276260/ |url-status=dead |archive-date=October 16, 2023 |access-date=2023-09-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US }}</ref> 4 чэрвеня 2024 года Арганізацыя Аб'яднаных Нацый абвінаваціла «Тамазудж» у вярбоўцы непаўналетніх і выкарыстанні іх у якасці [[дзеці-салдаты|дзяцей-салдат]].<ref>{{cite web |title=Children and armed conflict in the Sudan |url=https://docs.un.org/en/s/2024/443 |website=docs.un.org |access-date=24 January 2026}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Судане]] 34cjrlzakf9zo8cszyv7lt1c6gcaox3 5134634 5134633 2026-05-01T14:00:22Z DBatura 73587 5134634 wikitext text/x-wiki {{групоўка |эмблема=Logo of The Third Front.jpg}} '''Трэці фронт''' (араб . الجبهة الاالةة), таксама '''Тамазудж''' (تمازج) — [[судан]]ская паўстанцкая групоўка, якая базуецца ў рэгіёнах [[Дарфур]] і Кардафан. == Гісторыя== Утворана напярэдадні Джубскага мірнага пагаднення 2020 года. Паводле заяў баевікоў, яны адкалоліся ад [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|НВРС-П]], але фракцыі групоўкі гэта адмаўлялі. Як меркавалася, «Трэці фронт» быў створаны суданскім урадам як ілжывая паўстанцкая арганізацыя. Расследаванне [[ААН]] паказала, што Тамазудж, магчыма, узначальвалі арабскія апалчэнцы, якія раней служылі пад камандаваннем Рыека Мачара<ref name="2022_UN_experts">{{cite news |title=Final report of the Panel of Experts on the Sudan |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/2067782/N2141620.pdf |access-date=1 December 2023 |publisher=United Nations Security Council |date=24 January 2022}}</ref>. Пасля падпісання Джубскага пагаднення «Тамазудж» хутка набраў сілу і ўплыў, вярбуючы новых байцоў з Дарфура і адкрываючы офісы па ўсім Судане<ref name="2022_UN_experts"></ref> . У 2021 годзе баевікі атрымалі два месцы ў Заканадаўчым савеце, уключаючы пасаду кіраўніка парламенцкага камітэта і камісіі<ref>{{Cite web |date=2021-01-26 |title=Peace mediators propose power-sharing compromise between Sudan's armed groups - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/peace-mediators-propose-power-sharing-compromise-between-sudan-s-armed-groups |access-date=2023-09-13 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref>. 12 сакавіка 2023 года «Тамазудж» штурмаваў паліцэйскі ўчастак у [[Хартум]]е. Па словах групоўкі, сілавікі жорстка збілі кіраўніка баевікоў Хусейна Жакуда Вадзі і зламалі яму нагу падчас захопу аднаго з аўтамабіляў арганізацыі. У адплату група штурмавала ўчастак і вызваліла арыштаванага і яго целаахоўнікаў.<ref>{{cite web |title=Tamazuj group storms police station in Khartoum |url=https://sudantribune.com/article/271779 |website=Sudan Tribune |access-date=24 January 2026 |date=13 March 2023}}</ref> 17 жніўня 2023 года «Тамазудж» у рамках [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] абвясціў аб сваім афіцыйным саюзе з [[Сілы аператыўнай падтрымкі|САП]].<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-08-18 |title=Tamazuj group aligns with RSF in Sudan's ongoing war |url=https://sudantribune.com/article276260/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016193808/https://sudantribune.com/article276260/ |url-status=dead |archive-date=October 16, 2023 |access-date=2023-09-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US }}</ref> 4 чэрвеня 2024 года Арганізацыя Аб'яднаных Нацый абвінаваціла «Тамазудж» у вярбоўцы непаўналетніх і выкарыстанні іх у якасці [[дзеці-салдаты|дзяцей-салдат]].<ref>{{cite web |title=Children and armed conflict in the Sudan |url=https://docs.un.org/en/s/2024/443 |website=docs.un.org |access-date=24 January 2026}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Судане]] er4af6dxxiu8qkzan5a7ffj7s05vaid Самурай Джэк 0 806372 5134661 5129658 2026-05-01T14:53:45Z Feeleman 163471 5134661 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Самурай Джэк (персанаж)}} {{Тэлесерыял | арыгінальная_назва = {{lang-en|Samurai Jack}} | выява = Постар Самурай Джэк.jpg | выканаўчы_прадзюсар = [[Гендзі Тартакоўскі]]<br />[[Майк Лаза]]<br />[[Лінда Сіменскі]]<br />[[Браян А. Мілер]]<br />Джэніфер Пэлфры<br />[[Роб Сорчэр]]<br />[[Кіт Крофард]] | прадзюсар = [[Гендзі Тартакоўскі]] }} '''«Самурай Джэк»''' ''([[Англійская мова|англ]].: Samurai Jack)'' — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Анімацыйнае кіно|анімацыйны]] [[Навуковая фантастыка ў кіно|навукова-фантастычны]] [[Прыгодніцкі фільм|прыгодніцкі]] [[тэлесерыял]] у жанры [[Баявік (кінажанр)|баявік]], створаны {{Не перакладзена 5|Гендзі Тартакоўскі|Гендзі Тартакоўскім|4=Genndy Tartakovsky}} для [[Тэлевізійны канал|тэлеканала]] [[Cartoon Network]]. «Самурай Джэк'''»''' быў задуманы Гендзі пасля завяршэння працы над сваім першым мультсерыялам — «{{Не перакладзена 5|Dexter's Laboratory|Лабараторыя Дэкстэра|4=Dexter's Laboratory}}», прэм’ера якога адбылася ў 1996 годзе. Пры стварэнні мульціка ён натхняўся тэлевізійнай [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драмай]] «{{Не перакладзена 5|Кунг-фу (тэлесерыял)|Кунг-фу|4=Kung Fu (1972 TV series)}}» 1972 года з {{Не перакладзена 5|Дэвід Керадзін|Дэвідам Керадзінам|4=David Carradine}} у галоўнай ролі, а таксама [[Гісторыя|гістарычнай]] [[самурай]]скай [[Японская культура|культурай Японіі]] і серыяй [[Комікс|коміксаў]] «{{Не перакладзена 5|Ронін|Ронін|4=Ronin (DC Comics)}}» [[Фрэнк Мілер|Фрэнка Мілера]]. == Сюжэт == {{Blockquote|text=«Даўным-даўно, у далёкім краі, я — Аку, Шматаблічны Валадар Цемрадзі — выпусціў на волю невыказнае зло. Але самурай-недарэка, узброены чароўным мячом, кінуў мне выклік. Перш чым апошні ўдар быў нанесены, я змог адкрыць партал часу і закінуць яго ў будучыню, дзе маё зло стала законам. Цяпер гэты дурань шукае як вярнуцца назад і змяніць будучыню, што належыць мне, Аку!»}} Расказваецца гісторыя пра {{Не перакладзена 5|Самурай Джэк (персанаж)|безыменнага маладога прынца|4=Samurai Jack (character)}} з уладанняў у [[Гісторыя Японіі|феадальнай Японіі]], бацька якога, [[імператар]], атрымаў магічную [[Катана|катану]] ад трох [[Манах|манахаў]], што надзеленыя містычным дарам, дзеля барацьбы супраць шматаблічнага [[дэман]]а Аку. Пасля паражэння і зняволення праз восем гадоў Аку быў вызвалены<ref>{{Cite episode|title=C|series=Samurai Jack|network=[[Cartoon Network]]|time=7 minutes}}</ref>, захапіў краіну і ўзяў імператара ў закладнікі, але маці паспела адправіць прынца падарожнічаць<ref name="ep1">{{cite episode|title=Пачатак|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=1|minutes=}}</ref>, каб ён мог трэніравацца па ўсім свеце і вярнуцца з чароўным мячом для супрацьстаяння Аку. Стаўшы [[Самурай|самураем]], [[прынц]] сутыкнуўся са злым шматаблічным чарадзеям і амаль зніштожыў яго, але перш чым воін паспеў нанесці апошні ўдар, дэман адкрыў партал [[час]]у і закінуў яго ў далёкую будучыню, чакаючы, што там ён зможа справіцца з ваяром<ref name="ep1" />. Эпоха, у якую трапляе самурай, — гэта {{Не перакладзена 5|Рэтрафутурызм|рэтрафутурыстычная|4=Retrofuturism}} [[антыўтопія]], дзе зло Аку стала законам. Першыя людзі, якіх сустракае самурай, называюць яго Джэкам у якасці слэнгавага звароту, і прынц прымае яго як уласнае імя<ref>{{cite episode|title=Самурай па імені Джэк|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=2|minutes=}}</ref>. Сапраўднае ж ніколі не раскрываецца. У сваіх прыгодах Джэк мае пры сабе толькі [[кімано]], {{Не перакладзена 5|Гета (сандалі)|гета|4=Geta (footwear)}} і меч<ref name=":1">{{cite episode|title=Першы бой|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=3|minutes=}}</ref>. == Спіс эпізодаў == {{main|{{Не перакладзена 5|Спіс эпізодаў мультсерыяла «Самурай Джэк»|Спіс эпізодаў мультсерыяла «Самурай Джэк»||List of Samurai Jack episodes}}}} {{Series overview <!-- Season 1 -->|color1=#8FA8AC|link1=<includeonly>List_of_Samurai_Jack_episodes</includeonly>#Season 1 (2001)|episodes1=13|start1={{Start date|2001|08|10}}|end1={{End date|2001|12|3}}|network1=[[Cartoon Network]] <!-- Season 2 -->|color2=#791201|link2=<includeonly>List_of_Samurai_Jack_episodes</includeonly>#Season 2 (2002)|episodes2=13|start2={{Start date|2002|3|1}}|end2={{End date|2002|10|11}} <!-- Season 3 -->|color3=#88A69A|link3=<includeonly>List_of_Samurai_Jack_episodes</includeonly>#Season 3 (2002–03)|episodes3=13|start3={{Start date|2002|10|18}}|end3={{End date|2003|8|26}} <!-- Season 4 -->|color4=#B19357|link4=<includeonly>List_of_Samurai_Jack_episodes</includeonly>#Season 4 (2003–04)|episodes4=13|start4={{Start date|2003|6|14}}|end4={{End date|2004|9|25}} <!-- Season 5 -->|color5=#414e56|link5=<includeonly>List_of_Samurai_Jack_episodes</includeonly>#Season 5 (2017)|episodes5=10|start5={{Start date|2017|3|11}}|end5={{End date|2017|5|20}}|network5=[[Adult Swim]]|network2=[[Cartoon Network]]|network3=[[Cartoon Network]]|network4=[[Cartoon Network]]}} == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.adultswim.com/videos/samurai-jack Афіцыйны сайт] * {{Imdb title}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мультсерыялы 2001 года]] [[Катэгорыя:Праграмы тэлеканала Cartoon Network]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] repgyswswcl8ujsngq8kmych7o6k2in Пустынныя ваўкі 0 806418 5134636 5133425 2026-05-01T14:09:25Z DBatura 73587 /* */ 5134636 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = |арыгінал = |выява = |подпіс = |гады =з лістапада [[2024]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Калумбія}} |краіны = |падпарадкаванне = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] |у складзе = |тып = [[батальён]] |уключае_ў_сябе = |роля = [[найміт]]ы |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Судан}} |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = |бітвы = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Альварп Кіхана]] }} '''«Пустынныя ваўкі»''' — [[батальён]] [[найміт]]аў з ліку адстаўных вайскоўцаў [[Узброеныя сілы Калумбіі|Узброеных Сіл Калумбіі]], якія ў рамках [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|Суданскага канфлікту]] ваююць на баку [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]] (САП), узначаленых [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]]<ref>{{cite news |last=Farmer |first=Ben |date=August 4, 2025 |title=Colombian mercenaries hired to fight for Sudan rebels |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/08/04/colombia-mercenaries-sudan-rebels-darfur/ |work=The Telegraph |access-date=September 7, 2025}}</ref>. == Фарміраванне== У «гарачай кропцы» з лістапада 2024 года. Складаецца з чатырох рот, якія налічваюць у агульнай складанасці ад 300 да 400 чалавек<ref name=":0">{{cite news |last=Rodríguez Álvarez |first=Santiago |date=April 8, 2025 |title=Sudan: How Colombian mercenaries were duped into fighting in a brutal civil war |url=https://www.theafricareport.com/380870/desert-wolves-how-colombian-mercenaries-operate-in-sudan/ |work=The Africa Report |access-date=September 7, 2025}}</ref>. Камплектаваннем займаліся [[Прыватная ваенная кампанія|прыватныя ваенныя кампаніі]], уключаючы ахоўную кампанію [[Global Security Service Group]] з [[ААЭ]], пры каардынацыі [[Альвара Кіхана]], адстаўнога палкоўніка калумбійскай арміі<ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=August 18, 2025 |title=Coronel retirado del Ejército es señalado como reclutador de mercenarios colombianos para la guerra en Sudán |url=https://www.elheraldo.co/colombia/2025/08/18/coronel-retirado-del-ejercito-es-senalado-como-reclutador-de-mercenarios-colombianos-para-la-guerra-en-sudan/ |language=Spanish |trans-title=Retired Army colonel is accused of recruiting Colombian mercenaries for the war in Sudan |work=El Heraldo |agency=Agencia EFE |access-date=September 7, 2025}}</ref><ref name="Al-Makki">{{cite news |last=Al-Makki |first=Sabah |date=August 19, 2025 |title=Colombian Mercenaries in Darfur: Foreign Flames in a Proxy War |url=https://sudanevents.com/index.php/2025/08/19/colombian-mercenaries-in-darfur-foreign-flames-in-a-proxy-war/ |work=Sudan Events |access-date=September 7, 2025}}</ref>. Набор праводзілі падманам: экс-вайскоўцам ПВК прапаноўвалі камандзіроўкі ў [[Судан]] для аховы нафтаздабываючых прадпрыемстваў, а калі тыя прыбывалі ў краіну, то іх прымушалі ўдзельнічаць у баях на баку САП.<ref name=":0" /> ==Удзел у баях == 28 лютага 2025 года [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура]] перахапілі партыю паставак САП у Паўночным Дарфуры і нейтралізавалі калумбійскіх наймітаў<ref>{{cite web |title=Sudan army ally ‘intercepts RSF supply shipment’ |url=https://www.arabnews.com/node/2592000/middle-east |website=Arab News |language=en |date=1 March 2025}}</ref>. 2 жніўня ў Эль-Фашыры, загінуў адзін з камандзіраў наёмнікаў<ref>{{Cite news |title='Colombian commander slain' as RSF attack on North Darfur capital repelled |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/colombian-commander-slain-as-rsf-attack-on-north-darfur-capital-repelled |access-date=2025-08-03 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref>. 6 жніўня пры пасадцы ў аэрапорце Ньяла збіты эмірацкі транспартнік з калумбійцамі на борце<ref>{{Cite web |title=Sudan says army destroys Emirati aircraft, killing 40 mercenaries |url=https://www.al-monitor.com/originals/2025/08/sudan-says-army-destroys-emirati-aircraft-killing-40-mercenaries |access-date=2025-08-07 |website=AL-Monitor |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-uae-darfur-72ae9367f898fe4861535ea0c31948d3|title= Sudanese airstrike hits Darfur airport, killing 40 suspected mercenaries|publisher= Associated Press|date=7 August 2025}}</ref>. 1 кастрычніка ўрадавыя сілы заявілі, што забілі калумбійскіх і ўкраінскіх наймітаў, якія працавалі на атрады Дагала, у засадзе ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |date=2025-10-01 |title=Sudan’s army says it killed Colombian, Ukrainian fighters in Darfur |url=https://sudantribune.com/article/305601 |access-date=2025-10-02 |website=Sudan Tribune}}</ref>. == Рэакцыя== 5 верасня 2025 голаСудан падаў скаргу ў [[Савет Бяспекі ААН]], абвінаваціўшы ААЭ ў вярбоўцы, фінансаванні і разгортванні сотняў калумбійскіх наймітаў для барацьбы на баку САП.<ref>{{Cite news |date=2025-09-05 |title=Sudan files UN complaint over alleged UAE-backed Colombian mercenaries in Darfur |url=https://sudantribune.com/article304689/ |access-date=2025-09-06 |work=Sudan Tribune |language=en}}</ref> 9 снежня [[Злучаныя Штаты]] ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавал калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. 5 лютага 2026 года [[Вялікабрытанія]] ўвяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы замежнікаў<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Часці і злучэнні наймітаў]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] 5wfbpv9gay9ncjbx37holnopw0xn9g8 5134637 5134636 2026-05-01T14:10:41Z DBatura 73587 /* Удзел у баях */ 5134637 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = |арыгінал = |выява = |подпіс = |гады =з лістапада [[2024]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Калумбія}} |краіны = |падпарадкаванне = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] |у складзе = |тып = [[батальён]] |уключае_ў_сябе = |роля = [[найміт]]ы |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Судан}} |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = |бітвы = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Альварп Кіхана]] }} '''«Пустынныя ваўкі»''' — [[батальён]] [[найміт]]аў з ліку адстаўных вайскоўцаў [[Узброеныя сілы Калумбіі|Узброеных Сіл Калумбіі]], якія ў рамках [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|Суданскага канфлікту]] ваююць на баку [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]] (САП), узначаленых [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]]<ref>{{cite news |last=Farmer |first=Ben |date=August 4, 2025 |title=Colombian mercenaries hired to fight for Sudan rebels |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/08/04/colombia-mercenaries-sudan-rebels-darfur/ |work=The Telegraph |access-date=September 7, 2025}}</ref>. == Фарміраванне== У «гарачай кропцы» з лістапада 2024 года. Складаецца з чатырох рот, якія налічваюць у агульнай складанасці ад 300 да 400 чалавек<ref name=":0">{{cite news |last=Rodríguez Álvarez |first=Santiago |date=April 8, 2025 |title=Sudan: How Colombian mercenaries were duped into fighting in a brutal civil war |url=https://www.theafricareport.com/380870/desert-wolves-how-colombian-mercenaries-operate-in-sudan/ |work=The Africa Report |access-date=September 7, 2025}}</ref>. Камплектаваннем займаліся [[Прыватная ваенная кампанія|прыватныя ваенныя кампаніі]], уключаючы ахоўную кампанію [[Global Security Service Group]] з [[ААЭ]], пры каардынацыі [[Альвара Кіхана]], адстаўнога палкоўніка калумбійскай арміі<ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=August 18, 2025 |title=Coronel retirado del Ejército es señalado como reclutador de mercenarios colombianos para la guerra en Sudán |url=https://www.elheraldo.co/colombia/2025/08/18/coronel-retirado-del-ejercito-es-senalado-como-reclutador-de-mercenarios-colombianos-para-la-guerra-en-sudan/ |language=Spanish |trans-title=Retired Army colonel is accused of recruiting Colombian mercenaries for the war in Sudan |work=El Heraldo |agency=Agencia EFE |access-date=September 7, 2025}}</ref><ref name="Al-Makki">{{cite news |last=Al-Makki |first=Sabah |date=August 19, 2025 |title=Colombian Mercenaries in Darfur: Foreign Flames in a Proxy War |url=https://sudanevents.com/index.php/2025/08/19/colombian-mercenaries-in-darfur-foreign-flames-in-a-proxy-war/ |work=Sudan Events |access-date=September 7, 2025}}</ref>. Набор праводзілі падманам: экс-вайскоўцам ПВК прапаноўвалі камандзіроўкі ў [[Судан]] для аховы нафтаздабываючых прадпрыемстваў, а калі тыя прыбывалі ў краіну, то іх прымушалі ўдзельнічаць у баях на баку САП.<ref name=":0" /> ==Удзел у баях == 28 лютага 2025 года [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура]] перахапілі партыю паставак САП у Паўночным Дарфуры і нейтралізавалі калумбійскіх наймітаў<ref>{{cite web |title=Sudan army ally ‘intercepts RSF supply shipment’ |url=https://www.arabnews.com/node/2592000/middle-east |website=Arab News |language=en |date=1 March 2025}}</ref>. 2 жніўня ў Эль-Фашыры загінуў адзін з камандзіраў наёмнікаў<ref>{{Cite news |title='Colombian commander slain' as RSF attack on North Darfur capital repelled |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/colombian-commander-slain-as-rsf-attack-on-north-darfur-capital-repelled |access-date=2025-08-03 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref>. 6 жніўня пры пасадцы ў аэрапорце Ньяла збіты эмірацкі транспартнік з калумбійцамі на борце<ref>{{Cite web |title=Sudan says army destroys Emirati aircraft, killing 40 mercenaries |url=https://www.al-monitor.com/originals/2025/08/sudan-says-army-destroys-emirati-aircraft-killing-40-mercenaries |access-date=2025-08-07 |website=AL-Monitor |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-uae-darfur-72ae9367f898fe4861535ea0c31948d3|title= Sudanese airstrike hits Darfur airport, killing 40 suspected mercenaries|publisher= Associated Press|date=7 August 2025}}</ref>. 1 кастрычніка ўрадавыя сілы заявілі, што забілі калумбійскіх і ўкраінскіх наймітаў, якія працавалі на атрады Дагала, у засадзе ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |date=2025-10-01 |title=Sudan’s army says it killed Colombian, Ukrainian fighters in Darfur |url=https://sudantribune.com/article/305601 |access-date=2025-10-02 |website=Sudan Tribune}}</ref>. == Рэакцыя== 5 верасня 2025 голаСудан падаў скаргу ў [[Савет Бяспекі ААН]], абвінаваціўшы ААЭ ў вярбоўцы, фінансаванні і разгортванні сотняў калумбійскіх наймітаў для барацьбы на баку САП.<ref>{{Cite news |date=2025-09-05 |title=Sudan files UN complaint over alleged UAE-backed Colombian mercenaries in Darfur |url=https://sudantribune.com/article304689/ |access-date=2025-09-06 |work=Sudan Tribune |language=en}}</ref> 9 снежня [[Злучаныя Штаты]] ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавал калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. 5 лютага 2026 года [[Вялікабрытанія]] ўвяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы замежнікаў<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Часці і злучэнні наймітаў]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] r32hxir46zjiwo0je474bu3578tndts 5134639 5134637 2026-05-01T14:11:27Z DBatura 73587 /* Рэакцыя */ 5134639 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = |арыгінал = |выява = |подпіс = |гады =з лістапада [[2024]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Калумбія}} |краіны = |падпарадкаванне = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] |у складзе = |тып = [[батальён]] |уключае_ў_сябе = |роля = [[найміт]]ы |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Судан}} |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = |бітвы = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Альварп Кіхана]] }} '''«Пустынныя ваўкі»''' — [[батальён]] [[найміт]]аў з ліку адстаўных вайскоўцаў [[Узброеныя сілы Калумбіі|Узброеных Сіл Калумбіі]], якія ў рамках [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|Суданскага канфлікту]] ваююць на баку [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]] (САП), узначаленых [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]]<ref>{{cite news |last=Farmer |first=Ben |date=August 4, 2025 |title=Colombian mercenaries hired to fight for Sudan rebels |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/08/04/colombia-mercenaries-sudan-rebels-darfur/ |work=The Telegraph |access-date=September 7, 2025}}</ref>. == Фарміраванне== У «гарачай кропцы» з лістапада 2024 года. Складаецца з чатырох рот, якія налічваюць у агульнай складанасці ад 300 да 400 чалавек<ref name=":0">{{cite news |last=Rodríguez Álvarez |first=Santiago |date=April 8, 2025 |title=Sudan: How Colombian mercenaries were duped into fighting in a brutal civil war |url=https://www.theafricareport.com/380870/desert-wolves-how-colombian-mercenaries-operate-in-sudan/ |work=The Africa Report |access-date=September 7, 2025}}</ref>. Камплектаваннем займаліся [[Прыватная ваенная кампанія|прыватныя ваенныя кампаніі]], уключаючы ахоўную кампанію [[Global Security Service Group]] з [[ААЭ]], пры каардынацыі [[Альвара Кіхана]], адстаўнога палкоўніка калумбійскай арміі<ref>{{cite news |author=<!--not stated--> |date=August 18, 2025 |title=Coronel retirado del Ejército es señalado como reclutador de mercenarios colombianos para la guerra en Sudán |url=https://www.elheraldo.co/colombia/2025/08/18/coronel-retirado-del-ejercito-es-senalado-como-reclutador-de-mercenarios-colombianos-para-la-guerra-en-sudan/ |language=Spanish |trans-title=Retired Army colonel is accused of recruiting Colombian mercenaries for the war in Sudan |work=El Heraldo |agency=Agencia EFE |access-date=September 7, 2025}}</ref><ref name="Al-Makki">{{cite news |last=Al-Makki |first=Sabah |date=August 19, 2025 |title=Colombian Mercenaries in Darfur: Foreign Flames in a Proxy War |url=https://sudanevents.com/index.php/2025/08/19/colombian-mercenaries-in-darfur-foreign-flames-in-a-proxy-war/ |work=Sudan Events |access-date=September 7, 2025}}</ref>. Набор праводзілі падманам: экс-вайскоўцам ПВК прапаноўвалі камандзіроўкі ў [[Судан]] для аховы нафтаздабываючых прадпрыемстваў, а калі тыя прыбывалі ў краіну, то іх прымушалі ўдзельнічаць у баях на баку САП.<ref name=":0" /> ==Удзел у баях == 28 лютага 2025 года [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура]] перахапілі партыю паставак САП у Паўночным Дарфуры і нейтралізавалі калумбійскіх наймітаў<ref>{{cite web |title=Sudan army ally ‘intercepts RSF supply shipment’ |url=https://www.arabnews.com/node/2592000/middle-east |website=Arab News |language=en |date=1 March 2025}}</ref>. 2 жніўня ў Эль-Фашыры загінуў адзін з камандзіраў наёмнікаў<ref>{{Cite news |title='Colombian commander slain' as RSF attack on North Darfur capital repelled |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/colombian-commander-slain-as-rsf-attack-on-north-darfur-capital-repelled |access-date=2025-08-03 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref>. 6 жніўня пры пасадцы ў аэрапорце Ньяла збіты эмірацкі транспартнік з калумбійцамі на борце<ref>{{Cite web |title=Sudan says army destroys Emirati aircraft, killing 40 mercenaries |url=https://www.al-monitor.com/originals/2025/08/sudan-says-army-destroys-emirati-aircraft-killing-40-mercenaries |access-date=2025-08-07 |website=AL-Monitor |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-uae-darfur-72ae9367f898fe4861535ea0c31948d3|title= Sudanese airstrike hits Darfur airport, killing 40 suspected mercenaries|publisher= Associated Press|date=7 August 2025}}</ref>. 1 кастрычніка ўрадавыя сілы заявілі, што забілі калумбійскіх і ўкраінскіх наймітаў, якія працавалі на атрады Дагала, у засадзе ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |date=2025-10-01 |title=Sudan’s army says it killed Colombian, Ukrainian fighters in Darfur |url=https://sudantribune.com/article/305601 |access-date=2025-10-02 |website=Sudan Tribune}}</ref>. == Рэакцыя== 5 верасня 2025 года Судан падаў скаргу ў [[Савет Бяспекі ААН]], абвінаваціўшы ААЭ ў вярбоўцы, фінансаванні і разгортванні сотняў калумбійскіх наймітаў для барацьбы на баку САП.<ref>{{Cite news |date=2025-09-05 |title=Sudan files UN complaint over alleged UAE-backed Colombian mercenaries in Darfur |url=https://sudantribune.com/article304689/ |access-date=2025-09-06 |work=Sudan Tribune |language=en}}</ref> 9 снежня [[Злучаныя Штаты]] ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавал калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. 5 лютага 2026 года [[Вялікабрытанія]] ўвяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы замежнікаў<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Часці і злучэнні наймітаў]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] 5ym777oiqgxo5vnebku0j69c9mhlti6 Уладзімір Сямёнавіч Падаляка 0 806686 5134591 5130494 2026-05-01T13:09:03Z CheburekWithMeat 166412 Дададзены шаблон аўтаматычнага падліку ўзросту 5134591 wikitext text/x-wiki {{Лёгкаатлет|імя=Уладзімір Падаляка|грамадзянства={{USSR}}→{{BLR}}|клуб=[[Працоўныя Рэзервы]] ([[Мінск]])|дата нараджэння={{Дата нараджэння і ўзрост|1|5|1956|}}|трэнеры=[[Анатоль Іванавіч Юлін]]|IAAF=14350794|800м=1:46.24|спецыялізацыя=[[Бег на сярэдняй дыстанцыі]]}}'''''Уладзімір Сямёнавіч Падаляка''''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і беларускі лёгкаатлет, спецыяліст па бегу на сярэднія дыстанцыі. Выступаў на ўсесаюзным узроўні ў 1976–1981 гадах, чэмпіён СССР, былы рэкардсмен свету ў эстафеце 4 × 800 метраў, фіналіст чэмпіянату Еўропы ў Празе. Прадстаўляў Мінск і спартыўнае таварыства «[[Працоўныя рэзервы]]». Майстар спорту СССР міжнароднага класа. Трэнер па лёгкай атлетыцы. == Біяграфія == Нарадзіўся Ўладзімір Падаляка 1 мая 1956 года. Пачынаў займацца лёгкай атлетыкай у горадзе [[Наваполацк|Наваполацку]], затым пастаянна пражываў у [[Мінск|Мінску]]. Праходзіў падрыхтоўку пад кіраўніцтвам заслужанага майстра спорту і заслужанага трэнера СССР [[Анатоль Іванавіч Юлін|Анатоля Іванавіча Юліна]], выступаў за добраахвотнае спартыўнае таварыства «[[Працоўныя рэзервы]]». Упершыню заявіў пра сябе ў сезоне 1976 года, калі ў бегу на 800 метраў стаў чацвёртым на спаборніцтвах у Кіеве. У 1977 годзе ў той самай дысцыпліне атрымаў перамогу на спаборніцтвах у Падольску. У 1978 годзе ў 800-метровым бегу перамог усіх сапернікаў на Мемарыяле братоў Знаменскіх у Вільні. На ўсесаюзных спаборніцтвах «Дзень бегуна» у Падольску разам з [[Мікалаем Кіраў|Мікалаем Кіравым]], [[Анатоль Рашэтняк|Анатолем Рашэтняком]] і [[Ўладзімір Малаземлін|Ўладзімірам Малаземляным]] усталяваў сусветны рэкорд у эстафеце 4 × 800 метраў — 7:08.1<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.worldathletics.org/records/by-progression/459?type=1|title=World Record Progression of 4x800 Metres Relay|author=|date=|publisher=[[World Athletics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111052403/https://www.worldathletics.org/records/by-progression/459?type=1|archive-date=2021-11-11|access-date=2022-10-05|url-status=live}}</ref>. Дзякуючы серыі паспяховых выступаў трапіў у асноўны склад савецкай зборнай і атрымаў права абараняць гонар краіны на [[Чэмпіянат Еўропы ў Празе|чэмпіянаце Еўропы ў Празе]] — у фінале дысцыпліны 800 метраў з асабістым рэкордам 1:46.24 прыйшоў да фінішу пятым. Таксама ў гэтым сезоне адзначыўся выступленнем на [[Чэмпіянат СССР у Тбілісі|чэмпіянаце СССР у Тбілісі]], дзе разам з беларускай камандай выйграў бронзавы медаль у эстафеце 4 × 800 метраў. У 1979 годзе ў бегу на 800 метраў стаў сярэбраным прызёрам на дамашнім зімовым чэмпіянаце СССР у Мінску. На летнім чэмпіянаце краіны ў межах VII Спартакіяды народаў СССР у Маскве атрымаў срэбра ў індывідуальным бегу на 800 метраў і заваяваў залатую ўзнагароду ў эстафеце 4 × 800 метраў. У 1980 годзе ў дысцыпліне 800 метраў паказаў пяты вынік на Мемарыяле Знаменскіх у [[Масква|Маскве]]. У 1981 годзе выйграў 800 метраў на спаборніцтвах ў Падольску, перамог у эстафеце 4 × 800 метраў на [[Чэмпіянат СССР у Маскве|чэмпіянаце СССР у Маскве]]<ref>{{IAAF|id=14350794|name=Владимир Подоляко}}</ref>. За выдатныя спартыўныя дасягненні ўдастоены ганаровага звання «[[Майстар спорту СССР міжнароднага класа]]». Пасля завяршэння спартыўнай кар’еры заняўся трэнерскай дзейнасцю, працаваў у Рэспубліканскай школе вышэйшага спартыўнага майстэрства ў Мінску, займаў пасаду старэйшага трэнера нацыянальнай зборнай Беларусі па скачках і па эстафетным бегу. Сярод яго выхаванцаў такія лёгкаатлеты як Ганна Кацянкова, Сяргей Сабалеўскі, Таццяна Булойчык, Аляксандр Козіч<ref>{{Cite web|url=https://bfla.eu/news/rezultaty/s-yubileem-vladimir-semyenovich-podolyako/|title=С юбилеем, Владимир Семёнович Подоляко!|author=|date=2021-05-01|publisher=Белорусская федерация лёгкой атлетики|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004230034/https://bfla.eu/news/rezultaty/s-yubileem-vladimir-semyenovich-podolyako/|archive-date=2022-10-04|access-date=2022-09-27|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-21}} {{DEFAULTSORT:Падаляка Уладзімір Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Майстры спорту СССР міжнароднага класа]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны СССР па лёгкай атлетыцы]] [[Катэгорыя:Бегуны на сярэднія дыстанцыі СССР]] [[Катэгорыя:Лёгкаатлеты Беларусі]] lr7kqq9k1p4igpleujz07k4q4afeuir Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў 0 806845 5134751 5134473 2026-05-01T19:43:52Z Siarhei V 122587 5134751 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426143131/https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. Дадатковым фактарам крытыкі нацыянальнай стратэгіі выступае сфарміраваная тэхналагічная і юрыдычная залежнасць ад расійскай інфраструктуры: навукоўцамі адзначаецца, што кіруючыя рашэнні фактычна прымаюцца структурамі «Расатама» (напрыклад, кампаніяй «ТВЭЛ»), у той час як Беларусь толькі выступае тэрыторыяй для экалагічнай рызыкі, аддаючы расійскаму аператару знешні кантроль.<ref name=":1" /> == Кіруючая арганізацыя == Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|website=Флагшток|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аналітыка кадравага складу прадпрыемства, праведзеная СМІ, выявіла праблему вострага дэфіцыту профільнай экспертызы, неабходнай для арганізацыі ядзернага аб'екта такога ўзроўню і забеспячэння тэхналагічнага абгрунтавання бяспекі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426163106/https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Было высветлена, што адміністрацыйны апарат БелРАА сфарміраваны з прадстаўнікоў камітэта дзяржаўнага кантролю, архітэктараў газаправодаў, аграсервісаў, а таксама менеджараў па рознічным гандлі адзеннем, касметыкай і аптовых гандляроў электратаварамі<ref name=":0" />. Адсутнасць у штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне [[Гідрагеалогія|гідрагеалогіі]], бар'ернай фізікі ці [[Радыяхімія|радыехіміі]] трактуецца незалежнай навуковай супольнасцю як сур'ёзная інстытуцыянальная памылка ўлады, якая вядзе да немагчымасці кампетэнтнага і публічнага абмеркавання стратэгій працы адкідамі і павялічвае пагрозу крытычных памылак пры будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі магільніка.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393989|title=Гандляры адзеннем, супрацоўнікі аграсэрвісу і КДБ. Хто працуе ў арганізацыі, адказнай за ядзерны могільнік у Беларусі?|website=Наша Ніва|date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428181028/https://nashaniva.com/393989|archive-date=2026-04-28|access-date=2026-04-28}}</ref> == Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход == Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка. Гэта [[Астравецкі раён]], [[Мсціслаўскі раён]] і ўчасткі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] каля горада [[Хойнікі]] паблізу граніцы з Украінай<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/kak-budet-vygljadet-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mogut-postroit-na-gomelscine-pokazala-belrao.html|title=Как будет выглядеть ядерный могильник, который могут построить на Гомельщине, показала БелРАО|website=Флагшток|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vse-poshlo-ne-tak-kak-govorilos-na-gomelscine-mogut-postroit-jadernyj-mogilnik-kotoromu-net-analogov-v-mire.html|title=На Гомельщине могут построить ядерный могильник, которому нет аналогов в мире|website=Флагшток|date=2024-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і [[карозія]] здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэму. З геапалітычнага і транснацыянальнага пункта гледжання лакацыі разглядаюцца экспертамі як зона наўмыснай трансгранічнай пагрозы для сумежных краін, паколькі любыя ўцечкі радыяцыі злучаны з трансгранічнымі водамі: аб'ект на Гомельшчыне можа прадукаваць экалагічны ўплыў у басейне Дняпра і іншых водах Украіны, будаўніцтва ў Астраўцы (басейн ракі Нёман) уздзейнічае на краіны Балтыі, а ў Мсціславе — на Расійскую Федэрацыю.<ref name=":1" /> == Узаемадзеянне з грамадствам == [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-gomelskoj-oblasti-pochti-70-podderzhivajut-razvitie-atomnoj-energetiki-utverzhdaetsja-po-itogam-oficialnogo-oprosa.html|title=В Гомельской области почти 70% поддерживают «развитие атомной энергетики», утверждается по итогам официального опроса|website=Флагшток|date=2026-03-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vlasti-poshli-na-hitrost-vmesto-otkrytoj-vstrechi-v-derevne-v-hojnikskom-rajone-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-proveli-zakrytuju-dlja-chinovnikov.html|title=Власти пошли на хитрость: вместо открытой встречи в деревне в Хойникском районе на тему строительства ядерного могильника провели закрытую для чиновников|website=Флагшток|date=2026-02-20|access-date=2026-04-24}}</ref>. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/k-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika-naselenie-gotovjat-vtihuju-o-proshedshej-v-hojnikskom-rajone-vstreche-vlasti-ne-rasskazali.html|title=К строительству ядерного могильника население готовят втихую — о прошедшей в Хойникском районе встрече власти не рассказали|website=Флагшток|date=2026-02-16|access-date=2026-04-24}}</ref>. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі<ref name=":1">{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501075140/https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|archive-date=2026-05-01|access-date=2026-05-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/mnenie-protiv-v-oficialnom-pisme-kak-gotovjat-naselenie-hojnikskogo-rajona-k-vozmozhnomu-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika.html|title=Мнение против — в официальном письме. Как готовят население Хойникского района к возможному строительству ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-02-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] * [[Аб’ект 802|Аб'ект 802]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] n5tcebkz52wsej9c1s19vf490qf0a4f Карла Маркса (Докшыцкі раён) 0 807122 5134676 5133897 2026-05-01T15:46:27Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Стан Круль]] 5134676 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Стан Круль]] 1ktolxj9xlfc4m10npi89s0kucinn50 Kalendarz wileński 0 807138 5134837 5134094 2026-05-02T06:30:45Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5134837 wikitext text/x-wiki {{Часопіс | назва = Kalendarz wileński | арыгінал назвы = | лагатып = | выява = | шырыня = 200px | спецыялізацыя = Навукова-папулярнае і літаратурна-даведачнае выданне | перыядычнасць = [[Штогоднік]] | мова = [[Польская мова|Польская]] | галоўны рэдактар = | заснавальнікі = | выдавец = [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная (езуіцкая) друкарня]], пазней [[Віленская друкарня піяраў|Друкарня піяраў]] | краіна = [[Вялікае Княства Літоўскае]] | заснаванне = [[1768]] | тыраж = | issn = | eissn = | вэб-сайт = |спыненне публікацый=1786}} '''«Kalendarz wileński»''' (''Віленскі каляндар'') — адно з самых папулярных штогадовых навукова-папулярных, літаратурных і даведачных [[Перыядычныя выданні|перыядычных выданняў]], якое выпускалася ў [[Вільня|Вільні]] ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] (у 1768—1786 гадах). Каляндар адыграў значную ролю ў пашырэнні асветніцкіх ідэй і ведаў сярод грамадства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Гісторыя выдання == Выданне розных відаў календароў было надзвычай прыбытковай справай для друкарань Вялікага Княства Літоўскага. Папярэднікам «Віленскага календара» быў гэтак званы «[[Палітычны каляндарык]]» ({{lang-pl|Kalendarzyk polityczny}}), які выдаваўся ў Вільні [[Ордэн езуітаў|езуітамі]] з 1758 па 1767 год{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. У 1768 годзе, у перыяд развіцця эпохі [[Асветніцтва]], фармат выдання быў пашыраны, і ён пачаў выходзіць пад назвай «Kalendarz wileński». Да 1773 года яго друкавала [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная друкарня Віленскага ўніверсітэта]] (езуіцкая). Пасля скасавання ордэна езуітаў (1773 г.) выданне не спынілася: з 1774 года і да канца існавання ў 1786 годзе каляндар выпускаўся ў віленскай друкарні манаскага ордэна [[Піяры|піяраў]], якія перанялі на сябе ролю галоўных асветнікаў у краіне{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Змест і структура == «Віленскі каляндар» значна адрозніваўся ад звычайных рэлігійных ці сельскагаспадарчых даведнікаў і ўяўляў сабой сапраўдную энцыклапедыю штодзённага жыцця для шляхты і мяшчанства. Даследчык кніжнай культуры [[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|М. Нікалаеў]] адзначае, што падобныя выданні мелі каласальны ўплыў на папулярызацыю навукі і літаратуры ў ВКЛ{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. Традыцыйны змест календара звычайна ўключаў: * Астранамічныя і каляндарныя звесткі: расклад дзён, [[фазы месяца]], прагнозы надвор'я, час [[Усход Сонца|усходу]] і [[Заход сонца|заходу сонца]]. * Рэлігійныя і гаспадарчыя парады: [[царкоўныя святы]], дні святых, парады для земляробства (напрыклад, калі лепш сеяць або збіраць ураджай у залежнасці ад фаз месяца). * Палітычную і геаграфічную інфармацыю: апісанні розных еўрапейскіх краін і ўрадаў (напрыклад, апісанні [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]] і [[Азія|Азіі]]). * Прыкладныя веды: медыцынскія парады, [[Кулінарны рэцэпт|кулінарныя рэцэпты]]. * Літаратурны дадатак: у календарах часта друкаваліся невялікія гістарычныя нарысы, павучальныя гісторыі, вершы і анекдоты. Сярод іх сустракаліся пераклады на польскую мову твораў антычных аўтараў і сучасных еўрапейскіх філосафаў-асветнікаў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=305}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * Cubrzyńska-Leonarczyk M. Kalendarz wileński (1768-1786) // Dzieje i publikacje unickiej drukarni ojców bazylianów. — Warszawa, 1993. S. 37-40. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} [[Катэгорыя:Часопісы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Часопісы Вільні на польская мове]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:1768 год у Вільні]] 6uk9hx9vfuuv9xew9ztlqw3swvp11qg Узнагарода Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі 0 807141 5134677 5134104 2026-05-01T15:46:37Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Прэмія Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі]] 5134677 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Прэмія Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі]] ir3vok8ifffw1ao1e52dn4vvbvdbwd4 Юзаф Абрэмбскі (прэлат) 0 807142 5134840 5134124 2026-05-02T06:31:26Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5134840 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрэмбскі}} {{Рэлігійны дзеяч}} '''Ю́заф Абрэ́мбскі''' (у афіцыйных дакументах часта сустракаецца напісанне ''Obrębski''; {{lang-pl|Józef Obrembski}}, {{lang-lt|Juzefas Obrembskis}}; {{ДН|19|3|1906}}, [[Новы Скаржын]] каля [[Замбраў|Замбрава]] — {{ДС|7|6|2011}}, [[Майшагола]]) — польскі і літоўскі [[каталіцкі святар]], [[Прэлат|прэлат]], які ўсю сваю кар'еру прысвяціў душпастырскай працы на [[Віленшчына|Віленшчыне]]. У грамадстве ён неафіцыйна ўспрымаўся як патрыярх польскамоўнага насельніцтва Віленскага краю<ref name="znadwilii">{{cite web|url=http://www.znadwilii.lt/aktualnosci/20110607/zmarl-105-letni-ksiadz-jozef-obrembski|title=Zmarł 105-letni ksiądz Józef Obrembski|publisher=znadwilii.lt|date=7 чэрвеня 2011|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Юстына Вінцэнта і Ганны (з роду Калачкоўскіх) на землях Ломжыншчыны. У 1926 годзе, пасля заканчэння гімназіі ў горадзе [[Востраў Мазавецка]], пераехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе паступіў у [[Віленская духоўная семінарыя (каталіцкая)|Віленскую духоўную семінарыю]]. Праз год працягнуў навучанне на [[Тэалагічны факультэт Універсітэта Стэфана Баторыя|тэалагічным факультэце]] [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]], які паспяхова скончыў у 1932 годзе. 12 чэрвеня таго ж года прыняў святарскае пасвячэнне і быў накіраваны на працу ў якасці вікарыя ў мястэчка [[Тургелі]] (цяпер [[Салечніцкі раён]] Літвы). Служэнне ў Тургелях працягвалася да 1950 года. У гэты перыяд Юзаф Абрэмбскі не толькі апекаваўся духоўным жыццём парафіян, але і дапамагаў пажылым святарам, якія хаваліся ад бальшавікоў. Дзякуючы яго намаганням многія мясцовыя жыхары былі выратаваны ад высылкі. Падчас нямецкай акупацыі святар выратаваў некалькі вёсак ад поўнага знішчэння і таемна забяспечваў ваеннапалонных ежай. [[Гестапа]] доўгі час збірала інфармацыю пра яго супрацоўніцтва з [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]] і антынацысцкую дзейнасць. Калі карнікі прыехалі, каб вывезці святара на расстрэл у [[Панары]], усе жыхары Тургеляў выйшлі яго абараняць. Мясцовыя партызаны з Арміі Краёвай былі гатовыя сілай вызваліць Юзафа Абрэмбскага, але ён забараніў ім гэта рабіць, баючыся, што мястэчка паўторыць трагічны лёс спаленай вёскі [[Пірчупяй]]. Усяго гестапаўцы прыязджалі па яго два разы, але абодва разы святара ратаваў нямецкі афіцэр Эйберг, які, рызыкуючы ўласным жыццём, пераконваў камандаванне адпусціць ксяндза пад сваю паруку. У пасляваенныя гады Юзаф Абрэмбскі дапамагаў святарам, якія вярталіся з сібірскіх лагераў. У 1950 годзе ён быў прызначаны пробашчам парафіі Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў [[Майшагола|Майшаголе]]. Там ён стаў віцэ-дэканам, а з 1981 года атрымаў тытул мансіньёра. Нягледзячы на забароны савецкіх улад, ён вёў актыўную душпастырскую працу: таемна вучыў дзяцей [[Катэхізіс|катэхізісу]], адпускаў [[Сакрамент|сакраменты]], ездзіў па калядзе, наведваў хворых. З-за сваёй дзейнасці ён неаднаразова выклікаўся на допыты супрацоўнікамі савецкіх органаў бяспекі. Да самай смерці ён заставаўся святаром-[[Эмерыт|эмерытам]] парафіі ў Майшаголе<ref name="bern">{{cite web|url=http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2011-06-08-mire-prelatas-juzefas-obrembskis/64158|title=Mirė prelatas Juzefas Obrembskis|publisher=bernardinai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Грамадская дзейнасць і памяць == У 1996 годзе Юзаф Абрэмбскі выдаў кнігу ўспамінаў пад назвай «Жыццё як сонца» ({{lang-pl|Żywot jak słońce}}). У чэрвені 2008 года ён стаў першым чалавекам у Літве, які атрымаў [[Карта паляка|Карту паляка]]; дакумент 102-гадоваму прэлату ўручыў асабіста [[пасол Польшчы ў Літве]] [[Януш Скалімоўскі]]. Юзаф Абрэмбскі карыстаўся вялікім аўтарытэтам у грамадстве. Падчас сустрэчы з [[Прэзідэнт Польшчы|прэзідэнтам Польшчы]] [[Браніслаў Камароўскі|Браніславам Камароўскім]] ён прасіў захаваць як мага лепшыя [[польска-літоўскія адносіны]]<ref name="delfi">{{cite web|url=http://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/mire-seniausias-lietuvos-kunigas.d?id=46382271|title=Mirė seniausias Lietuvos kunigas|publisher=delfi.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Аб Віленшчыне мансіньёр казаў: «Літва ідзе сваім шляхам, а [[Віленшчына]] мае сваю сцежку. Сёння Вільня належыць Літве, але Вільня і Віленскі край вельмі адрозніваюцца ад астатняй Літвы. Хоць многае польскае знішчана, але польская культура, польская самасвядомасць, пачуццё нацыянальнай годнасці яшчэ існуюць»<ref name="viln">{{cite web|url=http://www.vilnijosvartai.lt/personalities/view/?id=177|title=Juzef Obrembski (Józef Obrębski)|publisher=vilnijosvartai.lt|date=|lang=lt|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. 19 снежня 2001 года за заслугі перад Літвой і Віленскім раёнам мясцовае самакіраванне надала яму званне Ганаровага грамадзяніна Віленскага раёна. 19 сакавіка 2007 года сярэдняй школе ў Майшаголе было ўрачыста прысвоена імя ксяндза Юзафа Абрэмбскага<ref name="lomza">{{cite web|url=http://lomza-archiwum.hi.pl/index.php?wiad=714|title=Sztandar w hołdzie rodakowi|publisher=lomza-archiwum.hi.pl|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Да 100-годдзя з дня нараджэння святара ў 2006 годзе была выдадзена святочная кніга-альбом з уступным словам тагачаснага прэзідэнта Літвы [[Валдас Адамкус|Валдаса Адамкуса]]. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (1994) * Вялікі крыж [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2011)<ref name="prez">{{cite web|url=http://www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/aktualnosci/ordery-i-odznaczenia/art,899,order-zaslugi-rp-dla-105-letniego-ks-jozefa-obrebskiego.html |title=Order Zasługi RP dla 105-letniego ks. Józefa Obrębskiego |publisher=prezydent.pl |date=16 лютага 2011 |lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> * Камандорскі крыж з зоркай [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча|ордэна За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] (2001) * Ганаровы знак «[[За заслугі перад польскай культурай]]» * Ганаровая ўзнагарода «Сведка гісторыі» (пасмяротна, 2013)<ref name="ipn">{{cite web|url=https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/konkursy-i-nagrody/nagroda-honorowa-swiade/bialystok/38351,Wreczenie-nagrod-Swiadek-Historii-przyznanych-merowi-rejonu-solecznickiego-Zdzis.html|title=Wręczenie nagród „Świadek Historii”, przyznanych merowi rejonu solecznickiego Zdzisławowi Palewiczowi oraz pośmiertnie ks. Józefowi Obrembskiemu – Mejszagoła, 7 października 2013|publisher=Instytut Pamięci Narodowej|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * (PAP): ''Autorytet na Wileńszczyźnie. Karta Polaka dla 102-letniego prałata Obrembskiego'', „Dziennik Polski” z 13 czerwca 2008, s. 13. * Katarzyna Zuchowicz, ''Ksiądz, który był dla Polaków święty'', „Rzeczpospolita” z 9 czerwca 2011, s. A 12. * Dariusz Matelski, ''Ksiądz prałat Józef Obremski (1906–2011)'', „Przegląd Polsko-Polonijny”, 2011, nr 2, s. 340-349, il. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} {{DEFAULTSORT:Абрэмбскі Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1906 годзе]] [[Катэгорыя:Прэлаты]] [[Катэгорыя:Памерлі 7 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Літвы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Стэфана Баторыя]] rhg1qbx1fntcy1dsuompqpm7lffnqej Барысаў камень, Друя 0 807178 5134552 2026-05-01T12:14:29Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Барысаў камень (Друя)]] 5134552 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Барысаў камень (Друя)]] gfujenzsm3fe0zxxb721kizw6n52a72 Барысаў камень (Друя) 0 807179 5134561 2026-05-01T12:31:51Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «[[Файл:Barys rock in Druja.jpg|thumb|Барысаў камень, Друя]] '''Барысаў камень''' — помнік гісторыі, знаходзіцца ў аг. [[Друя]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]. == Апісанне == Цемнавата-буры камень-[[валун]] каля 8 м у акружнасці, даўжынёй каля 6 м. Паверхня няроўная. На к...» 5134561 wikitext text/x-wiki [[Файл:Barys rock in Druja.jpg|thumb|Барысаў камень, Друя]] '''Барысаў камень''' — помнік гісторыі, знаходзіцца ў аг. [[Друя]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]. == Апісанне == Цемнавата-буры камень-[[валун]] каля 8 м у акружнасці, даўжынёй каля 6 м. Паверхня няроўная. На камені высечаны шасціканцовы крыж і надпісы «ІС ХС НИКА» i «ГИПОМОЗИ РАБУ (СВ)ОЕМУ…». Асноўная частка надпісу размешчана не сіметрычна адносна крыжа, а злева. Справа таксама выяўлены аналагічны па колькасці слоў надпіс. Тут у дадатак да двух радкоў з надпісамі ХС i КА размешчана яшчэ сем радкоў, у кожным з якіх высечана па 2-3 літары. == Гісторыя == [[Барысавы камяні]] вядомы на тэрыторыі колішняга [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. Гэта, як правіла, унушальных памераў валуны, на якіх высечаныя крыжы і надпісы. У большасці выпадкаў у надпісе ўтрымліваецца імя Барыс. Гісторыкі звязваюць яго з полацкім князем [[Барыс Усяславіч|Барысам Усяславічам]], які мог уладарыць са жніўня 1127 года па 1128 год. Паводле летапісных звестак вядома, што ў 1128 г. у Полацкім княстве лютаваў голад, выкліканы неўраджаем. Магчыма, у гэты час і загадаў полацкі ўладар на вялізных і адметных валунах высечы крыжы і словы-заклінанні: «Господи помози рабу своему Борису». Паводле іншых меркаванняў, валуны выкарыстоўваліся ў дахрысціянскі перыяд язычнікамі для абрадаў. Ёсць думкі, што Барысавы камяні звязаны нейкім чынам з суднаходствам, гандлёвымі шляхамі. Нехта бачыў у іх памятныя знакі князя, межавыя адзінкі. [[Файл:Druja,_Barysaŭ_kamień._Друя,_Барысаў_камень_(1896).jpg|thumb|Барысаў камень у XIX ст.]] Доўгі час камень знаходзіўся ў рэчышчы [[Дзвіна|Дзвіны]]. Падчас ліквідацыі ледзянога затору ў 1928 годзе яго пашкодзілі, і крыгаход сцягнуў масіўны валун на глыбіню. Навукоўцы лічылі яго страчаным. У выніку анамальна засушлівага і гарачага лета 2002 года рака моцна абмялела, і камень паказаўся з вады. Мясцовыя жыхары і ўлады з дапамогай цяжкай тэхнікі выцягнулі расколаты на тры часткі валун на бераг. Каб зрабіць помнік больш даступным для турыстаў, яго ў 2011 годзе перанеслі з берага на цэнтральную плошчу. == Спасылкі == * [https://heritage.gov.by/catalog/barysau-kamen-0931 heritage.gov.by] [[Катэгорыя:Барысавы камяні]] [[Катэгорыя:Друя]] [[Катэгорыя:Славутасці Браслаўскага раёна]] fgwkr6ecmb6x6kxzg8obeyj25xhgdqn 5134563 5134561 2026-05-01T12:33:58Z JerzyKundrat 174 5134563 wikitext text/x-wiki [[Файл:Druja._Друя_(2008).jpg|thumb|Барысаў камень, Друя]] '''Барысаў камень''' — помнік гісторыі, знаходзіцца ў аг. [[Друя]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]. == Апісанне == Цемнавата-буры камень-[[валун]] каля 8 м у акружнасці, даўжынёй каля 6 м. Паверхня няроўная. На камені высечаны шасціканцовы крыж і надпісы «ІС ХС НИКА» i «ГИПОМОЗИ РАБУ (СВ)ОЕМУ…». Асноўная частка надпісу размешчана не сіметрычна адносна крыжа, а злева. Справа таксама выяўлены аналагічны па колькасці слоў надпіс. Тут у дадатак да двух радкоў з надпісамі ХС i КА размешчана яшчэ сем радкоў, у кожным з якіх высечана па 2-3 літары. == Гісторыя == [[Барысавы камяні]] вядомы на тэрыторыі колішняга [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. Гэта, як правіла, унушальных памераў валуны, на якіх высечаныя крыжы і надпісы. У большасці выпадкаў у надпісе ўтрымліваецца імя Барыс. Гісторыкі звязваюць яго з полацкім князем [[Барыс Усяславіч|Барысам Усяславічам]], які мог уладарыць са жніўня 1127 года па 1128 год. Паводле летапісных звестак вядома, што ў 1128 г. у Полацкім княстве лютаваў голад, выкліканы неўраджаем. Магчыма, у гэты час і загадаў полацкі ўладар на вялізных і адметных валунах высечы крыжы і словы-заклінанні: «Господи помози рабу своему Борису». Паводле іншых меркаванняў, валуны выкарыстоўваліся ў дахрысціянскі перыяд язычнікамі для абрадаў. Ёсць думкі, што Барысавы камяні звязаны нейкім чынам з суднаходствам, гандлёвымі шляхамі. Нехта бачыў у іх памятныя знакі князя, межавыя адзінкі. [[Файл:Druja,_Barysaŭ_kamień._Друя,_Барысаў_камень_(1896).jpg|thumb|Барысаў камень у XIX ст.]] Доўгі час камень знаходзіўся ў рэчышчы [[Дзвіна|Дзвіны]]. Падчас ліквідацыі ледзянога затору ў 1928 годзе яго пашкодзілі, і крыгаход сцягнуў масіўны валун на глыбіню. Навукоўцы лічылі яго страчаным. У выніку анамальна засушлівага і гарачага лета 2002 года рака моцна абмялела, і камень паказаўся з вады. Мясцовыя жыхары і ўлады з дапамогай цяжкай тэхнікі выцягнулі расколаты на тры часткі валун на бераг. Каб зрабіць помнік больш даступным для турыстаў, яго ў 2011 годзе перанеслі з берага на цэнтральную плошчу. == Спасылкі == {{ГККРБ|213Д000931}} * [https://heritage.gov.by/catalog/barysau-kamen-0931 heritage.gov.by] [[Катэгорыя:Барысавы камяні]] [[Катэгорыя:Друя]] [[Катэгорыя:Славутасці Браслаўскага раёна]] q82xu1xnbe5j55ikfszg2kyq64mmmjc 5134566 5134563 2026-05-01T12:36:18Z JerzyKundrat 174 5134566 wikitext text/x-wiki [[Файл:Druja._Друя_(2008).jpg|thumb|Барысаў камень, Друя, 2008&nbsp;год.]] '''Барысаў камень''' — помнік гісторыі, знаходзіцца ў аг. [[Друя]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]. == Апісанне == Цемнавата-буры камень-[[валун]] каля 8 м у акружнасці, даўжынёй каля 6 м. Паверхня няроўная. На камені высечаны шасціканцовы крыж і надпісы «ІС ХС НИКА» i «ГИПОМОЗИ РАБУ (СВ)ОЕМУ…». Асноўная частка надпісу размешчана не сіметрычна адносна крыжа, а злева. Справа таксама выяўлены аналагічны па колькасці слоў надпіс. Тут у дадатак да двух радкоў з надпісамі ХС i КА размешчана яшчэ сем радкоў, у кожным з якіх высечана па 2-3 літары. == Гісторыя == [[Барысавы камяні]] вядомы на тэрыторыі колішняга [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. Гэта, як правіла, унушальных памераў валуны, на якіх высечаныя крыжы і надпісы. У большасці выпадкаў у надпісе ўтрымліваецца імя Барыс. Гісторыкі звязваюць яго з полацкім князем [[Барыс Усяславіч|Барысам Усяславічам]], які мог уладарыць са жніўня 1127 года па 1128 год. Паводле летапісных звестак вядома, што ў 1128 г. у Полацкім княстве лютаваў голад, выкліканы неўраджаем. Магчыма, у гэты час і загадаў полацкі ўладар на вялізных і адметных валунах высечы крыжы і словы-заклінанні: «Господи помози рабу своему Борису». Паводле іншых меркаванняў, валуны выкарыстоўваліся ў дахрысціянскі перыяд язычнікамі для абрадаў. Ёсць думкі, што Барысавы камяні звязаны нейкім чынам з суднаходствам, гандлёвымі шляхамі. Нехта бачыў у іх памятныя знакі князя, межавыя адзінкі. [[Файл:Druja,_Barysaŭ_kamień._Друя,_Барысаў_камень_(1896).jpg|thumb|Барысаў камень у XIX ст.]] Доўгі час камень знаходзіўся ў рэчышчы [[Дзвіна|Дзвіны]]. Падчас ліквідацыі ледзянога затору ў 1928 годзе яго пашкодзілі, і крыгаход сцягнуў масіўны валун на глыбіню. Навукоўцы лічылі яго страчаным. У выніку анамальна засушлівага і гарачага лета 2002 года рака моцна абмялела, і камень паказаўся з вады. Мясцовыя жыхары і ўлады з дапамогай цяжкай тэхнікі выцягнулі расколаты на тры часткі валун на бераг. Каб зрабіць помнік больш даступным для турыстаў, яго ў 2011 годзе перанеслі з берага на цэнтральную плошчу. == Спасылкі == {{ГККРБ|213Д000931}} * [https://heritage.gov.by/catalog/barysau-kamen-0931 heritage.gov.by] [[Катэгорыя:Барысавы камяні]] [[Катэгорыя:Друя]] [[Катэгорыя:Славутасці Браслаўскага раёна]] 82tl133few1o370r6dheqj4fh2b0ydb 5134569 5134566 2026-05-01T12:37:42Z JerzyKundrat 174 5134569 wikitext text/x-wiki [[Файл:Druja._Друя_(2008).jpg|thumb|Барысаў камень, Друя, 2008&nbsp;год.]] '''Барысаў камень''' — помнік гісторыі, знаходзіцца ў аг. [[Друя]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]. == Апісанне == Цемнавата-буры камень-[[валун]] каля 8 м у акружнасці, даўжынёй каля 6 м. Паверхня няроўная. На камені высечаны шасціканцовы крыж і надпісы «ІС ХС НИКА» i «ГИПОМОЗИ РАБУ (СВ)ОЕМУ…». Асноўная частка надпісу размешчана не сіметрычна адносна крыжа, а злева. Справа таксама выяўлены аналагічны па колькасці слоў надпіс. Тут у дадатак да двух радкоў з надпісамі ХС i КА размешчана яшчэ сем радкоў, у кожным з якіх высечана па 2-3 літары. == Гісторыя == [[Барысавы камяні]] вядомы на тэрыторыі колішняга [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. Гэта, як правіла, унушальных памераў валуны, на якіх высечаныя крыжы і надпісы. У большасці выпадкаў у надпісе ўтрымліваецца імя Барыс. Гісторыкі звязваюць яго з полацкім князем [[Барыс Усяславіч|Барысам Усяславічам]], які мог уладарыць са жніўня 1127 года па 1128 год. Паводле летапісных звестак вядома, што ў 1128 г. у Полацкім княстве лютаваў голад, выкліканы неўраджаем. Магчыма, у гэты час і загадаў полацкі ўладар на вялізных і адметных валунах высечы крыжы і словы-заклінанні: «Господи помози рабу своему Борису». Паводле іншых меркаванняў, валуны выкарыстоўваліся ў дахрысціянскі перыяд язычнікамі для абрадаў. Ёсць думкі, што Барысавы камяні звязаны нейкім чынам з суднаходствам, гандлёвымі шляхамі. Нехта бачыў у іх памятныя знакі князя, межавыя адзінкі. [[Файл:Druja,_Barysaŭ_kamień._Друя,_Барысаў_камень_(1896).jpg|thumb|Барысаў камень у XIX ст.]] Доўгі час камень знаходзіўся ў рэчышчы [[Дзвіна|Дзвіны]]. Падчас ліквідацыі ледзянога затору ў 1928 годзе яго пашкодзілі, і крыгаход сцягнуў масіўны валун на глыбіню. Навукоўцы лічылі яго страчаным. У выніку анамальна засушлівага і гарачага лета 2002 года рака моцна абмялела, і камень паказаўся з вады. Мясцовыя жыхары і ўлады з дапамогай цяжкай тэхнікі выцягнулі расколаты на тры часткі валун на бераг. Каб зрабіць помнік больш даступным для турыстаў, яго ў 2011 годзе перанеслі з берага на цэнтральную плошчу. == Спасылкі == {{ГККРБ|213Д000931}} {{Commonscat|Boris Stone in Druja}} * [https://heritage.gov.by/catalog/barysau-kamen-0931 heritage.gov.by] [[Катэгорыя:Барысавы камяні]] [[Катэгорыя:Друя]] [[Катэгорыя:Славутасці Браслаўскага раёна]] 6tafw16a1d1hxkmq03kij5u3vdqcvrr 5134571 5134569 2026-05-01T12:40:53Z JerzyKundrat 174 5134571 wikitext text/x-wiki [[Файл:Druja._Друя_(2008).jpg|thumb|Барысаў камень, Друя, 2008&nbsp;год.]] '''Барысаў камень''' — помнік гісторыі, знаходзіцца ў аг. [[Друя]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]. == Апісанне == Цемнавата-буры камень-[[валун]] каля 8 м у акружнасці, даўжынёй каля 6 м. Паверхня няроўная. На камені высечаны шасціканцовы крыж і надпісы «ІС ХС НИКА» i «ГИПОМОЗИ РАБУ (СВ)ОЕМУ…». Асноўная частка надпісу размешчана не сіметрычна адносна крыжа, а злева. Справа таксама выяўлены аналагічны па колькасці слоў надпіс. Тут у дадатак да двух радкоў з надпісамі ХС i КА размешчана яшчэ сем радкоў, у кожным з якіх высечана па 2-3 літары. == Гісторыя == [[Файл:Druja,_Barysaŭ_kamień._Друя,_Барысаў_камень_(1896).jpg|thumb|Барысаў камень у XIX ст.]] [[Барысавы камяні]] вядомы на тэрыторыі колішняга [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. Гэта, як правіла, унушальных памераў валуны, на якіх высечаныя крыжы і надпісы. У большасці выпадкаў у надпісе ўтрымліваецца імя Барыс. Гісторыкі звязваюць яго з полацкім князем [[Барыс Усяславіч|Барысам Усяславічам]], які мог уладарыць са жніўня 1127 года па 1128 год. Паводле летапісных звестак вядома, што ў 1128 г. у Полацкім княстве лютаваў голад, выкліканы неўраджаем. Магчыма, у гэты час і загадаў полацкі ўладар на вялізных і адметных валунах высечы крыжы і словы-заклінанні: «Господи помози рабу своему Борису». Паводле іншых меркаванняў, валуны выкарыстоўваліся ў дахрысціянскі перыяд язычнікамі для абрадаў. Ёсць думкі, што Барысавы камяні звязаны нейкім чынам з суднаходствам, гандлёвымі шляхамі. Нехта бачыў у іх памятныя знакі князя, межавыя адзінкі. Доўгі час камень знаходзіўся ў рэчышчы [[Дзвіна|Дзвіны]]. Падчас ліквідацыі ледзянога затору ў 1928 годзе яго пашкодзілі, і крыгаход сцягнуў масіўны валун на глыбіню. Навукоўцы лічылі яго страчаным. У выніку анамальна засушлівага і гарачага лета 2002 года рака моцна абмялела, і камень паказаўся з вады. Мясцовыя жыхары і ўлады з дапамогай цяжкай тэхнікі выцягнулі расколаты на тры часткі валун на бераг. Каб зрабіць помнік больш даступным для турыстаў, яго ў 2011 годзе перанеслі з берага на цэнтральную плошчу. == Спасылкі == {{ГККРБ|213Д000931}} {{Commonscat|Boris Stone in Druja}} * [https://heritage.gov.by/catalog/barysau-kamen-0931 heritage.gov.by] [[Катэгорыя:Барысавы камяні]] [[Катэгорыя:Друя]] [[Катэгорыя:Славутасці Браслаўскага раёна]] 0d5rnuogwo053745ajza1ojn100xan7 Вінцэнт Лютаслаўскі 0 807180 5134579 2026-05-01T12:52:46Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79530770|Wincenty Lutosławski]]» 5134579 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }}'''Вінцэнт Лютаслаўскі''' (польск. ''Wincenty Lutosławski''''',''' [[6 чэрвеня]] [[1863]], [[Варшава]] - [[28 снежня]] [[1954]], [[Кракаў]] — польскі [[Філасофія|філосаф]], грамадскі і нацыянальны дзеяч. Прафесар [[Віленскі ўніверсітэт Стэфана Баторыя|Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя]]. == Біяграфія == [[Файл:Drozdowo1.jpg|міні|250x250пкс|Сядзіба Лютаслаўскіх у Дроздаве]] Дзяцінства правёў у родным Дроздаве на [[Падляшша|Падляшшы]]. У 1881 годзе пачаў вывучаць хімію ў [[Рыжскі тэхнічны ўніверсітэт|Рыжскім політэхнічным інстытуце]], затым пераехаў у [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкі ўніверсітэт]], дзе вывучаў хімію і філасофію. У 1883 годзе быў прыняты ў акадэмічную карпарацыю Konwent Polonia . У 1885 годзе атрымаў ступень кандыдата хіміі, а ў 1886 годзе — філасофіі. У 1887 годзе атрымаў ступень магістра філасофіі. У гэты час, пры чытанні «Піра» Платона, Лютаслаўскі перажыў вопыт, пра які сам піша амаль праз 50 гадоў: «...раптам я адчуў унутраную перамену, падобную да той, пра якую згадваюць як Паскаль, так і Дэкарт [...]. Я раптам адчуў сябе спрадвечным і вечным духам, які карэнна адрозніваецца ад цела, а таму несмяротным і нязнішчальным, і, як следства, нематэрыяльным. Гэтая свядомасць, раптам набытая ва ўзросце 22 гадоў, ніколі ні на адну хвіліну не была пахісненая... і я ведаю, што ніколі на працягу далейшых мільёнаў гадоў майго існавання не змагу страціць гэтай упэўненасці». Вучыў раманскія мовы ў Парыжы, у Іспаніі жаніўся на мясцовай пісьменніцы Сафіі Казанова. У 1890-93 гадах выкладаў у [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскім універсітэце]]. Пасля чаго адбыўся новы выезд у краіны Захаду і Паўночнай Амерыкі, дзе Лютаслаўскі пазнаёміўся, сярод іншых, з [[Уільям Джэймс|Уільямам Джэймсам]], і наступны перыяд працы над філасофіяй [[Платон|Платона]] ў [[Брытанскі музей|Брытанскім музеі]]. Гэтая праца, якая вялася пасля ў розных месцах пражывання, прывяла да вяршыннага дасягнення ў даследаваннях развіцця філасофіі Платона. У 1898–1905 гг. ён цярпеў ад моцных дэпрэсіўных станаў, якія з'яўляліся перыядычна; іх вылячэнне праз некалькі гадоў ён прыпісваў ужытым практыкаванням волі. Аднак гэта не перашкаджала творчай дзейнасці, накіраванай цяпер на распрацоўку сістэмы светапогляду, выведзенай з платонаўскага ідэалізму, персаналізму і польскай месіянісцкай думкі, запазычанай з твораў паэтаў-рамантыкаў і заснаванай на асабістых, вельмі моцных перакананнях. Цэнтральнай ідэяй спірытуалізму Лютаслаўскага была ідэя прагрэсіўнай рэінкарнацыі, якую ён знаходзіў, сярод іншага, у палінгенетычных канцэпцыях польскіх паэтаў-месіяністаў (асабліва ў Юліуша Славацкага). Гэтая ідэя была для Лютаслаўскага абгрунтаваннем тэзіса аб існаванні ў свеце шматузроўневай іерархіі душ як у індывідуальным, так і ў нацыянальным, зямным і касмічным маштабе, а таксама аб прысваенні асабліва высокага месца ў гэтай іерархіі польскаму народу. У 1898 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ва [[Хельсінкскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Хельсінкі]]. У 1899 годзе пасяліўся з сям'ёй у [[Кракаў|Кракаве]], дзе чытаў лекцыі ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]. Аднак ужо ў наступным годзе яны былі перапынены з-за канфлікту з універсітэцкімі ўладамі наконт зместу лекцый і ў сувязі з эксцэнтрычнымі паводзінамі Лютаслаўскага. Тады пераехаў у Швейцарыю і дабіўся права выкладання ва ўніверсітэтах у [[Лазана|Лазане]] і [[Жэнева|Жэневе]]. Аднак ён не парваў з Кракавам, з якім моцна звязаны праз палітычную і ідэалагічную дзейнасць. Усе гэтыя пачынанні мелі служыць прапаведванню месіянізму як нацыянальнай філасофіі. Лютаслаўскі прапагандаваў сваю філасофію ў лекцыях, брашурах і артыкулах, якімі ахопліваў не толькі ўсю Польшчу (сярод іншага дзейнічаў у гэтым духу сярод польскіх шахцёраў у Сілезіі і сярод эмігрантаў у Вестфаліі), але і дасягаў многіх краін у розных частках свету (наладзіў таксама сувязі з прадстаўнікамі роднасных накірункаў думкі ў Індыі, дзе друкаваў свае артыкулы ў некалькіх часопісах). У 1904–1906 гг. ён выкладаў польскую літаратуру ва Універсітэцкім каледжы ў Лондане. У 1906 г. атрымаў запрашэнне на цыкл лекцый аб Польшчы ў ЗША, пасля чаго правёў там 1907/8 г., прачытаўшы паўтары сотні лекцый у дваццаці з лішнім гарадах ад Бостана да Каліфорніі. З 1908 г. пасяліўся ў Варшаве і распачаў там лектарскую дзейнасць, аднак калі яна страціла папулярнасць, у 1910 г. пакінуў Варшаву. Плёнам гэтага перыяду сталі некалькі брашур і кніг: ''Развіццё магутнасці волі праз псіхафізічныя практыкаванні'' (В. 1910) і ''Адроджанае чалавецтва, бачанні будучыні'' (В. 1910). Лютаслаўскі ненадоўга вярнуўся ў Польшчу і, разышоўшыся з жонкай, стварыў новую сям'ю з дачкой крэсавага лекара Вандай Пяшынскай, грамадскай дзеячкай, членкай «Элеўсіса», з якой пазнаёміўся ў 1906 г. і якая, як ён піша, «з таго часу дапамагала мне ва ўсіх маіх працах, выяўляючы незвычайнае разуменне маіх імкненняў і ідэалаў». Сям'я пасялілася ў замку Барбі, непадалёк ад Жэневы, адкуль Лютаслаўскі мог ездзіць на лекцыі ва ўніверсітэт. У новай рэзідэнцыі была арганізавана «Кузня», у якой жыло некалькі выхаванцаў, якія адначасова дапамагалі ў хатніх справах. У час Першай сусветнай вайны разгарнуў шырокую публіцыстычную дзейнасць, пішучы шматлікія артыкулы па польскай справе ў французскія, англійскія, амерыканскія і польскія выданні, а пасля перамір'я ў 1919 г. быў запрошаны да ўдзелу ў Польскім бюро кангрэсавых прац у Версалі. Пасля заканчэння Першай сусветнай вайны ён стаў прафесарам [[Вільня|Віленскага]] [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэта імя Стэфана Баторыя]], дзе чытаў лекцыі з 1919 па 1929 год. Аднак прафесарская дзейнасць не дала чаканых вынікаў: Лютаслаўскі скардзіўся на адсутнасць зацікаўленых філасофіяй студэнтаў і больш часу прысвячаў паездкам з лекцыямі па ўсёй краіне, а таксама прапагандзе нацыянальнага выхавання праз арганізацыю «Кузняў», на якія ён бесперастанку збіраў ахвяраванні праз заклікі ў артыкулах і спецыяльна выдаваных брашурах. 27 лістапада 1929 года быў узнагароджаны Камандорскім крыжам [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] . Пасля выхаду на пенсію, пасля кароткага знаходжання ў розных месцах і краінах, ён пасяліўся ў Кракаве, дзе з 1946 па 1948 год чытаў лекцыі ў Ягелонскім універсітэце. [[Файл:Wincenty_Lutosławski.jpg|міні|Партрэт Вінцэнта Лютаслаўскага, прыбл. 1885 год]] [[Файл:Grób_Wincentego_Lutosławskiego_i_Stanisława_Januszkiewicza.jpg|міні|Магіла Вінцэнта Лютаслаўскага і Станіслава Янушкевіча на Сальватарскіх могілках]] === Грамадска-палітычная дзейнасць === Дом Вінцэнта Лютаслаўскага быў месцам яркага мастацкага жыцця і патрыятычных сустрэч. Яго грамадска-палітычная дзейнасць была вынікам яго філасофскіх поглядаў. Філосаф імкнуўся ўнесці свой уклад у нацыянальныя пераўтварэнні. У 1899 годзе далучыўся да Нацыянальнай лігі. Аднак неўзабаве паміж ім і кіраўніцтвам НЛ пачаліся рознагалоссі. Нягледзячы на блізкасць поглядаў па многіх палітычных пытаннях, рамантычны месіянізм Лютаслаўскага не мог пераканаць кіраўнікоў Лігі, далёкіх ад рамантычных парываў у практычнай дзейнасці. Ужо ў 1905 г. Раман Дмоўскі з вялікім раздражненнем пісаў пра Лютаслаўскага, дакараючы яго адсутнасцю розумавай раўнавагі. З нацыянал-дэмакратамі Лютаслаўскі парваў і змясціў у сваім дзённіку шмат вельмі едкіх заўваг як пра людзей, так і пра саму арганізацыю. Вінцэнт Лютаслаўскі, грунтуючыся на сваёй філасофіі, распрацаваў містычна-адукацыйную ўтопію. У гэтых рамках ён, сярод іншага, пастуляваў стварэнне ў сталіцы інстытутаў, якія б спрыялі развіццю нацыянальнай інтэлектуальнай культуры. Адной з мэтаў, якія ён перад імі ставіў, было развіццё нацыянальнай і ўсеагульнай гісторыі з нацыянальнай перспектывы. Эканомікай, на думку Лютаслаўскага, павінны кіраваць кваліфікаваныя, абраныя камітэты. ==== Eleusius ==== Вывучаючы філасофію [[Платон|Платона]] ў [[Англія|Англіі,]] ён звязаўся з Ордэнам добрых тампліераў і Арміяй выратавання, якія прапагандавалі ідэю ўстрымання, і стаў яе распаўсюджвальнікам. У пачатку 1902 года заснаваў [[Eleuteria (stowarzyszenie)|«Элеўтэрыю»]] — таварыства, якое займалася барацьбой з алкагалізмам. Праз некалькі месяцаў у Кракаве і Львове яно стала называцца «Элеўсіс», мэтай якога было нацыянальнае адраджэнне і развіццё новага тыпу паляка, у тым ліку праз паглыбленне рэлігійных практык і практыку чатырохразовага ўстрымання (ад алкаголю, азартных гульняў, тытуню і распусты). У 40-ю гадавіну пачатку [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863-64 гадоў]], 22 студзеня 1903 года, у Кракаве дванаццаць чалавек урачыста прынеслі Лютаслаўскаму прысягу на пажыццёвае чатырохразовае ўстрыманне. [[Аўстра-Венгрыя|Аўстрыйскія]] ўлады прыцягнулі Лютаслаўскага да адказнасці за публічнае прынясенне прысягі, што ўзрушыла грамадскую думку і спрыяла далейшаму прытоку новых членаў. Арганізацыя лічыцца адной з тых, што паўплывалі на ідэалагічнае аблічча польскага руху скаўтаў; некалькі яго заснавальнікаў паходзілі з Элеўсіна. Лютаслаўскі сабраў Элеўсінскія прынцыпы ў зборніку ''«Элеўсін»'', усе тэксты якога ён напісаў сам, але пад сарака рознымі псеўданімамі. Нягледзячы на яго запэўненні ў каталіцызме, тэксты ўтрымлівалі фармулёўкі, несумяшчальныя з вучэннем [[Рымска-Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царквы]], што выклікала непаразуменні, напрыклад, вызначэнне ''распусты'' . Вінцэнт Лютаслаўскі быў своеасаблівым лідарам Элеўсінскай абшчыны, але з часам страціў з ёй сувязь. Некаторых членаў турбаваў празмерна рэлігійны, каталіцкі характар арганізацыі. У 1907 годзе Лютаслаўскі заявіў, што арганізацыя з'яўляецца яго "''ўрадам душ"'' і што ён мае дыктатарскія паўнамоцтвы. Гэта сустрэла значны супраціў у Элеўсіне. У рэшце рэшт, у 1913 годзе арганізацыя разарвала з ім сувязь. Гэтаму спрыяў і яго шлюб з Вандай Пешынскай, які ён заключыў, нягледзячы на свой законны касцёльны шлюб з Зоф'яй Казановай. Пасля гэтага Лютаслаўскі заснаваў Таварыства кавалёў . Вінцэнт Лютаслаўскі заклікаў студэнтаў і слухачоў сваіх лекцый і чытанняў да ўстрымання. === Філасофія === Найвышэйшым дасягненнем Лютаслаўскага стала канчатковае ўстанаўленне храналагічнай паслядоўнасці дыялогаў Платона, што дала падставу для вызначэння шляху развіцця платонаўскай думкі, а праз гэта - яе належнага разумення. Даследаванні Лютаслаўскі праводзіў спецыяльным філалагічным метадам, які заключаўся ў дэталёвым аналізе адрозненняў пісьменніцкага стылю, агляд якога ён знайшоў у мала вядомай працы шатландскага філолага Льюіса Кэмпбела і якую ён распрацаваў, назваўшы яе стыламетрыяй. Вынікі даследаванняў выклаў у дзвюх кнігах: ''Аб першых трох тэтралогіях твораў Платона'' (Кракаў, 1896) і "''Паходжанне і развіццё логікі Платона''" (''The Origin and Growth of Plato's Logic with an Account of Plato's Style and the Chronology of His Writings'' (Лондан, 1897). Яны замацавалі становішча аўтара ў філасофскім свеце і зрабілі Лютаслаўскага на доўгія гады найбольш вядомым польскім філосафам і прадстаўніком польскай філасофіі, асабліва ў англасаксонскіх краінах. Ён быў вядомы як абаронца польскай справы і польскасці [[Гданьск|Гданьска]] . === Ёга === Вінцэнт Лютаслаўскі быў піянерам [[Ёга|ёгі]] ў Польшчы. У 1909 годзе ён апублікаваў кнігу пад назвай « ''Развіццё сілы волі праз псіхафізічныя практыкаванні паводле старажытных арыйскіх традыцый і ўласнага досведу для выкарыстання суайчыннікамі»'' , дзе апісаў, сярод іншага, як ён вылечыўся ад цяжкага неўрозу (ён пакутаваў ад перыядычнай дэпрэсіі) з дапамогай практыкаванняў ёгі і сістэматычных і інтэнсіўных практыкаванняў на сілу волі . К * * [[Катэгорыя:Ёга]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1863 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Дэрпцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] rnp6o5e8rqoh1gkj53rfrpfrk173bpr 5134593 5134579 2026-05-01T13:09:54Z Aliaksei Lastouski 75892 5134593 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = | выява = [[File:Portret Wincentego Lutosławskiego (1911).jpg|thumb]] }}'''Вінцэнт Лютаслаўскі''' (польск. ''Wincenty Lutosławski''''',''' [[6 чэрвеня]] [[1863]], [[Варшава]] - [[28 снежня]] [[1954]], [[Кракаў]] — польскі [[Філасофія|філосаф]], грамадскі і нацыянальны дзеяч. Прафесар [[Віленскі ўніверсітэт Стэфана Баторыя|Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя]].<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/tworca/wincenty-lutoslawski|title=Wincenty Lutosławski {{!}} Życie i twórczość {{!}} Artysta|website=Culture.pl|date=1863-06-06|access-date=2026-05-01}}</ref><ref name=":0">''Czeżowski Tadeusz.'' Lutosławski Wincenty, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 18, s. 153-156.</ref> == Біяграфія == [[Файл:Drozdowo1.jpg|міні|250x250пкс|Сядзіба Лютаслаўскіх у Дроздаве]] Дзяцінства правёў у родным Дроздаве на [[Падляшша|Падляшшы]]. У 1881 годзе пачаў вывучаць хімію ў [[Рыжскі тэхнічны ўніверсітэт|Рыжскім політэхнічным інстытуце]], затым пераехаў у [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкі ўніверсітэт]], дзе вывучаў хімію і філасофію. У 1883 годзе быў прыняты ў акадэмічную карпарацыю Konwent Polonia . У 1885 годзе атрымаў ступень кандыдата хіміі, а ў 1886 годзе — філасофіі. У 1887 годзе атрымаў ступень магістра філасофіі. У гэты час, пры чытанні «Піра» Платона, Лютаслаўскі перажыў вопыт, пра які сам піша амаль праз 50 гадоў: <blockquote>...раптам я адчуў унутраную перамену, падобную да той, пра якую згадваюць як Паскаль, так і Дэкарт [...]. Я раптам адчуў сябе спрадвечным і вечным духам, які карэнна адрозніваецца ад цела, а таму несмяротным і нязнішчальным, і, як следства, нематэрыяльным. Гэтая свядомасць, раптам набытая ва ўзросце 22 гадоў, ніколі ні на адну хвіліну не была пахісненая... і я ведаю, што ніколі на працягу далейшых мільёнаў гадоў майго існавання не змагу страціць гэтай упэўненасці.<ref name=":0" /></blockquote> Вучыў раманскія мовы ў Парыжы, у Іспаніі жаніўся на мясцовай пісьменніцы Сафіі Казанова. У 1890-93 гадах выкладаў у [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскім універсітэце]]. Пасля чаго адбыўся новы выезд у краіны Захаду і Паўночнай Амерыкі, дзе Лютаслаўскі пазнаёміўся, сярод іншых, з [[Уільям Джэймс|Уільямам Джэймсам]], і наступны перыяд працы над філасофіяй [[Платон|Платона]] ў [[Брытанскі музей|Брытанскім музеі]]. Гэтая праца, якая вялася пасля ў розных месцах пражывання, прывяла да вяршыннага дасягнення ў даследаваннях развіцця філасофіі Платона. У 1898–1905 гг. ён цярпеў ад моцных дэпрэсіўных станаў, якія з'яўляліся перыядычна; іх вылячэнне праз некалькі гадоў ён прыпісваў ужытым практыкаванням волі. Аднак гэта не перашкаджала творчай дзейнасці, накіраванай цяпер на распрацоўку сістэмы светапогляду, выведзенай з платонаўскага ідэалізму, персаналізму і польскай месіянісцкай думкі, запазычанай з твораў паэтаў-рамантыкаў і заснаванай на асабістых, вельмі моцных перакананнях. Цэнтральнай ідэяй спірытуалізму Лютаслаўскага была ідэя прагрэсіўнай рэінкарнацыі, якую ён знаходзіў, сярод іншага, у палінгенетычных канцэпцыях польскіх паэтаў-месіяністаў (асабліва ў Юліуша Славацкага). Гэтая ідэя была для Лютаслаўскага абгрунтаваннем тэзіса аб існаванні ў свеце шматузроўневай іерархіі душ як у індывідуальным, так і ў нацыянальным, зямным і касмічным маштабе, а таксама аб прысваенні асабліва высокага месца ў гэтай іерархіі польскаму народу. У 1898 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ва [[Хельсінкскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Хельсінкі]]. У 1899 годзе пасяліўся з сям'ёй у [[Кракаў|Кракаве]], дзе чытаў лекцыі ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]. Аднак ужо ў наступным годзе яны былі перапынены з-за канфлікту з універсітэцкімі ўладамі наконт зместу лекцый і ў сувязі з эксцэнтрычнымі паводзінамі Лютаслаўскага. Тады пераехаў у Швейцарыю і дабіўся права выкладання ва ўніверсітэтах у [[Лазана|Лазане]] і [[Жэнева|Жэневе]]. Аднак ён не парваў з Кракавам, з якім моцна звязаны праз палітычную і ідэалагічную дзейнасць. Усе гэтыя пачынанні мелі служыць прапаведванню месіянізму як нацыянальнай філасофіі. Лютаслаўскі прапагандаваў сваю філасофію ў лекцыях, брашурах і артыкулах, якімі ахопліваў не толькі ўсю Польшчу (сярод іншага дзейнічаў у гэтым духу сярод польскіх шахцёраў у Сілезіі і сярод эмігрантаў у Вестфаліі), але і дасягаў многіх краін у розных частках свету (наладзіў таксама сувязі з прадстаўнікамі роднасных накірункаў думкі ў Індыі, дзе друкаваў свае артыкулы ў некалькіх часопісах). У 1904–1906 гг. ён выкладаў польскую літаратуру ва Універсітэцкім каледжы ў Лондане. У 1906 г. атрымаў запрашэнне на цыкл лекцый аб Польшчы ў ЗША, пасля чаго правёў там 1907/8 г., прачытаўшы паўтары сотні лекцый у дваццаці з лішнім гарадах ад Бостана да Каліфорніі. З 1908 г. пасяліўся ў Варшаве і распачаў там лектарскую дзейнасць, аднак калі яна страціла папулярнасць, у 1910 г. пакінуў Варшаву. Плёнам гэтага перыяду сталі некалькі брашур і кніг: ''Развіццё магутнасці волі праз псіхафізічныя практыкаванні'' (В. 1910) і ''Адроджанае чалавецтва, бачанні будучыні'' (В. 1910). Лютаслаўскі ненадоўга вярнуўся ў Польшчу і, разышоўшыся з жонкай, стварыў новую сям'ю з дачкой крэсавага лекара Вандай Пяшынскай, грамадскай дзеячкай, членкай «Элеўсіса», з якой пазнаёміўся ў 1906 г. і якая, як ён піша, «з таго часу дапамагала мне ва ўсіх маіх працах, выяўляючы незвычайнае разуменне маіх імкненняў і ідэалаў». Сям'я пасялілася ў замку Барбі, непадалёк ад Жэневы, адкуль Лютаслаўскі мог ездзіць на лекцыі ва ўніверсітэт. У новай рэзідэнцыі была арганізавана «Кузня», у якой жыло некалькі выхаванцаў, якія адначасова дапамагалі ў хатніх справах. У час Першай сусветнай вайны разгарнуў шырокую публіцыстычную дзейнасць, пішучы шматлікія артыкулы па польскай справе ў французскія, англійскія, амерыканскія і польскія выданні, а пасля перамір'я ў 1919 г. быў запрошаны да ўдзелу ў Польскім бюро кангрэсавых прац у Версалі. Пасля заканчэння Першай сусветнай вайны ён стаў прафесарам [[Вільня|Віленскага]] [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэта імя Стэфана Баторыя]], дзе чытаў лекцыі з 1919 па 1929 год. Аднак прафесарская дзейнасць не дала чаканых вынікаў: Лютаслаўскі скардзіўся на адсутнасць зацікаўленых філасофіяй студэнтаў і больш часу прысвячаў паездкам з лекцыямі па ўсёй краіне, а таксама прапагандзе нацыянальнага выхавання праз арганізацыю «Кузняў», на якія ён бесперастанку збіраў ахвяраванні праз заклікі ў артыкулах і спецыяльна выдаваных брашурах.<ref>''MRÓZ Tomasz''. [https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/kwartalnik-historii-nauki-i-techniki/2007-tom-52-numer-3-4/kwartalnik_historii_nauki_i_techniki-r2007-t52-n3_4-s97-130.pdf Wincenty Lutosławski w Wilnie (1919–1931). Próby sprowadzenia M. Borowskiego, powołanie T. Czeżowskiego i doktorat B. Woyczyńskiego]. Kwartalnik Historii Nauki i Techniki R. 52, 2007/3–4, ss. 97–130.</ref> 27 лістапада 1929 года быў узнагароджаны Камандорскім крыжам [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]]. Пасля выхаду на пенсію, пасля кароткага знаходжання ў розных месцах і краінах, ён пасяліўся ў Кракаве, дзе з 1946 па 1948 год чытаў лекцыі ў Ягелонскім універсітэце. [[Файл:Wincenty_Lutosławski.jpg|міні|Партрэт Вінцэнта Лютаслаўскага, прыбл. 1885 год]] [[Файл:Grób_Wincentego_Lutosławskiego_i_Stanisława_Januszkiewicza.jpg|міні|Магіла Вінцэнта Лютаслаўскага і Станіслава Янушкевіча на Сальватарскіх могілках]] === Грамадска-палітычная дзейнасць === Яго грамадска-палітычная дзейнасць была вынікам яго філасофскіх поглядаў<ref>''Kusiak Paweł'', [https://wnhis.amw.gdynia.pl/images/Foldery/Pracownicy/pawel_kusiak_publikacje/pawel_kusiak_mesjanizm.pdf Mesjanizm Wincentego Lutosławskiego i jego społeczno-polityczne implikacje], „Przegląd Religioznawczy” 2014, 3, s. 64-75.</ref>. Філосаф імкнуўся ўнесці свой уклад у нацыянальныя пераўтварэнні. У 1899 годзе далучыўся да Нацыянальнай лігі. Аднак неўзабаве паміж ім і кіраўніцтвам НЛ пачаліся рознагалоссі. Нягледзячы на блізкасць поглядаў па многіх палітычных пытаннях, рамантычны месіянізм Лютаслаўскага не мог пераканаць кіраўнікоў Лігі, далёкіх ад рамантычных парываў у практычнай дзейнасці. Ужо ў 1905 г. Раман Дмоўскі з вялікім раздражненнем пісаў пра Лютаслаўскага, дакараючы яго адсутнасцю розумавай раўнавагі. З нацыянал-дэмакратамі Лютаслаўскі парваў і змясціў у сваім дзённіку шмат вельмі едкіх заўваг як пра людзей, так і пра саму арганізацыю. Вінцэнт Лютаслаўскі, грунтуючыся на сваёй філасофіі, распрацаваў містычна-адукацыйную ўтопію. У гэтых рамках ён, сярод іншага, пастуляваў стварэнне ў сталіцы інстытутаў, якія б спрыялі развіццю нацыянальнай інтэлектуальнай культуры. Адной з мэтаў, якія ён перад імі ставіў, было развіццё нацыянальнай і ўсеагульнай гісторыі з нацыянальнай перспектывы. Эканомікай, на думку Лютаслаўскага, павінны кіраваць кваліфікаваныя, абраныя камітэты. ==== Eleusius ==== Вывучаючы філасофію [[Платон|Платона]] ў [[Англія|Англіі,]] ён звязаўся з Ордэнам добрых тампліераў і Арміяй выратавання, якія прапагандавалі ідэю ўстрымання, і стаў яе распаўсюджвальнікам. У пачатку 1902 года заснаваў [[Eleuteria (stowarzyszenie)|«Элеўтэрыю»]] — таварыства, якое займалася барацьбой з алкагалізмам. Праз некалькі месяцаў у Кракаве і Львове яно стала называцца «Элеўсіс», мэтай якога было нацыянальнае адраджэнне і развіццё новага тыпу паляка, у тым ліку праз паглыбленне рэлігійных практык і практыку чатырохразовага ўстрымання (ад алкаголю, азартных гульняў, тытуню і распусты). У 40-ю гадавіну пачатку [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863-64 гадоў]], 22 студзеня 1903 года, у Кракаве дванаццаць чалавек урачыста прынеслі Лютаслаўскаму прысягу на пажыццёвае чатырохразовае ўстрыманне. [[Аўстра-Венгрыя|Аўстрыйскія]] ўлады прыцягнулі Лютаслаўскага да адказнасці за публічнае прынясенне прысягі, што ўзрушыла грамадскую думку і спрыяла далейшаму прытоку новых членаў. Арганізацыя лічыцца адной з тых, што паўплывалі на ідэалагічнае аблічча польскага руху скаўтаў; некалькі яго заснавальнікаў паходзілі з Элеўсіна. Лютаслаўскі сабраў Элеўсінскія прынцыпы ў зборніку ''«Элеўсін»'', усе тэксты якога ён напісаў сам, але пад сарака рознымі псеўданімамі. Нягледзячы на яго запэўненні ў каталіцызме, тэксты ўтрымлівалі фармулёўкі, несумяшчальныя з вучэннем [[Рымска-Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царквы]], што выклікала непаразуменні, напрыклад, вызначэнне "''распусты"''. Вінцэнт Лютаслаўскі быў своеасаблівым лідарам Элеўсінскай абшчыны, але з часам страціў з ёй сувязь. Некаторых членаў турбаваў празмерна рэлігійны, каталіцкі характар арганізацыі. У 1907 годзе Лютаслаўскі заявіў, што арганізацыя з'яўляецца яго "''ўрадам душ"'' і што ён мае дыктатарскія паўнамоцтвы. Гэта сустрэла значны супраціў у Элеўсіне. У рэшце рэшт, у 1913 годзе арганізацыя разарвала з ім сувязь. Гэтаму спрыяў і яго шлюб з Вандай Пешынскай, які ён заключыў, нягледзячы на свой законны касцёльны шлюб з Зоф'яй Казановай. Пасля гэтага Лютаслаўскі заснаваў Таварыства кавалёў . Вінцэнт Лютаслаўскі заклікаў студэнтаў і слухачоў сваіх лекцый і чытанняў да ўстрымання. === Філасофія === Найвышэйшым дасягненнем Лютаслаўскага стала канчатковае ўстанаўленне храналагічнай паслядоўнасці дыялогаў Платона, што дала падставу для вызначэння шляху развіцця платонаўскай думкі, а праз гэта - яе належнага разумення. Даследаванні Лютаслаўскі праводзіў спецыяльным філалагічным метадам, які заключаўся ў дэталёвым аналізе адрозненняў пісьменніцкага стылю, агляд якога ён знайшоў у мала вядомай працы шатландскага філолага Льюіса Кэмпбела і якую ён распрацаваў, назваўшы яе стыламетрыяй. Вынікі даследаванняў выклаў у дзвюх кнігах: ''Аб першых трох тэтралогіях твораў Платона'' (Кракаў, 1896) і "''Паходжанне і развіццё логікі Платона''" (''The Origin and Growth of Plato's Logic with an Account of Plato's Style and the Chronology of His Writings'' (Лондан, 1897). Яны замацавалі становішча аўтара ў філасофскім свеце і зрабілі Лютаслаўскага на доўгія гады найбольш вядомым польскім філосафам і прадстаўніком польскай філасофіі, асабліва ў англасаксонскіх краінах. === Ёга === Вінцэнт Лютаслаўскі быў піянерам [[Ёга|ёгі]] ў Польшчы. У 1909 годзе ён апублікаваў кнігу пад назвай « ''Развіццё сілы волі праз псіхафізічныя практыкаванні паводле старажытных арыйскіх традыцый і ўласнага досведу для выкарыстання суайчыннікамі»'' , дзе апісаў, сярод іншага, як ён вылечыўся ад цяжкага неўрозу (ён пакутаваў ад перыядычнай дэпрэсіі) з дапамогай практыкаванняў ёгі і сістэматычных і інтэнсіўных практыкаванняў на сілу волі == Крыніцы == [[Катэгорыя:Ёга]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1863 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Дэрпцкага ўніверсітэта]] <references /> [[Катэгорыя:Памерлі ў Кракаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Філосафы]] rrkna4g4s5y9nq5qo8ek1py29qfi1uk 5134687 5134593 2026-05-01T16:11:58Z Orbitminis 152737 5134687 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = | выява = [[File:Portret Wincentego Lutosławskiego (1911).jpg|200px]] }}'''Вінцэнт Лютаслаўскі''' (польск. ''Wincenty Lutosławski''''',''' [[6 чэрвеня]] [[1863]], [[Варшава]] - [[28 снежня]] [[1954]], [[Кракаў]] — польскі [[Філасофія|філосаф]], грамадскі і нацыянальны дзеяч. Прафесар [[Віленскі ўніверсітэт Стэфана Баторыя|Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя]].<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/tworca/wincenty-lutoslawski|title=Wincenty Lutosławski {{!}} Życie i twórczość {{!}} Artysta|website=Culture.pl|date=1863-06-06|access-date=2026-05-01}}</ref><ref name=":0">''Czeżowski Tadeusz.'' Lutosławski Wincenty, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 18, s. 153-156.</ref> == Біяграфія == [[Файл:Drozdowo1.jpg|міні|250x250пкс|Сядзіба Лютаслаўскіх у Дроздаве]] Дзяцінства правёў у родным Дроздаве на [[Падляшша|Падляшшы]]. У 1881 годзе пачаў вывучаць хімію ў [[Рыжскі тэхнічны ўніверсітэт|Рыжскім політэхнічным інстытуце]], затым пераехаў у [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкі ўніверсітэт]], дзе вывучаў хімію і філасофію. У 1883 годзе быў прыняты ў акадэмічную карпарацыю Konwent Polonia . У 1885 годзе атрымаў ступень кандыдата хіміі, а ў 1886 годзе — філасофіі. У 1887 годзе атрымаў ступень магістра філасофіі. У гэты час, пры чытанні «Піра» Платона, Лютаслаўскі перажыў вопыт, пра які сам піша амаль праз 50 гадоў: <blockquote>...раптам я адчуў унутраную перамену, падобную да той, пра якую згадваюць як Паскаль, так і Дэкарт [...]. Я раптам адчуў сябе спрадвечным і вечным духам, які карэнна адрозніваецца ад цела, а таму несмяротным і нязнішчальным, і, як следства, нематэрыяльным. Гэтая свядомасць, раптам набытая ва ўзросце 22 гадоў, ніколі ні на адну хвіліну не была пахісненая... і я ведаю, што ніколі на працягу далейшых мільёнаў гадоў майго існавання не змагу страціць гэтай упэўненасці.<ref name=":0" /></blockquote> Вучыў раманскія мовы ў Парыжы, у Іспаніі жаніўся на мясцовай пісьменніцы Сафіі Казанова. У 1890-93 гадах выкладаў у [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскім універсітэце]]. Пасля чаго адбыўся новы выезд у краіны Захаду і Паўночнай Амерыкі, дзе Лютаслаўскі пазнаёміўся, сярод іншых, з [[Уільям Джэймс|Уільямам Джэймсам]], і наступны перыяд працы над філасофіяй [[Платон|Платона]] ў [[Брытанскі музей|Брытанскім музеі]]. Гэтая праца, якая вялася пасля ў розных месцах пражывання, прывяла да вяршыннага дасягнення ў даследаваннях развіцця філасофіі Платона. У 1898–1905 гг. ён цярпеў ад моцных дэпрэсіўных станаў, якія з'яўляліся перыядычна; іх вылячэнне праз некалькі гадоў ён прыпісваў ужытым практыкаванням волі. Аднак гэта не перашкаджала творчай дзейнасці, накіраванай цяпер на распрацоўку сістэмы светапогляду, выведзенай з платонаўскага ідэалізму, персаналізму і польскай месіянісцкай думкі, запазычанай з твораў паэтаў-рамантыкаў і заснаванай на асабістых, вельмі моцных перакананнях. Цэнтральнай ідэяй спірытуалізму Лютаслаўскага была ідэя прагрэсіўнай рэінкарнацыі, якую ён знаходзіў, сярод іншага, у палінгенетычных канцэпцыях польскіх паэтаў-месіяністаў (асабліва ў Юліуша Славацкага). Гэтая ідэя была для Лютаслаўскага абгрунтаваннем тэзіса аб існаванні ў свеце шматузроўневай іерархіі душ як у індывідуальным, так і ў нацыянальным, зямным і касмічным маштабе, а таксама аб прысваенні асабліва высокага месца ў гэтай іерархіі польскаму народу. У 1898 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ва [[Хельсінкскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Хельсінкі]]. У 1899 годзе пасяліўся з сям'ёй у [[Кракаў|Кракаве]], дзе чытаў лекцыі ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]. Аднак ужо ў наступным годзе яны былі перапынены з-за канфлікту з універсітэцкімі ўладамі наконт зместу лекцый і ў сувязі з эксцэнтрычнымі паводзінамі Лютаслаўскага. Тады пераехаў у Швейцарыю і дабіўся права выкладання ва ўніверсітэтах у [[Лазана|Лазане]] і [[Жэнева|Жэневе]]. Аднак ён не парваў з Кракавам, з якім моцна звязаны праз палітычную і ідэалагічную дзейнасць. Усе гэтыя пачынанні мелі служыць прапаведванню месіянізму як нацыянальнай філасофіі. Лютаслаўскі прапагандаваў сваю філасофію ў лекцыях, брашурах і артыкулах, якімі ахопліваў не толькі ўсю Польшчу (сярод іншага дзейнічаў у гэтым духу сярод польскіх шахцёраў у Сілезіі і сярод эмігрантаў у Вестфаліі), але і дасягаў многіх краін у розных частках свету (наладзіў таксама сувязі з прадстаўнікамі роднасных накірункаў думкі ў Індыі, дзе друкаваў свае артыкулы ў некалькіх часопісах). У 1904–1906 гг. ён выкладаў польскую літаратуру ва Універсітэцкім каледжы ў Лондане. У 1906 г. атрымаў запрашэнне на цыкл лекцый аб Польшчы ў ЗША, пасля чаго правёў там 1907/8 г., прачытаўшы паўтары сотні лекцый у дваццаці з лішнім гарадах ад Бостана да Каліфорніі. З 1908 г. пасяліўся ў Варшаве і распачаў там лектарскую дзейнасць, аднак калі яна страціла папулярнасць, у 1910 г. пакінуў Варшаву. Плёнам гэтага перыяду сталі некалькі брашур і кніг: ''Развіццё магутнасці волі праз псіхафізічныя практыкаванні'' (В. 1910) і ''Адроджанае чалавецтва, бачанні будучыні'' (В. 1910). Лютаслаўскі ненадоўга вярнуўся ў Польшчу і, разышоўшыся з жонкай, стварыў новую сям'ю з дачкой крэсавага лекара Вандай Пяшынскай, грамадскай дзеячкай, членкай «Элеўсіса», з якой пазнаёміўся ў 1906 г. і якая, як ён піша, «з таго часу дапамагала мне ва ўсіх маіх працах, выяўляючы незвычайнае разуменне маіх імкненняў і ідэалаў». Сям'я пасялілася ў замку Барбі, непадалёк ад Жэневы, адкуль Лютаслаўскі мог ездзіць на лекцыі ва ўніверсітэт. У новай рэзідэнцыі была арганізавана «Кузня», у якой жыло некалькі выхаванцаў, якія адначасова дапамагалі ў хатніх справах. У час Першай сусветнай вайны разгарнуў шырокую публіцыстычную дзейнасць, пішучы шматлікія артыкулы па польскай справе ў французскія, англійскія, амерыканскія і польскія выданні, а пасля перамір'я ў 1919 г. быў запрошаны да ўдзелу ў Польскім бюро кангрэсавых прац у Версалі. Пасля заканчэння Першай сусветнай вайны ён стаў прафесарам [[Вільня|Віленскага]] [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэта імя Стэфана Баторыя]], дзе чытаў лекцыі з 1919 па 1929 год. Аднак прафесарская дзейнасць не дала чаканых вынікаў: Лютаслаўскі скардзіўся на адсутнасць зацікаўленых філасофіяй студэнтаў і больш часу прысвячаў паездкам з лекцыямі па ўсёй краіне, а таксама прапагандзе нацыянальнага выхавання праз арганізацыю «Кузняў», на якія ён бесперастанку збіраў ахвяраванні праз заклікі ў артыкулах і спецыяльна выдаваных брашурах.<ref>''MRÓZ Tomasz''. [https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/kwartalnik-historii-nauki-i-techniki/2007-tom-52-numer-3-4/kwartalnik_historii_nauki_i_techniki-r2007-t52-n3_4-s97-130.pdf Wincenty Lutosławski w Wilnie (1919–1931). Próby sprowadzenia M. Borowskiego, powołanie T. Czeżowskiego i doktorat B. Woyczyńskiego]. Kwartalnik Historii Nauki i Techniki R. 52, 2007/3–4, ss. 97–130.</ref> 27 лістапада 1929 года быў узнагароджаны Камандорскім крыжам [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]]. Пасля выхаду на пенсію, пасля кароткага знаходжання ў розных месцах і краінах, ён пасяліўся ў Кракаве, дзе з 1946 па 1948 год чытаў лекцыі ў Ягелонскім універсітэце. [[Файл:Wincenty_Lutosławski.jpg|міні|Партрэт Вінцэнта Лютаслаўскага, прыбл. 1885 год]] [[Файл:Grób_Wincentego_Lutosławskiego_i_Stanisława_Januszkiewicza.jpg|міні|Магіла Вінцэнта Лютаслаўскага і Станіслава Янушкевіча на Сальватарскіх могілках]] === Грамадска-палітычная дзейнасць === Яго грамадска-палітычная дзейнасць была вынікам яго філасофскіх поглядаў<ref>''Kusiak Paweł'', [https://wnhis.amw.gdynia.pl/images/Foldery/Pracownicy/pawel_kusiak_publikacje/pawel_kusiak_mesjanizm.pdf Mesjanizm Wincentego Lutosławskiego i jego społeczno-polityczne implikacje], „Przegląd Religioznawczy” 2014, 3, s. 64-75.</ref>. Філосаф імкнуўся ўнесці свой уклад у нацыянальныя пераўтварэнні. У 1899 годзе далучыўся да Нацыянальнай лігі. Аднак неўзабаве паміж ім і кіраўніцтвам НЛ пачаліся рознагалоссі. Нягледзячы на блізкасць поглядаў па многіх палітычных пытаннях, рамантычны месіянізм Лютаслаўскага не мог пераканаць кіраўнікоў Лігі, далёкіх ад рамантычных парываў у практычнай дзейнасці. Ужо ў 1905 г. Раман Дмоўскі з вялікім раздражненнем пісаў пра Лютаслаўскага, дакараючы яго адсутнасцю розумавай раўнавагі. З нацыянал-дэмакратамі Лютаслаўскі парваў і змясціў у сваім дзённіку шмат вельмі едкіх заўваг як пра людзей, так і пра саму арганізацыю. Вінцэнт Лютаслаўскі, грунтуючыся на сваёй філасофіі, распрацаваў містычна-адукацыйную ўтопію. У гэтых рамках ён, сярод іншага, пастуляваў стварэнне ў сталіцы інстытутаў, якія б спрыялі развіццю нацыянальнай інтэлектуальнай культуры. Адной з мэтаў, якія ён перад імі ставіў, было развіццё нацыянальнай і ўсеагульнай гісторыі з нацыянальнай перспектывы. Эканомікай, на думку Лютаслаўскага, павінны кіраваць кваліфікаваныя, абраныя камітэты. ==== Eleusius ==== Вывучаючы філасофію [[Платон|Платона]] ў [[Англія|Англіі,]] ён звязаўся з Ордэнам добрых тампліераў і Арміяй выратавання, якія прапагандавалі ідэю ўстрымання, і стаў яе распаўсюджвальнікам. У пачатку 1902 года заснаваў [[Eleuteria (stowarzyszenie)|«Элеўтэрыю»]] — таварыства, якое займалася барацьбой з алкагалізмам. Праз некалькі месяцаў у Кракаве і Львове яно стала называцца «Элеўсіс», мэтай якога было нацыянальнае адраджэнне і развіццё новага тыпу паляка, у тым ліку праз паглыбленне рэлігійных практык і практыку чатырохразовага ўстрымання (ад алкаголю, азартных гульняў, тытуню і распусты). У 40-ю гадавіну пачатку [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863-64 гадоў]], 22 студзеня 1903 года, у Кракаве дванаццаць чалавек урачыста прынеслі Лютаслаўскаму прысягу на пажыццёвае чатырохразовае ўстрыманне. [[Аўстра-Венгрыя|Аўстрыйскія]] ўлады прыцягнулі Лютаслаўскага да адказнасці за публічнае прынясенне прысягі, што ўзрушыла грамадскую думку і спрыяла далейшаму прытоку новых членаў. Арганізацыя лічыцца адной з тых, што паўплывалі на ідэалагічнае аблічча польскага руху скаўтаў; некалькі яго заснавальнікаў паходзілі з Элеўсіна. Лютаслаўскі сабраў Элеўсінскія прынцыпы ў зборніку ''«Элеўсін»'', усе тэксты якога ён напісаў сам, але пад сарака рознымі псеўданімамі. Нягледзячы на яго запэўненні ў каталіцызме, тэксты ўтрымлівалі фармулёўкі, несумяшчальныя з вучэннем [[Рымска-Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царквы]], што выклікала непаразуменні, напрыклад, вызначэнне "''распусты"''. Вінцэнт Лютаслаўскі быў своеасаблівым лідарам Элеўсінскай абшчыны, але з часам страціў з ёй сувязь. Некаторых членаў турбаваў празмерна рэлігійны, каталіцкі характар арганізацыі. У 1907 годзе Лютаслаўскі заявіў, што арганізацыя з'яўляецца яго "''ўрадам душ"'' і што ён мае дыктатарскія паўнамоцтвы. Гэта сустрэла значны супраціў у Элеўсіне. У рэшце рэшт, у 1913 годзе арганізацыя разарвала з ім сувязь. Гэтаму спрыяў і яго шлюб з Вандай Пешынскай, які ён заключыў, нягледзячы на свой законны касцёльны шлюб з Зоф'яй Казановай. Пасля гэтага Лютаслаўскі заснаваў Таварыства кавалёў . Вінцэнт Лютаслаўскі заклікаў студэнтаў і слухачоў сваіх лекцый і чытанняў да ўстрымання. === Філасофія === Найвышэйшым дасягненнем Лютаслаўскага стала канчатковае ўстанаўленне храналагічнай паслядоўнасці дыялогаў Платона, што дала падставу для вызначэння шляху развіцця платонаўскай думкі, а праз гэта - яе належнага разумення. Даследаванні Лютаслаўскі праводзіў спецыяльным філалагічным метадам, які заключаўся ў дэталёвым аналізе адрозненняў пісьменніцкага стылю, агляд якога ён знайшоў у мала вядомай працы шатландскага філолага Льюіса Кэмпбела і якую ён распрацаваў, назваўшы яе стыламетрыяй. Вынікі даследаванняў выклаў у дзвюх кнігах: ''Аб першых трох тэтралогіях твораў Платона'' (Кракаў, 1896) і "''Паходжанне і развіццё логікі Платона''" (''The Origin and Growth of Plato's Logic with an Account of Plato's Style and the Chronology of His Writings'' (Лондан, 1897). Яны замацавалі становішча аўтара ў філасофскім свеце і зрабілі Лютаслаўскага на доўгія гады найбольш вядомым польскім філосафам і прадстаўніком польскай філасофіі, асабліва ў англасаксонскіх краінах. === Ёга === Вінцэнт Лютаслаўскі быў піянерам [[Ёга|ёгі]] ў Польшчы. У 1909 годзе ён апублікаваў кнігу пад назвай « ''Развіццё сілы волі праз псіхафізічныя практыкаванні паводле старажытных арыйскіх традыцый і ўласнага досведу для выкарыстання суайчыннікамі»'' , дзе апісаў, сярод іншага, як ён вылечыўся ад цяжкага неўрозу (ён пакутаваў ад перыядычнай дэпрэсіі) з дапамогай практыкаванняў ёгі і сістэматычных і інтэнсіўных практыкаванняў на сілу волі == Крыніцы == [[Катэгорыя:Ёга]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1863 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Дэрпцкага ўніверсітэта]] <references /> [[Катэгорыя:Памерлі ў Кракаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Філосафы]] mzyv6hd22a96otkpgc9159o3bf3m2px 5134708 5134687 2026-05-01T18:07:08Z M.L.Bot 261 афармленне 5134708 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вінцэнт Лютаслаўскі''' ({{lang-pl|Wincenty Lutosławski}}; {{ВДП}}) — польскі [[Філасофія|філосаф]], грамадскі і нацыянальны дзеяч. Прафесар [[Віленскі ўніверсітэт Стэфана Баторыя|Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя]].<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/tworca/wincenty-lutoslawski|title=Wincenty Lutosławski {{!}} Życie i twórczość {{!}} Artysta|website=Culture.pl|date=1863-06-06|access-date=2026-05-01}}</ref><ref name=":0">''Czeżowski Tadeusz.'' Lutosławski Wincenty, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 18, s. 153—156.</ref> == Біяграфія == [[Файл:Drozdowo1.jpg|міні|250x250пкс|Сядзіба Лютаслаўскіх у Дроздаве]] Дзяцінства правёў у родным Дроздаве на [[Падляшша|Падляшшы]]. У 1881 годзе пачаў вывучаць хімію ў [[Рыжскі тэхнічны ўніверсітэт|Рыжскім політэхнічным інстытуце]], затым пераехаў у [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкі ўніверсітэт]], дзе вывучаў хімію і філасофію. У 1883 годзе быў прыняты ў акадэмічную карпарацыю Konwent Polonia . У 1885 годзе атрымаў ступень кандыдата хіміі, а ў 1886 годзе — філасофіі. У 1887 годзе атрымаў ступень магістра філасофіі. У гэты час, пры чытанні «Піра» Платона, Лютаслаўскі перажыў вопыт, пра які сам піша амаль праз 50 гадоў: <blockquote>…раптам я адчуў унутраную перамену, падобную да той, пра якую згадваюць як Паскаль, так і Дэкарт […]. Я раптам адчуў сябе спрадвечным і вечным духам, які карэнна адрозніваецца ад цела, а таму несмяротным і нязнішчальным, і, як следства, нематэрыяльным. Гэтая свядомасць, раптам набытая ва ўзросце 22 гадоў, ніколі ні на адну хвіліну не была пахісненая… і я ведаю, што ніколі на працягу далейшых мільёнаў гадоў майго існавання не змагу страціць гэтай упэўненасці.<ref name=":0" /></blockquote> Вучыў раманскія мовы ў Парыжы, у Іспаніі жаніўся на мясцовай пісьменніцы Сафіі Казанова. У 1890-93 гадах выкладаў у [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскім універсітэце]]. Пасля чаго адбыўся новы выезд у краіны Захаду і Паўночнай Амерыкі, дзе Лютаслаўскі пазнаёміўся, сярод іншых, з [[Уільям Джэймс|Уільямам Джэймсам]], і наступны перыяд працы над філасофіяй [[Платон]]а ў [[Брытанскі музей|Брытанскім музеі]]. Гэтая праца, якая вялася пасля ў розных месцах пражывання, прывяла да вяршыннага дасягнення ў даследаваннях развіцця філасофіі Платона. У 1898—1905 гг. ён цярпеў ад моцных дэпрэсіўных станаў, якія з’яўляліся перыядычна; іх вылячэнне праз некалькі гадоў ён прыпісваў ужытым практыкаванням волі. Аднак гэта не перашкаджала творчай дзейнасці, накіраванай цяпер на распрацоўку сістэмы светапогляду, выведзенай з платонаўскага ідэалізму, персаналізму і польскай месіянісцкай думкі, запазычанай з твораў паэтаў-рамантыкаў і заснаванай на асабістых, вельмі моцных перакананнях. Цэнтральнай ідэяй спірытуалізму Лютаслаўскага была ідэя прагрэсіўнай рэінкарнацыі, якую ён знаходзіў, сярод іншага, у палінгенетычных канцэпцыях польскіх паэтаў-месіяністаў (асабліва ў Юліуша Славацкага). Гэтая ідэя была для Лютаслаўскага абгрунтаваннем тэзіса аб існаванні ў свеце шматузроўневай іерархіі душ як у індывідуальным, так і ў нацыянальным, зямным і касмічным маштабе, а таксама аб прысваенні асабліва высокага месца ў гэтай іерархіі польскаму народу. У 1898 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ва [[Хельсінкскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Хельсінкі]]. У 1899 годзе пасяліўся з сям’ёй у [[Кракаў|Кракаве]], дзе чытаў лекцыі ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]. Аднак ужо ў наступным годзе яны былі перапынены з-за канфлікту з універсітэцкімі ўладамі наконт зместу лекцый і ў сувязі з эксцэнтрычнымі паводзінамі Лютаслаўскага. Тады пераехаў у Швейцарыю і дабіўся права выкладання ва ўніверсітэтах у [[Лазана|Лазане]] і [[Жэнева|Жэневе]]. Аднак ён не парваў з Кракавам, з якім моцна звязаны праз палітычную і ідэалагічную дзейнасць. Усе гэтыя пачынанні мелі служыць прапаведванню месіянізму як нацыянальнай філасофіі. Лютаслаўскі прапагандаваў сваю філасофію ў лекцыях, брашурах і артыкулах, якімі ахопліваў не толькі ўсю Польшчу (сярод іншага дзейнічаў у гэтым духу сярод польскіх шахцёраў у Сілезіі і сярод эмігрантаў у Вестфаліі), але і дасягаў многіх краін у розных частках свету (наладзіў таксама сувязі з прадстаўнікамі роднасных накірункаў думкі ў Індыі, дзе друкаваў свае артыкулы ў некалькіх часопісах). У 1904—1906 гг. ён выкладаў польскую літаратуру ва Універсітэцкім каледжы ў Лондане. У 1906 г. атрымаў запрашэнне на цыкл лекцый аб Польшчы ў ЗША, пасля чаго правёў там 1907/8 г., прачытаўшы паўтары сотні лекцый у дваццаці з лішнім гарадах ад Бостана да Каліфорніі. З 1908 г. пасяліўся ў Варшаве і распачаў там лектарскую дзейнасць, аднак калі яна страціла папулярнасць, у 1910 г. пакінуў Варшаву. Плёнам гэтага перыяду сталі некалькі брашур і кніг: ''Развіццё магутнасці волі праз псіхафізічныя практыкаванні'' (В. 1910) і ''Адроджанае чалавецтва, бачанні будучыні'' (В. 1910). Лютаслаўскі ненадоўга вярнуўся ў Польшчу і, разышоўшыся з жонкай, стварыў новую сям’ю з дачкой крэсавага лекара Вандай Пяшынскай, грамадскай дзеячкай, членкай «Элеўсіса», з якой пазнаёміўся ў 1906 г. і якая, як ён піша, «з таго часу дапамагала мне ва ўсіх маіх працах, выяўляючы незвычайнае разуменне маіх імкненняў і ідэалаў». Сям’я пасялілася ў замку Барбі, непадалёк ад Жэневы, адкуль Лютаслаўскі мог ездзіць на лекцыі ва ўніверсітэт. У новай рэзідэнцыі была арганізавана «Кузня», у якой жыло некалькі выхаванцаў, якія адначасова дапамагалі ў хатніх справах. У час Першай сусветнай вайны разгарнуў шырокую публіцыстычную дзейнасць, пішучы шматлікія артыкулы па польскай справе ў французскія, англійскія, амерыканскія і польскія выданні, а пасля перамір’я ў 1919 г. быў запрошаны да ўдзелу ў Польскім бюро кангрэсавых прац у Версалі. Пасля заканчэння Першай сусветнай вайны ён стаў прафесарам [[Вільня|Віленскага]] [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэта імя Стэфана Баторыя]], дзе чытаў лекцыі з 1919 па 1929 год. Аднак прафесарская дзейнасць не дала чаканых вынікаў: Лютаслаўскі скардзіўся на адсутнасць зацікаўленых філасофіяй студэнтаў і больш часу прысвячаў паездкам з лекцыямі па ўсёй краіне, а таксама прапагандзе нацыянальнага выхавання праз арганізацыю «Кузняў», на якія ён бесперастанку збіраў ахвяраванні праз заклікі ў артыкулах і спецыяльна выдаваных брашурах.<ref>''MRÓZ Tomasz''. [https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/kwartalnik-historii-nauki-i-techniki/2007-tom-52-numer-3-4/kwartalnik_historii_nauki_i_techniki-r2007-t52-n3_4-s97-130.pdf Wincenty Lutosławski w Wilnie (1919—1931). Próby sprowadzenia M. Borowskiego, powołanie T. Czeżowskiego i doktorat B. Woyczyńskiego]. Kwartalnik Historii Nauki i Techniki R. 52, 2007/3-4, ss. 97-130.</ref> 27 лістапада 1929 года быў узнагароджаны Камандорскім крыжам [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]]. Пасля выхаду на пенсію, пасля кароткага знаходжання ў розных месцах і краінах, ён пасяліўся ў Кракаве, дзе з 1946 па 1948 год чытаў лекцыі ў Ягелонскім універсітэце. [[Файл:Wincenty_Lutosławski.jpg|міні|Партрэт Вінцэнта Лютаслаўскага, прыбл. 1885 год]] [[Файл:Grób_Wincentego_Lutosławskiego_i_Stanisława_Januszkiewicza.jpg|міні|Магіла Вінцэнта Лютаслаўскага і Станіслава Янушкевіча на Сальватарскіх могілках]] === Грамадска-палітычная дзейнасць === Яго грамадска-палітычная дзейнасць была вынікам яго філасофскіх поглядаў<ref>''Kusiak Paweł'', [https://wnhis.amw.gdynia.pl/images/Foldery/Pracownicy/pawel_kusiak_publikacje/pawel_kusiak_mesjanizm.pdf Mesjanizm Wincentego Lutosławskiego i jego społeczno-polityczne implikacje], «Przegląd Religioznawczy» 2014, 3, s. 64-75.</ref>. Філосаф імкнуўся ўнесці свой уклад у нацыянальныя пераўтварэнні. У 1899 годзе далучыўся да Нацыянальнай лігі. Аднак неўзабаве паміж ім і кіраўніцтвам НЛ пачаліся рознагалоссі. Нягледзячы на блізкасць поглядаў па многіх палітычных пытаннях, рамантычны месіянізм Лютаслаўскага не мог пераканаць кіраўнікоў Лігі, далёкіх ад рамантычных парываў у практычнай дзейнасці. Ужо ў 1905 г. Раман Дмоўскі з вялікім раздражненнем пісаў пра Лютаслаўскага, дакараючы яго адсутнасцю розумавай раўнавагі. З нацыянал-дэмакратамі Лютаслаўскі парваў і змясціў у сваім дзённіку шмат вельмі едкіх заўваг як пра людзей, так і пра саму арганізацыю. Вінцэнт Лютаслаўскі, грунтуючыся на сваёй філасофіі, распрацаваў містычна-адукацыйную ўтопію. У гэтых рамках ён, сярод іншага, пастуляваў стварэнне ў сталіцы інстытутаў, якія б спрыялі развіццю нацыянальнай інтэлектуальнай культуры. Адной з мэтаў, якія ён перад імі ставіў, было развіццё нацыянальнай і ўсеагульнай гісторыі з нацыянальнай перспектывы. Эканомікай, на думку Лютаслаўскага, павінны кіраваць кваліфікаваныя, абраныя камітэты. ==== Eleusius ==== Вывучаючы філасофію [[Платон]]а ў [[Англія|Англіі,]] ён звязаўся з Ордэнам добрых тампліераў і Арміяй выратавання, якія прапагандавалі ідэю ўстрымання, і стаў яе распаўсюджвальнікам. У пачатку 1902 года заснаваў «[[Eleuteria (stowarzyszenie)|Элеўтэрыю]]» — таварыства, якое займалася барацьбой з алкагалізмам. Праз некалькі месяцаў у Кракаве і Львове яно стала называцца «Элеўсіс», мэтай якога было нацыянальнае адраджэнне і развіццё новага тыпу паляка, у тым ліку праз паглыбленне рэлігійных практык і практыку чатырохразовага ўстрымання (ад алкаголю, азартных гульняў, тытуню і распусты). У 40-ю гадавіну пачатку [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863-64 гадоў]], 22 студзеня 1903 года, у Кракаве дванаццаць чалавек урачыста прынеслі Лютаслаўскаму прысягу на пажыццёвае чатырохразовае ўстрыманне. [[Аўстра-Венгрыя|Аўстрыйскія]] ўлады прыцягнулі Лютаслаўскага да адказнасці за публічнае прынясенне прысягі, што ўзрушыла грамадскую думку і спрыяла далейшаму прытоку новых членаў. Арганізацыя лічыцца адной з тых, што паўплывалі на ідэалагічнае аблічча польскага руху скаўтаў; некалькі яго заснавальнікаў паходзілі з Элеўсіна. Лютаслаўскі сабраў Элеўсінскія прынцыпы ў зборніку ''«Элеўсін»'', усе тэксты якога ён напісаў сам, але пад сарака рознымі псеўданімамі. Нягледзячы на яго запэўненні ў каталіцызме, тэксты ўтрымлівалі фармулёўкі, несумяшчальныя з вучэннем [[Рымска-Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царквы]], што выклікала непаразуменні, напрыклад, вызначэнне «''распусты»''. Вінцэнт Лютаслаўскі быў своеасаблівым лідарам Элеўсінскай абшчыны, але з часам страціў з ёй сувязь. Некаторых членаў турбаваў празмерна рэлігійны, каталіцкі характар арганізацыі. У 1907 годзе Лютаслаўскі заявіў, што арганізацыя з’яўляецца яго «''ўрадам душ»'' і што ён мае дыктатарскія паўнамоцтвы. Гэта сустрэла значны супраціў у Элеўсіне. У рэшце рэшт, у 1913 годзе арганізацыя разарвала з ім сувязь. Гэтаму спрыяў і яго шлюб з Вандай Пешынскай, які ён заключыў, нягледзячы на свой законны касцёльны шлюб з Зоф’яй Казановай. Пасля гэтага Лютаслаўскі заснаваў Таварыства кавалёў . Вінцэнт Лютаслаўскі заклікаў студэнтаў і слухачоў сваіх лекцый і чытанняў да ўстрымання. === Філасофія === Найвышэйшым дасягненнем Лютаслаўскага стала канчатковае ўстанаўленне храналагічнай паслядоўнасці дыялогаў Платона, што дала падставу для вызначэння шляху развіцця платонаўскай думкі, а праз гэта — яе належнага разумення. Даследаванні Лютаслаўскі праводзіў спецыяльным філалагічным метадам, які заключаўся ў дэталёвым аналізе адрозненняў пісьменніцкага стылю, агляд якога ён знайшоў у мала вядомай працы шатландскага філолага Льюіса Кэмпбела і якую ён распрацаваў, назваўшы яе стыламетрыяй. Вынікі даследаванняў выклаў у дзвюх кнігах: ''Аб першых трох тэтралогіях твораў Платона'' (Кракаў, 1896) і «''Паходжанне і развіццё логікі Платона''» (''The Origin and Growth of Plato’s Logic with an Account of Plato’s Style and the Chronology of His Writings'' (Лондан, 1897). Яны замацавалі становішча аўтара ў філасофскім свеце і зрабілі Лютаслаўскага на доўгія гады найбольш вядомым польскім філосафам і прадстаўніком польскай філасофіі, асабліва ў англасаксонскіх краінах. === Ёга === Вінцэнт Лютаслаўскі быў піянерам [[Ёга|ёгі]] ў Польшчы. У 1909 годзе ён апублікаваў кнігу пад назвай « ''Развіццё сілы волі праз псіхафізічныя практыкаванні паводле старажытных арыйскіх традыцый і ўласнага досведу для выкарыстання суайчыннікамі»'' , дзе апісаў, сярод іншага, як ён вылечыўся ад цяжкага неўрозу (ён пакутаваў ад перыядычнай дэпрэсіі) з дапамогай практыкаванняў ёгі і сістэматычных і інтэнсіўных практыкаванняў на сілу волі == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лютаслаўскі Вінцэнт}} [[Катэгорыя:Ёга]] [[Катэгорыя:Філосафы]] ana3xb0faqgx9s411dd7i8q7hijddl1 Вераніка Карвялене 0 807181 5134582 2026-05-01T12:59:18Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «{{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''' або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, вё...» 5134582 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''' або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, вёска адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле Ігара Барынава — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас 1-й сусветнай вайны, у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла літоўскую жаночую гімназію ў Варонежы (гімназія імя М. Ічаса){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Па прапанове Вацловаса Біржышкі абрала тэму дысертацыі, звязаную з гісторыяй русіфікацыі адукацыі{{r|barynau}}. У 1929 годзе абараніла дысертацыю на тэму «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» («Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen»){{r|vle}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, а апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж Пятрас Карвяліс кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1950 года пераехала ў Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года ў Страсбургу{{r|vle}}{{r|barynau}}. == Сям’я == Муж — Пятрас Карвяліс (Petras Karvelis), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы{{r|vle}}{{r|barynau}}. Дачка — Угне Карвяліс (Ugnė Karvelis), супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{r|vle}}{{r|barynau}}. == Грамадская дзейнасць == Вераніка Карвялене была актыўнай удзельніцай шэрагу арганізацый: * Арганізацыя «Ateitininkai» (Атэйцінінкі){{r|vle}}. * Літоўскае таварыства каталіцкіх жанчын (Lietuvos katalikių moterų draugija){{r|vle}} * Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. * Ініцыятывай Карвялене ў Вільні заснавана жаночая сацыяльная школа{{r|vle}}{{r|barynau}}. * У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, запрошана ўзначаліць жаночую камісію LAF — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. * Дзейнічала ў Сусветным саюзе літоўскіх каталіцкіх арганізацый{{r|vle}}. * У 1949 годзе стала адной са стваральніц і актыўных удзельніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}. == Творчасць == Галоўныя навуковая праца — даследаванне гісторыі русіфікацыі адукацыі ў "[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]]" (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850-1860-х гадоў{{r|barynau}}. У дысертацыі Карвялене разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863 года]], а таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Гэтая праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёна, зробленым у Германіі{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} jnfr3v0lju2vlta7v55acj6gakkbwil 5134585 5134582 2026-05-01T13:05:38Z M.L.Bot 261 5134585 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''' або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзяячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас 1-й сусветнай вайны, у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла літоўскую жаночую гімназію ў Варонежы (гімназія імя М. Ічаса){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Па прапанове Вацловаса Біржышкі абрала тэму дысертацыі, звязаную з гісторыяй русіфікацыі адукацыі{{r|barynau}}. У 1929 годзе абараніла дысертацыю на тэму «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» («Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen»){{r|vle}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, а апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж Пятрас Карвяліс кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1950 года пераехала ў Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года ў Страсбургу{{r|vle}}{{r|barynau}}. == Сям’я == Муж — Пятрас Карвяліс (Petras Karvelis), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы{{r|vle}}{{r|barynau}}. Дачка — Угне Карвяліс (Ugnė Karvelis), супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{r|vle}}{{r|barynau}}. == Грамадская дзейнасць == Вераніка Карвялене была актыўнай удзельніцай шэрагу арганізацый: * Арганізацыя «Ateitininkai» (Атэйцінінкі){{r|vle}}. * Літоўскае таварыства каталіцкіх жанчын (Lietuvos katalikių moterų draugija){{r|vle}} * Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. * Ініцыятывай Карвялене ў Вільні заснавана жаночая сацыяльная школа{{r|vle}}{{r|barynau}}. * У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, запрошана ўзначаліць жаночую камісію LAF — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. * Дзейнічала ў Сусветным саюзе літоўскіх каталіцкіх арганізацый{{r|vle}}. * У 1949 годзе стала адной са стваральніц і актыўных удзельніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}. == Творчасць == Галоўныя навуковая праца — даследаванне гісторыі русіфікацыі адукацыі ў "[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]]" (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850-1860-х гадоў{{r|barynau}}. У дысертацыі Карвялене разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863 года]], а таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Гэтая праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёна, зробленым у Германіі{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} 4c6tz12u0cgipp98t7i0n8dtxxthfrr 5134595 5134585 2026-05-01T13:13:00Z M.L.Bot 261 5134595 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''' або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзяячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас 1-й сусветнай вайны, у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла эвакуіраваную з Вільні літоўскую жаночую прыватную гімназію Марціна Ічаса ў Варонежы{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Па прапанове Вацловаса Біржышкі абрала тэму дысертацыі, звязаную з гісторыяй русіфікацыі адукацыі{{r|barynau}}. У 1929 годзе абараніла дысертацыю на тэму «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» («Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen»){{r|vle}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, а апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж Пятрас Карвяліс кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1950 года пераехала ў Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года ў Страсбургу{{r|vle}}{{r|barynau}}. == Сям’я == Муж — Пятрас Карвяліс (Petras Karvelis), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы{{r|vle}}{{r|barynau}}. Дачка — Угне Карвяліс (Ugnė Karvelis), супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{r|vle}}{{r|barynau}}. == Грамадская дзейнасць == Вераніка Карвялене была актыўнай удзельніцай шэрагу арганізацый: * Арганізацыя «Ateitininkai» (Атэйцінінкі){{r|vle}}. * Літоўскае таварыства каталіцкіх жанчын (Lietuvos katalikių moterų draugija){{r|vle}} * Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. * Ініцыятывай Карвялене ў Вільні заснавана жаночая сацыяльная школа{{r|vle}}{{r|barynau}}. * У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, запрошана ўзначаліць жаночую камісію LAF — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. * Дзейнічала ў Сусветным саюзе літоўскіх каталіцкіх арганізацый{{r|vle}}. * У 1949 годзе стала адной са стваральніц і актыўных удзельніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}. == Творчасць == Галоўныя навуковая праца — даследаванне гісторыі русіфікацыі адукацыі ў "[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]]" (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850-1860-х гадоў{{r|barynau}}. У дысертацыі Карвялене разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863 года]], а таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Гэтая праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёна, зробленым у Германіі{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} jlpn4e6t646mrcb5h8jsylpt06kgslm 5134597 5134595 2026-05-01T13:18:51Z M.L.Bot 261 5134597 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''' або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзяячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Па прапанове [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]] абрала тэму дысертацыі, звязаную з гісторыяй русіфікацыі адукацыі{{r|barynau}}. У 1929 годзе абараніла дысертацыю на тэму «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» («Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen»){{r|vle}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, а апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж Пятрас Карвяліс кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1950 года пераехала ў Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года ў Страсбургу{{r|vle}}{{r|barynau}}. == Сям’я == Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы{{r|vle}}{{r|barynau}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis), супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{r|vle}}{{r|barynau}}. == Грамадская дзейнасць == Вераніка Карвялене была актыўнай удзельніцай шэрагу арганізацый: * Арганізацыя «Ateitininkai» (Атэйцінінкі){{r|vle}}. * Літоўскае таварыства каталіцкіх жанчын (Lietuvos katalikių moterų draugija){{r|vle}} * Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. * Ініцыятывай Карвялене ў Вільні заснавана жаночая сацыяльная школа{{r|vle}}{{r|barynau}}. * У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, запрошана ўзначаліць жаночую камісію LAF — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. * Дзейнічала ў Сусветным саюзе літоўскіх каталіцкіх арганізацый{{r|vle}}. * У 1949 годзе стала адной са стваральніц і актыўных удзельніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}. == Творчасць == Галоўныя навуковая праца — даследаванне гісторыі русіфікацыі адукацыі ў "[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]]" (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850-1860-х гадоў{{r|barynau}}. У дысертацыі Карвялене разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863 года]], а таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Гэтая праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёна, зробленым у Германіі{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} t5mxb3atlbkialkqcrco3pkyyfxpap9 5134643 5134597 2026-05-01T14:19:24Z M.L.Bot 261 /* Грамадская дзейнасць */ 5134643 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''' або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзяячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Па прапанове [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]] абрала тэму дысертацыі, звязаную з гісторыяй русіфікацыі адукацыі{{r|barynau}}. У 1929 годзе абараніла дысертацыю на тэму «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» («Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen»){{r|vle}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, а апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж Пятрас Карвяліс кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1950 года пераехала ў Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года ў Страсбургу{{r|vle}}{{r|barynau}}. == Сям’я == Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы{{r|vle}}{{r|barynau}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis), супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{r|vle}}{{r|barynau}}. == Грамадская дзейнасць == Вераніка Карвялене была актыўнай удзельніцай шэрагу арганізацый: * Літоўская маладзёжная каталіцкая арганізацыя Ateitis -- «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}. * Літоўскае таварыства каталіцкіх жанчын (Lietuvos katalikių moterų draugija){{r|vle}} * Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. * Ініцыятывай Карвялене ў Вільні заснавана жаночая сацыяльная школа{{r|vle}}{{r|barynau}}. * У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, запрошана ўзначаліць жаночую камісію LAF — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. * Дзейнічала ў Сусветным саюзе літоўскіх каталіцкіх арганізацый{{r|vle}}. * У 1949 годзе стала адной са стваральніц і актыўных удзельніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}. == Творчасць == Галоўныя навуковая праца — даследаванне гісторыі русіфікацыі адукацыі ў "[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]]" (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850-1860-х гадоў{{r|barynau}}. У дысертацыі Карвялене разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863 года]], а таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Гэтая праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёна, зробленым у Германіі{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} k2qriwu0bcdq3u1u69nad504wchnk19 5134645 5134643 2026-05-01T14:21:09Z M.L.Bot 261 /* Творчасць */ 5134645 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''' або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзяячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Па прапанове [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]] абрала тэму дысертацыі, звязаную з гісторыяй русіфікацыі адукацыі{{r|barynau}}. У 1929 годзе абараніла дысертацыю на тэму «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» («Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen»){{r|vle}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, а апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж Пятрас Карвяліс кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1950 года пераехала ў Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года ў Страсбургу{{r|vle}}{{r|barynau}}. == Сям’я == Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы{{r|vle}}{{r|barynau}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis), супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{r|vle}}{{r|barynau}}. == Грамадская дзейнасць == Вераніка Карвялене была актыўнай удзельніцай шэрагу арганізацый: * Літоўская маладзёжная каталіцкая арганізацыя Ateitis -- «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}. * Літоўскае таварыства каталіцкіх жанчын (Lietuvos katalikių moterų draugija){{r|vle}} * Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. * Ініцыятывай Карвялене ў Вільні заснавана жаночая сацыяльная школа{{r|vle}}{{r|barynau}}. * У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, запрошана ўзначаліць жаночую камісію LAF — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. * Дзейнічала ў Сусветным саюзе літоўскіх каталіцкіх арганізацый{{r|vle}}. * У 1949 годзе стала адной са стваральніц і актыўных удзельніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}. == Творчасць == Галоўныя навуковая праца — даследаванне гісторыі [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] адукацыі ў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]] (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850-1860-х гадоў{{r|barynau}}. У дысертацыі Карвялене разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863-1864 гадоў]], таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Гэтая праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёну, зробленым у Германіі{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} 15fdfpcqvw0639kf8g2j7kq2e0cx5zk 5134742 5134645 2026-05-01T19:19:39Z M.L.Bot 261 /* Грамадская дзейнасць */ 5134742 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''' або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Па прапанове [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]] абрала тэму дысертацыі, звязаную з гісторыяй русіфікацыі адукацыі{{r|barynau}}. У 1929 годзе абараніла дысертацыю на тэму «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» («Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen»){{r|vle}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, а апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж Пятрас Карвяліс кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1950 года пераехала ў Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года ў Страсбургу{{r|vle}}{{r|barynau}}. == Сям’я == Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы{{r|vle}}{{r|barynau}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis), супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{r|vle}}{{r|barynau}}. == Грамадская дзейнасць == Карвялене была актыўнай удзельніцай Літоўскай маладзёжнай каталіцкай арганізацыі Ateitis — «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}, Літоўскага таварыства каталіцкіх жанчын (Lietuvos katalikių moterų draugija){{r|vle}}, Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. Ініцыятывай Карвялене ў Вільні заснавана жаночая сацыяльная школа{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, запрошана ўзначаліць жаночую камісію LAF — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. Дзейнічала ў Сусветным саюзе літоўскіх каталіцкіх арганізацый{{r|vle}}. У 1949 годзе стала адной са стваральніц і актыўных удзельніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}. == Навуковая дзейнасць == Галоўныя навуковая праца — даследаванне гісторыі [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] адукацыі ў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]] (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850-1860-х гадоў{{r|barynau}}. У дысертацыі Карвялене разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863—1864 гадоў]], таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Гэтая праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёну, зробленым у Германіі{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} k34l0rtdy7lopkmj5220js9432vayx9 5134835 5134742 2026-05-02T06:30:15Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5134835 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''' або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Па прапанове [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]] абрала тэму дысертацыі, звязаную з гісторыяй русіфікацыі адукацыі{{r|barynau}}. У 1929 годзе абараніла дысертацыю на тэму «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» («Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen»){{r|vle}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, а апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж Пятрас Карвяліс кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1950 года пераехала ў Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года ў Страсбургу{{r|vle}}{{r|barynau}}. == Сям’я == Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы{{r|vle}}{{r|barynau}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis), супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{r|vle}}{{r|barynau}}. == Грамадская дзейнасць == Карвялене была актыўнай удзельніцай Літоўскай маладзёжнай каталіцкай арганізацыі Ateitis — «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}, Літоўскага таварыства каталіцкіх жанчын (Lietuvos katalikių moterų draugija){{r|vle}}, Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. Ініцыятывай Карвялене ў Вільні заснавана жаночая сацыяльная школа{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, запрошана ўзначаліць жаночую камісію LAF — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. Дзейнічала ў Сусветным саюзе літоўскіх каталіцкіх арганізацый{{r|vle}}. У 1949 годзе стала адной са стваральніц і актыўных удзельніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}. == Навуковая дзейнасць == Галоўныя навуковая праца — даследаванне гісторыі [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] адукацыі ў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]] (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850-1860-х гадоў{{r|barynau}}. У дысертацыі Карвялене разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863—1864 гадоў]], таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Гэтая праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёну, зробленым у Германіі{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} 139i6gqh6g11eucom9np777zhnifia7 Вера Бакшытэ 0 807182 5134586 2026-05-01T13:06:25Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Вераніка Карвялене]] 5134586 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вераніка Карвялене]] gs98abc43yzsk0wvejv04ldwlc5iifx Вера Карвялене 0 807183 5134588 2026-05-01T13:06:53Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Вераніка Карвялене]] 5134588 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вераніка Карвялене]] gs98abc43yzsk0wvejv04ldwlc5iifx Марыінская гімназія (Магілёў) 0 807184 5134599 2026-05-01T13:22:05Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Магілёўская жаночая гімназія]] 5134599 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Магілёўская жаночая гімназія]] duu58flmhskqzwxu43430k6666j4xnd Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі 0 807185 5134601 2026-05-01T13:38:51Z Jaŭhien 59102 Новая старонка: «'''«Белару{{subst:націск}}скі філія{{subst:націск}}л Працо{{subst:націск}}ўнай сяля{{subst:націск}}нскай партыі» («БФПСП»)''' — назва «контррэвалюцыйнай шпіёнска-дыверсійнай арганізацыі», прыдуманай у маі 1931 года супрацоўнікамі Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры...» 5134601 wikitext text/x-wiki '''«Белару́скі філія́л Працо́ўнай сяля́нскай партыі» («БФПСП»)''' — назва «контррэвалюцыйнай шпіёнска-дыверсійнай арганізацыі», прыдуманай у маі 1931 года супрацоўнікамі [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|АДПУ БССР]] для ўзбуджэння крымінальнай справы і правядзення палітычнага працэсу над нацыянальнай інтэлігенцыяй па пытанні развіцця [[Сельская гаспадарка Беларусі|сельскай гаспадаркі Беларусі]]{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}. == Структура == Узнікненне «БФПСП» было прымеркавана да 1924—1925 гадоў (час складання першага варыянта перспектыўнага плана па сельскай гаспадарцы), яе арганізацыйнае афармленне — да 1927—1928 гадоў (перыяд складання першага пяцігадовага плана). Кіраўнікамі «арганізацыі» лічыліся{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}: * [[Радзівон Анатолевіч Бонч-Асмалоўскі|Р. А. Бонч-Асмалоўскі]] — старшыня сельскагаспадарчай секцыі Дзяржплана БССР; * [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Г. І. Гарэцкі]] — дырэктар [[НДІ сельскай і лясной гаспадаркі|НДІ сельскай і лясной гаспадаркі імя Леніна]]; * П. А. Хоцкі — вучоны сакратар Зямплана [[Народны камісарыят земляробства БССР|Наркамата земляробства БССР]]. Кіраўнікамі па галінах сельскай і лясной гаспадаркі лічыліся{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}: * А. М. Міхайлаў ([[аграномія]]); * У. М. Ліот (землеўпарадкаванне); * К. А. Рашэтнікаў і акадэмік [[Аляксандр Давыдавіч Дубах|А. Д. Дубах]] ([[меліярацыя]]); * А. І. Папялышка ([[статыстыка]]). «БФПСП» мела перыферыйныя ячэйкі, у якія ўваходзілі работнікі акруговых цэнтраў, раённых кіруючых структур. Ячэйкі «арганізацыі» былі выяўлены ў [[Аршанская акруга|Аршанскай]], [[Бабруйская акруга|Бабруйскай]], [[Віцебская акруга|Віцебскай]], [[Гомельская акруга|Гомельскай]], [[Магілёўская акруга|Магілёўскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Полацкая акруга|Полацкай]] акругах, [[Глускі раён|Глускім]], [[Парыцкі раён|Парыцкім]], [[Юравіцкі раён|Юравіцкім]] раёнах, а таксама ў [[Народны камісарыят земляробства БССР|Наркамземе БССР]], сельскагаспадарчай секцыі Дзяржплана БССР, [[Цэнтральнае статыстычнае ўпраўленне БССР|ЦСУ]], [[Белсельсаюз]]е, [[Белкалгасцэнтр]]ы, Белсельтрэсце, Белсельбанку, НДІ сельскай і лясной гаспадаркі імя Леніна, Белкалгасбудзе{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}. Лічылася, што «БФПСП» была звязана з іншымі «контррэвалюцыйнымі арганізацыямі» — «[[Беларускі філіял Прампартыі|Беларускім філіялам Прампартыі]]», «[[Беларускі філіял меншавікоў|Беларускім філіялам меншавікоў]]», «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзам вызвалення Беларусі]]». Сацыяльнай базай «БФПСП» лічыліся «арганізаваныя ў вытворчыя аб’яднанні [[Кулак (селянін)|кулацкія]] элементы, узброеныя паляўнічыя таварыствы і сяляне-доследнікі, уладальнікі так званых „культурных гаспадарак“, а таксама кулацкая частка добраахвотных карэспандэнтаў ЦСУ»{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}. == Абвінавачанні == У члены «БФПСП» у першую чаргу былі залічаны прыхільнікі развіцця сельскай гаспадаркі за кошт фермерскіх гаспадарак, а не [[калгас]]аў і [[саўгас]]аў, таму незадаволенасць сялян палітыкай суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] падавалася як вынік дзейнасці «арганізацыі». Членам «БФПСП» інкрымінавалася таксама «правядзенне мерапрыемстваў, якія забяспечвалі ўмацаванне капіталістычных элементаў у вёсцы эканамічна і арганізацыю іх палітычна». Следчыя АДПУ «ўстанавілі», што члены «БФПСП» «у мэтах падрыхтоўкі [[плацдарм]]аў для [[інтэрвенцыя|інтэрвентаў]] асушалі балоты ў пагранічных раёнах, работы па меліярацыі праводзілі па-шкодніцку», «тармазілі развіццё [[лугаводства]] на асушаных землях, культурна-тэхнічныя мерапрыемствы праводзілі выключна на землях кулакоў, ігнаруючы калгасы і саўгасы, арганізоўвалі кулацкія меліярацыйныя ячэйкі як базы для ўзброенага паўстання супраць савецкай улады», «займаліся [[шпіянаж]]ам». Абвінавачанні будаваліся выключна на паказаннях сведак і прызнаннях арыштаваных{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}. == Прысуды і рэабілітацыя == Да крымінальнай адказнасці за прыналежнасць да «БФПСП» было прыцягнута 59 чалавек, 39 з якіх праходзілі па іншых «справах». Паводле пастановы Калегіі АДПУ БССР ад 30 мая і 6 чэрвеня 1931 года 6 чалавек прыгавораны да расстрэлу (чацвярым расстрэл заменены на 10 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|папраўча-працоўных лагераў]]), 13 чалавек — да 10 гадоў лагераў, 6 чалавек — да 3—5 гадоў лагераў, 34 чалавекі — да [[высылка|высылкі]] ў [[Сібір]], [[Казахстан]]{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}. Рэабілітаваны пастановай Ваеннага трыбунала [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] 22 красавіка 1958 года{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|аўтар=Процька Т.С.|артыкул=«Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі»|том=1|старонкі=456}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР]] [[Катэгорыя:Судовыя працэсы перыяду сталінскіх рэпрэсій]] tgebusl851rzblqoov8n7m3wqjb274y 5134723 5134601 2026-05-01T18:33:03Z Jaŭhien 59102 Гл. таксама 5134723 wikitext text/x-wiki '''«Белару́скі філія́л Працо́ўнай сяля́нскай партыі» («БФПСП»)''' — назва «контррэвалюцыйнай шпіёнска-дыверсійнай арганізацыі», прыдуманай у маі 1931 года супрацоўнікамі [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|АДПУ БССР]] для ўзбуджэння крымінальнай справы і правядзення палітычнага працэсу над нацыянальнай інтэлігенцыяй па пытанні развіцця [[Сельская гаспадарка Беларусі|сельскай гаспадаркі Беларусі]]{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}. == Структура == Узнікненне «БФПСП» было прымеркавана да 1924—1925 гадоў (час складання першага варыянта перспектыўнага плана па сельскай гаспадарцы), яе арганізацыйнае афармленне — да 1927—1928 гадоў (перыяд складання першага пяцігадовага плана). Кіраўнікамі «арганізацыі» лічыліся{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}: * [[Радзівон Анатолевіч Бонч-Асмалоўскі|Р. А. Бонч-Асмалоўскі]] — старшыня сельскагаспадарчай секцыі Дзяржплана БССР; * [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Г. І. Гарэцкі]] — дырэктар [[НДІ сельскай і лясной гаспадаркі|НДІ сельскай і лясной гаспадаркі імя Леніна]]; * П. А. Хоцкі — вучоны сакратар Зямплана [[Народны камісарыят земляробства БССР|Наркамата земляробства БССР]]. Кіраўнікамі па галінах сельскай і лясной гаспадаркі лічыліся{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}: * А. М. Міхайлаў ([[аграномія]]); * У. М. Ліот (землеўпарадкаванне); * К. А. Рашэтнікаў і акадэмік [[Аляксандр Давыдавіч Дубах|А. Д. Дубах]] ([[меліярацыя]]); * А. І. Папялышка ([[статыстыка]]). «БФПСП» мела перыферыйныя ячэйкі, у якія ўваходзілі работнікі акруговых цэнтраў, раённых кіруючых структур. Ячэйкі «арганізацыі» былі выяўлены ў [[Аршанская акруга|Аршанскай]], [[Бабруйская акруга|Бабруйскай]], [[Віцебская акруга|Віцебскай]], [[Гомельская акруга|Гомельскай]], [[Магілёўская акруга|Магілёўскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Полацкая акруга|Полацкай]] акругах, [[Глускі раён|Глускім]], [[Парыцкі раён|Парыцкім]], [[Юравіцкі раён|Юравіцкім]] раёнах, а таксама ў [[Народны камісарыят земляробства БССР|Наркамземе БССР]], сельскагаспадарчай секцыі Дзяржплана БССР, [[Цэнтральнае статыстычнае ўпраўленне БССР|ЦСУ]], [[Белсельсаюз]]е, [[Белкалгасцэнтр]]ы, Белсельтрэсце, Белсельбанку, НДІ сельскай і лясной гаспадаркі імя Леніна, Белкалгасбудзе{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}. Лічылася, што «БФПСП» была звязана з іншымі «контррэвалюцыйнымі арганізацыямі» — «[[Беларускі філіял Прампартыі|Беларускім філіялам Прампартыі]]», «[[Беларускі філіял меншавікоў|Беларускім філіялам меншавікоў]]», «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзам вызвалення Беларусі]]». Сацыяльнай базай «БФПСП» лічыліся «арганізаваныя ў вытворчыя аб’яднанні [[Кулак (селянін)|кулацкія]] элементы, узброеныя паляўнічыя таварыствы і сяляне-доследнікі, уладальнікі так званых „культурных гаспадарак“, а таксама кулацкая частка добраахвотных карэспандэнтаў ЦСУ»{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}. == Абвінавачанні == У члены «БФПСП» у першую чаргу былі залічаны прыхільнікі развіцця сельскай гаспадаркі за кошт фермерскіх гаспадарак, а не [[калгас]]аў і [[саўгас]]аў, таму незадаволенасць сялян палітыкай суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] падавалася як вынік дзейнасці «арганізацыі». Членам «БФПСП» інкрымінавалася таксама «правядзенне мерапрыемстваў, якія забяспечвалі ўмацаванне капіталістычных элементаў у вёсцы эканамічна і арганізацыю іх палітычна». Следчыя АДПУ «ўстанавілі», што члены «БФПСП» «у мэтах падрыхтоўкі [[плацдарм]]аў для [[інтэрвенцыя|інтэрвентаў]] асушалі балоты ў пагранічных раёнах, работы па меліярацыі праводзілі па-шкодніцку», «тармазілі развіццё [[лугаводства]] на асушаных землях, культурна-тэхнічныя мерапрыемствы праводзілі выключна на землях кулакоў, ігнаруючы калгасы і саўгасы, арганізоўвалі кулацкія меліярацыйныя ячэйкі як базы для ўзброенага паўстання супраць савецкай улады», «займаліся [[шпіянаж]]ам». Абвінавачанні будаваліся выключна на паказаннях сведак і прызнаннях арыштаваных{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}. == Прысуды і рэабілітацыя == Да крымінальнай адказнасці за прыналежнасць да «БФПСП» было прыцягнута 59 чалавек, 39 з якіх праходзілі па іншых «справах». Паводле пастановы Калегіі АДПУ БССР ад 30 мая і 6 чэрвеня 1931 года 6 чалавек прыгавораны да расстрэлу (чацвярым расстрэл заменены на 10 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|папраўча-працоўных лагераў]]), 13 чалавек — да 10 гадоў лагераў, 6 чалавек — да 3—5 гадоў лагераў, 34 чалавекі — да [[высылка|высылкі]] ў [[Сібір]], [[Казахстан]]{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}. Рэабілітаваны пастановай Ваеннага трыбунала [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] 22 красавіка 1958 года{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}. == Гл. таксама == * [[Беларускі філіял меншавікоў]] * [[Беларускі філіял Прампартыі]] * [[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюз вызвалення Беларусі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|аўтар=Процька Т.С.|артыкул=«Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі»|том=1|старонкі=456}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР]] [[Катэгорыя:Судовыя працэсы перыяду сталінскіх рэпрэсій]] eiewzr463akitrbbr061uy2lkn88r4d Бакалажэва 0 807186 5134606 2026-05-01T13:43:56Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перайменаваў старонку [[Бакалажэва]] у [[Бакаларава]] па-над перасылкай: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134603#Вынік 3]] 5134606 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бакаларава]] 1vq5dldv3h29kfjta0337t2e8yblysu БФПСП 0 807187 5134609 2026-05-01T13:48:07Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі]] 5134609 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі]] nr58dj3vty4au634ypwhycnf4a8j5je Ласосьна Велька 0 807188 5134621 2026-05-01T13:52:47Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Ласосьна Велька]] у [[Ласосна Вялікая]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134617#Вынік 7]] 5134621 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ласосна Вялікая]] r24q1yv26uqksa9o8dvkq3b6raptptk Длугасельцы 0 807189 5134625 2026-05-01T13:53:21Z MocnyDuham 99818 MocnyDuham перанёс старонку [[Длугасельцы]] у [[Даўгасельцы]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:PermanentLink/5134617#Вынік 8]] 5134625 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Даўгасельцы]] bn1l2inkd0sd2bh1ws0volk10dw9347 ФНЛА 0 807190 5134640 2026-05-01T14:15:37Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Партыя}} '''Нацыянальны фронт вызвалення Анголы''' ('''ФНЛА'''; {{lang-tr|Frente Nacional de Libertação de Angola, FNLA}}) — палітычная партыя [[Ангола|Анголы]], якая прадстаўляе інтарэсы ангольскіх [[баконга]]. Заснавана як партызанскі антыкаланіяльны рух 27 сакавіка 1962 г. у Леапольд...» 5134640 wikitext text/x-wiki {{Партыя}} '''Нацыянальны фронт вызвалення Анголы''' ('''ФНЛА'''; {{lang-tr|Frente Nacional de Libertação de Angola, FNLA}}) — палітычная партыя [[Ангола|Анголы]], якая прадстаўляе інтарэсы ангольскіх [[баконга]]. Заснавана як партызанскі антыкаланіяльны рух 27 сакавіка 1962 г. у Леапольдвілі (з 1966 [[Кіншаса|Кіншаса]]) – сталіцы [[Рэспубліка Конга (Леапольдвіль)|Конга-Леапольдвіль]] (цяпер [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]]). Адна з галоўных дзеючых сіл [[Вайна за незалежнасць Анголы|вайны за незалежнасць Анголе]], а пасля абвяшчэння суверэнітэту краіны (1975) – пачатковага перыяду [[Грамадзянская вайна ў Анголе|грамадзянскай вайны]]. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Антыкамуністычныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Анголы]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Анголе]] [[Катэгорыя:Кансерватыўныя партыі]] [[Катэгорыя:Нацыяналістычныя партыі]] t2stxokfo79kaqm8d75szrij8g8rk6h 5134641 5134640 2026-05-01T14:16:38Z DBatura 73587 5134641 wikitext text/x-wiki {{Партыя}} '''Нацыянальны фронт вызвалення Анголы''' ('''ФНЛА'''; {{lang-pt|Frente Nacional de Libertação de Angola, FNLA}}) — палітычная партыя [[Ангола|Анголы]], якая прадстаўляе інтарэсы ангольскіх [[баконга]]. Заснавана як партызанскі антыкаланіяльны рух 27 сакавіка 1962 г. у Леапольдвілі (з 1966 [[Кіншаса|Кіншаса]]) – сталіцы [[Рэспубліка Конга (Леапольдвіль)|Конга-Леапольдвіль]] (цяпер [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]]). Адна з галоўных дзеючых сіл [[Вайна за незалежнасць Анголы|вайны за незалежнасць Анголе]], а пасля абвяшчэння суверэнітэту краіны (1975) – пачатковага перыяду [[Грамадзянская вайна ў Анголе|грамадзянскай вайны]]. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Антыкамуністычныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Анголы]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Анголе]] [[Катэгорыя:Кансерватыўныя партыі]] [[Катэгорыя:Нацыяналістычныя партыі]] aml2l1ravmrszc4fcd773tm2ieyctfk Беларускі філіял меншавікоў 0 807191 5134703 2026-05-01T17:39:06Z Jaŭhien 59102 Новая старонка: «'''«Белару{{subst:націск}}скі філія{{subst:націск}}л меншавіко{{subst:націск}}ў» («БФМ»)''' — назва «контррэвалюцыйнай шкодніцкай арганізацыі», прыдуманай у ліпені 1931 года супрацоўнікамі [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|АДПУ БССР]] для ўзбуджэн...» 5134703 wikitext text/x-wiki '''«Белару́скі філія́л меншавіко́ў» («БФМ»)''' — назва «контррэвалюцыйнай шкодніцкай арганізацыі», прыдуманай у ліпені 1931 года супрацоўнікамі [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|АДПУ БССР]] для ўзбуджэння крымінальнай справы і правядзення палітычнага працэсу над [[Інтэлігенцыя|інтэлігентамі]] па пытаннях [[Эканоміка Беларускай ССР|эканамічнага развіцця Беларусі]]{{Sfn|ЭГБ|1993|p=455}}. == Структура == Стварэнне «БФМ» было аднесена да 1928—1930 гадоў. Арганізатарамі і кіраўнікамі лічыліся{{Sfn|ЭГБ|1993|p=455}}: * А. І. Шэйнін — член прэзідыума Дзяржплана БССР, дацэнт [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]; * І. Я. Герцык — дацэнт БДУ; * І. М. Рубенчык — урач; * В. Ф. Берман — кансультант [[Белкаапсаюз]]а; * І. Л. Гарміза — загадчык планава-эканамічнага сектара Белкаапсаюза. Ячэйкі «БФМ» былі «выяўлены» ў Дзяржплане БССР, [[Народны камісарыят забеспячэння БССР|Народным камісарыяце забеспячэння]], фінансавых органах і спажывецкай кааперацыі БССР{{Sfn|ЭГБ|1993|p=455}}. == Абвінавачанні == Членам «арганізацыі» інкрымінавалася шкодніцтва, распаўсюджванне контррэвалюцыйнай літаратуры, антысавецкая прапаганда. Да крымінальнай адказнасці за прыналежнасць да «БФМ» было прыцягнута 30 чалавек, 11 з якіх праходзілі і як члены «[[Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі|Беларускага філіяла Працоўнай сялянскай партыі]]». Да арыштаваных прымяняліся незаконныя метады вядзення следства, аднак толькі 12 чалавек «прызналіся». Абвінавачанні грунтаваліся выключна на іх паказаннях, а таксама на паказаннях сведак{{Sfn|ЭГБ|1993|p=455}}. == Прысуды і рэабілітацыя == Паводле рашэння Калегіі АДПУ БССР ад 23 ліпеня 1931 года 6 чалавек, у тым ліку і кіраўнікі «БФМ», прыгавораны да 10 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|папраўча-працоўных лагераў]], 9 чалавек — да 5 гадоў, 7 чалавек — да 3 гадоў, астатнія — да высылкі ў [[Сібір]], [[Казахстан]] на 3—10 гадоў{{Sfn|ЭГБ|1993|p=455}}. Пастановай Судовай калегіі па крымінальных справах [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]] ад 11 кастрычніка 1957 года ўсе члены «БФМ» рэабілітаваны за недаказанасцю прад’яўленага ім абвінавачання{{Sfn|ЭГБ|1993|p=455}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|аўтар=Процька Т.С.|артыкул=«Беларускі філіял меншавікоў»|том=1|старонкі=455}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР]] [[Катэгорыя:Судовыя працэсы перыяду сталінскіх рэпрэсій]] a40wdrxlrgn4axg3rz6u3r4s3azs0bs 5134724 5134703 2026-05-01T18:33:39Z Jaŭhien 59102 Гл. таксама 5134724 wikitext text/x-wiki '''«Белару́скі філія́л меншавіко́ў» («БФМ»)''' — назва «контррэвалюцыйнай шкодніцкай арганізацыі», прыдуманай у ліпені 1931 года супрацоўнікамі [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|АДПУ БССР]] для ўзбуджэння крымінальнай справы і правядзення палітычнага працэсу над [[Інтэлігенцыя|інтэлігентамі]] па пытаннях [[Эканоміка Беларускай ССР|эканамічнага развіцця Беларусі]]{{Sfn|ЭГБ|1993|p=455}}. == Структура == Стварэнне «БФМ» было аднесена да 1928—1930 гадоў. Арганізатарамі і кіраўнікамі лічыліся{{Sfn|ЭГБ|1993|p=455}}: * А. І. Шэйнін — член прэзідыума Дзяржплана БССР, дацэнт [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]; * І. Я. Герцык — дацэнт БДУ; * І. М. Рубенчык — урач; * В. Ф. Берман — кансультант [[Белкаапсаюз]]а; * І. Л. Гарміза — загадчык планава-эканамічнага сектара Белкаапсаюза. Ячэйкі «БФМ» былі «выяўлены» ў Дзяржплане БССР, [[Народны камісарыят забеспячэння БССР|Народным камісарыяце забеспячэння]], фінансавых органах і спажывецкай кааперацыі БССР{{Sfn|ЭГБ|1993|p=455}}. == Абвінавачанні == Членам «арганізацыі» інкрымінавалася шкодніцтва, распаўсюджванне контррэвалюцыйнай літаратуры, антысавецкая прапаганда. Да крымінальнай адказнасці за прыналежнасць да «БФМ» было прыцягнута 30 чалавек, 11 з якіх праходзілі і як члены «[[Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі|Беларускага філіяла Працоўнай сялянскай партыі]]». Да арыштаваных прымяняліся незаконныя метады вядзення следства, аднак толькі 12 чалавек «прызналіся». Абвінавачанні грунтаваліся выключна на іх паказаннях, а таксама на паказаннях сведак{{Sfn|ЭГБ|1993|p=455}}. == Прысуды і рэабілітацыя == Паводле рашэння Калегіі АДПУ БССР ад 23 ліпеня 1931 года 6 чалавек, у тым ліку і кіраўнікі «БФМ», прыгавораны да 10 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|папраўча-працоўных лагераў]], 9 чалавек — да 5 гадоў, 7 чалавек — да 3 гадоў, астатнія — да высылкі ў [[Сібір]], [[Казахстан]] на 3—10 гадоў{{Sfn|ЭГБ|1993|p=455}}. Пастановай Судовай калегіі па крымінальных справах [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]] ад 11 кастрычніка 1957 года ўсе члены «БФМ» рэабілітаваны за недаказанасцю прад’яўленага ім абвінавачання{{Sfn|ЭГБ|1993|p=455}}. == Гл. таксама == * [[Беларускі філіял Прампартыі]] * [[Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі]] * [[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюз вызвалення Беларусі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|аўтар=Процька Т.С.|артыкул=«Беларускі філіял меншавікоў»|том=1|старонкі=455}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР]] [[Катэгорыя:Судовыя працэсы перыяду сталінскіх рэпрэсій]] r0jnzaqarerqkuanlm32otv2y7kp855 Беларускі філіял Прампартыі 0 807192 5134722 2026-05-01T18:32:06Z Jaŭhien 59102 Новая старонка: «'''«Белару{{subst:націск}}скі філія{{subst:націск}}л Прампа{{subst:націск}}ртыі» («БФП»)''' — назва «контррэвалюцыйнай шкодніцкай дыверсійна-шпіёнскай арганізацыі», прыдуманай летам 1931 года супрацоўнікамі Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|АДПУ...» 5134722 wikitext text/x-wiki '''«Белару́скі філія́л Прампа́ртыі» («БФП»)''' — назва «контррэвалюцыйнай шкодніцкай дыверсійна-шпіёнскай арганізацыі», прыдуманай летам 1931 года супрацоўнікамі [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|АДПУ БССР]] для ўзбуджэння крымінальнай справы і правядзення палітычнага працэсу над [[Інтэлігенцыя|інтэлігентамі]] ў апараце кіраўніцтва [[Прамысловасць|прамысловасцю]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]{{Sfn|ЭГБ|1993|pp=455—456}}. == Структура == Стварэнне «БФП» было аднесена да 1926 года. Яго ячэйкі «дзейнічалі» ў Дзяржплане БССР, [[Вышэйшы Савет народнай гаспадаркі Беларускай ССР|ВСНГ БССР]], Белбудаб’яднанні, Белметалааб’яднанні, Белскураб’яднанні. Паводле абвінаваўчага заключэння, «фактычным галавой контррэвалюцыйнай арганізацыі» быў кіраўнік прамсекцыі пры Дзяржплане БССР А. М. Каплан{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}. == Абвінавачанні == Членам «БФП» інкрымінавалася «жаданне перараджэння савецкай улады ў буржуазна-дэмакратычную рэспубліку», правядзенне мерапрыемстваў, якія «павінны былі перашкаджаць і тармазіць развіццё народнай гаспадаркі і ствараць тыя ці іншыя прарывы і перашкоды». Акрамя паказанняў сведак і прызнанняў арыштаваных, ніякіх доказаў існавання «БФП» не выяўлена{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}. == Прысуды і рэабілітацыя == Да крымінальнай адказнасці за прыналежнасць да «БФП» было прыцягнута 30 чалавек, 8 з якіх праходзілі таксама як члены «[[Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі|Беларускага філіяла Працоўнай сялянскай партыі]]», што, на думку АДПУ, пацвярджала наяўнасць сувязі паміж «контррэвалюцыянерамі» Беларусі. Паводле пастановы Калегіі АДПУ БССР ад 23 ліпеня 1931 года 10 чалавек прыгавораны да 10 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|папраўча-працоўных лагераў]], астатнія — да 5 гадоў (10 членам «БФП» зняволенне ў лагерах было заменена высылкай на той жа тэрмін на [[Уральскія горы|Урал]], у [[Казахстан]]){{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}. У жніўні 1962 года за недаказанасцю прад’яўленых абвінавачанняў рэабілітаваны 1 чалавек. У верасні 1989 года на падставе артыкула 1 Указа Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|ВС СССР]] ад 16 студзеня 1989 года рэабілітаваны астатнія 29 чалавек{{Sfn|ЭГБ|1993|p=456}}. == Гл. таксама == * [[Беларускі філіял меншавікоў]] * [[Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі]] * [[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюз вызвалення Беларусі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|аўтар=Процька Т.С.|артыкул=«Беларускі філіял Прампартыі»|том=1|старонкі=455—456}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР]] [[Катэгорыя:Судовыя працэсы перыяду сталінскіх рэпрэсій]] d1dy9gt9ixmmwwconx3rsq8dr24fkok БФП 0 807193 5134727 2026-05-01T18:39:12Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Беларускі філіял Прампартыі]] 5134727 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі філіял Прампартыі]] 93gzrqs6umchki4hwjvfnmh8yk19swp Аперацыя «Агністы саміт» 0 807194 5134747 2026-05-01T19:39:36Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Навінавая падзея | падзея = | частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] | выява = Israeli strike on Hamas headquarters in Qatar.webm | подпіс =Відэа атакі | дата = 9 верасня 2025 | месца = {{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]] | колькасць загінулых =6 (уключаючы катарца з...» 5134747 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | падзея = | частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] | выява = Israeli strike on Hamas headquarters in Qatar.webm | подпіс =Відэа атакі | дата = 9 верасня 2025 | месца = {{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]] | колькасць загінулых =6 (уключаючы катарца з ліку службы бяспекі)<ref name="автоссылка1">{{cite web|last=Federica Marsi|first=Brian Osgood, Ali Harb|title=LIVE: Hamas leaders survive Israeli attack on Qatar’s Doha, 6 others killed|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/9/9/live-israel-pounds-gaza-city-as-netanyahu-tells-residents-to-leave-now|access-date=2025-09-09}}</ref> | колькасць параненых = як мінімум 2<ref name="Berman-2025b">{{Cite news |last1=Berman |first1=Lazar |last2=Yohanan |first2=Nurit |others=Agencies and ToI Staff |date=2025-09-10 |title=Netanyahu tells Qatar to expel Hamas chiefs or bring them to justice: 'If you don't, we will' |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-tells-qatar-to-expel-hamas-chiefs-or-bring-them-to-justice-if-you-dont-we-will/ |access-date=2025-09-11 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> }} {{Вайна на Блізкім Усходзе}} 9 верасня 2025 года ў рамках аперацыі «Агністы саміт» Ізраіль нанёс удар па [[Доха|Досе]] ([[Катар]]) з удзелам 15 знішчальнікаў, якія выкарыстоўвалі цяжкія бомбы, а таксама беспілотнікі ў якасці падтрымкі<ref name="ved">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/09/09/1137980-ob-udare-izrailya?from=read_also=1|title=Что известно об ударе Израиля по столице Катара|website=Ведомости|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="tass"/>. Паводле заявы ізраільскага кіраўніцтва, ўдар стаўз адказам на [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года]] і на [[тэракт у Іерусаліме (2025, верасень)|тэракт у Іерусаліме 8 верасня 2025 года]]<ref name="tass"/><ref name="bbc"/>. Атака выклікала рэзкае асуджэнне ва ўсім свеце<ref>{{cite web|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|access-date=2025-09-09}}</ref>. Пасля Прэм’ер-міністр Ізраіля прынёс свае прабачэнні прэм’ер-міністру Катара за парушэнне катарскага суверэнітэту і паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на тэрыторыі Катара. ==Ход падзей== Катар традыцыйна выступаў пасярэднікам на перамовах аб спыненні агню паміж Ізраілем і [[ХАМАС]]. У Досе размяшчалася Палітбюро ХАМАС з некалькімі высокапастаўленымі лідарамі руху. Катар таксама адыгрываў ключавую ролю ў дастаўцы гуманітарнай дапамогі жыхарам [[Сектар Газа|сектара Газа]]<ref>{{cite web|title=Израиль заявил об авиаударах по штаб-квартире ХАМАС в Дохе, Катар осудил нападение|website=russian.news.cn|date=2025-09-10|url=https://russian.news.cn/20250910/7ac92a098cb94d188fe6c756451ec335/c.html|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. Днём 9 верасня былі апублікаваныя відэа з Дохі з узнімальным слупом дыму пасля ракетнага ўдару. Практычна адразу пасля гэтага ў сваім [[Telegram]]-канале [[ЦАХАЛ]] паведамілі пра кропкавы авіяўдар па кіраўніцтве ХАМАС, адзначыўшы выкарыстанне цяжкіх бомбаў са знішчальнікаў і меры па мінімізацыі рызыкі для мірнага насельніцтва за кошт прымянення высокадакладных боепрыпасаў і дадатковай разведкі<ref name="ved"/>. Затым Прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] і міністр абароны [[Ісраэль Кац (палітык, 1955)|Ісраэль Кац]] апублікавалі заяву, у якой гаварылася, што ўдар з’яўляецца адказам на ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года і на тэракт у [[Іерусалім]]е 8 верасня 2025 года<ref name="bbc">{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3Af7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef#post |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250909160245/https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset:f7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef%23post |archive-date=2025-09-09 |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref><ref name="tass">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/25007339|title=Власти Израиля назвали оправданным свое решение устранить руководство ХАМАС|lang=ru|website=TACC|access-date=2025-09-09}}</ref>. Паведамляецца, што было задзейнічана 15 знішчальнікаў, якія скінулі на адну цэль 10 боепрыпасаў за некалькі секунд. У ходзе выканання задачы самалёты дазапраўляліся ў паветры<ref name="tass"/>. Як паведамілі афіцыйныя асобы [[ЗША]], амерыканскія вайскоўцы самастойна выявілі ізраільскія самалёты, якія накіроўваліся да [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], аднак тлумачэнні ад Ізраіля паступілі толькі пасля пачатку ракетнага ўдару<ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel's attack in Qatar infuriated Trump advisers, officials say|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-attack-qatar-hamas-trump-reaction|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel conducts airstrike in Qatar to assassinate Hamas officials|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-assassination-attempt-hamas-doha|access-date=2025-09-10}}</ref>. Авіяўдар быў нанесены падчас сустрэчы, на якой абмяркоўвалася апошняя прапанова прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] аб спыненні агню ў сектары Газа<ref name="ved" />. Як паведамляў 12-ы канал Ізраіля, галоўнай мэтай быў лідар групоўкі [[Халіль аль-Хая]]<ref>{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046370|title=СМИ сообщают о гибели в Дохе одного из лидеров ХАМАС|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. «[[Аль-Джазіра]]» са спасылкай на крыніцу ў ХАМАС паведаміла, што ў выніку выбухаў у Досе ніхто з лідараў руху не загінуў, аднак ахвярамі сталі пяць яго радавых членаў, уключаючы сына Халіля аль-Хайі і яго памочніка. Акрамя таго, катарскае Міністэрства ўнутраных спраў пацвердзіла гібель аднаго катарскага афіцэра бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046379|title=ХАМАС отрицает гибель кого-либо из руководства группировки в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="автоссылка1" />. Катар рашуча асудзіў ізраільскі ўдар па жылых будынках, назваўшы яго злачынным нападам і грубым парушэннем міжнароднага права, якія пагражаюць бяспецы жыхароў краіны. Улады заявілі аб пачатку расследавання на вышэйшым узроўні і падкрэслілі, што не маюць намеру трываць падобнае ўмяшанне ў рэгіянальную бяспеку<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046372|title=Катар подтвердил израильские удары по руководству ХАМАС в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. Прэм’ер-міністр Катара, шэйх [[Махамед бін Абдулрахман бін Джасім Аль Тані]], заявіў, што Катар пакідае за сабой права адказаць на ізраільскія ўдары, падкрэсліўшы, што краіна не пацерпіць парушэнняў свайго суверэнітэту і прыме комплексныя меры для прадухілення будучых нападаў. Паводле яго слоў, створана каманда на чале з дыпламатам Махамедам бін Абдулазізам аль-Хулаіфі для прававых крокаў. Катар ужо кансультуецца з дружалюбнымі дзяржавамі і рыхтуе меры ў адказ. Аль Тані абвінаваціў Біньяміна Нетаньяху ў парушэнні міжнароднага права, імкненні да дэстабілізацыі рэгіёну і падрыве мірных перамоваў, назваўшы ўдары па Досе дзяржаўным тэрарызмам і адзначыўшы, што рэгіён дасягнуў пераломнага моманту, які патрабуе сумеснага процідзеяння такім дзеянням<ref name="rbc">{{cite web|title=Катар заявил о подготовке ответа на удары Израиля по Дохе|website=РБК|date=2022-12-31|url=https://www.rbc.ru/politics/09/09/2025/68c087e69a7947f85b24c997|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>. Былы спецпрадстаўнік ЗША па Іране Роберт Мэлі заявіў, што ўдар Ізраіля па кіраўніцтву ХАМАС у Досе дэманструе нежаданне Тэль-Авіва ісці да завяршэння вайны ў Газе шляхам перамоваў і падрывае давер да любых пасрэдніцкіх намаганням<ref>{{cite web|last1=Westfall|first1=Sammy|last2=Raji|first2=Tobi|last3=Brown|first3=Cate|last4=Hill|first4=Evan|last5=Chamaa|first5=Mohamad El|last6=Berger|first6=Miriam|last7=Robertson|first7=Noah|last8=Wang|first8=Amy B|last9=Parker|first9=Claire|last10=Balousha|first10=Hazem|last11=Rubin|first11=Shira|last12=Soroka|first12=Lior|last13=Copp|first13=Tara|last14=Mekhennet|first14=Souad|last15=Mahfouz|first15=Heba Farouk|last16=Haidamous|first16=Suzan|last17=Hudson|first17=John|last18=Lamothe|first18=Dan|last19=Cheeseman|first19=Abbie|last20=Taylor|first20=Adam|last21=Shamalakh|first21=Siham|last22=George|first22=Susannah|last23=Ramos|first23=Adrián Blanco|last24=Cunningham|first24=Erin|title=Israeli strike targeting Hamas in Qatar ‘does not advance Israel or America’s goals,’ Trump says|website=The Washington Post|date=2025-09-09|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/09/09/qatar-doha-explosion-israel-hamas/|access-date=2025-09-10}}</ref>. 29 верасня Біньямін Нетаньяху ў тэлефоннай размове з Мухамедам бін Абдулрахманам Аль Тані, якая адбылася з [[Белы дом|Белага дома]] ў прысутнасці п Трампа, прынёс афіцыйныя прабачэнні за парушэнне катарскага суверэнітэту і дапусціў выплату кампенсацыі сям’і загінулага супрацоўніка службы бяспекі. Ён таксама паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на катарскай тэрыторыі, што было замацавана ў плане Трампа па Газе. Гэты крок стаў важным элементам у аднаўленні ролі Катара як пасярэдніка ў перамовах аб заканчэнні вайны і вызваленні закладнікаў<ref>{{cite web|title=Israel's Netanyahu apologizes to Qatar for attack on Doha, source says|website=Reuters|date=2025-09-29|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israels-netanyahu-apologizes-qatar-attack-doha-source-says-2025-09-29/|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|title=Live: Trump says Gaza peace deal 'beyond very close', thanks Netanyahu for 'agreeing' to plan|website=France 24|date=2025-09-29|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20250929-live-trump-promises-something-special-ahead-of-gaza-war-talks-with-netanyahu|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Stokols|first=Eli|title=Trump prompts Netanyahu to apologize to Qatar for bombing its capital|website=POLITICO|date=2025-09-29|url=https://www.politico.com/news/2025/09/29/trump-prompts-netanyahu-to-apologize-to-qatar-for-bombing-its-capital-00584738|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Pearson|first=Matt|title=What is Donald Trump's 21-point plan to end Gaza war? – DW – 09/29/2025|website=dw.com|date=2025-09-29|url=https://www.dw.com/en/what-is-donald-trumps-21-point-plan-to-end-gaza-war/a-74173680|access-date=2025-09-29}}</ref>. == Загінулыя == У выніку атакі загінулі шэсць чалавек, з іх пяцёра былі звязаныя з ХАМАС, а адзін з’яўляўся супрацоўнікам службы бяспекі Катара<ref name="ToI">{{cite web|title=Mossad said to have refused to carry out ground op to kill Hamas leaders in Qatar|website=Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/mossad-said-to-have-refused-to-carry-out-ground-op-to-kill-hamas-leaders-in-qatar/|lang=en|access-date=2025-09-13}}</ref><ref name="VI">{{cite web|title=ХАМАС: попытка израильского покушения на переговорную команду провалилась|website=Вести Израиль|url=https://www.vesty.co.il/main/article/81o3f6qfz|lang=ru|access-date=2025-09-13}}</ref>: * Джыхад Лабад, кіраўнік апарата Халіля аль-Хаі, кіраўніка ХАМАСа ў сектары Газа; * Хамам Халіль Аль-Хія, сын Халіль Аль-Хаі; * Абдала Абд аль-Вахід, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Муамен Хасуна, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * * Ахмад Абд аль-Малека, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Бадр Саад Махамед аль-Хумаідзі Ад-Дасары, малодшы капрал службы бяспекі Катара. Пахаванне загінулых адбылося ў Катары 11 верасня<ref name="ToI" />. == Рэакцыя == Удары, спаслаўшыся на парушэньне прынцыпаў міжнароднага права, [[Статут ААН|Статута ААН]] і суверэнітэта Катара, асудзілі [[Кыргызстан]],<ref>{{Cite web|url=https://24.kg/vlast/342869_sadyir_japarov_osujdaet_raketnyiy_udar_izrailya_pokataru/|title=Садыр Жапаров осуждает ракетный удар Израиля по Катару|lang=ru-RU|first=Тилебалды|last=Тукуева|website=24.kg|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Казахстан]],<ref>{{cite web|last=|first=|title=Удар Израиля по Дохе: что произошло|website=Sputnik Казахстан|date=2025-09-09|url=https://ru.sputnik.kz/20250909/udar-izrailya-po-dokhe-chto-proizoshlo--56936753.html|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Израиль нанёс удары по Дохе. Токаев сделал заявление|website=informburo.kz|date=2025-09-09|url=https://informburo.kz/novosti/izrail-nanes-udary-po-doxe-tokaev-sdelal-zaiavlenie|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Узбекістан]]<ref>{{Cite web|url=https://www.uzdaily.uz/ru/uzbekistan-osudil-udary-izrailia-po-zhilomu-raionu-v-dokhe/|title=Узбекистан осудил удары Израиля по жилому району в Дохе|lang=ru|last=UzDaily|website=UzDaily.uz|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Турцыя]]<ref>{{cite web|author=The Associated Press|title=The Latest: Israel says it targeted Hamas leadership in Qatar strike|website=AP News|date=2025-09-09|url=https://apnews.com/article/qatar-israel-hamas-trump-a324783faf8e7cca8f3bd975ba6fad0a|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[ААЭ]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Іарданія]]<ref name="arn">{{cite web|title=Crown prince leads Saudi, Arab condemnation of Israel’s ‘criminal’ Doha attack|website=Arab News|date=2025-09-09|url=https://www.arabnews.com/node/2614682/saudi-arabia|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="kom">{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Саудаўская Аравія]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Францыя]]<ref>{{cite web|last=Presse|first=AFP - Agence France|title=Macron Says Israeli Qatar Strikes 'Unacceptable Regardless Of Motive'|website=barrons|date=2025-09-09|url=https://www.barrons.com/news/macron-says-israeli-qatar-strikes-unacceptable-regardless-of-motive-ddc2d216|access-date=2025-09-09}}</ref>< [[Германія]]<ref>{{cite web|title=Israel’s strike in Doha 'unacceptable,' German government says|website=Reuters|date=2025-09-09|url=https://www.reuters.com/world/europe/israels-strike-doha-unacceptable-german-government-says-2025-09-09/|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{cite web|last=Courea|first=Eleni|title=Starmer condemns Israel’s airstrike on Qatar as No 10 denies prior knowledge of attack|website=the Guardian|date=2025-09-09|url=https://www.theguardian.com/politics/2025/sep/09/starmer-condemns-israel-airstrike-on-qatar-as-no-10-denies-prior-knowledge-of-attack|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Іспанія]]<ref name="tof">{{cite web|last=Freiberg|first=Nava|title=UK, France and Spain condemn Israeli strike in Qatar|website=The Times of Israel|date=2025-09-09|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uk-france-and-spain-condemn-israeli-strike-in-qatar/|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Еўрапейскі Саюз]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[ААН]]<ref>{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3A329e7301-0fb3-47af-a9d4-fc6f1d89c895#post |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref>. Прэс-сакратар [[Белы дом|Белага дома]] [[Каралін Левіт]] заявіла, што прэзідэнт [[Дональд Трамп]] разглядае Катар як вернага саюзніка і сябра [[ЗША|Злучаных Штатаў]] і вельмі перажывае з-за атакі, а таксама дадала, што Трамп перагаварыў з эмірам Катара [[Тамім ібн Хамад Аль Тані|Тамімам ібн Хамадам аль-Тані]], запэўніўшы, што падобнае больш не паўторыцца<ref name="автоссылка1" />. == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] [[Катэгорыя:Верасень 2025 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 9 верасня]] fwjrliqbznze5mdgil8sx9jxyymxayy 5134748 5134747 2026-05-01T19:40:27Z DBatura 73587 5134748 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | падзея = | частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] | выява = Israeli strike on Hamas headquarters in Qatar.webm | подпіс =Відэа атакі | дата = 9 верасня 2025 | месца = {{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]] | колькасць загінулых =6 (уключаючы катарца з ліку службы бяспекі)<ref name="автоссылка1">{{cite web|last=Federica Marsi|first=Brian Osgood, Ali Harb|title=LIVE: Hamas leaders survive Israeli attack on Qatar’s Doha, 6 others killed|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/9/9/live-israel-pounds-gaza-city-as-netanyahu-tells-residents-to-leave-now|access-date=2025-09-09}}</ref> | колькасць параненых = як мінімум 2<ref name="Berman-2025b">{{Cite news |last1=Berman |first1=Lazar |last2=Yohanan |first2=Nurit |others=Agencies and ToI Staff |date=2025-09-10 |title=Netanyahu tells Qatar to expel Hamas chiefs or bring them to justice: 'If you don't, we will' |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-tells-qatar-to-expel-hamas-chiefs-or-bring-them-to-justice-if-you-dont-we-will/ |access-date=2025-09-11 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> }} {{Вайна на Блізкім Усходзе}} [[9 верасня]] [[2025]] года ў рамках аперацыі «Агністы саміт» [[Ізраіль]] нанёс удар па [[Доха|Досе]] ([[Катар]]) з удзелам 15 знішчальнікаў, якія выкарыстоўвалі цяжкія бомбы, а таксама беспілотнікі ў якасці падтрымкі<ref name="ved">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/09/09/1137980-ob-udare-izrailya?from=read_also=1|title=Что известно об ударе Израиля по столице Катара|website=Ведомости|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="tass"/>. Паводле заявы ізраільскага кіраўніцтва, ўдар стаўз адказам на [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года]] і на [[тэракт у Іерусаліме (2025, верасень)|тэракт у Іерусаліме 8 верасня 2025 года]]<ref name="tass"/><ref name="bbc"/>. Атака выклікала рэзкае асуджэнне ва ўсім свеце<ref>{{cite web|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|access-date=2025-09-09}}</ref>. Пасля Прэм’ер-міністр Ізраіля прынёс свае прабачэнні прэм’ер-міністру Катара за парушэнне катарскага суверэнітэту і паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на тэрыторыі Катара. ==Ход падзей== Катар традыцыйна выступаў пасярэднікам на перамовах аб спыненні агню паміж Ізраілем і [[ХАМАС]]. У Досе размяшчалася Палітбюро ХАМАС з некалькімі высокапастаўленымі лідарамі руху. Катар таксама адыгрываў ключавую ролю ў дастаўцы гуманітарнай дапамогі жыхарам [[Сектар Газа|сектара Газа]]<ref>{{cite web|title=Израиль заявил об авиаударах по штаб-квартире ХАМАС в Дохе, Катар осудил нападение|website=russian.news.cn|date=2025-09-10|url=https://russian.news.cn/20250910/7ac92a098cb94d188fe6c756451ec335/c.html|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. Днём 9 верасня былі апублікаваныя відэа з Дохі з узнімальным слупом дыму пасля ракетнага ўдару. Практычна адразу пасля гэтага ў сваім [[Telegram]]-канале [[ЦАХАЛ]] паведамілі пра кропкавы авіяўдар па кіраўніцтве ХАМАС, адзначыўшы выкарыстанне цяжкіх бомбаў са знішчальнікаў і меры па мінімізацыі рызыкі для мірнага насельніцтва за кошт прымянення высокадакладных боепрыпасаў і дадатковай разведкі<ref name="ved"/>. Затым Прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] і міністр абароны [[Ісраэль Кац (палітык, 1955)|Ісраэль Кац]] апублікавалі заяву, у якой гаварылася, што ўдар з’яўляецца адказам на ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года і на тэракт у [[Іерусалім]]е 8 верасня 2025 года<ref name="bbc">{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3Af7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef#post |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250909160245/https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset:f7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef%23post |archive-date=2025-09-09 |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref><ref name="tass">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/25007339|title=Власти Израиля назвали оправданным свое решение устранить руководство ХАМАС|lang=ru|website=TACC|access-date=2025-09-09}}</ref>. Паведамляецца, што было задзейнічана 15 знішчальнікаў, якія скінулі на адну цэль 10 боепрыпасаў за некалькі секунд. У ходзе выканання задачы самалёты дазапраўляліся ў паветры<ref name="tass"/>. Як паведамілі афіцыйныя асобы [[ЗША]], амерыканскія вайскоўцы самастойна выявілі ізраільскія самалёты, якія накіроўваліся да [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], аднак тлумачэнні ад Ізраіля паступілі толькі пасля пачатку ракетнага ўдару<ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel's attack in Qatar infuriated Trump advisers, officials say|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-attack-qatar-hamas-trump-reaction|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel conducts airstrike in Qatar to assassinate Hamas officials|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-assassination-attempt-hamas-doha|access-date=2025-09-10}}</ref>. Авіяўдар быў нанесены падчас сустрэчы, на якой абмяркоўвалася апошняя прапанова прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] аб спыненні агню ў сектары Газа<ref name="ved" />. Як паведамляў 12-ы канал Ізраіля, галоўнай мэтай быў лідар групоўкі [[Халіль аль-Хая]]<ref>{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046370|title=СМИ сообщают о гибели в Дохе одного из лидеров ХАМАС|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. «[[Аль-Джазіра]]» са спасылкай на крыніцу ў ХАМАС паведаміла, што ў выніку выбухаў у Досе ніхто з лідараў руху не загінуў, аднак ахвярамі сталі пяць яго радавых членаў, уключаючы сына Халіля аль-Хайі і яго памочніка. Акрамя таго, катарскае Міністэрства ўнутраных спраў пацвердзіла гібель аднаго катарскага афіцэра бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046379|title=ХАМАС отрицает гибель кого-либо из руководства группировки в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="автоссылка1" />. Катар рашуча асудзіў ізраільскі ўдар па жылых будынках, назваўшы яго злачынным нападам і грубым парушэннем міжнароднага права, якія пагражаюць бяспецы жыхароў краіны. Улады заявілі аб пачатку расследавання на вышэйшым узроўні і падкрэслілі, што не маюць намеру трываць падобнае ўмяшанне ў рэгіянальную бяспеку<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046372|title=Катар подтвердил израильские удары по руководству ХАМАС в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. Прэм’ер-міністр Катара, шэйх [[Махамед бін Абдулрахман бін Джасім Аль Тані]], заявіў, што Катар пакідае за сабой права адказаць на ізраільскія ўдары, падкрэсліўшы, што краіна не пацерпіць парушэнняў свайго суверэнітэту і прыме комплексныя меры для прадухілення будучых нападаў. Паводле яго слоў, створана каманда на чале з дыпламатам Махамедам бін Абдулазізам аль-Хулаіфі для прававых крокаў. Катар ужо кансультуецца з дружалюбнымі дзяржавамі і рыхтуе меры ў адказ. Аль Тані абвінаваціў Біньяміна Нетаньяху ў парушэнні міжнароднага права, імкненні да дэстабілізацыі рэгіёну і падрыве мірных перамоваў, назваўшы ўдары па Досе дзяржаўным тэрарызмам і адзначыўшы, што рэгіён дасягнуў пераломнага моманту, які патрабуе сумеснага процідзеяння такім дзеянням<ref name="rbc">{{cite web|title=Катар заявил о подготовке ответа на удары Израиля по Дохе|website=РБК|date=2022-12-31|url=https://www.rbc.ru/politics/09/09/2025/68c087e69a7947f85b24c997|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>. Былы спецпрадстаўнік ЗША па Іране Роберт Мэлі заявіў, што ўдар Ізраіля па кіраўніцтву ХАМАС у Досе дэманструе нежаданне Тэль-Авіва ісці да завяршэння вайны ў Газе шляхам перамоваў і падрывае давер да любых пасрэдніцкіх намаганням<ref>{{cite web|last1=Westfall|first1=Sammy|last2=Raji|first2=Tobi|last3=Brown|first3=Cate|last4=Hill|first4=Evan|last5=Chamaa|first5=Mohamad El|last6=Berger|first6=Miriam|last7=Robertson|first7=Noah|last8=Wang|first8=Amy B|last9=Parker|first9=Claire|last10=Balousha|first10=Hazem|last11=Rubin|first11=Shira|last12=Soroka|first12=Lior|last13=Copp|first13=Tara|last14=Mekhennet|first14=Souad|last15=Mahfouz|first15=Heba Farouk|last16=Haidamous|first16=Suzan|last17=Hudson|first17=John|last18=Lamothe|first18=Dan|last19=Cheeseman|first19=Abbie|last20=Taylor|first20=Adam|last21=Shamalakh|first21=Siham|last22=George|first22=Susannah|last23=Ramos|first23=Adrián Blanco|last24=Cunningham|first24=Erin|title=Israeli strike targeting Hamas in Qatar ‘does not advance Israel or America’s goals,’ Trump says|website=The Washington Post|date=2025-09-09|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/09/09/qatar-doha-explosion-israel-hamas/|access-date=2025-09-10}}</ref>. 29 верасня Біньямін Нетаньяху ў тэлефоннай размове з Мухамедам бін Абдулрахманам Аль Тані, якая адбылася з [[Белы дом|Белага дома]] ў прысутнасці п Трампа, прынёс афіцыйныя прабачэнні за парушэнне катарскага суверэнітэту і дапусціў выплату кампенсацыі сям’і загінулага супрацоўніка службы бяспекі. Ён таксама паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на катарскай тэрыторыі, што было замацавана ў плане Трампа па Газе. Гэты крок стаў важным элементам у аднаўленні ролі Катара як пасярэдніка ў перамовах аб заканчэнні вайны і вызваленні закладнікаў<ref>{{cite web|title=Israel's Netanyahu apologizes to Qatar for attack on Doha, source says|website=Reuters|date=2025-09-29|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israels-netanyahu-apologizes-qatar-attack-doha-source-says-2025-09-29/|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|title=Live: Trump says Gaza peace deal 'beyond very close', thanks Netanyahu for 'agreeing' to plan|website=France 24|date=2025-09-29|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20250929-live-trump-promises-something-special-ahead-of-gaza-war-talks-with-netanyahu|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Stokols|first=Eli|title=Trump prompts Netanyahu to apologize to Qatar for bombing its capital|website=POLITICO|date=2025-09-29|url=https://www.politico.com/news/2025/09/29/trump-prompts-netanyahu-to-apologize-to-qatar-for-bombing-its-capital-00584738|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Pearson|first=Matt|title=What is Donald Trump's 21-point plan to end Gaza war? – DW – 09/29/2025|website=dw.com|date=2025-09-29|url=https://www.dw.com/en/what-is-donald-trumps-21-point-plan-to-end-gaza-war/a-74173680|access-date=2025-09-29}}</ref>. == Загінулыя == У выніку атакі загінулі шэсць чалавек, з іх пяцёра былі звязаныя з ХАМАС, а адзін з’яўляўся супрацоўнікам службы бяспекі Катара<ref name="ToI">{{cite web|title=Mossad said to have refused to carry out ground op to kill Hamas leaders in Qatar|website=Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/mossad-said-to-have-refused-to-carry-out-ground-op-to-kill-hamas-leaders-in-qatar/|lang=en|access-date=2025-09-13}}</ref><ref name="VI">{{cite web|title=ХАМАС: попытка израильского покушения на переговорную команду провалилась|website=Вести Израиль|url=https://www.vesty.co.il/main/article/81o3f6qfz|lang=ru|access-date=2025-09-13}}</ref>: * Джыхад Лабад, кіраўнік апарата Халіля аль-Хаі, кіраўніка ХАМАСа ў сектары Газа; * Хамам Халіль Аль-Хія, сын Халіль Аль-Хаі; * Абдала Абд аль-Вахід, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Муамен Хасуна, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * * Ахмад Абд аль-Малека, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Бадр Саад Махамед аль-Хумаідзі Ад-Дасары, малодшы капрал службы бяспекі Катара. Пахаванне загінулых адбылося ў Катары 11 верасня<ref name="ToI" />. == Рэакцыя == Удары, спаслаўшыся на парушэньне прынцыпаў міжнароднага права, [[Статут ААН|Статута ААН]] і суверэнітэта Катара, асудзілі [[Кыргызстан]],<ref>{{Cite web|url=https://24.kg/vlast/342869_sadyir_japarov_osujdaet_raketnyiy_udar_izrailya_pokataru/|title=Садыр Жапаров осуждает ракетный удар Израиля по Катару|lang=ru-RU|first=Тилебалды|last=Тукуева|website=24.kg|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Казахстан]],<ref>{{cite web|last=|first=|title=Удар Израиля по Дохе: что произошло|website=Sputnik Казахстан|date=2025-09-09|url=https://ru.sputnik.kz/20250909/udar-izrailya-po-dokhe-chto-proizoshlo--56936753.html|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Израиль нанёс удары по Дохе. Токаев сделал заявление|website=informburo.kz|date=2025-09-09|url=https://informburo.kz/novosti/izrail-nanes-udary-po-doxe-tokaev-sdelal-zaiavlenie|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Узбекістан]]<ref>{{Cite web|url=https://www.uzdaily.uz/ru/uzbekistan-osudil-udary-izrailia-po-zhilomu-raionu-v-dokhe/|title=Узбекистан осудил удары Израиля по жилому району в Дохе|lang=ru|last=UzDaily|website=UzDaily.uz|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Турцыя]]<ref>{{cite web|author=The Associated Press|title=The Latest: Israel says it targeted Hamas leadership in Qatar strike|website=AP News|date=2025-09-09|url=https://apnews.com/article/qatar-israel-hamas-trump-a324783faf8e7cca8f3bd975ba6fad0a|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[ААЭ]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Іарданія]]<ref name="arn">{{cite web|title=Crown prince leads Saudi, Arab condemnation of Israel’s ‘criminal’ Doha attack|website=Arab News|date=2025-09-09|url=https://www.arabnews.com/node/2614682/saudi-arabia|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="kom">{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Саудаўская Аравія]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Францыя]]<ref>{{cite web|last=Presse|first=AFP - Agence France|title=Macron Says Israeli Qatar Strikes 'Unacceptable Regardless Of Motive'|website=barrons|date=2025-09-09|url=https://www.barrons.com/news/macron-says-israeli-qatar-strikes-unacceptable-regardless-of-motive-ddc2d216|access-date=2025-09-09}}</ref>< [[Германія]]<ref>{{cite web|title=Israel’s strike in Doha 'unacceptable,' German government says|website=Reuters|date=2025-09-09|url=https://www.reuters.com/world/europe/israels-strike-doha-unacceptable-german-government-says-2025-09-09/|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{cite web|last=Courea|first=Eleni|title=Starmer condemns Israel’s airstrike on Qatar as No 10 denies prior knowledge of attack|website=the Guardian|date=2025-09-09|url=https://www.theguardian.com/politics/2025/sep/09/starmer-condemns-israel-airstrike-on-qatar-as-no-10-denies-prior-knowledge-of-attack|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Іспанія]]<ref name="tof">{{cite web|last=Freiberg|first=Nava|title=UK, France and Spain condemn Israeli strike in Qatar|website=The Times of Israel|date=2025-09-09|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uk-france-and-spain-condemn-israeli-strike-in-qatar/|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Еўрапейскі Саюз]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[ААН]]<ref>{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3A329e7301-0fb3-47af-a9d4-fc6f1d89c895#post |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref>. Прэс-сакратар [[Белы дом|Белага дома]] [[Каралін Левіт]] заявіла, што прэзідэнт [[Дональд Трамп]] разглядае Катар як вернага саюзніка і сябра [[ЗША|Злучаных Штатаў]] і вельмі перажывае з-за атакі, а таксама дадала, што Трамп перагаварыў з эмірам Катара [[Тамім ібн Хамад Аль Тані|Тамімам ібн Хамадам аль-Тані]], запэўніўшы, што падобнае больш не паўторыцца<ref name="автоссылка1" />. == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] [[Катэгорыя:Верасень 2025 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 9 верасня]] fu4j4i3hllmsibm5knj5wqddzy2hder 5134749 5134748 2026-05-01T19:40:53Z DBatura 73587 5134749 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | падзея = | частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] | выява = Israeli strike on Hamas headquarters in Qatar.webm | подпіс =Відэа атакі | дата = 9 верасня 2025 | месца = {{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]] | колькасць загінулых =6 (уключаючы катарца з ліку службы бяспекі)<ref name="автоссылка1">{{cite web|last=Federica Marsi|first=Brian Osgood, Ali Harb|title=LIVE: Hamas leaders survive Israeli attack on Qatar’s Doha, 6 others killed|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/9/9/live-israel-pounds-gaza-city-as-netanyahu-tells-residents-to-leave-now|access-date=2025-09-09}}</ref> | колькасць параненых = як мінімум 2<ref name="Berman-2025b">{{Cite news |last1=Berman |first1=Lazar |last2=Yohanan |first2=Nurit |others=Agencies and ToI Staff |date=2025-09-10 |title=Netanyahu tells Qatar to expel Hamas chiefs or bring them to justice: 'If you don't, we will' |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-tells-qatar-to-expel-hamas-chiefs-or-bring-them-to-justice-if-you-dont-we-will/ |access-date=2025-09-11 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> }} {{Вайна на Блізкім Усходзе}} [[9 верасня]] [[2025]] года ў рамках аперацыі «Агністы саміт» [[Ізраіль]] нанёс удар па [[Доха|Досе]] ([[Катар]]) з удзелам 15 знішчальнікаў, якія выкарыстоўвалі цяжкія бомбы, а таксама беспілотнікі ў якасці падтрымкі<ref name="ved">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/09/09/1137980-ob-udare-izrailya?from=read_also=1|title=Что известно об ударе Израиля по столице Катара|website=Ведомости|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="tass"/>. Паводле заявы ізраільскага кіраўніцтва, удар стаў адказам на [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года]] і на [[тэракт у Іерусаліме (2025, верасень)|тэракт у Іерусаліме 8 верасня 2025 года]]<ref name="tass"/><ref name="bbc"/>. Атака выклікала рэзкае асуджэнне ва ўсім свеце<ref>{{cite web|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|access-date=2025-09-09}}</ref>. Пасля Прэм’ер-міністр Ізраіля прынёс свае прабачэнні прэм’ер-міністру Катара за парушэнне катарскага суверэнітэту і паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на тэрыторыі Катара. ==Ход падзей== Катар традыцыйна выступаў пасярэднікам на перамовах аб спыненні агню паміж Ізраілем і [[ХАМАС]]. У Досе размяшчалася Палітбюро ХАМАС з некалькімі высокапастаўленымі лідарамі руху. Катар таксама адыгрываў ключавую ролю ў дастаўцы гуманітарнай дапамогі жыхарам [[Сектар Газа|сектара Газа]]<ref>{{cite web|title=Израиль заявил об авиаударах по штаб-квартире ХАМАС в Дохе, Катар осудил нападение|website=russian.news.cn|date=2025-09-10|url=https://russian.news.cn/20250910/7ac92a098cb94d188fe6c756451ec335/c.html|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. Днём 9 верасня былі апублікаваныя відэа з Дохі з узнімальным слупом дыму пасля ракетнага ўдару. Практычна адразу пасля гэтага ў сваім [[Telegram]]-канале [[ЦАХАЛ]] паведамілі пра кропкавы авіяўдар па кіраўніцтве ХАМАС, адзначыўшы выкарыстанне цяжкіх бомбаў са знішчальнікаў і меры па мінімізацыі рызыкі для мірнага насельніцтва за кошт прымянення высокадакладных боепрыпасаў і дадатковай разведкі<ref name="ved"/>. Затым Прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] і міністр абароны [[Ісраэль Кац (палітык, 1955)|Ісраэль Кац]] апублікавалі заяву, у якой гаварылася, што ўдар з’яўляецца адказам на ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года і на тэракт у [[Іерусалім]]е 8 верасня 2025 года<ref name="bbc">{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3Af7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef#post |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250909160245/https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset:f7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef%23post |archive-date=2025-09-09 |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref><ref name="tass">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/25007339|title=Власти Израиля назвали оправданным свое решение устранить руководство ХАМАС|lang=ru|website=TACC|access-date=2025-09-09}}</ref>. Паведамляецца, што было задзейнічана 15 знішчальнікаў, якія скінулі на адну цэль 10 боепрыпасаў за некалькі секунд. У ходзе выканання задачы самалёты дазапраўляліся ў паветры<ref name="tass"/>. Як паведамілі афіцыйныя асобы [[ЗША]], амерыканскія вайскоўцы самастойна выявілі ізраільскія самалёты, якія накіроўваліся да [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], аднак тлумачэнні ад Ізраіля паступілі толькі пасля пачатку ракетнага ўдару<ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel's attack in Qatar infuriated Trump advisers, officials say|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-attack-qatar-hamas-trump-reaction|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel conducts airstrike in Qatar to assassinate Hamas officials|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-assassination-attempt-hamas-doha|access-date=2025-09-10}}</ref>. Авіяўдар быў нанесены падчас сустрэчы, на якой абмяркоўвалася апошняя прапанова прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] аб спыненні агню ў сектары Газа<ref name="ved" />. Як паведамляў 12-ы канал Ізраіля, галоўнай мэтай быў лідар групоўкі [[Халіль аль-Хая]]<ref>{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046370|title=СМИ сообщают о гибели в Дохе одного из лидеров ХАМАС|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. «[[Аль-Джазіра]]» са спасылкай на крыніцу ў ХАМАС паведаміла, што ў выніку выбухаў у Досе ніхто з лідараў руху не загінуў, аднак ахвярамі сталі пяць яго радавых членаў, уключаючы сына Халіля аль-Хайі і яго памочніка. Акрамя таго, катарскае Міністэрства ўнутраных спраў пацвердзіла гібель аднаго катарскага афіцэра бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046379|title=ХАМАС отрицает гибель кого-либо из руководства группировки в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="автоссылка1" />. Катар рашуча асудзіў ізраільскі ўдар па жылых будынках, назваўшы яго злачынным нападам і грубым парушэннем міжнароднага права, якія пагражаюць бяспецы жыхароў краіны. Улады заявілі аб пачатку расследавання на вышэйшым узроўні і падкрэслілі, што не маюць намеру трываць падобнае ўмяшанне ў рэгіянальную бяспеку<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046372|title=Катар подтвердил израильские удары по руководству ХАМАС в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. Прэм’ер-міністр Катара, шэйх [[Махамед бін Абдулрахман бін Джасім Аль Тані]], заявіў, што Катар пакідае за сабой права адказаць на ізраільскія ўдары, падкрэсліўшы, што краіна не пацерпіць парушэнняў свайго суверэнітэту і прыме комплексныя меры для прадухілення будучых нападаў. Паводле яго слоў, створана каманда на чале з дыпламатам Махамедам бін Абдулазізам аль-Хулаіфі для прававых крокаў. Катар ужо кансультуецца з дружалюбнымі дзяржавамі і рыхтуе меры ў адказ. Аль Тані абвінаваціў Біньяміна Нетаньяху ў парушэнні міжнароднага права, імкненні да дэстабілізацыі рэгіёну і падрыве мірных перамоваў, назваўшы ўдары па Досе дзяржаўным тэрарызмам і адзначыўшы, што рэгіён дасягнуў пераломнага моманту, які патрабуе сумеснага процідзеяння такім дзеянням<ref name="rbc">{{cite web|title=Катар заявил о подготовке ответа на удары Израиля по Дохе|website=РБК|date=2022-12-31|url=https://www.rbc.ru/politics/09/09/2025/68c087e69a7947f85b24c997|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>. Былы спецпрадстаўнік ЗША па Іране Роберт Мэлі заявіў, што ўдар Ізраіля па кіраўніцтву ХАМАС у Досе дэманструе нежаданне Тэль-Авіва ісці да завяршэння вайны ў Газе шляхам перамоваў і падрывае давер да любых пасрэдніцкіх намаганням<ref>{{cite web|last1=Westfall|first1=Sammy|last2=Raji|first2=Tobi|last3=Brown|first3=Cate|last4=Hill|first4=Evan|last5=Chamaa|first5=Mohamad El|last6=Berger|first6=Miriam|last7=Robertson|first7=Noah|last8=Wang|first8=Amy B|last9=Parker|first9=Claire|last10=Balousha|first10=Hazem|last11=Rubin|first11=Shira|last12=Soroka|first12=Lior|last13=Copp|first13=Tara|last14=Mekhennet|first14=Souad|last15=Mahfouz|first15=Heba Farouk|last16=Haidamous|first16=Suzan|last17=Hudson|first17=John|last18=Lamothe|first18=Dan|last19=Cheeseman|first19=Abbie|last20=Taylor|first20=Adam|last21=Shamalakh|first21=Siham|last22=George|first22=Susannah|last23=Ramos|first23=Adrián Blanco|last24=Cunningham|first24=Erin|title=Israeli strike targeting Hamas in Qatar ‘does not advance Israel or America’s goals,’ Trump says|website=The Washington Post|date=2025-09-09|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/09/09/qatar-doha-explosion-israel-hamas/|access-date=2025-09-10}}</ref>. 29 верасня Біньямін Нетаньяху ў тэлефоннай размове з Мухамедам бін Абдулрахманам Аль Тані, якая адбылася з [[Белы дом|Белага дома]] ў прысутнасці п Трампа, прынёс афіцыйныя прабачэнні за парушэнне катарскага суверэнітэту і дапусціў выплату кампенсацыі сям’і загінулага супрацоўніка службы бяспекі. Ён таксама паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на катарскай тэрыторыі, што было замацавана ў плане Трампа па Газе. Гэты крок стаў важным элементам у аднаўленні ролі Катара як пасярэдніка ў перамовах аб заканчэнні вайны і вызваленні закладнікаў<ref>{{cite web|title=Israel's Netanyahu apologizes to Qatar for attack on Doha, source says|website=Reuters|date=2025-09-29|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israels-netanyahu-apologizes-qatar-attack-doha-source-says-2025-09-29/|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|title=Live: Trump says Gaza peace deal 'beyond very close', thanks Netanyahu for 'agreeing' to plan|website=France 24|date=2025-09-29|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20250929-live-trump-promises-something-special-ahead-of-gaza-war-talks-with-netanyahu|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Stokols|first=Eli|title=Trump prompts Netanyahu to apologize to Qatar for bombing its capital|website=POLITICO|date=2025-09-29|url=https://www.politico.com/news/2025/09/29/trump-prompts-netanyahu-to-apologize-to-qatar-for-bombing-its-capital-00584738|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Pearson|first=Matt|title=What is Donald Trump's 21-point plan to end Gaza war? – DW – 09/29/2025|website=dw.com|date=2025-09-29|url=https://www.dw.com/en/what-is-donald-trumps-21-point-plan-to-end-gaza-war/a-74173680|access-date=2025-09-29}}</ref>. == Загінулыя == У выніку атакі загінулі шэсць чалавек, з іх пяцёра былі звязаныя з ХАМАС, а адзін з’яўляўся супрацоўнікам службы бяспекі Катара<ref name="ToI">{{cite web|title=Mossad said to have refused to carry out ground op to kill Hamas leaders in Qatar|website=Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/mossad-said-to-have-refused-to-carry-out-ground-op-to-kill-hamas-leaders-in-qatar/|lang=en|access-date=2025-09-13}}</ref><ref name="VI">{{cite web|title=ХАМАС: попытка израильского покушения на переговорную команду провалилась|website=Вести Израиль|url=https://www.vesty.co.il/main/article/81o3f6qfz|lang=ru|access-date=2025-09-13}}</ref>: * Джыхад Лабад, кіраўнік апарата Халіля аль-Хаі, кіраўніка ХАМАСа ў сектары Газа; * Хамам Халіль Аль-Хія, сын Халіль Аль-Хаі; * Абдала Абд аль-Вахід, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Муамен Хасуна, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * * Ахмад Абд аль-Малека, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Бадр Саад Махамед аль-Хумаідзі Ад-Дасары, малодшы капрал службы бяспекі Катара. Пахаванне загінулых адбылося ў Катары 11 верасня<ref name="ToI" />. == Рэакцыя == Удары, спаслаўшыся на парушэньне прынцыпаў міжнароднага права, [[Статут ААН|Статута ААН]] і суверэнітэта Катара, асудзілі [[Кыргызстан]],<ref>{{Cite web|url=https://24.kg/vlast/342869_sadyir_japarov_osujdaet_raketnyiy_udar_izrailya_pokataru/|title=Садыр Жапаров осуждает ракетный удар Израиля по Катару|lang=ru-RU|first=Тилебалды|last=Тукуева|website=24.kg|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Казахстан]],<ref>{{cite web|last=|first=|title=Удар Израиля по Дохе: что произошло|website=Sputnik Казахстан|date=2025-09-09|url=https://ru.sputnik.kz/20250909/udar-izrailya-po-dokhe-chto-proizoshlo--56936753.html|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Израиль нанёс удары по Дохе. Токаев сделал заявление|website=informburo.kz|date=2025-09-09|url=https://informburo.kz/novosti/izrail-nanes-udary-po-doxe-tokaev-sdelal-zaiavlenie|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Узбекістан]]<ref>{{Cite web|url=https://www.uzdaily.uz/ru/uzbekistan-osudil-udary-izrailia-po-zhilomu-raionu-v-dokhe/|title=Узбекистан осудил удары Израиля по жилому району в Дохе|lang=ru|last=UzDaily|website=UzDaily.uz|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Турцыя]]<ref>{{cite web|author=The Associated Press|title=The Latest: Israel says it targeted Hamas leadership in Qatar strike|website=AP News|date=2025-09-09|url=https://apnews.com/article/qatar-israel-hamas-trump-a324783faf8e7cca8f3bd975ba6fad0a|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[ААЭ]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Іарданія]]<ref name="arn">{{cite web|title=Crown prince leads Saudi, Arab condemnation of Israel’s ‘criminal’ Doha attack|website=Arab News|date=2025-09-09|url=https://www.arabnews.com/node/2614682/saudi-arabia|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="kom">{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Саудаўская Аравія]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Францыя]]<ref>{{cite web|last=Presse|first=AFP - Agence France|title=Macron Says Israeli Qatar Strikes 'Unacceptable Regardless Of Motive'|website=barrons|date=2025-09-09|url=https://www.barrons.com/news/macron-says-israeli-qatar-strikes-unacceptable-regardless-of-motive-ddc2d216|access-date=2025-09-09}}</ref>< [[Германія]]<ref>{{cite web|title=Israel’s strike in Doha 'unacceptable,' German government says|website=Reuters|date=2025-09-09|url=https://www.reuters.com/world/europe/israels-strike-doha-unacceptable-german-government-says-2025-09-09/|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{cite web|last=Courea|first=Eleni|title=Starmer condemns Israel’s airstrike on Qatar as No 10 denies prior knowledge of attack|website=the Guardian|date=2025-09-09|url=https://www.theguardian.com/politics/2025/sep/09/starmer-condemns-israel-airstrike-on-qatar-as-no-10-denies-prior-knowledge-of-attack|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Іспанія]]<ref name="tof">{{cite web|last=Freiberg|first=Nava|title=UK, France and Spain condemn Israeli strike in Qatar|website=The Times of Israel|date=2025-09-09|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uk-france-and-spain-condemn-israeli-strike-in-qatar/|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Еўрапейскі Саюз]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[ААН]]<ref>{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3A329e7301-0fb3-47af-a9d4-fc6f1d89c895#post |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref>. Прэс-сакратар [[Белы дом|Белага дома]] [[Каралін Левіт]] заявіла, што прэзідэнт [[Дональд Трамп]] разглядае Катар як вернага саюзніка і сябра [[ЗША|Злучаных Штатаў]] і вельмі перажывае з-за атакі, а таксама дадала, што Трамп перагаварыў з эмірам Катара [[Тамім ібн Хамад Аль Тані|Тамімам ібн Хамадам аль-Тані]], запэўніўшы, што падобнае больш не паўторыцца<ref name="автоссылка1" />. == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] [[Катэгорыя:Верасень 2025 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 9 верасня]] cm7bk23oxgt7pgndomwwqvkokqfwp31 5134750 5134749 2026-05-01T19:42:02Z DBatura 73587 5134750 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | падзея = | частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] | выява = Israeli strike on Hamas headquarters in Qatar.webm | подпіс =Відэа атакі | дата = 9 верасня 2025 | месца = {{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]] | колькасць загінулых =6 (уключаючы катарца з ліку службы бяспекі)<ref name="автоссылка1">{{cite web|last=Federica Marsi|first=Brian Osgood, Ali Harb|title=LIVE: Hamas leaders survive Israeli attack on Qatar’s Doha, 6 others killed|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/9/9/live-israel-pounds-gaza-city-as-netanyahu-tells-residents-to-leave-now|access-date=2025-09-09}}</ref> | колькасць параненых = як мінімум 2<ref name="Berman-2025b">{{Cite news |last1=Berman |first1=Lazar |last2=Yohanan |first2=Nurit |others=Agencies and ToI Staff |date=2025-09-10 |title=Netanyahu tells Qatar to expel Hamas chiefs or bring them to justice: 'If you don't, we will' |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-tells-qatar-to-expel-hamas-chiefs-or-bring-them-to-justice-if-you-dont-we-will/ |access-date=2025-09-11 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> }} {{Вайна на Блізкім Усходзе}} [[9 верасня]] [[2025]] года ў рамках аперацыі «Агністы саміт» [[Ізраіль]] нанёс удар па [[Доха|Досе]] ([[Катар]]) з удзелам 15 знішчальнікаў, якія выкарыстоўвалі цяжкія бомбы, а таксама беспілотнікі ў якасці падтрымкі<ref name="ved">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/09/09/1137980-ob-udare-izrailya?from=read_also=1|title=Что известно об ударе Израиля по столице Катара|website=Ведомости|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="tass"/>. Паводле заявы ізраільскага кіраўніцтва, удар стаў адказам на [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года]] і на [[тэракт у Іерусаліме (2025, верасень)|тэракт у Іерусаліме 8 верасня 2025 года]]<ref name="tass"/><ref name="bbc"/>. Атака выклікала рэзкае асуджэнне ва ўсім свеце<ref>{{cite web|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|access-date=2025-09-09}}</ref>. Пасля Ізраіля прынёс свае прабачэнні краіне за парушэнне суверэнітэту і паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на яго тэрыторыі. ==Ход падзей== Катар традыцыйна выступаў пасярэднікам на перамовах аб спыненні агню паміж Ізраілем і [[ХАМАС]]. У Досе размяшчалася Палітбюро ХАМАС з некалькімі высокапастаўленымі лідарамі руху. Катар таксама адыгрываў ключавую ролю ў дастаўцы гуманітарнай дапамогі жыхарам [[Сектар Газа|сектара Газа]]<ref>{{cite web|title=Израиль заявил об авиаударах по штаб-квартире ХАМАС в Дохе, Катар осудил нападение|website=russian.news.cn|date=2025-09-10|url=https://russian.news.cn/20250910/7ac92a098cb94d188fe6c756451ec335/c.html|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. Днём 9 верасня былі апублікаваныя відэа з Дохі з узнімальным слупом дыму пасля ракетнага ўдару. Практычна адразу пасля гэтага ў сваім [[Telegram]]-канале [[ЦАХАЛ]] паведамілі пра кропкавы авіяўдар па кіраўніцтве ХАМАС, адзначыўшы выкарыстанне цяжкіх бомбаў са знішчальнікаў і меры па мінімізацыі рызыкі для мірнага насельніцтва за кошт прымянення высокадакладных боепрыпасаў і дадатковай разведкі<ref name="ved"/>. Затым Прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] і міністр абароны [[Ісраэль Кац (палітык, 1955)|Ісраэль Кац]] апублікавалі заяву, у якой гаварылася, што ўдар з’яўляецца адказам на ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года і на тэракт у [[Іерусалім]]е 8 верасня 2025 года<ref name="bbc">{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3Af7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef#post |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250909160245/https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset:f7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef%23post |archive-date=2025-09-09 |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref><ref name="tass">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/25007339|title=Власти Израиля назвали оправданным свое решение устранить руководство ХАМАС|lang=ru|website=TACC|access-date=2025-09-09}}</ref>. Паведамляецца, што было задзейнічана 15 знішчальнікаў, якія скінулі на адну цэль 10 боепрыпасаў за некалькі секунд. У ходзе выканання задачы самалёты дазапраўляліся ў паветры<ref name="tass"/>. Як паведамілі афіцыйныя асобы [[ЗША]], амерыканскія вайскоўцы самастойна выявілі ізраільскія самалёты, якія накіроўваліся да [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], аднак тлумачэнні ад Ізраіля паступілі толькі пасля пачатку ракетнага ўдару<ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel's attack in Qatar infuriated Trump advisers, officials say|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-attack-qatar-hamas-trump-reaction|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel conducts airstrike in Qatar to assassinate Hamas officials|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-assassination-attempt-hamas-doha|access-date=2025-09-10}}</ref>. Авіяўдар быў нанесены падчас сустрэчы, на якой абмяркоўвалася апошняя прапанова прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] аб спыненні агню ў сектары Газа<ref name="ved" />. Як паведамляў 12-ы канал Ізраіля, галоўнай мэтай быў лідар групоўкі [[Халіль аль-Хая]]<ref>{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046370|title=СМИ сообщают о гибели в Дохе одного из лидеров ХАМАС|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. «[[Аль-Джазіра]]» са спасылкай на крыніцу ў ХАМАС паведаміла, што ў выніку выбухаў у Досе ніхто з лідараў руху не загінуў, аднак ахвярамі сталі пяць яго радавых членаў, уключаючы сына Халіля аль-Хайі і яго памочніка. Акрамя таго, катарскае Міністэрства ўнутраных спраў пацвердзіла гібель аднаго катарскага афіцэра бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046379|title=ХАМАС отрицает гибель кого-либо из руководства группировки в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="автоссылка1" />. Катар рашуча асудзіў ізраільскі ўдар па жылых будынках, назваўшы яго злачынным нападам і грубым парушэннем міжнароднага права, якія пагражаюць бяспецы жыхароў краіны. Улады заявілі аб пачатку расследавання на вышэйшым узроўні і падкрэслілі, што не маюць намеру трываць падобнае ўмяшанне ў рэгіянальную бяспеку<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046372|title=Катар подтвердил израильские удары по руководству ХАМАС в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. Прэм’ер-міністр Катара, шэйх [[Махамед бін Абдулрахман бін Джасім Аль Тані]], заявіў, што Катар пакідае за сабой права адказаць на ізраільскія ўдары, падкрэсліўшы, што краіна не пацерпіць парушэнняў свайго суверэнітэту і прыме комплексныя меры для прадухілення будучых нападаў. Паводле яго слоў, створана каманда на чале з дыпламатам Махамедам бін Абдулазізам аль-Хулаіфі для прававых крокаў. Катар ужо кансультуецца з дружалюбнымі дзяржавамі і рыхтуе меры ў адказ. Аль Тані абвінаваціў Біньяміна Нетаньяху ў парушэнні міжнароднага права, імкненні да дэстабілізацыі рэгіёну і падрыве мірных перамоваў, назваўшы ўдары па Досе дзяржаўным тэрарызмам і адзначыўшы, што рэгіён дасягнуў пераломнага моманту, які патрабуе сумеснага процідзеяння такім дзеянням<ref name="rbc">{{cite web|title=Катар заявил о подготовке ответа на удары Израиля по Дохе|website=РБК|date=2022-12-31|url=https://www.rbc.ru/politics/09/09/2025/68c087e69a7947f85b24c997|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>. Былы спецпрадстаўнік ЗША па Іране Роберт Мэлі заявіў, што ўдар Ізраіля па кіраўніцтву ХАМАС у Досе дэманструе нежаданне Тэль-Авіва ісці да завяршэння вайны ў Газе шляхам перамоваў і падрывае давер да любых пасрэдніцкіх намаганням<ref>{{cite web|last1=Westfall|first1=Sammy|last2=Raji|first2=Tobi|last3=Brown|first3=Cate|last4=Hill|first4=Evan|last5=Chamaa|first5=Mohamad El|last6=Berger|first6=Miriam|last7=Robertson|first7=Noah|last8=Wang|first8=Amy B|last9=Parker|first9=Claire|last10=Balousha|first10=Hazem|last11=Rubin|first11=Shira|last12=Soroka|first12=Lior|last13=Copp|first13=Tara|last14=Mekhennet|first14=Souad|last15=Mahfouz|first15=Heba Farouk|last16=Haidamous|first16=Suzan|last17=Hudson|first17=John|last18=Lamothe|first18=Dan|last19=Cheeseman|first19=Abbie|last20=Taylor|first20=Adam|last21=Shamalakh|first21=Siham|last22=George|first22=Susannah|last23=Ramos|first23=Adrián Blanco|last24=Cunningham|first24=Erin|title=Israeli strike targeting Hamas in Qatar ‘does not advance Israel or America’s goals,’ Trump says|website=The Washington Post|date=2025-09-09|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/09/09/qatar-doha-explosion-israel-hamas/|access-date=2025-09-10}}</ref>. 29 верасня Біньямін Нетаньяху ў тэлефоннай размове з Мухамедам бін Абдулрахманам Аль Тані, якая адбылася з [[Белы дом|Белага дома]] ў прысутнасці п Трампа, прынёс афіцыйныя прабачэнні за парушэнне катарскага суверэнітэту і дапусціў выплату кампенсацыі сям’і загінулага супрацоўніка службы бяспекі. Ён таксама паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на катарскай тэрыторыі, што было замацавана ў плане Трампа па Газе. Гэты крок стаў важным элементам у аднаўленні ролі Катара як пасярэдніка ў перамовах аб заканчэнні вайны і вызваленні закладнікаў<ref>{{cite web|title=Israel's Netanyahu apologizes to Qatar for attack on Doha, source says|website=Reuters|date=2025-09-29|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israels-netanyahu-apologizes-qatar-attack-doha-source-says-2025-09-29/|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|title=Live: Trump says Gaza peace deal 'beyond very close', thanks Netanyahu for 'agreeing' to plan|website=France 24|date=2025-09-29|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20250929-live-trump-promises-something-special-ahead-of-gaza-war-talks-with-netanyahu|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Stokols|first=Eli|title=Trump prompts Netanyahu to apologize to Qatar for bombing its capital|website=POLITICO|date=2025-09-29|url=https://www.politico.com/news/2025/09/29/trump-prompts-netanyahu-to-apologize-to-qatar-for-bombing-its-capital-00584738|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Pearson|first=Matt|title=What is Donald Trump's 21-point plan to end Gaza war? – DW – 09/29/2025|website=dw.com|date=2025-09-29|url=https://www.dw.com/en/what-is-donald-trumps-21-point-plan-to-end-gaza-war/a-74173680|access-date=2025-09-29}}</ref>. == Загінулыя == У выніку атакі загінулі шэсць чалавек, з іх пяцёра былі звязаныя з ХАМАС, а адзін з’яўляўся супрацоўнікам службы бяспекі Катара<ref name="ToI">{{cite web|title=Mossad said to have refused to carry out ground op to kill Hamas leaders in Qatar|website=Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/mossad-said-to-have-refused-to-carry-out-ground-op-to-kill-hamas-leaders-in-qatar/|lang=en|access-date=2025-09-13}}</ref><ref name="VI">{{cite web|title=ХАМАС: попытка израильского покушения на переговорную команду провалилась|website=Вести Израиль|url=https://www.vesty.co.il/main/article/81o3f6qfz|lang=ru|access-date=2025-09-13}}</ref>: * Джыхад Лабад, кіраўнік апарата Халіля аль-Хаі, кіраўніка ХАМАСа ў сектары Газа; * Хамам Халіль Аль-Хія, сын Халіль Аль-Хаі; * Абдала Абд аль-Вахід, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Муамен Хасуна, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * * Ахмад Абд аль-Малека, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Бадр Саад Махамед аль-Хумаідзі Ад-Дасары, малодшы капрал службы бяспекі Катара. Пахаванне загінулых адбылося ў Катары 11 верасня<ref name="ToI" />. == Рэакцыя == Удары, спаслаўшыся на парушэньне прынцыпаў міжнароднага права, [[Статут ААН|Статута ААН]] і суверэнітэта Катара, асудзілі [[Кыргызстан]],<ref>{{Cite web|url=https://24.kg/vlast/342869_sadyir_japarov_osujdaet_raketnyiy_udar_izrailya_pokataru/|title=Садыр Жапаров осуждает ракетный удар Израиля по Катару|lang=ru-RU|first=Тилебалды|last=Тукуева|website=24.kg|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Казахстан]],<ref>{{cite web|last=|first=|title=Удар Израиля по Дохе: что произошло|website=Sputnik Казахстан|date=2025-09-09|url=https://ru.sputnik.kz/20250909/udar-izrailya-po-dokhe-chto-proizoshlo--56936753.html|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Израиль нанёс удары по Дохе. Токаев сделал заявление|website=informburo.kz|date=2025-09-09|url=https://informburo.kz/novosti/izrail-nanes-udary-po-doxe-tokaev-sdelal-zaiavlenie|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Узбекістан]]<ref>{{Cite web|url=https://www.uzdaily.uz/ru/uzbekistan-osudil-udary-izrailia-po-zhilomu-raionu-v-dokhe/|title=Узбекистан осудил удары Израиля по жилому району в Дохе|lang=ru|last=UzDaily|website=UzDaily.uz|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Турцыя]]<ref>{{cite web|author=The Associated Press|title=The Latest: Israel says it targeted Hamas leadership in Qatar strike|website=AP News|date=2025-09-09|url=https://apnews.com/article/qatar-israel-hamas-trump-a324783faf8e7cca8f3bd975ba6fad0a|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[ААЭ]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Іарданія]]<ref name="arn">{{cite web|title=Crown prince leads Saudi, Arab condemnation of Israel’s ‘criminal’ Doha attack|website=Arab News|date=2025-09-09|url=https://www.arabnews.com/node/2614682/saudi-arabia|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="kom">{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Саудаўская Аравія]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Францыя]]<ref>{{cite web|last=Presse|first=AFP - Agence France|title=Macron Says Israeli Qatar Strikes 'Unacceptable Regardless Of Motive'|website=barrons|date=2025-09-09|url=https://www.barrons.com/news/macron-says-israeli-qatar-strikes-unacceptable-regardless-of-motive-ddc2d216|access-date=2025-09-09}}</ref>< [[Германія]]<ref>{{cite web|title=Israel’s strike in Doha 'unacceptable,' German government says|website=Reuters|date=2025-09-09|url=https://www.reuters.com/world/europe/israels-strike-doha-unacceptable-german-government-says-2025-09-09/|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{cite web|last=Courea|first=Eleni|title=Starmer condemns Israel’s airstrike on Qatar as No 10 denies prior knowledge of attack|website=the Guardian|date=2025-09-09|url=https://www.theguardian.com/politics/2025/sep/09/starmer-condemns-israel-airstrike-on-qatar-as-no-10-denies-prior-knowledge-of-attack|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Іспанія]]<ref name="tof">{{cite web|last=Freiberg|first=Nava|title=UK, France and Spain condemn Israeli strike in Qatar|website=The Times of Israel|date=2025-09-09|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uk-france-and-spain-condemn-israeli-strike-in-qatar/|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Еўрапейскі Саюз]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[ААН]]<ref>{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3A329e7301-0fb3-47af-a9d4-fc6f1d89c895#post |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref>. Прэс-сакратар [[Белы дом|Белага дома]] [[Каралін Левіт]] заявіла, што прэзідэнт [[Дональд Трамп]] разглядае Катар як вернага саюзніка і сябра [[ЗША|Злучаных Штатаў]] і вельмі перажывае з-за атакі, а таксама дадала, што Трамп перагаварыў з эмірам Катара [[Тамім ібн Хамад Аль Тані|Тамімам ібн Хамадам аль-Тані]], запэўніўшы, што падобнае больш не паўторыцца<ref name="автоссылка1" />. == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] [[Катэгорыя:Верасень 2025 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 9 верасня]] 6e58fg11chge1kdzivedu49hmtdmacm 5134752 5134750 2026-05-01T19:46:57Z DBatura 73587 5134752 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | падзея = | частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] | выява = Israeli strike on Hamas headquarters in Qatar.webm | подпіс =Відэа атакі | дата = 9 верасня 2025 | месца = {{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]] | колькасць загінулых =6 (уключаючы катарца з ліку службы бяспекі)<ref name="автоссылка1">{{cite web|last=Federica Marsi|first=Brian Osgood, Ali Harb|title=LIVE: Hamas leaders survive Israeli attack on Qatar’s Doha, 6 others killed|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/9/9/live-israel-pounds-gaza-city-as-netanyahu-tells-residents-to-leave-now|access-date=2025-09-09}}</ref> | колькасць параненых = як мінімум 2<ref name="Berman-2025b">{{Cite news |last1=Berman |first1=Lazar |last2=Yohanan |first2=Nurit |others=Agencies and ToI Staff |date=2025-09-10 |title=Netanyahu tells Qatar to expel Hamas chiefs or bring them to justice: 'If you don't, we will' |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-tells-qatar-to-expel-hamas-chiefs-or-bring-them-to-justice-if-you-dont-we-will/ |access-date=2025-09-11 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> }} {{Вайна на Блізкім Усходзе}} [[9 верасня]] [[2025]] года ў рамках аперацыі «Агністы саміт» [[Ізраіль]] нанёс удар па [[Доха|Досе]] ([[Катар]]) з удзелам 15 знішчальнікаў, якія выкарыстоўвалі цяжкія бомбы, а таксама беспілотнікі ў якасці падтрымкі<ref name="ved">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/09/09/1137980-ob-udare-izrailya?from=read_also=1|title=Что известно об ударе Израиля по столице Катара|website=Ведомости|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="tass"/>. Паводле заявы ізраільскага кіраўніцтва, удар стаў адказам на [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года]] і на [[тэракт у Іерусаліме (2025, верасень)|тэракт у Іерусаліме 8 верасня 2025 года]]<ref name="tass"/><ref name="bbc"/>. Атака выклікала рэзкае асуджэнне ва ўсім свеце<ref>{{cite web|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|access-date=2025-09-09}}</ref>. Пасля Ізраіля прынёс свае прабачэнні краіне за парушэнне суверэнітэту і паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на яго тэрыторыі. ==Ход падзей== Катар традыцыйна выступаў пасярэднікам на перамовах аб спыненні агню паміж Ізраілем і [[ХАМАС]]. У Досе размяшчалася Палітбюро ХАМАС з некалькімі высокапастаўленымі лідарамі руху. Катар таксама адыгрываў ключавую ролю ў дастаўцы гуманітарнай дапамогі жыхарам [[Сектар Газа|сектара Газа]]<ref>{{cite web|title=Израиль заявил об авиаударах по штаб-квартире ХАМАС в Дохе, Катар осудил нападение|website=russian.news.cn|date=2025-09-10|url=https://russian.news.cn/20250910/7ac92a098cb94d188fe6c756451ec335/c.html|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. Днём 9 верасня былі апублікаваныя відэа з Дохі з узнімальным слупом дыму пасля ракетнага ўдару. Практычна адразу пасля гэтага ў сваім [[Telegram]]-канале [[ЦАХАЛ]] паведамілі пра кропкавы авіяўдар па кіраўніцтве ХАМАС, адзначыўшы выкарыстанне цяжкіх бомбаў са знішчальнікаў і меры па мінімізацыі рызыкі для мірнага насельніцтва за кошт прымянення высокадакладных боепрыпасаў і дадатковай разведкі<ref name="ved"/>. Затым Прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] і міністр абароны [[Ісраэль Кац (палітык, 1955)|Ісраэль Кац]] апублікавалі заяву, у якой гаварылася, што ўдар з’яўляецца адказам на ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года і на тэракт у [[Іерусалім]]е 8 верасня 2025 года<ref name="bbc">{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3Af7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef#post |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250909160245/https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset:f7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef%23post |archive-date=2025-09-09 |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref><ref name="tass">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/25007339|title=Власти Израиля назвали оправданным свое решение устранить руководство ХАМАС|lang=ru|website=TACC|access-date=2025-09-09}}</ref>. Паведамляецца, што было задзейнічана 15 знішчальнікаў, якія скінулі на адну цэль 10 боепрыпасаў за некалькі секунд. У ходзе выканання задачы самалёты дазапраўляліся ў паветры<ref name="tass"/>. Як паведамілі афіцыйныя асобы [[ЗША]], амерыканскія вайскоўцы самастойна выявілі ізраільскія самалёты, якія накіроўваліся да [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], аднак тлумачэнні ад Ізраіля паступілі толькі пасля пачатку ракетнага ўдару<ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel's attack in Qatar infuriated Trump advisers, officials say|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-attack-qatar-hamas-trump-reaction|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel conducts airstrike in Qatar to assassinate Hamas officials|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-assassination-attempt-hamas-doha|access-date=2025-09-10}}</ref>. Авіяўдар быў нанесены падчас сустрэчы, на якой абмяркоўвалася апошняя прапанова прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] аб спыненні агню ў сектары Газа<ref name="ved" />. Як паведамляў 12-ы канал Ізраіля, галоўнай мэтай быў лідар групоўкі [[Халіль аль-Хая]]<ref>{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046370|title=СМИ сообщают о гибели в Дохе одного из лидеров ХАМАС|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. «[[Аль-Джазіра]]» са спасылкай на крыніцу ў ХАМАС паведаміла, што ў выніку выбухаў у Досе ніхто з лідараў руху не загінуў, аднак ахвярамі сталі пяць яго радавых членаў, уключаючы сына Халіля аль-Хаі і яго памочніка. Акрамя таго, катарскае Міністэрства ўнутраных спраў пацвердзіла гібель аднаго катарскага афіцэра бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046379|title=ХАМАС отрицает гибель кого-либо из руководства группировки в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="автоссылка1" />. Катар рашуча асудзіў ізраільскі ўдар па жылых будынках, назваўшы яго злачынным нападам і грубым парушэннем міжнароднага права, які пагражае бяспецы жыхароў краіны. Улады заявілі аб пачатку расследавання на вышэйшым узроўні і падкрэслілі, што не маюць намеру трываць падобнае ўмяшанне ў рэгіянальную бяспеку<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046372|title=Катар подтвердил израильские удары по руководству ХАМАС в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. Прэм’ер-міністр Катара, шэйх [[Махамед бін Абдулрахман бін Джасім Аль Тані]], заявіў, што Катар пакідае за сабой права адказаць на ізраільскія ўдары, падкрэсліўшы, што краіна не пацерпіць парушэнняў свайго суверэнітэту і прыме комплексныя меры для прадухілення будучых нападаў. Паводле яго слоў, створана каманда на чале з дыпламатам Махамедам бін Абдулазізам аль-Хулаіфі для прававых крокаў. Катар ужо кансультуецца з дружалюбнымі дзяржавамі і рыхтуе меры ў адказ. Аль Тані абвінаваціў Біньяміна Нетаньяху ў парушэнні міжнароднага права, імкненні да дэстабілізацыі рэгіёну і падрыве мірных перамоваў, назваўшы ўдары па Досе дзяржаўным тэрарызмам і адзначыўшы, што рэгіён дасягнуў пераломнага моманту, які патрабуе сумеснага процідзеяння такім дзеянням<ref name="rbc">{{cite web|title=Катар заявил о подготовке ответа на удары Израиля по Дохе|website=РБК|date=2022-12-31|url=https://www.rbc.ru/politics/09/09/2025/68c087e69a7947f85b24c997|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>. Былы спецпрадстаўнік ЗША па Іране Роберт Мэлі заявіў, што ўдар Ізраіля па кіраўніцтву ХАМАС у Досе дэманструе нежаданне Тэль-Авіва ісці да завяршэння вайны ў Газе шляхам перамоваў і падрывае давер да любых пасрэдніцкіх намаганням<ref>{{cite web|last1=Westfall|first1=Sammy|last2=Raji|first2=Tobi|last3=Brown|first3=Cate|last4=Hill|first4=Evan|last5=Chamaa|first5=Mohamad El|last6=Berger|first6=Miriam|last7=Robertson|first7=Noah|last8=Wang|first8=Amy B|last9=Parker|first9=Claire|last10=Balousha|first10=Hazem|last11=Rubin|first11=Shira|last12=Soroka|first12=Lior|last13=Copp|first13=Tara|last14=Mekhennet|first14=Souad|last15=Mahfouz|first15=Heba Farouk|last16=Haidamous|first16=Suzan|last17=Hudson|first17=John|last18=Lamothe|first18=Dan|last19=Cheeseman|first19=Abbie|last20=Taylor|first20=Adam|last21=Shamalakh|first21=Siham|last22=George|first22=Susannah|last23=Ramos|first23=Adrián Blanco|last24=Cunningham|first24=Erin|title=Israeli strike targeting Hamas in Qatar ‘does not advance Israel or America’s goals,’ Trump says|website=The Washington Post|date=2025-09-09|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/09/09/qatar-doha-explosion-israel-hamas/|access-date=2025-09-10}}</ref>. 29 верасня Біньямін Нетаньяху ў тэлефоннай размове з Мухамедам бін Абдулрахманам Аль Тані, якая адбылася з [[Белы дом|Белага дома]] ў прысутнасці Трампа, прынёс афіцыйныя прабачэнні за парушэнне катарскага суверэнітэту і дапусціў выплату кампенсацыі сям’і загінулага супрацоўніка службы бяспекі. Ён таксама паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на катарскай тэрыторыі, што было замацавана ў плане Трампа па Газе. Гэты крок стаў важным элементам у аднаўленні ролі Катара як пасярэдніка ў перамовах аб заканчэнні вайны і вызваленні закладнікаў<ref>{{cite web|title=Israel's Netanyahu apologizes to Qatar for attack on Doha, source says|website=Reuters|date=2025-09-29|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israels-netanyahu-apologizes-qatar-attack-doha-source-says-2025-09-29/|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|title=Live: Trump says Gaza peace deal 'beyond very close', thanks Netanyahu for 'agreeing' to plan|website=France 24|date=2025-09-29|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20250929-live-trump-promises-something-special-ahead-of-gaza-war-talks-with-netanyahu|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Stokols|first=Eli|title=Trump prompts Netanyahu to apologize to Qatar for bombing its capital|website=POLITICO|date=2025-09-29|url=https://www.politico.com/news/2025/09/29/trump-prompts-netanyahu-to-apologize-to-qatar-for-bombing-its-capital-00584738|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Pearson|first=Matt|title=What is Donald Trump's 21-point plan to end Gaza war? – DW – 09/29/2025|website=dw.com|date=2025-09-29|url=https://www.dw.com/en/what-is-donald-trumps-21-point-plan-to-end-gaza-war/a-74173680|access-date=2025-09-29}}</ref>. == Загінулыя == У выніку атакі загінулі шэсць чалавек, з іх пяцёра былі звязаныя з ХАМАС, а адзін з’яўляўся супрацоўнікам службы бяспекі Катара<ref name="ToI">{{cite web|title=Mossad said to have refused to carry out ground op to kill Hamas leaders in Qatar|website=Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/mossad-said-to-have-refused-to-carry-out-ground-op-to-kill-hamas-leaders-in-qatar/|lang=en|access-date=2025-09-13}}</ref><ref name="VI">{{cite web|title=ХАМАС: попытка израильского покушения на переговорную команду провалилась|website=Вести Израиль|url=https://www.vesty.co.il/main/article/81o3f6qfz|lang=ru|access-date=2025-09-13}}</ref>: * Джыхад Лабад, кіраўнік апарата Халіля аль-Хаі, кіраўніка ХАМАСа ў сектары Газа; * Хамам Халіль Аль-Хія, сын Халіль Аль-Хаі; * Абдала Абд аль-Вахід, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Муамен Хасуна, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * * Ахмад Абд аль-Малека, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Бадр Саад Махамед аль-Хумаідзі Ад-Дасары, малодшы капрал службы бяспекі Катара. Пахаванне загінулых адбылося ў Катары 11 верасня<ref name="ToI" />. == Рэакцыя == Удары, спаслаўшыся на парушэньне прынцыпаў міжнароднага права, [[Статут ААН|Статута ААН]] і суверэнітэта Катара, асудзілі [[Кыргызстан]],<ref>{{Cite web|url=https://24.kg/vlast/342869_sadyir_japarov_osujdaet_raketnyiy_udar_izrailya_pokataru/|title=Садыр Жапаров осуждает ракетный удар Израиля по Катару|lang=ru-RU|first=Тилебалды|last=Тукуева|website=24.kg|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Казахстан]],<ref>{{cite web|last=|first=|title=Удар Израиля по Дохе: что произошло|website=Sputnik Казахстан|date=2025-09-09|url=https://ru.sputnik.kz/20250909/udar-izrailya-po-dokhe-chto-proizoshlo--56936753.html|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Израиль нанёс удары по Дохе. Токаев сделал заявление|website=informburo.kz|date=2025-09-09|url=https://informburo.kz/novosti/izrail-nanes-udary-po-doxe-tokaev-sdelal-zaiavlenie|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Узбекістан]]<ref>{{Cite web|url=https://www.uzdaily.uz/ru/uzbekistan-osudil-udary-izrailia-po-zhilomu-raionu-v-dokhe/|title=Узбекистан осудил удары Израиля по жилому району в Дохе|lang=ru|last=UzDaily|website=UzDaily.uz|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Турцыя]]<ref>{{cite web|author=The Associated Press|title=The Latest: Israel says it targeted Hamas leadership in Qatar strike|website=AP News|date=2025-09-09|url=https://apnews.com/article/qatar-israel-hamas-trump-a324783faf8e7cca8f3bd975ba6fad0a|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[ААЭ]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Іарданія]]<ref name="arn">{{cite web|title=Crown prince leads Saudi, Arab condemnation of Israel’s ‘criminal’ Doha attack|website=Arab News|date=2025-09-09|url=https://www.arabnews.com/node/2614682/saudi-arabia|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="kom">{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Саудаўская Аравія]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Францыя]]<ref>{{cite web|last=Presse|first=AFP - Agence France|title=Macron Says Israeli Qatar Strikes 'Unacceptable Regardless Of Motive'|website=barrons|date=2025-09-09|url=https://www.barrons.com/news/macron-says-israeli-qatar-strikes-unacceptable-regardless-of-motive-ddc2d216|access-date=2025-09-09}}</ref>< [[Германія]]<ref>{{cite web|title=Israel’s strike in Doha 'unacceptable,' German government says|website=Reuters|date=2025-09-09|url=https://www.reuters.com/world/europe/israels-strike-doha-unacceptable-german-government-says-2025-09-09/|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{cite web|last=Courea|first=Eleni|title=Starmer condemns Israel’s airstrike on Qatar as No 10 denies prior knowledge of attack|website=the Guardian|date=2025-09-09|url=https://www.theguardian.com/politics/2025/sep/09/starmer-condemns-israel-airstrike-on-qatar-as-no-10-denies-prior-knowledge-of-attack|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Іспанія]]<ref name="tof">{{cite web|last=Freiberg|first=Nava|title=UK, France and Spain condemn Israeli strike in Qatar|website=The Times of Israel|date=2025-09-09|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uk-france-and-spain-condemn-israeli-strike-in-qatar/|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Еўрапейскі Саюз]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[ААН]]<ref>{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3A329e7301-0fb3-47af-a9d4-fc6f1d89c895#post |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref>. Прэс-сакратар [[Белы дом|Белага дома]] [[Каралін Левіт]] заявіла, што прэзідэнт [[Дональд Трамп]] разглядае Катар як вернага саюзніка і сябра [[ЗША|Злучаных Штатаў]] і вельмі перажывае з-за атакі, а таксама дадала, што Трамп перагаварыў з эмірам Катара [[Тамім ібн Хамад Аль Тані|Тамімам ібн Хамадам аль-Тані]], запэўніўшы, што падобнае больш не паўторыцца<ref name="автоссылка1" />. == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] [[Катэгорыя:Верасень 2025 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 9 верасня]] g2gpk5qt7100q35y3diwrzongz5o9ru 5134753 5134752 2026-05-01T19:47:57Z DBatura 73587 5134753 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | падзея = | частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] | выява = Israeli strike on Hamas headquarters in Qatar.webm | подпіс =Відэа атакі | дата = 9 верасня 2025 | месца = {{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]] | колькасць загінулых =6 (уключаючы катарца з ліку службы бяспекі)<ref name="автоссылка1">{{cite web|last=Federica Marsi|first=Brian Osgood, Ali Harb|title=LIVE: Hamas leaders survive Israeli attack on Qatar’s Doha, 6 others killed|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/9/9/live-israel-pounds-gaza-city-as-netanyahu-tells-residents-to-leave-now|access-date=2025-09-09}}</ref> | колькасць параненых = як мінімум 2<ref name="Berman-2025b">{{Cite news |last1=Berman |first1=Lazar |last2=Yohanan |first2=Nurit |others=Agencies and ToI Staff |date=2025-09-10 |title=Netanyahu tells Qatar to expel Hamas chiefs or bring them to justice: 'If you don't, we will' |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-tells-qatar-to-expel-hamas-chiefs-or-bring-them-to-justice-if-you-dont-we-will/ |access-date=2025-09-11 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> }} {{Вайна на Блізкім Усходзе}} [[9 верасня]] [[2025]] года ў рамках аперацыі «Агністы саміт» [[Ізраіль]] нанёс удар па [[Доха|Досе]] ([[Катар]]) з удзелам 15 знішчальнікаў, якія выкарыстоўвалі цяжкія бомбы, а таксама беспілотнікі ў якасці падтрымкі<ref name="ved">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/09/09/1137980-ob-udare-izrailya?from=read_also=1|title=Что известно об ударе Израиля по столице Катара|website=Ведомости|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="tass"/>. Паводле заявы ізраільскага кіраўніцтва, удар стаў адказам на [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года]] і на [[тэракт у Іерусаліме (2025, верасень)|тэракт у Іерусаліме 8 верасня 2025 года]]<ref name="tass"/><ref name="bbc"/>. Атака выклікала рэзкае асуджэнне ва ўсім свеце<ref>{{cite web|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|access-date=2025-09-09}}</ref>. Пасля Ізраіля прынёс свае прабачэнні краіне за парушэнне суверэнітэту і паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на яго тэрыторыі. ==Ход падзей== Катар традыцыйна выступаў пасярэднікам на перамовах аб спыненні агню паміж Ізраілем і [[ХАМАС]]. У Досе размяшчалася Палітбюро ХАМАС з некалькімі высокапастаўленымі лідарамі руху. Катар таксама адыгрываў ключавую ролю ў дастаўцы гуманітарнай дапамогі жыхарам [[Сектар Газа|сектара Газа]]<ref>{{cite web|title=Израиль заявил об авиаударах по штаб-квартире ХАМАС в Дохе, Катар осудил нападение|website=russian.news.cn|date=2025-09-10|url=https://russian.news.cn/20250910/7ac92a098cb94d188fe6c756451ec335/c.html|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. Днём 9 верасня былі апублікаваныя відэа з Дохі з узнімальным слупом дыму пасля ракетнага ўдару. Практычна адразу пасля гэтага ў сваім [[Telegram]]-канале [[ЦАХАЛ]] паведамілі пра кропкавы авіяўдар па кіраўніцтве ХАМАС, адзначыўшы выкарыстанне цяжкіх бомбаў са знішчальнікаў і меры па мінімізацыі рызыкі для мірнага насельніцтва за кошт прымянення высокадакладных боепрыпасаў і дадатковай разведкі<ref name="ved"/>. Затым Прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] і міністр абароны [[Ісраэль Кац (палітык, 1955)|Ісраэль Кац]] апублікавалі заяву, у якой гаварылася, што ўдар з’яўляецца адказам на ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года і на тэракт у [[Іерусалім]]е 8 верасня 2025 года<ref name="bbc">{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3Af7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef#post |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250909160245/https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset:f7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef%23post |archive-date=2025-09-09 |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref><ref name="tass">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/25007339|title=Власти Израиля назвали оправданным свое решение устранить руководство ХАМАС|lang=ru|website=TACC|access-date=2025-09-09}}</ref>. Паведамляецца, што было задзейнічана 15 знішчальнікаў, якія скінулі на адну цэль 10 боепрыпасаў за некалькі секунд. У ходзе выканання задачы самалёты дазапраўляліся ў паветры<ref name="tass"/>. Як паведамілі афіцыйныя асобы [[ЗША]], амерыканскія вайскоўцы самастойна выявілі ізраільскія самалёты, якія накіроўваліся да [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], аднак тлумачэнні ад Ізраіля паступілі толькі пасля пачатку ракетнага ўдару<ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel's attack in Qatar infuriated Trump advisers, officials say|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-attack-qatar-hamas-trump-reaction|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel conducts airstrike in Qatar to assassinate Hamas officials|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-assassination-attempt-hamas-doha|access-date=2025-09-10}}</ref>. Авіяўдар быў нанесены падчас сустрэчы, на якой абмяркоўвалася апошняя прапанова прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] аб спыненні агню ў сектары Газа<ref name="ved" />. Як паведамляў 12-ы канал Ізраіля, галоўнай мэтай быў лідар групоўкі [[Халіль аль-Хая]]<ref>{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046370|title=СМИ сообщают о гибели в Дохе одного из лидеров ХАМАС|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. «[[Аль-Джазіра]]» са спасылкай на крыніцу ў ХАМАС паведаміла, што ў выніку выбухаў у Досе ніхто з лідараў руху не загінуў, аднак ахвярамі сталі пяць яго радавых членаў, уключаючы сына Халіля аль-Хаі і яго памочніка. Акрамя таго, катарскае Міністэрства ўнутраных спраў пацвердзіла гібель аднаго катарскага афіцэра бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046379|title=ХАМАС отрицает гибель кого-либо из руководства группировки в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="автоссылка1" />. Катар рашуча асудзіў ізраільскі ўдар па жылых будынках, назваўшы яго злачынным нападам і грубым парушэннем міжнароднага права, які пагражае бяспецы жыхароў краіны. Улады заявілі аб пачатку расследавання на вышэйшым узроўні і падкрэслілі, што не маюць намеру трываць падобнае ўмяшанне ў рэгіянальную бяспеку<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046372|title=Катар подтвердил израильские удары по руководству ХАМАС в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. Прэм’ер-міністр Катара, шэйх [[Махамед бін Абдулрахман бін Джасім Аль Тані]], заявіў, што Катар пакідае за сабой права адказаць на ізраільскія ўдары, падкрэсліўшы, што краіна не пацерпіць парушэнняў свайго суверэнітэту і прыме комплексныя меры для прадухілення будучых нападаў. Паводле яго слоў, створана каманда на чале з дыпламатам Махамедам бін Абдулазізам аль-Хулаіфі для прававых крокаў. Катар ужо кансультуецца з дружалюбнымі дзяржавамі і рыхтуе меры ў адказ. Аль Тані абвінаваціў Біньяміна Нетаньяху ў парушэнні міжнароднага права, імкненні да дэстабілізацыі рэгіёну і падрыве мірных перамоваў, назваўшы ўдары па Досе дзяржаўным тэрарызмам і адзначыўшы, што рэгіён дасягнуў пераломнага моманту, які патрабуе сумеснага процідзеяння такім дзеянням<ref name="rbc">{{cite web|title=Катар заявил о подготовке ответа на удары Израиля по Дохе|website=РБК|date=2022-12-31|url=https://www.rbc.ru/politics/09/09/2025/68c087e69a7947f85b24c997|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>. Былы спецпрадстаўнік ЗША па Іране Роберт Мэлі заявіў, што ўдар Ізраіля па кіраўніцтву ХАМАС у Досе дэманструе нежаданне Тэль-Авіва ісці да завяршэння вайны ў Газе шляхам перамоваў і падрывае давер да любых пасрэдніцкіх намаганням<ref>{{cite web|last1=Westfall|first1=Sammy|last2=Raji|first2=Tobi|last3=Brown|first3=Cate|last4=Hill|first4=Evan|last5=Chamaa|first5=Mohamad El|last6=Berger|first6=Miriam|last7=Robertson|first7=Noah|last8=Wang|first8=Amy B|last9=Parker|first9=Claire|last10=Balousha|first10=Hazem|last11=Rubin|first11=Shira|last12=Soroka|first12=Lior|last13=Copp|first13=Tara|last14=Mekhennet|first14=Souad|last15=Mahfouz|first15=Heba Farouk|last16=Haidamous|first16=Suzan|last17=Hudson|first17=John|last18=Lamothe|first18=Dan|last19=Cheeseman|first19=Abbie|last20=Taylor|first20=Adam|last21=Shamalakh|first21=Siham|last22=George|first22=Susannah|last23=Ramos|first23=Adrián Blanco|last24=Cunningham|first24=Erin|title=Israeli strike targeting Hamas in Qatar ‘does not advance Israel or America’s goals,’ Trump says|website=The Washington Post|date=2025-09-09|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/09/09/qatar-doha-explosion-israel-hamas/|access-date=2025-09-10}}</ref>. 29 верасня Біньямін Нетаньяху ў тэлефоннай размове з Мухамедам бін Абдулрахманам Аль Тані, якая адбылася з [[Белы дом|Белага дома]] ў прысутнасці Трампа, прынёс афіцыйныя прабачэнні за парушэнне катарскага суверэнітэту і дапусціў выплату кампенсацыі сям’і загінулага супрацоўніка службы бяспекі. Ён таксама паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на катарскай тэрыторыі, што было замацавана ў плане Трампа па Газе. Гэты крок стаў важным элементам у аднаўленні ролі Катара як пасярэдніка ў перамовах аб заканчэнні вайны і вызваленні закладнікаў<ref>{{cite web|title=Israel's Netanyahu apologizes to Qatar for attack on Doha, source says|website=Reuters|date=2025-09-29|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israels-netanyahu-apologizes-qatar-attack-doha-source-says-2025-09-29/|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|title=Live: Trump says Gaza peace deal 'beyond very close', thanks Netanyahu for 'agreeing' to plan|website=France 24|date=2025-09-29|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20250929-live-trump-promises-something-special-ahead-of-gaza-war-talks-with-netanyahu|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Stokols|first=Eli|title=Trump prompts Netanyahu to apologize to Qatar for bombing its capital|website=POLITICO|date=2025-09-29|url=https://www.politico.com/news/2025/09/29/trump-prompts-netanyahu-to-apologize-to-qatar-for-bombing-its-capital-00584738|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Pearson|first=Matt|title=What is Donald Trump's 21-point plan to end Gaza war? – DW – 09/29/2025|website=dw.com|date=2025-09-29|url=https://www.dw.com/en/what-is-donald-trumps-21-point-plan-to-end-gaza-war/a-74173680|access-date=2025-09-29}}</ref>. == Загінулыя == У выніку атакі загінулі шэсць чалавек, з іх пяцёра былі звязаныя з ХАМАС, а адзін з’яўляўся супрацоўнікам службы бяспекі Катара<ref name="ToI">{{cite web|title=Mossad said to have refused to carry out ground op to kill Hamas leaders in Qatar|website=Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/mossad-said-to-have-refused-to-carry-out-ground-op-to-kill-hamas-leaders-in-qatar/|lang=en|access-date=2025-09-13}}</ref><ref name="VI">{{cite web|title=ХАМАС: попытка израильского покушения на переговорную команду провалилась|website=Вести Израиль|url=https://www.vesty.co.il/main/article/81o3f6qfz|lang=ru|access-date=2025-09-13}}</ref>: * Джыхад Лабад, кіраўнік апарата Халіля аль-Хаі, кіраўніка ХАМАСа ў сектары Газа; * Хамам Халіль Аль-Хія, сын Халіль Аль-Хаі; * Абдала Абд аль-Вахід, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Муамен Хасуна, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Ахмад Абд аль-Малека, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Бадр Саад Махамед аль-Хумаідзі Ад-Дасары, малодшы капрал службы бяспекі Катара. Пахаванне загінулых адбылося ў Катары 11 верасня<ref name="ToI" />. == Рэакцыя == Удары, спаслаўшыся на парушэньне прынцыпаў міжнароднага права, [[Статут ААН|Статута ААН]] і суверэнітэта Катара, асудзілі [[Кыргызстан]],<ref>{{Cite web|url=https://24.kg/vlast/342869_sadyir_japarov_osujdaet_raketnyiy_udar_izrailya_pokataru/|title=Садыр Жапаров осуждает ракетный удар Израиля по Катару|lang=ru-RU|first=Тилебалды|last=Тукуева|website=24.kg|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Казахстан]],<ref>{{cite web|last=|first=|title=Удар Израиля по Дохе: что произошло|website=Sputnik Казахстан|date=2025-09-09|url=https://ru.sputnik.kz/20250909/udar-izrailya-po-dokhe-chto-proizoshlo--56936753.html|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Израиль нанёс удары по Дохе. Токаев сделал заявление|website=informburo.kz|date=2025-09-09|url=https://informburo.kz/novosti/izrail-nanes-udary-po-doxe-tokaev-sdelal-zaiavlenie|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Узбекістан]]<ref>{{Cite web|url=https://www.uzdaily.uz/ru/uzbekistan-osudil-udary-izrailia-po-zhilomu-raionu-v-dokhe/|title=Узбекистан осудил удары Израиля по жилому району в Дохе|lang=ru|last=UzDaily|website=UzDaily.uz|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Турцыя]]<ref>{{cite web|author=The Associated Press|title=The Latest: Israel says it targeted Hamas leadership in Qatar strike|website=AP News|date=2025-09-09|url=https://apnews.com/article/qatar-israel-hamas-trump-a324783faf8e7cca8f3bd975ba6fad0a|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[ААЭ]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Іарданія]]<ref name="arn">{{cite web|title=Crown prince leads Saudi, Arab condemnation of Israel’s ‘criminal’ Doha attack|website=Arab News|date=2025-09-09|url=https://www.arabnews.com/node/2614682/saudi-arabia|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="kom">{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Саудаўская Аравія]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Францыя]]<ref>{{cite web|last=Presse|first=AFP - Agence France|title=Macron Says Israeli Qatar Strikes 'Unacceptable Regardless Of Motive'|website=barrons|date=2025-09-09|url=https://www.barrons.com/news/macron-says-israeli-qatar-strikes-unacceptable-regardless-of-motive-ddc2d216|access-date=2025-09-09}}</ref>< [[Германія]]<ref>{{cite web|title=Israel’s strike in Doha 'unacceptable,' German government says|website=Reuters|date=2025-09-09|url=https://www.reuters.com/world/europe/israels-strike-doha-unacceptable-german-government-says-2025-09-09/|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{cite web|last=Courea|first=Eleni|title=Starmer condemns Israel’s airstrike on Qatar as No 10 denies prior knowledge of attack|website=the Guardian|date=2025-09-09|url=https://www.theguardian.com/politics/2025/sep/09/starmer-condemns-israel-airstrike-on-qatar-as-no-10-denies-prior-knowledge-of-attack|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Іспанія]]<ref name="tof">{{cite web|last=Freiberg|first=Nava|title=UK, France and Spain condemn Israeli strike in Qatar|website=The Times of Israel|date=2025-09-09|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uk-france-and-spain-condemn-israeli-strike-in-qatar/|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Еўрапейскі Саюз]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[ААН]]<ref>{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3A329e7301-0fb3-47af-a9d4-fc6f1d89c895#post |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref>. Прэс-сакратар [[Белы дом|Белага дома]] [[Каралін Левіт]] заявіла, што прэзідэнт [[Дональд Трамп]] разглядае Катар як вернага саюзніка і сябра [[ЗША|Злучаных Штатаў]] і вельмі перажывае з-за атакі, а таксама дадала, што Трамп перагаварыў з эмірам Катара [[Тамім ібн Хамад Аль Тані|Тамімам ібн Хамадам аль-Тані]], запэўніўшы, што падобнае больш не паўторыцца<ref name="автоссылка1" />. == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] [[Катэгорыя:Верасень 2025 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 9 верасня]] 1l7ib8mx4kgq67860hyvwfist5y6hp3 5134754 5134753 2026-05-01T19:48:21Z DBatura 73587 5134754 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | падзея = | частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] | выява = Israeli strike on Hamas headquarters in Qatar.webm | подпіс =Відэа атакі | дата = 9 верасня 2025 | месца = {{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]] | колькасць загінулых =6 (уключаючы катарца з ліку службы бяспекі)<ref name="автоссылка1">{{cite web|last=Federica Marsi|first=Brian Osgood, Ali Harb|title=LIVE: Hamas leaders survive Israeli attack on Qatar’s Doha, 6 others killed|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/9/9/live-israel-pounds-gaza-city-as-netanyahu-tells-residents-to-leave-now|access-date=2025-09-09}}</ref> | колькасць параненых = як мінімум 2<ref name="Berman-2025b">{{Cite news |last1=Berman |first1=Lazar |last2=Yohanan |first2=Nurit |others=Agencies and ToI Staff |date=2025-09-10 |title=Netanyahu tells Qatar to expel Hamas chiefs or bring them to justice: 'If you don't, we will' |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-tells-qatar-to-expel-hamas-chiefs-or-bring-them-to-justice-if-you-dont-we-will/ |access-date=2025-09-11 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> }} {{Вайна на Блізкім Усходзе}} [[9 верасня]] [[2025]] года ў рамках аперацыі «Агністы саміт» [[Ізраіль]] нанёс удар па [[Доха|Досе]] ([[Катар]]) з удзелам 15 знішчальнікаў, якія выкарыстоўвалі цяжкія бомбы, а таксама беспілотнікі ў якасці падтрымкі<ref name="ved">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/09/09/1137980-ob-udare-izrailya?from=read_also=1|title=Что известно об ударе Израиля по столице Катара|website=Ведомости|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="tass"/>. Паводле заявы ізраільскага кіраўніцтва, удар стаў адказам на [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года]] і на [[тэракт у Іерусаліме (2025, верасень)|тэракт у Іерусаліме 8 верасня 2025 года]]<ref name="tass"/><ref name="bbc"/>. Атака выклікала рэзкае асуджэнне ва ўсім свеце<ref>{{cite web|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|access-date=2025-09-09}}</ref>. Пасля Ізраіля прынёс свае прабачэнні краіне за парушэнне суверэнітэту і паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на яго тэрыторыі. ==Ход падзей== Катар традыцыйна выступаў пасярэднікам на перамовах аб спыненні агню паміж Ізраілем і [[ХАМАС]]. У Досе размяшчалася Палітбюро ХАМАС з некалькімі высокапастаўленымі лідарамі руху. Катар таксама адыгрываў ключавую ролю ў дастаўцы гуманітарнай дапамогі жыхарам [[Сектар Газа|сектара Газа]]<ref>{{cite web|title=Израиль заявил об авиаударах по штаб-квартире ХАМАС в Дохе, Катар осудил нападение|website=russian.news.cn|date=2025-09-10|url=https://russian.news.cn/20250910/7ac92a098cb94d188fe6c756451ec335/c.html|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. Днём 9 верасня былі апублікаваныя відэа з Дохі з узнімальным слупом дыму пасля ракетнага ўдару. Практычна адразу пасля гэтага ў сваім [[Telegram]]-канале [[ЦАХАЛ]] паведамілі пра кропкавы авіяўдар па кіраўніцтве ХАМАС, адзначыўшы выкарыстанне цяжкіх бомбаў са знішчальнікаў і меры па мінімізацыі рызыкі для мірнага насельніцтва за кошт прымянення высокадакладных боепрыпасаў і дадатковай разведкі<ref name="ved"/>. Затым Прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] і міністр абароны [[Ісраэль Кац (палітык, 1955)|Ісраэль Кац]] апублікавалі заяву, у якой гаварылася, што ўдар з’яўляецца адказам на ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года і на тэракт у [[Іерусалім]]е 8 верасня 2025 года<ref name="bbc">{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3Af7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef#post |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250909160245/https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset:f7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef%23post |archive-date=2025-09-09 |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref><ref name="tass">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/25007339|title=Власти Израиля назвали оправданным свое решение устранить руководство ХАМАС|lang=ru|website=TACC|access-date=2025-09-09}}</ref>. Паведамляецца, што было задзейнічана 15 знішчальнікаў, якія скінулі на адну цэль 10 боепрыпасаў за некалькі секунд. У ходзе выканання задачы самалёты дазапраўляліся ў паветры<ref name="tass"/>. Як паведамілі афіцыйныя асобы [[ЗША]], амерыканскія вайскоўцы самастойна выявілі ізраільскія самалёты, якія накіроўваліся да [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], аднак тлумачэнні ад Ізраіля паступілі толькі пасля пачатку ракетнага ўдару<ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel's attack in Qatar infuriated Trump advisers, officials say|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-attack-qatar-hamas-trump-reaction|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel conducts airstrike in Qatar to assassinate Hamas officials|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-assassination-attempt-hamas-doha|access-date=2025-09-10}}</ref>. Авіяўдар быў нанесены падчас сустрэчы, на якой абмяркоўвалася апошняя прапанова прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] аб спыненні агню ў сектары Газа<ref name="ved" />. Як паведамляў 12-ы канал Ізраіля, галоўнай мэтай быў лідар групоўкі [[Халіль аль-Хая]]<ref>{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046370|title=СМИ сообщают о гибели в Дохе одного из лидеров ХАМАС|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. «[[Аль-Джазіра]]» са спасылкай на крыніцу ў ХАМАС паведаміла, што ў выніку выбухаў у Досе ніхто з лідараў руху не загінуў, аднак ахвярамі сталі пяць яго радавых членаў, уключаючы сына Халіля аль-Хаі і яго памочніка. Акрамя таго, катарскае Міністэрства ўнутраных спраў пацвердзіла гібель аднаго катарскага афіцэра бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046379|title=ХАМАС отрицает гибель кого-либо из руководства группировки в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="автоссылка1" />. Катар рашуча асудзіў ізраільскі ўдар па жылых будынках, назваўшы яго злачынным нападам і грубым парушэннем міжнароднага права, які пагражае бяспецы жыхароў краіны. Улады заявілі аб пачатку расследавання на вышэйшым узроўні і падкрэслілі, што не маюць намеру трываць падобнае ўмяшанне ў рэгіянальную бяспеку<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046372|title=Катар подтвердил израильские удары по руководству ХАМАС в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. Прэм’ер-міністр Катара, шэйх [[Махамед бін Абдулрахман бін Джасім Аль Тані]], заявіў, што Катар пакідае за сабой права адказаць на ізраільскія ўдары, падкрэсліўшы, што краіна не пацерпіць парушэнняў свайго суверэнітэту і прыме комплексныя меры для прадухілення будучых нападаў. Паводле яго слоў, створана каманда на чале з дыпламатам Махамедам бін Абдулазізам аль-Хулаіфі для прававых крокаў. Катар ужо кансультуецца з дружалюбнымі дзяржавамі і рыхтуе меры ў адказ. Аль Тані абвінаваціў Біньяміна Нетаньяху ў парушэнні міжнароднага права, імкненні да дэстабілізацыі рэгіёну і падрыве мірных перамоваў, назваўшы ўдары па Досе дзяржаўным тэрарызмам і адзначыўшы, што рэгіён дасягнуў пераломнага моманту, які патрабуе сумеснага процідзеяння такім дзеянням<ref name="rbc">{{cite web|title=Катар заявил о подготовке ответа на удары Израиля по Дохе|website=РБК|date=2022-12-31|url=https://www.rbc.ru/politics/09/09/2025/68c087e69a7947f85b24c997|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>. Былы спецпрадстаўнік ЗША па Іране Роберт Мэлі заявіў, што ўдар Ізраіля па кіраўніцтву ХАМАС у Досе дэманструе нежаданне Тэль-Авіва ісці да завяршэння вайны ў Газе шляхам перамоваў і падрывае давер да любых пасрэдніцкіх намаганням<ref>{{cite web|last1=Westfall|first1=Sammy|last2=Raji|first2=Tobi|last3=Brown|first3=Cate|last4=Hill|first4=Evan|last5=Chamaa|first5=Mohamad El|last6=Berger|first6=Miriam|last7=Robertson|first7=Noah|last8=Wang|first8=Amy B|last9=Parker|first9=Claire|last10=Balousha|first10=Hazem|last11=Rubin|first11=Shira|last12=Soroka|first12=Lior|last13=Copp|first13=Tara|last14=Mekhennet|first14=Souad|last15=Mahfouz|first15=Heba Farouk|last16=Haidamous|first16=Suzan|last17=Hudson|first17=John|last18=Lamothe|first18=Dan|last19=Cheeseman|first19=Abbie|last20=Taylor|first20=Adam|last21=Shamalakh|first21=Siham|last22=George|first22=Susannah|last23=Ramos|first23=Adrián Blanco|last24=Cunningham|first24=Erin|title=Israeli strike targeting Hamas in Qatar ‘does not advance Israel or America’s goals,’ Trump says|website=The Washington Post|date=2025-09-09|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/09/09/qatar-doha-explosion-israel-hamas/|access-date=2025-09-10}}</ref>. 29 верасня Біньямін Нетаньяху ў тэлефоннай размове з Мухамедам бін Абдулрахманам Аль Тані, якая адбылася з [[Белы дом|Белага дома]] ў прысутнасці Трампа, прынёс афіцыйныя прабачэнні за парушэнне катарскага суверэнітэту і дапусціў выплату кампенсацыі сям’і загінулага супрацоўніка службы бяспекі. Ён таксама паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на катарскай тэрыторыі, што было замацавана ў плане Трампа па Газе. Гэты крок стаў важным элементам у аднаўленні ролі Катара як пасярэдніка ў перамовах аб заканчэнні вайны і вызваленні закладнікаў<ref>{{cite web|title=Israel's Netanyahu apologizes to Qatar for attack on Doha, source says|website=Reuters|date=2025-09-29|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israels-netanyahu-apologizes-qatar-attack-doha-source-says-2025-09-29/|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|title=Live: Trump says Gaza peace deal 'beyond very close', thanks Netanyahu for 'agreeing' to plan|website=France 24|date=2025-09-29|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20250929-live-trump-promises-something-special-ahead-of-gaza-war-talks-with-netanyahu|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Stokols|first=Eli|title=Trump prompts Netanyahu to apologize to Qatar for bombing its capital|website=POLITICO|date=2025-09-29|url=https://www.politico.com/news/2025/09/29/trump-prompts-netanyahu-to-apologize-to-qatar-for-bombing-its-capital-00584738|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Pearson|first=Matt|title=What is Donald Trump's 21-point plan to end Gaza war? – DW – 09/29/2025|website=dw.com|date=2025-09-29|url=https://www.dw.com/en/what-is-donald-trumps-21-point-plan-to-end-gaza-war/a-74173680|access-date=2025-09-29}}</ref>. == Загінулыя == У выніку атакі загінулі шэсць чалавек, з іх пяцёра былі звязаныя з ХАМАС, а адзін з’яўляўся супрацоўнікам службы бяспекі Катара<ref name="ToI">{{cite web|title=Mossad said to have refused to carry out ground op to kill Hamas leaders in Qatar|website=Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/mossad-said-to-have-refused-to-carry-out-ground-op-to-kill-hamas-leaders-in-qatar/|lang=en|access-date=2025-09-13}}</ref><ref name="VI">{{cite web|title=ХАМАС: попытка израильского покушения на переговорную команду провалилась|website=Вести Израиль|url=https://www.vesty.co.il/main/article/81o3f6qfz|lang=ru|access-date=2025-09-13}}</ref>: * Джыхад Лабад, кіраўнік апарата Халіля аль-Хаі, кіраўніка ХАМАСа ў сектары Газа; * Хамам Халіль Аль-Хія, сын Халіль Аль-Хаі; * Абдала Абд аль-Вахід, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Муамен Хасуна, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Ахмад Абд аль-Малека, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Бадр Саад Махамед аль-Хумаідзі Ад-Дасары, малодшы капрал службы бяспекі Катара. Пахаванне загінулых адбылося ў Катары 11 верасня<ref name="ToI" />. == Рэакцыя == Удары, спаслаўшыся на парушэньне прынцыпаў міжнароднага права, [[Статут ААН|Статута ААН]] і суверэнітэта Катара, асудзілі [[Кыргызстан]],<ref>{{Cite web|url=https://24.kg/vlast/342869_sadyir_japarov_osujdaet_raketnyiy_udar_izrailya_pokataru/|title=Садыр Жапаров осуждает ракетный удар Израиля по Катару|lang=ru-RU|first=Тилебалды|last=Тукуева|website=24.kg|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Казахстан]],<ref>{{cite web|last=|first=|title=Удар Израиля по Дохе: что произошло|website=Sputnik Казахстан|date=2025-09-09|url=https://ru.sputnik.kz/20250909/udar-izrailya-po-dokhe-chto-proizoshlo--56936753.html|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Израиль нанёс удары по Дохе. Токаев сделал заявление|website=informburo.kz|date=2025-09-09|url=https://informburo.kz/novosti/izrail-nanes-udary-po-doxe-tokaev-sdelal-zaiavlenie|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Узбекістан]]<ref>{{Cite web|url=https://www.uzdaily.uz/ru/uzbekistan-osudil-udary-izrailia-po-zhilomu-raionu-v-dokhe/|title=Узбекистан осудил удары Израиля по жилому району в Дохе|lang=ru|last=UzDaily|website=UzDaily.uz|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Турцыя]]<ref>{{cite web|author=The Associated Press|title=The Latest: Israel says it targeted Hamas leadership in Qatar strike|website=AP News|date=2025-09-09|url=https://apnews.com/article/qatar-israel-hamas-trump-a324783faf8e7cca8f3bd975ba6fad0a|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[ААЭ]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Іарданія]]<ref name="arn">{{cite web|title=Crown prince leads Saudi, Arab condemnation of Israel’s ‘criminal’ Doha attack|website=Arab News|date=2025-09-09|url=https://www.arabnews.com/node/2614682/saudi-arabia|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="kom">{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Саудаўская Аравія]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Францыя]]<ref>{{cite web|last=Presse|first=AFP - Agence France|title=Macron Says Israeli Qatar Strikes 'Unacceptable Regardless Of Motive'|website=barrons|date=2025-09-09|url=https://www.barrons.com/news/macron-says-israeli-qatar-strikes-unacceptable-regardless-of-motive-ddc2d216|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Германія]]<ref>{{cite web|title=Israel’s strike in Doha 'unacceptable,' German government says|website=Reuters|date=2025-09-09|url=https://www.reuters.com/world/europe/israels-strike-doha-unacceptable-german-government-says-2025-09-09/|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{cite web|last=Courea|first=Eleni|title=Starmer condemns Israel’s airstrike on Qatar as No 10 denies prior knowledge of attack|website=the Guardian|date=2025-09-09|url=https://www.theguardian.com/politics/2025/sep/09/starmer-condemns-israel-airstrike-on-qatar-as-no-10-denies-prior-knowledge-of-attack|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Іспанія]]<ref name="tof">{{cite web|last=Freiberg|first=Nava|title=UK, France and Spain condemn Israeli strike in Qatar|website=The Times of Israel|date=2025-09-09|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uk-france-and-spain-condemn-israeli-strike-in-qatar/|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Еўрапейскі Саюз]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[ААН]]<ref>{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3A329e7301-0fb3-47af-a9d4-fc6f1d89c895#post |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref>. Прэс-сакратар [[Белы дом|Белага дома]] [[Каралін Левіт]] заявіла, што прэзідэнт [[Дональд Трамп]] разглядае Катар як вернага саюзніка і сябра [[ЗША|Злучаных Штатаў]] і вельмі перажывае з-за атакі, а таксама дадала, што Трамп перагаварыў з эмірам Катара [[Тамім ібн Хамад Аль Тані|Тамімам ібн Хамадам аль-Тані]], запэўніўшы, што падобнае больш не паўторыцца<ref name="автоссылка1" />. == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] [[Катэгорыя:Верасень 2025 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 9 верасня]] jpf8zto6lni4qvv9zl545w52r384lz9 Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01 4 807195 5134756 2026-05-01T19:58:49Z Ency 1284 созд. стр. 5134756 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- Назва файла (у аўтара) з кодам гэтай старонкі <(D)Basic_multilingual_ranking_2026-05-01_(5~be)> Паколькі дадзеная старонка не створаная непасрэдна ў рэдактары вікіфарматавання і ўтрымоўвае звесткі, атрыманыя са старонняе праграмы, таму любыя заўвагі просьба накіроўваць непасрэдна аўтару ([[Удзельнік:Ency]]) або e-мэйлам на адрас dorozynskij(at)poczta(dot)onet(dot)pl) — гэта дасць магчымасць улічыць усё ў крынічным тэксце і выправіць дадзены вікікод; аднак у выпадку адсутнасці адказу больш за 5 дзён смела выпраўляйце тут. Дзякуй за супрацоўніцтва. Ency Уласныя назвы моў скарэляваныя са звесткамі сайту http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias/Table. -->{{Асноўны міжмоўны рэнкінг}}</noinclude> <center> {| class="wikitable sortable" style="margin: 0px auto;" |+ Рэнкінг ўсіх (342) вікіпедыяў на <b>1 мая 2026 r.</b><br> <small>(звесткі атрыманыя скрыптом, запушчаным а 07:52 г. (Варшавы) першага дня дадзенага месяца)</small><br> <sup>Абазначэнні у слупку "Зм." (змены за м-ц) – '''&#08596;''' без зм., '''<span style="color: green;">&#08593;</span>''' павышэнне, '''<span style="color: red;">&#08595;</span>''' паніжэнне, '''&#08594;''' новая пазіцыя; НМВ – назва мовы вікіпедыі, КА – колькасць артыкулаў</sup><br><sup>Кол. "Прагн., м-цы" – праз колькі м-цаў дагонім вышэйшую вікі (зялёнае тло) альбо колькі м-цев нам да іх не хапае, альбо нас дагоняць ніжэйшыя вікі (чырвонае тло) альбо колькі м-цев ім да нас не хапае</sup><br><br> |- ! style="border-bottom-width:2px; " | Паз. ! style="border-bottom-width:2px; border-right-style:hidden" | ! style="border-bottom-width:2px; " class="unsortable" | Зм. ! style="border-bottom-width:2px; text-align:left; " | НМВ ''беларуская'' ! style="border-bottom-width:2px; text-align:left; " class="unsortable" | ''уласная'' НМВ i уласная вікіпедыя ! style="border-bottom-width:2px; text-align:left; " | НМВ ''англійская'' ! style="border-bottom-width:2px; " data-sort-type="number" | КА ''агулам'' ! style="border-bottom-width:2px; " data-sort-type="number" | КА ''апош. м-ц'' ! style="border-bottom-width:2px; " class="unsortable" | Прагн., м-цы ! style="border-bottom-width:2px; border-left-style:hidden" | |- | align=right |1 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>201</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Англійская мова|Англійская]] | align=left |[https://en.wikipedia.org English] | align=left |[[:en:English language|English]] | align=right |7&nbsp;176&nbsp;020 | align=right |<small>13&nbsp;560</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1032</span>''</small> |- | align=right |2 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>107</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Себуанская мова|Себуанская]] | align=left |[https://ceb.wikipedia.org Sinugboanong Binisaya] | align=left |[[:en:Cebuano language|Cebuano]] | align=right |6&nbsp;115&nbsp;198 | align=right |<small>35</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>12</span>''</small> |- | align=right |3 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>200</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Нямецкая мова|Нямецкая]] | align=left |[https://de.wikipedia.org Deutsch] | align=left |[[:en:German language|German]] | align=right |3&nbsp;117&nbsp;741 | align=right |<small>7&nbsp;942</small> | align=right |<small><small>''211 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1031</span>''</small> |- | align=right |4 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>199</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Французская мова|Французская]] | align=left |[https://fr.wikipedia.org Français] | align=left |[[:en:French language|French]] | align=right |2&nbsp;755&nbsp;032 | align=right |<small>6&nbsp;204</small> | align=right |<small><small>''184 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1030</span>''</small> |- | align=right |5 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>184</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Шведская мова|Шведская]] | align=left |[https://sv.wikipedia.org Svenska] | align=left |[[:en:Swedish language|Swedish]] | align=right |2&nbsp;624&nbsp;445 | align=right |<small>1&nbsp;866</small> | align=right |<small><small>''175 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1029</span>''</small> |- | align=right |6 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>185</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Нідэрландская мова|Нідэрландская]] | align=left |[https://nl.wikipedia.org Nederlands] | align=left |[[:en:Dutch language|Dutch]] | align=right |2&nbsp;218&nbsp;041 | align=right |<small>2&nbsp;026</small> | align=right |<small><small>''145 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1028</span>''</small> |- | align=right |7 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>198</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Іспанская мова|Іспанская]] | align=left |[https://es.wikipedia.org Español] | align=left |[[:en:Spanish language|Spanish]] | align=right |2&nbsp;109&nbsp;944 | align=right |<small>5&nbsp;083</small> | align=right |<small><small>''137 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1027</span>''</small> |- | align=right |8 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>195</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Руская мова|Руская]] | align=left |[https://ru.wikipedia.org Русский] | align=left |[[:en:Russian language|Russian]] | align=right |2&nbsp;098&nbsp;084 | align=right |<small>4&nbsp;345</small> | align=right |<small><small>''136 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1026</span>''</small> |- | align=right |9 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>193</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Італьянская мова|Італьянская]] | align=left |[https://it.wikipedia.org Italiano] | align=left |[[:en:Italian language|Italian]] | align=right |1&nbsp;967&nbsp;353 | align=right |<small>3&nbsp;910</small> | align=right |<small><small>''126 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1025</span>''</small> |- | align=right |10 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>190</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Польская мова|Польская]] | align=left |[https://pl.wikipedia.org Polski] | align=left |[[:en:Polish language|Polish]] | align=right |1&nbsp;693&nbsp;165 | align=right |<small>2&nbsp;969</small> | align=right |<small><small>''106 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1024</span>''</small> |- | align=right |11 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>154</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Егіпецкая арабская мова|Егіпецкая арабская]] | align=left |[https://arz.wikipedia.org مصرى (Maṣri)] | align=left |[[:en:Egyptian Arabic language|Egyptian Arabic]] | align=right |1&nbsp;631&nbsp;428 | align=right |<small>300</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>11</span>''</small> |- | align=right |12 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>191</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Кітайская мова|Кітайская]] | align=left |[https://zh.wikipedia.org 中文] | align=left |[[:en:Chinese language|Chinese]] | align=right |1&nbsp;533&nbsp;496 | align=right |<small>3&nbsp;477</small> | align=right |<small><small>''94 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1023</span>''</small> |- | align=right |13 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>192</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Японская мова|Японская]] | align=left |[https://ja.wikipedia.org 日本語] | align=left |[[:en:Japanese language|Japanese]] | align=right |1&nbsp;500&nbsp;058 | align=right |<small>3&nbsp;714</small> | align=right |<small><small>''92 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1022</span>''</small> |- | align=right |14 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>194</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Украінская мова|Украінская]] | align=left |[https://uk.wikipedia.org Українська] | align=left |[[:en:Ukrainian language|Ukrainian]] | align=right |1&nbsp;419&nbsp;470 | align=right |<small>4&nbsp;191</small> | align=right |<small><small>''86 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1021</span>''</small> |- | align=right |15 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>197</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Арабская мова|Арабская]] | align=left |[https://ar.wikipedia.org العربية] | align=left |[[:en:Arabic language|Arabic]] | align=right |1&nbsp;310&nbsp;861 | align=right |<small>5&nbsp;000</small> | align=right |<small><small>''78 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1020</span>''</small> |- | align=right |16 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>165</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[В’етнамская мова|В’етнамская]] | align=left |[https://vi.wikipedia.org Tiếng Việt] | align=left |[[:en:Vietnamese language|Vietnamese]] | align=right |1&nbsp;300&nbsp;110 | align=right |<small>562</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>13</span>''</small> |- | align=right |17 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>12</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Варайская мова|Варайская]] | align=left |[https://war.wikipedia.org Winaray] | align=left |[[:en:Waray-Waray language|Waray-Waray]] | align=right |1&nbsp;266&nbsp;898 | align=right |<small>-1</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>9</span>''</small> |- | align=right |18 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>187</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Партугальская мова|Партугальская]] | align=left |[https://pt.wikipedia.org Português] | align=left |[[:en:Portuguese language|Portuguese]] | align=right |1&nbsp;170&nbsp;570 | align=right |<small>2&nbsp;308</small> | align=right |<small><small>''67 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1019</span>''</small> |- | align=right |19 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>179</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Персідская мова|Персідская]] | align=left |[https://fa.wikipedia.org فارسی] | align=left |[[:en:Persian language|Persian]] | align=right |1&nbsp;073&nbsp;879 | align=right |<small>1&nbsp;309</small> | align=right |<small><small>''60 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1018</span>''</small> |- | align=right |20 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>162</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ce.wikipedia.org Нохчийн] | align=left |[[:en:Chechen language|Chechen]] | align=right |864&nbsp;442 | align=right |<small>432</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>10</span>''</small> |- | align=right |21 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>180</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Каталонская мова|Каталонская]] | align=left |[https://ca.wikipedia.org Català] | align=left |[[:en:Catalan language|Catalan]] | align=right |792&nbsp;785 | align=right |<small>1&nbsp;498</small> | align=right |<small><small>''40 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1017</span>''</small> |- | align=right |22 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>189</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Інданезійская мова|Інданезійская]] | align=left |[https://id.wikipedia.org Bahasa Indonesia] | align=left |[[:en:Indonesian language|Indonesian]] | align=right |770&nbsp;519 | align=right |<small>2&nbsp;752</small> | align=right |<small><small>''38 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1016</span>''</small> |- | align=right |23 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>188</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Карэйская мова|Карэйская]] | align=left |[https://ko.wikipedia.org 한국어] | align=left |[[:en:Korean language|Korean]] | align=right |744&nbsp;641 | align=right |<small>2&nbsp;609</small> | align=right |<small><small>''36 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1015</span>''</small> |- | align=right |24 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Сербская мова|Сербская]] | align=left |[https://sr.wikipedia.org Српски / Srpski] | align=left |[[:en:Serbian language|Serbian]] | align=right |712&nbsp;541 | align=right |<small>-279</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>7</span>''</small> |- | align=right |25 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1029</span>''</small> | align=right |+2 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Татарская мова|Татарская]] | align=left |[https://tt.wikipedia.org татарча / tatarça] | align=left |[[:en:Tatar language|Tatar]] | align=right |706&nbsp;278 | align=right |<small>67&nbsp;550</small> | align=right |<small><small>''33 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1014</span>''</small> |- | align=right |26 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-3</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Нарвежская мова|Нарвежская]] | align=left |[https://no.wikipedia.org Norsk (Bokmål)] | align=left |[[:en:Norwegian (Bokmål) language|Norwegian (Bokmål)]] | align=right |683&nbsp;172 | align=right |<small>1&nbsp;650</small> | align=right |<small><small>''31 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1013</span>''</small> |- | align=right |27 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Турэцкая мова|Турэцкая]] | align=left |[https://tr.wikipedia.org Türkçe] | align=left |[[:en:Turkish language|Turkish]] | align=right |679&nbsp;526 | align=right |<small>4&nbsp;249</small> | align=right |<small><small>''31 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1012</span>''</small> |- | align=right |28 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>183</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Фінская мова|Фінская]] | align=left |[https://fi.wikipedia.org Suomi] | align=left |[[:en:Finnish language|Finnish]] | align=right |617&nbsp;365 | align=right |<small>1&nbsp;862</small> | align=right |<small><small>''27 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1011</span>''</small> |- | align=right |29 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>182</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Чэшская мова|Чэшская]] | align=left |[https://cs.wikipedia.org Čeština] | align=left |[[:en:Czech language|Czech]] | align=right |590&nbsp;898 | align=right |<small>1&nbsp;664</small> | align=right |<small><small>''25 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1010</span>''</small> |- | align=right |30 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>174</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Венгерская мова|Венгерская]] | align=left |[https://hu.wikipedia.org Magyar] | align=left |[[:en:Hungarian language|Hungarian]] | align=right |568&nbsp;486 | align=right |<small>929</small> | align=right |<small><small>''23 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1009</span>''</small> |- | align=right |31 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>175</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Румынская мова|Румынская]] | align=left |[https://ro.wikipedia.org Română] | align=left |[[:en:Romanian language|Romanian]] | align=right |542&nbsp;923 | align=right |<small>942</small> | align=right |<small><small>''21 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1008</span>''</small> |- | align=right |32 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>196</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Баскская мова|Баскская]] | align=left |[https://eu.wikipedia.org Euskara] | align=left |[[:en:Basque language|Basque]] | align=right |487&nbsp;367 | align=right |<small>4&nbsp;353</small> | align=right |<small><small>''17 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1007</span>''</small> |- | align=right |33 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>113</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Сербскахарвацкая мова|Сербскахарвацкая]] | align=left |[https://sh.wikipedia.org Srpskohrvatski / Српскохрватски] | align=left |[[:en:Serbo-Croatian language|Serbo-Croatian]] | align=right |461&nbsp;570 | align=right |<small>48</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>5</span>''</small> |- | align=right |34 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>168</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Малайская мова|Малайская]] | align=left |[https://ms.wikipedia.org Bahasa Melayu] | align=left |[[:en:Malay language|Malay]] | align=right |438&nbsp;360 | align=right |<small>710</small> | align=right |<small><small>''13 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1006</span>''</small> |- | align=right |35 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>119</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Паўднёваміньская мова|Паўднёваміньская]] | align=left |[https://zh-min-nan.wikipedia.org Bân-lâm-gú] | align=left |[[:en:Min Nan language|Min Nan]] | align=right |434&nbsp;056 | align=right |<small>59</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>4</span>''</small> |- | align=right |36 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>186</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Іўрыт|Іўрыт]] | align=left |[https://he.wikipedia.org עברית] | align=left |[[:en:Hebrew language|Hebrew]] | align=right |396&nbsp;008 | align=right |<small>2&nbsp;193</small> | align=right |<small><small>''10 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1005</span>''</small> |- | align=right |37 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>176</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Эсперанта|Эсперанта]] | align=left |[https://eo.wikipedia.org Esperanto] | align=left |[[:en:Esperanto language|Esperanto]] | align=right |384&nbsp;681 | align=right |<small>991</small> | align=right |<small><small>''9 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1004</span>''</small> |- | align=right |38 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1034</span>''</small> | align=right |+10 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Урду|Урду]] | align=left |[https://ur.wikipedia.org اردو] | align=left |[[:en:Urdu language|Urdu]] | align=right |349&nbsp;235 | align=right |<small>98&nbsp;179</small> | align=right |<small><small>''7 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1003</span>''</small> |- | align=right |39 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-2</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Узбекская мова|Узбекская]] | align=left |[https://uz.wikipedia.org oʻzbekcha / ўзбекча] | align=left |[[:en:Uzbek language|Uzbek]] | align=right |340&nbsp;596 | align=right |<small>3&nbsp;878</small> | align=right |<small><small>''6 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1002</span>''</small> |- | align=right |40 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-10</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Армянская мова|Армянская]] | align=left |[https://hy.wikipedia.org Հայերեն] | align=left |[[:en:Armenian language|Armenian]] | align=right |325&nbsp;971 | align=right |<small>517</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>8</span>''</small> |- | align=right |41 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-13</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Дацкая мова|Дацкая]] | align=left |[https://da.wikipedia.org Dansk] | align=left |[[:en:Danish language|Danish]] | align=right |313&nbsp;889 | align=right |<small>375</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>191 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>2</span>''</small> |- | align=right |42 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-11</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Балгарская мова|Балгарская]] | align=left |[https://bg.wikipedia.org Български] | align=left |[[:en:Bulgarian language|Bulgarian]] | align=right |309&nbsp;596 | align=right |<small>517</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>6</span>''</small> |- | align=right |43 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-21</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Валійская мова|Валійская]] | align=left |[https://cy.wikipedia.org Cymraeg] | align=left |[[:en:Welsh language|Welsh]] | align=right |284&nbsp;100 | align=right |<small>41</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>35 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1</span>''</small> |- | align=right |44 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-8</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Спрошчаная англійская мова|Спрошчаная англійская]] | align=left |[https://simple.wikipedia.org Simple English] | align=left |[[:en:Simple English language|Simple English]] | align=right |281&nbsp;048 | align=right |<small>567</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>242 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>3</span>''</small> |- | align=right |45 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-5</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Грэчаская мова|Грэчаская]] | align=left |[https://el.wikipedia.org Ελληνικά] | align=left |[[:en:Greek language|Greek]] | align=right |268&nbsp;421 | align=right |<small>892</small> | align=right |<small><small>''1 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1001</span>''</small> |-style=font-weight:bold bgcolor=FFFFF4 | align=right |46 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-7</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Беларуская мова|Беларуская]] | align=left |[https://be.wikipedia.org Беларуская] | align=left |[[:en:Belarusian language|Belarusian]] | align=right |263&nbsp;189 | align=right |'''<small>641</small>''' | align=right style=border-right-style:hidden bgcolor=ffffff |<small><span style=display:none>0</span></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>0</span>''</small> |- | align=right |47 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-12</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Славацкая мова|Славацкая]] | align=left |[https://sk.wikipedia.org Slovenčina] | align=left |[[:en:Slovak language|Slovak]] | align=right |259&nbsp;527 | align=right |<small>445</small> | align=right |<small><small>''9 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1001</span>''</small> |- | align=right |48 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-6</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Эстонская мова|Эстонская]] | align=left |[https://et.wikipedia.org Eesti] | align=left |[[:en:Estonian language|Estonian]] | align=right |259&nbsp;379 | align=right |<small>682</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>93 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-6</span>''</small> |- | align=right |49 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>51</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://azb.wikipedia.org تۆرکجه] | align=left |[[:en:South Azerbaijani language|South Azerbaijani]] | align=right |244&nbsp;607 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1128</span>''</small> |- | align=right |50 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>166</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Казахская мова|Казахская]] | align=left |[https://kk.wikipedia.org Қазақша] | align=left |[[:en:Kazakh language|Kazakh]] | align=right |243&nbsp;541 | align=right |<small>598</small> | align=right |<small><small>''33 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1002</span>''</small> |- | align=right |51 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1021</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Харвацкая мова|Харвацкая]] | align=left |[https://hr.wikipedia.org Hrvatski] | align=left |[[:en:Croatian language|Croatian]] | align=right |232&nbsp;763 | align=right |<small>2&nbsp;180</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>20 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1</span>''</small> |- | align=right |52 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-9</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Галісійская мова|Галісійская]] | align=left |[https://gl.wikipedia.org Galego] | align=left |[[:en:Galician language|Galician]] | align=right |231&nbsp;183 | align=right |<small>567</small> | align=right |<small><small>''57 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1003</span>''</small> |- | align=right |53 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>129</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://min.wikipedia.org Minangkabau] | align=left |[[:en:Minangkabau language|Minangkabau]] | align=right |229&nbsp;316 | align=right |<small>104</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1009</span>''</small> |- | align=right |54 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>127</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Літоўская мова|Літоўская]] | align=left |[https://lt.wikipedia.org Lietuvių] | align=left |[[:en:Lithuanian language|Lithuanian]] | align=right |225&nbsp;551 | align=right |<small>81</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1014</span>''</small> |- | align=right |55 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>173</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Азербайджанская мова|Азербайджанская]] | align=left |[https://az.wikipedia.org Azərbaycanca] | align=left |[[:en:Azerbaijani language|Azerbaijani]] | align=right |213&nbsp;722 | align=right |<small>907</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>186 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-8</span>''</small> |- | align=right |56 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>159</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Славенская мова|Славенская]] | align=left |[https://sl.wikipedia.org Slovenščina] | align=left |[[:en:Slovenian language|Slovenian]] | align=right |197&nbsp;487 | align=right |<small>383</small> | align=right |<small><small>''172 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1005</span>''</small> |- | align=right |57 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>181</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Грузінская мова|Грузінская]] | align=left |[https://ka.wikipedia.org ქართული] | align=left |[[:en:Georgian language|Georgian]] | align=right |194&nbsp;344 | align=right |<small>1&nbsp;634</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>70 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-5</span>''</small> |- | align=right |58 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>163</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Бенгальская мова|Бенгальская]] | align=left |[https://bn.wikipedia.org বাংলা] | align=left |[[:en:Bengali language|Bengali]] | align=right |186&nbsp;991 | align=right |<small>499</small> | align=right |<small><small>''153 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1004</span>''</small> |- | align=right |59 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>172</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Тамільская мова|Тамільская]] | align=left |[https://ta.wikipedia.org தமிழ்] | align=left |[[:en:Tamil language|Tamil]] | align=right |183&nbsp;201 | align=right |<small>849</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-12</span>''</small> |- | align=right |60 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1022</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://lld.wikipedia.org Lingaz ] | align=left |[[:en:Ladin language|Ladin]] | align=right |183&nbsp;137 | align=right |<small>2&nbsp;286</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>49 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-3</span>''</small> |- | align=right |61 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-4</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Тайская мова|Тайская]] | align=left |[https://th.wikipedia.org ไทย] | align=left |[[:en:Thai language|Thai]] | align=right |182&nbsp;127 | align=right |<small>977</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>242 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-9</span>''</small> |- | align=right |62 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>143</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Нюнорск|Нюнорск]] | align=left |[https://nn.wikipedia.org Nynorsk] | align=left |[[:en:Norwegian (Nynorsk) language|Norwegian (Nynorsk)]] | align=right |177&nbsp;854 | align=right |<small>175</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1016</span>''</small> |- | align=right |63 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>156</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Хіндзі|Хіндзі]] | align=left |[https://hi.wikipedia.org हिन्दी] | align=left |[[:en:Hindi language|Hindi]] | align=right |169&nbsp;189 | align=right |<small>342</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1007</span>''</small> |- | align=right |64 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>178</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Македонская мова|Македонская]] | align=left |[https://mk.wikipedia.org Македонски] | align=left |[[:en:Macedonian language|Macedonian]] | align=right |161&nbsp;147 | align=right |<small>1&nbsp;059</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>245 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-10</span>''</small> |- | align=right |65 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>150</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Кантонская мова|Кантонская]] | align=left |[https://zh-yue.wikipedia.org Bân-lâm-gú] | align=left |[[:en:Min Nan Chinese language|Min Nan Chinese]] | align=right |150&nbsp;012 | align=right |<small>257</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1011</span>''</small> |- | align=right |66 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>170</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Латышская мова|Латышская]] | align=left |[https://lv.wikipedia.org Latviešu] | align=left |[[:en:Latvian language|Latvian]] | align=right |142&nbsp;759 | align=right |<small>758</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-15</span>''</small> |- | align=right |67 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>161</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Лацінская мова|Лацінская]] | align=left |[https://la.wikipedia.org Latina] | align=left |[[:en:Latin language|Latin]] | align=right |141&nbsp;570 | align=right |<small>418</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1008</span>''</small> |- | align=right |68 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>126</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Астурыйская мова|Астурыйская]] | align=left |[https://ast.wikipedia.org Asturianu] | align=left |[[:en:Asturian language|Asturian]] | align=right |139&nbsp;061 | align=right |<small>78</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1047</span>''</small> |- | align=right |69 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>149</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Афрыкаанс|Афрыкаанс]] | align=left |[https://af.wikipedia.org Afrikaans] | align=left |[[:en:Afrikaans language|Afrikaans]] | align=right |128&nbsp;820 | align=right |<small>256</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1018</span>''</small> |- | align=right |70 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>167</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Тэлугу|Тэлугу]] | align=left |[https://te.wikipedia.org తెలుగు] | align=left |[[:en:Telugu language|Telugu]] | align=right |122&nbsp;813 | align=right |<small>606</small> | align=right |<small><small>''232 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1006</span>''</small> |- | align=right |71 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>169</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Таджыкская мова|Таджыкская]] | align=left |[https://tg.wikipedia.org Тоҷикӣ] | align=left |[[:en:Tajik language|Tajik]] | align=right |117&nbsp;841 | align=right |<small>716</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-17</span>''</small> |- | align=right |72 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1023</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Суахілі|Суахілі]] | align=left |[https://sw.wikipedia.org Kiswahili] | align=left |[[:en:Swahili language|Swahili]] | align=right |112&nbsp;263 | align=right |<small>3&nbsp;683</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>50 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-4</span>''</small> |- | align=right |73 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-17</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Бірманская мова|Бірманская]] | align=left |[https://my.wikipedia.org မြန်မာဘာသာ] | align=left |[[:en:Burmese language|Burmese]] | align=right |110&nbsp;566 | align=right |<small>113</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1041</span>''</small> |- | align=right |74 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>152</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Албанская мова|Албанская]] | align=left |[https://sq.wikipedia.org Shqip] | align=left |[[:en:Albanian language|Albanian]] | align=right |105&nbsp;617 | align=right |<small>263</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1019</span>''</small> |- | align=right |75 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>158</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Малагасійская мова|Малагасійская]] | align=left |[https://mg.wikipedia.org Malagasy] | align=left |[[:en:Malagasy language|Malagasy]] | align=right |102&nbsp;726 | align=right |<small>349</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1013</span>''</small> |- | align=right |76 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>132</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Маратхі (мова)|Маратхі (мова)]] | align=left |[https://mr.wikipedia.org मराठी] | align=left |[[:en:Marathi language|Marathi]] | align=right |101&nbsp;846 | align=right |<small>123</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1038</span>''</small> |- | align=right |77 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>157</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Баснійская мова|Баснійская]] | align=left |[https://bs.wikipedia.org Bosanski] | align=left |[[:en:Bosnian language|Bosnian]] | align=right |97&nbsp;816 | align=right |<small>349</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1015</span>''</small> |- | align=right |78 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>171</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ha.wikipedia.org هَوُسَ] | align=left |[[:en:Hausa language|Hausa]] | align=right |96&nbsp;010 | align=right |<small>788</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-16</span>''</small> |- | align=right |79 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>140</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Курдская мова|Курдская]] | align=left |[https://ku.wikipedia.org Kurdî / كوردی] | align=left |[[:en:Kurdish language|Kurdish]] | align=right |91&nbsp;312 | align=right |<small>161</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1032</span>''</small> |- | align=right |80 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>141</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Брэтонская мова|Брэтонская]] | align=left |[https://br.wikipedia.org Brezhoneg] | align=left |[[:en:Breton language|Breton]] | align=right |91&nbsp;068 | align=right |<small>163</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1031</span>''</small> |- | align=right |81 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>128</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Тарашкевіца|Тарашкевіца]] | align=left |[https://be-tarask.wikipedia.org Беларуская (тарашкевіца)] | align=left |[[:en:Belarusian (Taraškievica) language|Belarusian (Taraškievica)]] | align=right |90&nbsp;873 | align=right |<small>104</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1049</span>''</small> |- | align=right |82 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>115</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Аксітанская мова|Аксітанская]] | align=left |[https://oc.wikipedia.org Occitan] | align=left |[[:en:Occitan language|Occitan]] | align=right |90&nbsp;729 | align=right |<small>52</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1059</span>''</small> |- | align=right |83 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>120</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Малаялам|Малаялам]] | align=left |[https://ml.wikipedia.org മലയാളം] | align=left |[[:en:Malayalam language|Malayalam]] | align=right |88&nbsp;035 | align=right |<small>60</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1057</span>''</small> |- | align=right |84 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>98</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Ніжнесаксонскія дыялекты|Ніжнесаксонскія дыялекты]] | align=left |[https://nds.wikipedia.org Plattdüütsch] | align=left |[[:en:Low Saxon language|Low Saxon]] | align=right |85&nbsp;846 | align=right |<small>27</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1085</span>''</small> |- | align=right |85 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>164</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ckb.wikipedia.org Soranî / کوردی] | align=left |[[:en:Sorani language|Sorani]] | align=right |81&nbsp;375 | align=right |<small>548</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1010</span>''</small> |- | align=right |86 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>100</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Ламбардская мова|Ламбардская]] | align=left |[https://lmo.wikipedia.org Lumbaart] | align=left |[[:en:Lombard language|Lombard]] | align=right |80&nbsp;095 | align=right |<small>28</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1083</span>''</small> |- | align=right |87 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>142</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Кіргізская мова|Кіргізская]] | align=left |[https://ky.wikipedia.org Кыргызча] | align=left |[[:en:Kirghiz language|Kirghiz]] | align=right |76&nbsp;341 | align=right |<small>172</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1033</span>''</small> |- | align=right |88 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>135</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Заходняя панджабі|Заходняя панджабі]] | align=left |[https://pnb.wikipedia.org شاہ مکھی پنجابی (Shāhmukhī Pañjābī)] | align=left |[[:en:Western Punjabi language|Western Punjabi]] | align=right |75&nbsp;479 | align=right |<small>138</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1042</span>''</small> |- | align=right |89 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>112</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Яванская мова|Яванская]] | align=left |[https://jv.wikipedia.org Basa Jawa] | align=left |[[:en:Javanese language|Javanese]] | align=right |75&nbsp;171 | align=right |<small>39</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1073</span>''</small> |- | align=right |90 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>151</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Неварская мова|Неварская]] | align=left |[https://new.wikipedia.org नेपाल भाषा] | align=left |[[:en:Newar language|Newar]] | align=right |74&nbsp;101 | align=right |<small>263</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1022</span>''</small> |- | align=right |91 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>133</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Гаіцянская крэольская мова|Гаіцянская крэольская]] | align=left |[https://ht.wikipedia.org Krèyol ayisyen] | align=left |[[:en:Haitian language|Haitian]] | align=right |71&nbsp;908 | align=right |<small>128</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1044</span>''</small> |- | align=right |92 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>146</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[П’емонцкая мова|П’емонцкая]] | align=left |[https://pms.wikipedia.org Piemontèis] | align=left |[[:en:Piedmontese language|Piedmontese]] | align=right |71&nbsp;324 | align=right |<small>197</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1029</span>''</small> |- | align=right |93 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1032</span>''</small> | align=right |+5 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Арагонская мова|Арагонская]] | align=left |[https://an.wikipedia.org Aragonés] | align=left |[[:en:Aragonese language|Aragonese]] | align=right |70&nbsp;983 | align=right |<small>7&nbsp;639</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>28 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-2</span>''</small> |- | align=right |94 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-42</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Венецкі мова|Венецкі]] | align=left |[https://vec.wikipedia.org Vèneto] | align=left |[[:en:Venetian language|Venetian]] | align=right |69&nbsp;583 | align=right |<small>9</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1138</span>''</small> |- | align=right |95 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-15</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Люксембургская мова|Люксембургская]] | align=left |[https://lb.wikipedia.org Lëtzebuergesch] | align=left |[[:en:Luxembourgish language|Luxembourgish]] | align=right |67&nbsp;209 | align=right |<small>226</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1026</span>''</small> |- | align=right |96 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-51</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mzn.wikipedia.org مَزِروني] | align=left |[[:en:Mazandarani language|Mazandarani]] | align=right |64&nbsp;578 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1174</span>''</small> |- | align=right |97 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-16</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Башкірская мова|Башкірская]] | align=left |[https://ba.wikipedia.org Башҡорт] | align=left |[[:en:Bashkir language|Bashkir]] | align=right |64&nbsp;082 | align=right |<small>128</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1046</span>''</small> |- | align=right |98 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-14</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Ірландская мова|Ірландская]] | align=left |[https://ga.wikipedia.org Gaeilge] | align=left |[[:en:Irish language|Irish]] | align=right |63&nbsp;873 | align=right |<small>236</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1024</span>''</small> |- | align=right |99 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>138</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Сунданская мова|Сунданская]] | align=left |[https://su.wikipedia.org Basa Sunda] | align=left |[[:en:Sundanese language|Sundanese]] | align=right |62&nbsp;712 | align=right |<small>151</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1039</span>''</small> |- | align=right |100 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>160</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Іда (мова)|Іда (мова)]] | align=left |[https://io.wikipedia.org Ido] | align=left |[[:en:Ido language|Ido]] | align=right |62&nbsp;025 | align=right |<small>406</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1017</span>''</small> |- | align=right |101 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>108</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Ісландская мова|Ісландская]] | align=left |[https://is.wikipedia.org Íslenska] | align=left |[[:en:Icelandic language|Icelandic]] | align=right |60&nbsp;931 | align=right |<small>36</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1079</span>''</small> |- | align=right |102 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>144</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Сілезская мова|Сілезская]] | align=left |[https://szl.wikipedia.org Ślůnski] | align=left |[[:en:Silesian language|Silesian]] | align=right |60&nbsp;244 | align=right |<small>178</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1034</span>''</small> |- | align=right |103 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>147</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Фрызская мова|Фрызская]] | align=left |[https://fy.wikipedia.org Frysk] | align=left |[[:en:West Frisian language|West Frisian]] | align=right |59&nbsp;888 | align=right |<small>210</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1028</span>''</small> |- | align=right |104 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>121</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Панджабі|Панджабі]] | align=left |[https://pa.wikipedia.org ਪੰਜਾਬੀ] | align=left |[[:en:Punjabi language|Punjabi]] | align=right |59&nbsp;549 | align=right |<small>61</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1060</span>''</small> |- | align=right |105 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>134</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Чувашская мова|Чувашская]] | align=left |[https://cv.wikipedia.org Чăваш] | align=left |[[:en:Chuvash language|Chuvash]] | align=right |58&nbsp;953 | align=right |<small>135</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1045</span>''</small> |- | align=right |106 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>177</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Валапюк|Валапюк]] | align=left |[https://vo.wikipedia.org Volapük] | align=left |[[:en:Volapük language|Volapük]] | align=right |50&nbsp;803 | align=right |<small>1&nbsp;057</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-14</span>''</small> |- | align=right |107 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>137</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Філіпінская мова|Філіпінская]] | align=left |[https://tl.wikipedia.org Tagalog] | align=left |[[:en:Tagalog language|Tagalog]] | align=right |49&nbsp;017 | align=right |<small>150</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1043</span>''</small> |- | align=right |108 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>50</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://glk.wikipedia.org گیلکی] | align=left |[[:en:Gilaki language|Gilaki]] | align=right |48&nbsp;305 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1199</span>''</small> |- | align=right |109 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>118</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://wuu.wikipedia.org 吴语] | align=left |[[:en:Wu language|Wu]] | align=right |48&nbsp;144 | align=right |<small>59</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1063</span>''</small> |- | align=right |110 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>155</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ig.wikipedia.org Igbo] | align=left |[[:en:Igbo language|Igbo]] | align=right |45&nbsp;600 | align=right |<small>323</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1020</span>''</small> |- | align=right |111 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>2</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Зазакі|Зазакі]] | align=left |[https://diq.wikipedia.org Zazaki] | align=left |[[:en:Zazaki language|Zazaki]] | align=right |42&nbsp;585 | align=right |<small>-25</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1200</span>''</small> |- | align=right |112 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>136</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Ёруба (мова)|Ёруба (мова)]] | align=left |[https://yo.wikipedia.org Yorùbá] | align=left |[[:en:Yoruba language|Yoruba]] | align=right |37&nbsp;184 | align=right |<small>139</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1048</span>''</small> |- | align=right |113 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>148</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Балійская мова|Балійская]] | align=left |[https://ban.wikipedia.org Bali ] | align=left |[[:en:Balinese language|Balinese]] | align=right |36&nbsp;665 | align=right |<small>249</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1027</span>''</small> |- | align=right |114 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>117</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Каннада|Каннада]] | align=left |[https://kn.wikipedia.org ಕನ್ನಡ] | align=left |[[:en:Kannada language|Kannada]] | align=right |35&nbsp;038 | align=right |<small>57</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1066</span>''</small> |- | align=right |115 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>93</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Скотс|Скотс]] | align=left |[https://sco.wikipedia.org Scots] | align=left |[[:en:Scots language|Scots]] | align=right |34&nbsp;186 | align=right |<small>25</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1098</span>''</small> |- | align=right |116 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>92</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Алеманскі дыялект|Алеманскі дыялект]] | align=left |[https://als.wikipedia.org Alemannisch] | align=left |[[:en:Alemannic language|Alemannic]] | align=right |31&nbsp;665 | align=right |<small>23</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1106</span>''</small> |- | align=right |117 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>3</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Гуджараці|Гуджараці]] | align=left |[https://gu.wikipedia.org ગુજરાતી] | align=left |[[:en:Gujarati language|Gujarati]] | align=right |30&nbsp;825 | align=right |<small>-15</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1201</span>''</small> |- | align=right |118 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>77</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Інтэрлінгва|Інтэрлінгва]] | align=left |[https://ia.wikipedia.org Interlingua] | align=left |[[:en:Interlingua language|Interlingua]] | align=right |30&nbsp;416 | align=right |<small>11</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1135</span>''</small> |- | align=right |119 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>37</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Котава (мова)|Котава (мова)]] | align=left |[https://avk.wikipedia.org Kotava ] | align=left |[[:en:Kotava language|Kotava]] | align=right |29&nbsp;900 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1202</span>''</small> |- | align=right |120 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1003</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://crh.wikipedia.org Qırımtatarca] | align=left |[[:en:Crimean Tatar language|Crimean Tatar]] | align=right |29&nbsp;691 | align=right |<small>12</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1130</span>''</small> |- | align=right |121 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-91</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Непальская мова|Непальская]] | align=left |[https://ne.wikipedia.org नेपाली] | align=left |[[:en:Nepali language|Nepali]] | align=right |29&nbsp;688 | align=right |<small>-15</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1203</span>''</small> |- | align=right |122 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1018</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Мангольская мова|Мангольская]] | align=left |[https://mn.wikipedia.org Монгол] | align=left |[[:en:Mongolian language|Mongolian]] | align=right |27&nbsp;386 | align=right |<small>191</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1035</span>''</small> |- | align=right |123 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-52</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Баварская мова|Баварская]] | align=left |[https://bar.wikipedia.org Boarisch] | align=left |[[:en:Bavarian language|Bavarian]] | align=right |27&nbsp;224 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1175</span>''</small> |- | align=right |124 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>76</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Сіцылійская мова|Сіцылійская]] | align=left |[https://scn.wikipedia.org Sicilianu] | align=left |[[:en:Sicilian language|Sicilian]] | align=right |26&nbsp;304 | align=right |<small>11</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1139</span>''</small> |- | align=right |125 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1009</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Сінгальская мова|Сінгальская]] | align=left |[https://si.wikipedia.org සිංහල] | align=left |[[:en:Sinhalese language|Sinhalese]] | align=right |25&nbsp;121 | align=right |<small>47</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1074</span>''</small> |- | align=right |126 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-44</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Бішнупрыя-маніпуры|Бішнупрыя-маніпуры]] | align=left |[https://bpy.wikipedia.org ইমার ঠার/বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী] | align=left |[[:en:Bishnupriya Manipuri language|Bishnupriya Manipuri]] | align=right |25&nbsp;097 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1158</span>''</small> |- | align=right |127 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1017</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://skr.wikipedia.org سرائیکی] | align=left |[[:en:Saraiki language|Saraiki]] | align=right |24&nbsp;639 | align=right |<small>177</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1040</span>''</small> |- | align=right |128 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-37</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Кечуа (мова)|Кечуа (мова)]] | align=left |[https://qu.wikipedia.org Runa Simi] | align=left |[[:en:Quechua language|Quechua]] | align=right |24&nbsp;487 | align=right |<small>12</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1132</span>''</small> |- | align=right |129 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>104</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Асамская мова|Асамская]] | align=left |[https://as.wikipedia.org অসমীয়া] | align=left |[[:en:Assamese language|Assamese]] | align=right |24&nbsp;021 | align=right |<small>30</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1091</span>''</small> |- | align=right |130 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>58</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nv.wikipedia.org Diné bizaad] | align=left |[[:en:Navajo language|Navajo]] | align=right |22&nbsp;667 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1176</span>''</small> |- | align=right |131 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>116</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://xmf.wikipedia.org მარგალური (Margaluri)] | align=left |[[:en:Mingrelian language|Mingrelian]] | align=right |22&nbsp;304 | align=right |<small>55</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1069</span>''</small> |- | align=right |132 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>153</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bcl.wikipedia.org Bikol] | align=left |[[:en:Central Bicolano language|Central Bicolano]] | align=right |22&nbsp;040 | align=right |<small>281</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1025</span>''</small> |- | align=right |133 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>68</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Асецінская мова|Асецінская]] | align=left |[https://os.wikipedia.org Иронау] | align=left |[[:en:Ossetian language|Ossetian]] | align=right |21&nbsp;546 | align=right |<small>6</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1153</span>''</small> |- | align=right |134 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>131</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://sd.wikipedia.org سنڌي، سندھی ، सिन्ध] | align=left |[[:en:Sindhi language|Sindhi]] | align=right |21&nbsp;417 | align=right |<small>123</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1052</span>''</small> |- | align=right |135 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>124</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Пушту|Пушту]] | align=left |[https://ps.wikipedia.org پښتو] | align=left |[[:en:Pashto language|Pashto]] | align=right |21&nbsp;288 | align=right |<small>67</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1062</span>''</small> |- | align=right |136 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>145</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://frr.wikipedia.org Nordfriisk] | align=left |[[:en:North Frisian language|North Frisian]] | align=right |21&nbsp;249 | align=right |<small>196</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1036</span>''</small> |- | align=right |137 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>125</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Орыя, мова|Орыя, мова]] | align=left |[https://or.wikipedia.org ଓଡ଼ିଆ] | align=left |[[:en:Oriya language|Oriya]] | align=right |20&nbsp;879 | align=right |<small>69</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1061</span>''</small> |- | align=right |138 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1031</span>''</small> | align=right |+4 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ff.wikipedia.org Fulfulde] | align=left |[[:en:Fula language|Fula]] | align=right |18&nbsp;928 | align=right |<small>2&nbsp;361</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>143 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-7</span>''</small> |- | align=right |139 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-85</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tum.wikipedia.org chiTumbuka] | align=left |[[:en:Tumbuka language|Tumbuka]] | align=right |18&nbsp;807 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1204</span>''</small> |- | align=right |140 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-30</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Якуцкая мова|Якуцкая]] | align=left |[https://sah.wikipedia.org саха тыла] | align=left |[[:en:Yakut language|Yakut]] | align=right |18&nbsp;125 | align=right |<small>20</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1113</span>''</small> |- | align=right |141 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-68</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Жамойцкі дыялект|Жамойцкі дыялект]] | align=left |[https://bat-smg.wikipedia.org Žemaitėška] | align=left |[[:en:Samogitian language|Samogitian]] | align=right |17&nbsp;275 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1205</span>''</small> |- | align=right |142 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-40</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://cdo.wikipedia.org 閩東語 / Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄] | align=left |[[:en:Min Dong Chinese language|Min Dong Chinese]] | align=right |16&nbsp;717 | align=right |<small>11</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1142</span>''</small> |- | align=right |143 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>65</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Гэльская мова|Гэльская]] | align=left |[https://gd.wikipedia.org Gàidhlig] | align=left |[[:en:Scottish Gaelic language|Scottish Gaelic]] | align=right |16&nbsp;051 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1159</span>''</small> |- | align=right |144 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>36</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Бугійская мова|Бугійская]] | align=left |[https://bug.wikipedia.org Basa Ugi] | align=left |[[:en:Buginese language|Buginese]] | align=right |15&nbsp;955 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1206</span>''</small> |- | align=right |145 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1008</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Амхарская мова|Амхарская]] | align=left |[https://am.wikipedia.org አማርኛ] | align=left |[[:en:Amharic language|Amharic]] | align=right |15&nbsp;672 | align=right |<small>42</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1080</span>''</small> |- | align=right |146 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-43</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Ідыш|Ідыш]] | align=left |[https://yi.wikipedia.org ייִדיש] | align=left |[[:en:Yiddish language|Yiddish]] | align=right |15&nbsp;665 | align=right |<small>7</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1151</span>''</small> |- | align=right |147 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>110</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ilo.wikipedia.org Ilokano] | align=left |[[:en:Ilokano language|Ilokano]] | align=right |15&nbsp;502 | align=right |<small>37</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1087</span>''</small> |- | align=right |148 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>75</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://li.wikipedia.org Limburgs] | align=left |[[:en:Limburgish language|Limburgish]] | align=right |15&nbsp;203 | align=right |<small>11</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1143</span>''</small> |- | align=right |149 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>11</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gor.wikipedia.org Hulontalo] | align=left |[[:en:Gorontalo language|Gorontalo]] | align=right |15&nbsp;100 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1207</span>''</small> |- | align=right |150 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>49</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Неапалітанская мова|Неапалітанская]] | align=left |[https://nap.wikipedia.org Nnapulitano] | align=left |[[:en:Neapolitan language|Neapolitan]] | align=right |14&nbsp;956 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1208</span>''</small> |- | align=right |151 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>130</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Санталі (мова)|Санталі (мова)]] | align=left |[https://sat.wikipedia.org ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ] | align=left |[[:en:Santali language|Santali]] | align=right |14&nbsp;937 | align=right |<small>117</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1053</span>''</small> |- | align=right |152 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>97</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://shn.wikipedia.org ၽႃႇသႃႇတႆး] | align=left |[[:en:Shan language|Shan ]] | align=right |14&nbsp;696 | align=right |<small>27</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1099</span>''</small> |- | align=right |153 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>80</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mai.wikipedia.org मैथिली] | align=left |[[:en:Maithili language|Maithili]] | align=right |14&nbsp;338 | align=right |<small>12</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1134</span>''</small> |- | align=right |154 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>62</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Верхнелужыцкая мова|Верхнелужыцкая]] | align=left |[https://hsb.wikipedia.org Hornjoserbsce] | align=left |[[:en:Upper Sorbian language|Upper Sorbian]] | align=right |14&nbsp;240 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1166</span>''</small> |- | align=right |155 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>67</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Фарэрская мова|Фарэрская]] | align=left |[https://fo.wikipedia.org Føroyskt] | align=left |[[:en:Faroese language|Faroese]] | align=right |14&nbsp;209 | align=right |<small>6</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1154</span>''</small> |- | align=right |156 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1011</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://eml.wikipedia.org Emiliàn e rumagnòl] | align=left |[[:en:Emilian-Romagnol language|Emilian-Romagnol]] | align=right |14&nbsp;029 | align=right |<small>54</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1072</span>''</small> |- | align=right |157 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-89</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://zh-classical.wikipedia.org 文言] | align=left |[[:en:Literary Chinese language|Literary Chinese]] | align=right |14&nbsp;028 | align=right |<small>-8</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1209</span>''</small> |- | align=right |158 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>35</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://map-bms.wikipedia.org Basa Banyumasan] | align=left |[[:en:Banyumasan language|Banyumasan]] | align=right |13&nbsp;943 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1210</span>''</small> |- | align=right |159 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1019</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ary.wikipedia.org الدارجة ] | align=left |[[:en:Moroccan Arabic language|Moroccan Arabic]] | align=right |13&nbsp;799 | align=right |<small>198</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1037</span>''</small> |- | align=right |160 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-29</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Дагбани (мова)|Дагбани (мова)]] | align=left |[https://dag.wikipedia.org Dagbanli ] | align=left |[[:en:Dagbani language|Dagbani]] | align=right |13&nbsp;653 | align=right |<small>22</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1110</span>''</small> |- | align=right |161 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1015</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://hyw.wikipedia.org Արեւմտահայերէն] | align=left |[[:en:Western Armenian language|Western Armenian]] | align=right |13&nbsp;590 | align=right |<small>102</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1055</span>''</small> |- | align=right |162 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-23</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ie.wikipedia.org Interlingue] | align=left |[[:en:Interlingue language|Interlingue]] | align=right |13&nbsp;551 | align=right |<small>30</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1094</span>''</small> |- | align=right |163 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1033</span>''</small> | align=right |+8 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://kaa.wikipedia.org Qaraqalpaqsha] | align=left |[[:en:Karakalpak language|Karakalpak]] | align=right |13&nbsp;059 | align=right |<small>1&nbsp;274</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-13</span>''</small> |- | align=right |164 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-35</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ace.wikipedia.org Acèh] | align=left |[[:en:Acehnese language|Acehnese]] | align=right |13&nbsp;057 | align=right |<small>13</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1129</span>''</small> |- | align=right |165 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-32</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Валонская мова|Валонская]] | align=left |[https://wa.wikipedia.org Walon] | align=left |[[:en:Walloon language|Walloon]] | align=right |12&nbsp;934 | align=right |<small>16</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1121</span>''</small> |- | align=right |166 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-61</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Санскрыт|Санскрыт]] | align=left |[https://sa.wikipedia.org संस्कृतम्] | align=left |[[:en:Sanskrit language|Sanskrit]] | align=right |12&nbsp;491 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1189</span>''</small> |- | align=right |167 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-18</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Фіджыйскі хіндзі|Фіджыйскі хіндзі]] | align=left |[https://hif.wikipedia.org Fiji Hindi] | align=left |[[:en:Fiji Hindi language|Fiji Hindi]] | align=right |12&nbsp;304 | align=right |<small>84</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1058</span>''</small> |- | align=right |168 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>114</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Зулу|Зулу]] | align=left |[https://zu.wikipedia.org isiZulu] | align=left |[[:en:Zulu language|Zulu]] | align=right |12&nbsp;246 | align=right |<small>49</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1075</span>''</small> |- | align=right |169 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-94</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://zgh.wikipedia.org ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ ⵜⴰⵏⴰⵡⴰⵢⵜ] | align=left |[[:en:Standard Moroccan Tamazight language|Standard Moroccan Tamazight]] | align=right |12&nbsp;204 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1160</span>''</small> |- | align=right |170 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-22</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Кхмерская мова|Кхмерская]] | align=left |[https://km.wikipedia.org ភាសាខ្មែរ] | align=left |[[:en:Khmer language|Khmer]] | align=right |12&nbsp;013 | align=right |<small>41</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1081</span>''</small> |- | align=right |171 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-34</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bjn.wikipedia.org Bahasa Banjar] | align=left |[[:en:Banjar language|Banjar]] | align=right |11&nbsp;859 | align=right |<small>14</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1125</span>''</small> |- | align=right |172 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>109</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Шона, мова|Шона, мова]] | align=left |[https://sn.wikipedia.org chiShona] | align=left |[[:en:Shona language|Shona]] | align=right |11&nbsp;595 | align=right |<small>37</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1088</span>''</small> |- | align=right |173 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>83</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://lij.wikipedia.org Líguru] | align=left |[[:en:Ligurian language|Ligurian]] | align=right |11&nbsp;512 | align=right |<small>14</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1126</span>''</small> |- | align=right |174 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>64</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Марыйская мова|Марыйская]] | align=left |[https://mhr.wikipedia.org Олык Марий (Olyk Marij)] | align=left |[[:en:Meadow Mari language|Meadow Mari]] | align=right |11&nbsp;330 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1161</span>''</small> |- | align=right |175 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>54</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://shi.wikipedia.org Taclḥit ] | align=left |[[:en:Shilha language|Shilha]] | align=right |10&nbsp;889 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1190</span>''</small> |- | align=right |176 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>34</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mni.wikipedia.org ꯃꯤꯇꯩꯂꯣꯟ ] | align=left |[[:en:Meitei language|Meitei]] | align=right |10&nbsp;540 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1211</span>''</small> |- | align=right |177 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>101</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Самалійская мова|Самалійская]] | align=left |[https://so.wikipedia.org Soomaali] | align=left |[[:en:Somali language|Somali]] | align=right |10&nbsp;467 | align=right |<small>29</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1096</span>''</small> |- | align=right |178 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>33</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mrj.wikipedia.org Кырык Мары (Kyryk Mary)] | align=left |[[:en:Hill Mari language|Hill Mari]] | align=right |10&nbsp;430 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1212</span>''</small> |- | align=right |179 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>88</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://hak.wikipedia.org Hak-kâ-fa / 客家話] | align=left |[[:en:Hakka language|Hakka]] | align=right |10&nbsp;421 | align=right |<small>17</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1118</span>''</small> |- | align=right |180 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>81</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Русінская мова|Русінская]] | align=left |[https://rue.wikipedia.org Русиньскый] | align=left |[[:en:Rusyn language|Rusyn]] | align=right |10&nbsp;225 | align=right |<small>13</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1131</span>''</small> |- | align=right |181 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>48</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Капампанганская мова|Капампанганская]] | align=left |[https://pam.wikipedia.org Kapampangan] | align=left |[[:en:Kapampangan language|Kapampangan]] | align=right |10&nbsp;210 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1213</span>''</small> |- | align=right |182 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1020</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Кашмірская мова|Кашмірская]] | align=left |[https://ks.wikipedia.org कश्मीरी / كشميري] | align=left |[[:en:Kashmiri language|Kashmiri]] | align=right |10&nbsp;140 | align=right |<small>375</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1021</span>''</small> |- | align=right |183 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-47</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tly.wikipedia.org tolışi] | align=left |[[:en:Talysh language|Talysh]] | align=right |10&nbsp;094 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1167</span>''</small> |- | align=right |184 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>69</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Уйгурская мова|Уйгурская]] | align=left |[https://ug.wikipedia.org ئۇيغۇر تىلى] | align=left |[[:en:Uyghur language|Uyghur]] | align=right |9&nbsp;716 | align=right |<small>7</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1152</span>''</small> |- | align=right |185 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>111</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://rw.wikipedia.org Ikinyarwanda] | align=left |[[:en:Kinyarwanda language|Kinyarwanda]] | align=right |9&nbsp;646 | align=right |<small>38</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1086</span>''</small> |- | align=right |186 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>32</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Таранцінская мова|Таранцінская]] | align=left |[https://roa-tara.wikipedia.org Tarandíne] | align=left |[[:en:Tarantino language|Tarantino]] | align=right |9&nbsp;505 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1214</span>''</small> |- | align=right |187 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>89</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bh.wikipedia.org भोजपुरी] | align=left |[[:en:Bihari language|Bihari]] | align=right |8&nbsp;978 | align=right |<small>20</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1115</span>''</small> |- | align=right |188 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>31</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nso.wikipedia.org Sepedi] | align=left |[[:en:Northern Sotho language|Northern Sotho]] | align=right |8&nbsp;916 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1215</span>''</small> |- | align=right |189 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>139</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://co.wikipedia.org Corsu] | align=left |[[:en:Corsican language|Corsican]] | align=right |8&nbsp;805 | align=right |<small>153</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1050</span>''</small> |- | align=right |190 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>73</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://vls.wikipedia.org West-Vlams] | align=left |[[:en:West Flemish language|West Flemish]] | align=right |8&nbsp;335 | align=right |<small>10</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1146</span>''</small> |- | align=right |191 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>57</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nds-nl.wikipedia.org Nedersaksisch] | align=left |[[:en:Dutch Low Saxon language|Dutch Low Saxon]] | align=right |8&nbsp;085 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1177</span>''</small> |- | align=right |192 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1006</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bo.wikipedia.org བོད་སྐད] | align=left |[[:en:Tibetan language|Tibetan]] | align=right |8&nbsp;065 | align=right |<small>34</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1089</span>''</small> |- | align=right |193 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-69</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Маары, мова|Маары, мова]] | align=left |[https://mi.wikipedia.org Māori] | align=left |[[:en:Māori language|Māori]] | align=right |8&nbsp;034 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1216</span>''</small> |- | align=right |194 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>30</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Паўночнасаамская мова|Паўночнасаамская]] | align=left |[https://se.wikipedia.org Sámegiella] | align=left |[[:en:Northern Sami language|Northern Sami]] | align=right |7&nbsp;907 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1217</span>''</small> |- | align=right |195 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>47</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Эрзянская мова|Эрзянская]] | align=left |[https://myv.wikipedia.org Эрзянь (Erzjanj Kelj)] | align=left |[[:en:Erzya language|Erzya]] | align=right |7&nbsp;870 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1218</span>''</small> |- | align=right |196 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1007</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Мальтыйская мова|Мальтыйская]] | align=left |[https://mt.wikipedia.org Malti] | align=left |[[:en:Maltese language|Maltese]] | align=right |7&nbsp;820 | align=right |<small>41</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1082</span>''</small> |- | align=right |197 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-45</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Сардзінская мова|Сардзінская]] | align=left |[https://sc.wikipedia.org Sardu] | align=left |[[:en:Sardinian language|Sardinian]] | align=right |7&nbsp;806 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1162</span>''</small> |- | align=right |198 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>6</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mdf.wikipedia.org Мокшень (Mokshanj Kälj)] | align=left |[[:en:Moksha language|Moksha]] | align=right |7&nbsp;625 | align=right |<small>-3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1219</span>''</small> |- | align=right |199 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>106</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://zea.wikipedia.org Zeêuws] | align=left |[[:en:Zeelandic language|Zeelandic]] | align=right |7&nbsp;245 | align=right |<small>31</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1092</span>''</small> |- | align=right |200 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>105</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Корнская мова|Корнская]] | align=left |[https://kw.wikipedia.org Kernewek/Karnuack] | align=left |[[:en:Cornish language|Cornish]] | align=right |7&nbsp;150 | align=right |<small>31</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1093</span>''</small> |- | align=right |201 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1024</span>''</small> | align=right |+2 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://kab.wikipedia.org Taqbaylit] | align=left |[[:en:Kabyle language|Kabyle]] | align=right |7&nbsp;124 | align=right |<small>39</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1084</span>''</small> |- | align=right |202 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-73</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Вепская мова|Вепская]] | align=left |[https://vep.wikipedia.org Vepsän] | align=left |[[:en:Vepsian language|Vepsian]] | align=right |7&nbsp;110 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1220</span>''</small> |- | align=right |203 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1005</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Туркменская мова|Туркменская]] | align=left |[https://tk.wikipedia.org تركمن / Туркмен] | align=left |[[:en:Turkmen language|Turkmen]] | align=right |7&nbsp;107 | align=right |<small>34</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1090</span>''</small> |- | align=right |204 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-93</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Мэнская мова|Мэнская]] | align=left |[https://gv.wikipedia.org Gaelg] | align=left |[[:en:Manx language|Manx]] | align=right |7&nbsp;102 | align=right |<small>6</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1155</span>''</small> |- | align=right |205 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>96</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://fiu-vro.wikipedia.org Võro] | align=left |[[:en:Võro language|Võro]] | align=right |6&nbsp;921 | align=right |<small>27</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1101</span>''</small> |- | align=right |206 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>8</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gan.wikipedia.org 贛語] | align=left |[[:en:Gan language|Gan]] | align=right |6&nbsp;816 | align=right |<small>-2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1221</span>''</small> |- | align=right |207 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>79</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Інары-саамская мова мова|Інары-саамская мова]] | align=left |[https://smn.wikipedia.org Anarâškielâ ] | align=left |[[:en:Inari Sami language|Inari Sami]] | align=right |6&nbsp;551 | align=right |<small>12</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1136</span>''</small> |- | align=right |208 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>56</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Абхазская мова|Абхазская]] | align=left |[https://ab.wikipedia.org Аҧсуа] | align=left |[[:en:Abkhazian language|Abkhazian]] | align=right |6&nbsp;502 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1178</span>''</small> |- | align=right |209 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>70</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pcd.wikipedia.org Picard] | align=left |[[:en:Picard language|Picard]] | align=right |6&nbsp;106 | align=right |<small>8</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1150</span>''</small> |- | align=right |210 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>78</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gn.wikipedia.org Avañe'ẽ] | align=left |[[:en:Guarani language|Guarani]] | align=right |6&nbsp;034 | align=right |<small>12</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1137</span>''</small> |- | align=right |211 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>4</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Удмурцкая мова|Удмурцкая]] | align=left |[https://udm.wikipedia.org Удмурт кыл] | align=left |[[:en:Udmurt language|Udmurt]] | align=right |5&nbsp;917 | align=right |<small>-5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1222</span>''</small> |- | align=right |212 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>29</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://frp.wikipedia.org Arpitan] | align=left |[[:en:Franco-Provençal language|Franco-Provençal]] | align=right |5&nbsp;826 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1223</span>''</small> |- | align=right |213 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>61</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Комі (мова)|Комі (мова)]] | align=left |[https://kv.wikipedia.org Коми] | align=left |[[:en:Komi language|Komi]] | align=right |5&nbsp;757 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1168</span>''</small> |- | align=right |214 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>95</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Кашубская мова|Кашубская]] | align=left |[https://csb.wikipedia.org Kaszëbsczi] | align=left |[[:en:Kashubian language|Kashubian]] | align=right |5&nbsp;565 | align=right |<small>27</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1102</span>''</small> |- | align=right |215 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>82</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Лаоская мова|Лаоская]] | align=left |[https://lo.wikipedia.org ລາວ] | align=left |[[:en:Lao language|Lao]] | align=right |5&nbsp;521 | align=right |<small>14</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1127</span>''</small> |- | align=right |216 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>123</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Пап'ямента|Пап'ямента]] | align=left |[https://pap.wikipedia.org Papiamentu] | align=left |[[:en:Papiamentu language|Papiamentu]] | align=right |5&nbsp;405 | align=right |<small>66</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1065</span>''</small> |- | align=right |217 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1010</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Мадурская мова|Мадурская]] | align=left |[https://mad.wikipedia.org Madhurâ] | align=left |[[:en:Madurese language|Madurese]] | align=right |5&nbsp;275 | align=right |<small>50</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1076</span>''</small> |- | align=right |218 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-62</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Аймара, мова|Аймара, мова]] | align=left |[https://ay.wikipedia.org Aymar] | align=left |[[:en:Aymara language|Aymara]] | align=right |5&nbsp;257 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1191</span>''</small> |- | align=right |219 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>60</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ln.wikipedia.org Lingala] | align=left |[[:en:Lingala language|Lingala]] | align=right |5&nbsp;203 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1169</span>''</small> |- | align=right |220 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>85</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ang.wikipedia.org Englisc] | align=left |[[:en:Old English language|Old English]] | align=right |5&nbsp;193 | align=right |<small>16</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1122</span>''</small> |- | align=right |221 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>28</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nrm.wikipedia.org Nouormand/Normaund] | align=left |[[:en:Norman language|Norman]] | align=right |5&nbsp;060 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1224</span>''</small> |- | align=right |222 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1014</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gpe.wikipedia.org Ghanaian Pidgin] | align=left |[[:en:Ghanaian Pidgin language|Ghanaian Pidgin]] | align=right |4&nbsp;997 | align=right |<small>97</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1056</span>''</small> |- | align=right |223 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-41</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Фрыульская мова|Фрыульская]] | align=left |[https://fur.wikipedia.org Furlan] | align=left |[[:en:Friulian language|Friulian]] | align=right |4&nbsp;948 | align=right |<small>10</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1147</span>''</small> |- | align=right |224 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1027</span>''</small> | align=right |+2 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://lg.wikipedia.org Luganda] | align=left |[[:en:Luganda language|Luganda]] | align=right |4&nbsp;904 | align=right |<small>254</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1030</span>''</small> |- | align=right |225 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-48</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://olo.wikipedia.org Karjalan] | align=left |[[:en:Livvi-Karelian language|Livvi-Karelian]] | align=right |4&nbsp;705 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1170</span>''</small> |- | align=right |226 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-38</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tw.wikipedia.org Twi] | align=left |[[:en:Twi language|Twi]] | align=right |4&nbsp;688 | align=right |<small>12</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1140</span>''</small> |- | align=right |227 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>5</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Лінгва франка нова мова|Лінгва франка нова]] | align=left |[https://lfn.wikipedia.org Lingua franca nova] | align=left |[[:en:Lingua Franca Nova language|Lingua Franca Nova]] | align=right |4&nbsp;549 | align=right |<small>-4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1225</span>''</small> |- | align=right |228 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>46</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://lez.wikipedia.org Лезги чІал (Lezgi č’al)] | align=left |[[:en:Lezgian language|Lezgian]] | align=right |4&nbsp;464 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1226</span>''</small> |- | align=right |229 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>72</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mwl.wikipedia.org Mirandés] | align=left |[[:en:Mirandese language|Mirandese]] | align=right |4&nbsp;307 | align=right |<small>10</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1148</span>''</small> |- | align=right |230 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>99</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ext.wikipedia.org Estremeñu] | align=left |[[:en:Extremaduran language|Extremaduran]] | align=right |4&nbsp;208 | align=right |<small>28</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1100</span>''</small> |- | align=right |231 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>45</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Науатль|Науатль]] | align=left |[https://nah.wikipedia.org Nāhuatl] | align=left |[[:en:Nahuatl language|Nahuatl]] | align=right |4&nbsp;166 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1227</span>''</small> |- | align=right |232 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>103</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://stq.wikipedia.org Seeltersk] | align=left |[[:en:Saterland Frisian language|Saterland Frisian]] | align=right |4&nbsp;164 | align=right |<small>30</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1095</span>''</small> |- | align=right |233 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>10</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Тувінская мова|Тувінская]] | align=left |[https://tyv.wikipedia.org Тыва] | align=left |[[:en:Tuvan language|Tuvan]] | align=right |4&nbsp;126 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1228</span>''</small> |- | align=right |234 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1026</span>''</small> | align=right |+2 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Тсвана, мова|Тсвана, мова]] | align=left |[https://tn.wikipedia.org Setswana] | align=left |[[:en:Tswana language|Tswana]] | align=right |4&nbsp;122 | align=right |<small>154</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1051</span>''</small> |- | align=right |235 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>94</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://lad.wikipedia.org Dzhudezmo] | align=left |[[:en:Ladino language|Ladino]] | align=right |4&nbsp;025 | align=right |<small>26</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1105</span>''</small> |- | align=right |236 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-100</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Аварская мова|Аварская]] | align=left |[https://av.wikipedia.org Авар] | align=left |[[:en:Avar language|Avar]] | align=right |4&nbsp;013 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1229</span>''</small> |- | align=right |237 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1016</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Такіпона|Такіпона]] | align=left |[https://tok.wikipedia.org toki pona] | align=left |[[:en:Toki Pona language|Toki Pona]] | align=right |3&nbsp;907 | align=right |<small>116</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1054</span>''</small> |- | align=right |238 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-33</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Рэтараманская мова|Рэтараманская]] | align=left |[https://rm.wikipedia.org Rumantsch] | align=left |[[:en:Romansh language|Romansh]] | align=right |3&nbsp;865 | align=right |<small>16</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1123</span>''</small> |- | align=right |239 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1028</span>''</small> | align=right |+2 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://fon.wikipedia.org fɔ̀ngbè] | align=left |[[:en:Fon language|Fon]] | align=right |3&nbsp;864 | align=right |<small>310</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1023</span>''</small> |- | align=right |240 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-31</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://dty.wikipedia.org डोटेली] | align=left |[[:en:Doteli language|Doteli]] | align=right |3&nbsp;689 | align=right |<small>18</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1116</span>''</small> |- | align=right |241 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-63</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gom.wikipedia.org गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni] | align=left |[[:en:Goan Konkani language|Goan Konkani]] | align=right |3&nbsp;644 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1192</span>''</small> |- | align=right |242 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1035</span>''</small> | align=right |+24 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mnw.wikipedia.org မန် ] | align=left |[[:en:Mon language|Mon]] | align=right |3&nbsp;634 | align=right |<small>1&nbsp;405</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-11</span>''</small> |- | align=right |243 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-26</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tcy.wikipedia.org ತುಳು] | align=left |[[:en:Tulu language|Tulu]] | align=right |3&nbsp;522 | align=right |<small>23</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1108</span>''</small> |- | align=right |244 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-74</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Комі-пермяцкая мова|Комі-пермяцкая]] | align=left |[https://koi.wikipedia.org Перем Коми (Perem Komi)] | align=left |[[:en:Komi-Permyak language|Komi-Permyak]] | align=right |3&nbsp;471 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1230</span>''</small> |- | align=right |245 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-86</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://dsb.wikipedia.org Dolnoserbski] | align=left |[[:en:Lower Sorbian language|Lower Sorbian]] | align=right |3&nbsp;443 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1231</span>''</small> |- | align=right |246 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>122</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bew.wikipedia.org Betawi] | align=left |[[:en:Betawi language|Betawi]] | align=right |3&nbsp;275 | align=right |<small>63</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1067</span>''</small> |- | align=right |247 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-92</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://cbk-zam.wikipedia.org Chavacano de Zamboanga] | align=left |[[:en:Zamboanga Chavacano language|Zamboanga Chavacano]] | align=right |3&nbsp;265 | align=right |<small>27</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1103</span>''</small> |- | align=right |248 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-36</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Дывехі, мова|Дывехі, мова]] | align=left |[https://dv.wikipedia.org ދިވެހިބަސް] | align=left |[[:en:Divehi language|Divehi]] | align=right |3&nbsp;201 | align=right |<small>13</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1133</span>''</small> |- | align=right |249 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-53</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://dga.wikipedia.org Dagaare] | align=left |[[:en:Dagaare language|Dagaare]] | align=right |3&nbsp;150 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1179</span>''</small> |- | align=right |250 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-75</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Рыпуарская мова|Рыпуарская]] | align=left |[https://ksh.wikipedia.org Ripoarisch] | align=left |[[:en:Ripuarian language|Ripuarian]] | align=right |3&nbsp;038 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1232</span>''</small> |- | align=right |251 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>55</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Чжуанская мова|Чжуанская]] | align=left |[https://za.wikipedia.org Cuengh] | align=left |[[:en:Zhuang language|Zhuang]] | align=right |3&nbsp;011 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1180</span>''</small> |- | align=right |252 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-104</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Гагаузская мова|Гагаузская]] | align=left |[https://gag.wikipedia.org Gagauz] | align=left |[[:en:Gagauz language|Gagauz]] | align=right |3&nbsp;003 | align=right |<small>-10</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1233</span>''</small> |- | align=right |253 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-87</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Гавайская мова|Гавайская]] | align=left |[https://haw.wikipedia.org Hawai`i] | align=left |[[:en:Hawaiian language|Hawaiian]] | align=right |2&nbsp;975 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1234</span>''</small> |- | align=right |254 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-76</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://blk.wikipedia.org ပအိုဝ်ႏဘာႏသာႏ] | align=left |[[:en:Pa'O language|Pa'O]] | align=right |2&nbsp;915 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1235</span>''</small> |- | align=right |255 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-70</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Бурацкая мова|Бурацкая]] | align=left |[https://bxr.wikipedia.org Буряад] | align=left |[[:en:Buryat language|Buryat]] | align=right |2&nbsp;914 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1236</span>''</small> |- | align=right |256 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-39</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://kge.wikipedia.org Kumoring] | align=left |[[:en:Komering language|Komering]] | align=right |2&nbsp;900 | align=right |<small>12</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1141</span>''</small> |- | align=right |257 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-71</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pfl.wikipedia.org Pälzisch] | align=left |[[:en:Palatinate German language|Palatinate German]] | align=right |2&nbsp;850 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1237</span>''</small> |- | align=right |258 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-46</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://awa.wikipedia.org अवधी ] | align=left |[[:en:Awadhi language|Awadhi]] | align=right |2&nbsp;847 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1163</span>''</small> |- | align=right |259 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-27</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://krc.wikipedia.org Къарачай-Малкъар (Qarachay-Malqar)] | align=left |[[:en:Karachay-Balkar language|Karachay-Balkar]] | align=right |2&nbsp;811 | align=right |<small>23</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1109</span>''</small> |- | align=right |260 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-64</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://szy.wikipedia.org Sakizaya ] | align=left |[[:en:Sakizaya language|Sakizaya]] | align=right |2&nbsp;737 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1193</span>''</small> |- | align=right |261 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-54</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pag.wikipedia.org Pangasinan] | align=left |[[:en:Pangasinan language|Pangasinan]] | align=right |2&nbsp;623 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1181</span>''</small> |- | align=right |262 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-77</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tay.wikipedia.org Tayal ] | align=left |[[:en:Atayal language|Atayal]] | align=right |2&nbsp;582 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1238</span>''</small> |- | align=right |263 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-55</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Інгушская мова|Інгушская]] | align=left |[https://inh.wikipedia.org Гӏалгӏай] | align=left |[[:en:Ingush language|Ingush]] | align=right |2&nbsp;523 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1182</span>''</small> |- | align=right |264 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-88</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://xh.wikipedia.org isiXhosa] | align=left |[[:en:Xhosa language|Xhosa]] | align=right |2&nbsp;410 | align=right |<small>-2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1239</span>''</small> |- | align=right |265 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-19</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://iba.wikipedia.org Jaku Iban] | align=left |[[:en:Iban language|Iban]] | align=right |2&nbsp;380 | align=right |<small>59</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1070</span>''</small> |- | align=right |266 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-20</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ki.wikipedia.org Gĩkũyũ] | align=left |[[:en:Kikuyu language|Kikuyu]] | align=right |2&nbsp;341 | align=right |<small>58</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1071</span>''</small> |- | align=right |267 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>27</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://atj.wikipedia.org Atikamekw] | align=left |[[:en:Atikamekw language|Atikamekw]] | align=right |2&nbsp;078 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1240</span>''</small> |- | align=right |268 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>26</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nov.wikipedia.org Novial] | align=left |[[:en:Novial language|Novial]] | align=right |2&nbsp;070 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1241</span>''</small> |- | align=right |269 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>63</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pdc.wikipedia.org Deitsch] | align=left |[[:en:Pennsylvania German language|Pennsylvania German]] | align=right |2&nbsp;054 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1164</span>''</small> |- | align=right |270 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>25</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://to.wikipedia.org faka Tonga] | align=left |[[:en:Tongan language|Tongan]] | align=right |2&nbsp;045 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1242</span>''</small> |- | align=right |271 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>24</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://om.wikipedia.org Oromoo] | align=left |[[:en:Oromo language|Oromo]] | align=right |1&nbsp;968 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1243</span>''</small> |- | align=right |272 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>44</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Конга (мова)|Конга (мова)]] | align=left |[https://kg.wikipedia.org KiKongo] | align=left |[[:en:Kongo language|Kongo]] | align=right |1&nbsp;946 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1244</span>''</small> |- | align=right |273 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>43</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Арамейскія мова|Арамейскія мова]] | align=left |[https://arc.wikipedia.org ܐܪܡܝܐ] | align=left |[[:en:Aramaic language|Aramaic]] | align=right |1&nbsp;919 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1245</span>''</small> |- | align=right |274 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1001</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[|]] | align=left |[https://dtp.wikipedia.org Kadazandusun] | align=left |[[:en:Central Dusun language|Central Dusun]] | align=right |1&nbsp;800 | align=right |<small>6</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1156</span>''</small> |- | align=right |275 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-78</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://fat.wikipedia.org mfantse] | align=left |[[:en:Fanti language|Fanti]] | align=right |1&nbsp;796 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1246</span>''</small> |- | align=right |276 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>9</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nia.wikipedia.org Nias] | align=left |[[:en:Li Niha language|Li Niha]] | align=right |1&nbsp;769 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1247</span>''</small> |- | align=right |277 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>23</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://wo.wikipedia.org Wolof] | align=left |[[:en:Wolof language|Wolof]] | align=right |1&nbsp;747 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1248</span>''</small> |- | align=right |278 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1030</span>''</small> | align=right |+3 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://st.wikipedia.org Sesotho] | align=left |[[:en:Sesotho language|Sesotho]] | align=right |1&nbsp;737 | align=right |<small>47</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1078</span>''</small> |- | align=right |279 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-90</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://jam.wikipedia.org Jumiekan Kryuol] | align=left |[[:en:Jamaican Patois language|Jamaican Patois]] | align=right |1&nbsp;718 | align=right |<small>-14</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1249</span>''</small> |- | align=right |280 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-79</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://kbp.wikipedia.org Kabɩyɛ] | align=left |[[:en:Kabiye language|Kabiye]] | align=right |1&nbsp;714 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1250</span>''</small> |- | align=right |281 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-80</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Фіджыйская мова|Фіджыйская]] | align=left |[https://fj.wikipedia.org Na Vosa Vakaviti] | align=left |[[:en:Fijian language|Fijian]] | align=right |1&nbsp;711 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1251</span>''</small> |- | align=right |282 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1025</span>''</small> | align=right |+2 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://guw.wikipedia.org gungbe] | align=left |[[:en:Gun language|Gun]] | align=right |1&nbsp;687 | align=right |<small>48</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1077</span>''</small> |- | align=right |283 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-56</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://anp.wikipedia.org अंगिका] | align=left |[[:en:Angika language|Angika]] | align=right |1&nbsp;684 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1183</span>''</small> |- | align=right |284 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-25</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Кабардзіна-чаркеская мова|Кабардзіна-чаркеская]] | align=left |[https://kbd.wikipedia.org Адыгэбзэ (Adighabze)] | align=left |[[:en:Kabardian Circassian language|Kabardian Circassian]] | align=right |1&nbsp;669 | align=right |<small>24</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1107</span>''</small> |- | align=right |285 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>91</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://knc.wikipedia.org Yerwa Kanuri] | align=left |[[:en:Central Kanuri language|Central Kanuri]] | align=right |1&nbsp;656 | align=right |<small>22</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1112</span>''</small> |- | align=right |286 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>59</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Калмыцкая мова|Калмыцкая]] | align=left |[https://xal.wikipedia.org Хальмг] | align=left |[[:en:Kalmyk language|Kalmyk]] | align=right |1&nbsp;594 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1171</span>''</small> |- | align=right |287 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>22</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nqo.wikipedia.org ߒߞߏ] | align=left |[[:en:N'Ko language|N'Ko]] | align=right |1&nbsp;588 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1252</span>''</small> |- | align=right |288 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>66</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pcm.wikipedia.org Naijá] | align=left |[[:en:Nigerian Pidgin language|Nigerian Pidgin]] | align=right |1&nbsp;554 | align=right |<small>6</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1157</span>''</small> |- | align=right |289 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>102</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://kcg.wikipedia.org Tyap] | align=left |[[:en:Tyap language|Tyap]] | align=right |1&nbsp;553 | align=right |<small>30</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1097</span>''</small> |- | align=right |290 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>21</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Біслама|Біслама]] | align=left |[https://bi.wikipedia.org Bislama] | align=left |[[:en:Bislama language|Bislama]] | align=right |1&nbsp;487 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1253</span>''</small> |- | align=right |291 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1036</span>''</small> | align=right |+31 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://chy.wikipedia.org Tsetsêhestâhese] | align=left |[[:en:Cheyenne language|Cheyenne]] | align=right |1&nbsp;435 | align=right |<small>576</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1012</span>''</small> |- | align=right |292 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>71</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bbc.wikipedia.org Batak Toba] | align=left |[[:en:Batak Toba language|Batak Toba]] | align=right |1&nbsp;417 | align=right |<small>10</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1149</span>''</small> |- | align=right |293 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-101</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tpi.wikipedia.org Tok Pisin] | align=left |[[:en:Tok Pisin language|Tok Pisin]] | align=right |1&nbsp;415 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1254</span>''</small> |- | align=right |294 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>90</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tet.wikipedia.org Tetun] | align=left |[[:en:Tetum language|Tetum]] | align=right |1&nbsp;405 | align=right |<small>21</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1114</span>''</small> |- | align=right |295 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-97</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Арумынская мова|Арумынская]] | align=left |[https://roa-rup.wikipedia.org Armãneashce] | align=left |[[:en:Aromanian language|Aromanian]] | align=right |1&nbsp;392 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1255</span>''</small> |- | align=right |296 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>53</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://cu.wikipedia.org Словѣньскъ] | align=left |[[:en:Old Church Slavonic language|Old Church Slavonic]] | align=right |1&nbsp;351 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1194</span>''</small> |- | align=right |297 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-98</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://jbo.wikipedia.org Lojban] | align=left |[[:en:Lojban language|Lojban]] | align=right |1&nbsp;350 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1256</span>''</small> |- | align=right |298 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-65</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gur.wikipedia.org farefare] | align=left |[[:en:Frafra language|Frafra]] | align=right |1&nbsp;348 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1195</span>''</small> |- | align=right |299 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-49</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mos.wikipedia.org moore] | align=left |[[:en:Mossi language|Mossi]] | align=right |1&nbsp;320 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1172</span>''</small> |- | align=right |300 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>87</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ee.wikipedia.org Eʋegbe] | align=left |[[:en:Ewe language|Ewe]] | align=right |1&nbsp;319 | align=right |<small>17</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1119</span>''</small> |- | align=right |301 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-96</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://kus.wikipedia.org Kʋsaal] | align=left |[[:en:Kusaal language|Kusaal]] | align=right |1&nbsp;313 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1184</span>''</small> |- | align=right |302 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1012</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Панонска-русінская мова|Панонска-русінская]] | align=left |[https://rsk.wikipedia.org руски] | align=left |[[:en:Pannonian Rusyn language|Pannonian Rusyn]] | align=right |1&nbsp;286 | align=right |<small>62</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1068</span>''</small> |- | align=right |303 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-99</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ty.wikipedia.org Reo Mā`ohi] | align=left |[[:en:Tahitian language|Tahitian]] | align=right |1&nbsp;251 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1257</span>''</small> |- | align=right |304 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-102</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Сілхецкая мова|Сілхецкая мова]] | align=left |[https://syl.wikipedia.org ꠍꠤꠟꠐꠤ] | align=left |[[:en:Sylheti language|Sylheti]] | align=right |1&nbsp;227 | align=right |<small>-4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1258</span>''</small> |- | align=right |305 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-81</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://btm.wikipedia.org Batak Mandailing] | align=left |[[:en:Batak Mandailing language|Batak Mandailing]] | align=right |1&nbsp;210 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1259</span>''</small> |- | align=right |306 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>20</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://trv.wikipedia.org Taroko ] | align=left |[[:en:Seediq language|Seediq]] | align=right |1&nbsp;201 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1260</span>''</small> |- | align=right |307 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-103</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Самаанская мова|Самаанская]] | align=left |[https://sm.wikipedia.org Gagana Samoa] | align=left |[[:en:Samoan language|Samoan]] | align=right |1&nbsp;200 | align=right |<small>-6</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1261</span>''</small> |- | align=right |308 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-24</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Араканская мова|Араканская]] | align=left |[https://rki.wikipedia.org ရခိုင်] | align=left |[[:en:Arakanese language|Arakanese]] | align=right |1&nbsp;182 | align=right |<small>27</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1104</span>''</small> |- | align=right |309 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-57</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ami.wikipedia.org Pangcah ] | align=left |[[:en:Amis language|Amis]] | align=right |1&nbsp;149 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1185</span>''</small> |- | align=right |310 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-82</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ss.wikipedia.org SiSwati] | align=left |[[:en:Swati language|Swati]] | align=right |1&nbsp;139 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1262</span>''</small> |- | align=right |311 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-50</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ltg.wikipedia.org Latgaļu] | align=left |[[:en:Latgalian language|Latgalian]] | align=right |1&nbsp;134 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1173</span>''</small> |- | align=right |312 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-72</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://srn.wikipedia.org Sranantongo] | align=left |[[:en:Sranan language|Sranan]] | align=right |1&nbsp;129 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1263</span>''</small> |- | align=right |313 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>74</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ny.wikipedia.org Chichewa] | align=left |[[:en:Chichewa language|Chichewa]] | align=right |1&nbsp;116 | align=right |<small>11</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1144</span>''</small> |- | align=right |314 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-95</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://alt.wikipedia.org Алтай ] | align=left |[[:en:Southern Altai language|Southern Altai]] | align=right |1&nbsp;111 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1165</span>''</small> |- | align=right |315 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1002</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://igl.wikipedia.org Igala] | align=left |[[:en:Igala language|Igala]] | align=right |1&nbsp;092 | align=right |<small>11</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1145</span>''</small> |- | align=right |316 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-83</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ts.wikipedia.org Xitsonga] | align=left |[[:en:Tsonga language|Tsonga]] | align=right |1&nbsp;084 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1264</span>''</small> |- | align=right |317 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-105</span>''</small> | align=right |-3 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://lbe.wikipedia.org Лакку] | align=left |[[:en:Lak language|Lak]] | align=right |1&nbsp;082 | align=right |<small>-7</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1265</span>''</small> |- | align=right |318 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-84</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gcr.wikipedia.org Kriyòl Gwiyannen ] | align=left |[[:en:Guianan Creole language|Guianan Creole]] | align=right |1&nbsp;076 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1266</span>''</small> |- | align=right |319 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-58</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://got.wikipedia.org 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺] | align=left |[[:en:Gothic language|Gothic]] | align=right |1&nbsp;008 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1186</span>''</small> |- | align=right |320 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-59</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://chr.wikipedia.org ᏣᎳᎩ] | align=left |[[:en:Cherokee language|Cherokee]] | align=right |991 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1187</span>''</small> |- | align=right |321 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-66</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ve.wikipedia.org Tshivenda] | align=left |[[:en:Venda language|Venda]] | align=right |894 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1196</span>''</small> |- | align=right |322 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-28</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bm.wikipedia.org Bamanankan] | align=left |[[:en:Bambara language|Bambara]] | align=right |888 | align=right |<small>23</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1111</span>''</small> |- | align=right |323 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1013</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nup.wikipedia.org Nupe] | align=left |[[:en:Nupe language|Nupe]] | align=right |787 | align=right |<small>68</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1064</span>''</small> |- | align=right |324 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-67</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Цыганская мова|Цыганская]] | align=left |[https://rmy.wikipedia.org romani - रोमानी] | align=left |[[:en:Romani language|Romani]] | align=right |757 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1197</span>''</small> |- | align=right |325 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>42</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://rn.wikipedia.org Kirundi] | align=left |[[:en:Kirundi language|Kirundi]] | align=right |706 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1267</span>''</small> |- | align=right |326 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>41</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://guc.wikipedia.org wayuunaiki] | align=left |[[:en:Wayuu language|Wayuu]] | align=right |698 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1268</span>''</small> |- | align=right |327 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>52</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Адыгейская мова|Адыгейская]] | align=left |[https://ady.wikipedia.org Адыгэбзэ] | align=left |[[:en:Adyghe language|Adyghe]] | align=right |642 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1198</span>''</small> |- | align=right |328 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>19</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ik.wikipedia.org Iñupiak] | align=left |[[:en:Inupiak language|Inupiak]] | align=right |595 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1269</span>''</small> |- | align=right |329 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>18</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ch.wikipedia.org Chamoru] | align=left |[[:en:Chamorro language|Chamorro]] | align=right |559 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1270</span>''</small> |- | align=right |330 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>17</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pnt.wikipedia.org Ποντιακά] | align=left |[[:en:Pontic language|Pontic]] | align=right |538 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1271</span>''</small> |- | align=right |331 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>16</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tdd.wikipedia.org ᥖᥭᥰ ᥖᥬᥲ ᥑᥨᥒᥰ] | align=left |[[:en:Tai Nuea language|Tai Nuea]] | align=right |449 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1272</span>''</small> |- | align=right |332 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>40</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Старажытнаанглійская мова|Старажытнаанглійская]] | align=left |[https://ann.wikipedia.org Obolo] | align=left |[[:en:Obolo language|Obolo]] | align=right |434 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1273</span>''</small> |- | align=right |333 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>15</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Інуктытут|Інуктытут]] | align=left |[https://iu.wikipedia.org ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ / inuktitut] | align=left |[[:en:Inuktitut language|Inuktitut]] | align=right |433 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1274</span>''</small> |- | align=right |334 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>14</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Дзонг-кэ|Дзонг-кэ]] | align=left |[https://dz.wikipedia.org ཇོང་ཁ] | align=left |[[:en:Dzongkha language|Dzongkha]] | align=right |388 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1275</span>''</small> |- | align=right |335 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>13</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pwn.wikipedia.org Paiwan ] | align=left |[[:en:Paiwan language|Paiwan]] | align=right |376 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1276</span>''</small> |- | align=right |336 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1004</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://sg.wikipedia.org Sängö] | align=left |[[:en:Sango language|Sango]] | align=right |370 | align=right |<small>18</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1117</span>''</small> |- | align=right |337 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-60</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ti.wikipedia.org ትግርኛ] | align=left |[[:en:Tigrinya language|Tigrinya]] | align=right |364 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1188</span>''</small> |- | align=right |338 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>39</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://din.wikipedia.org Dinka] | align=left |[[:en:Thuɔŋjäŋ language|Thuɔŋjäŋ]] | align=right |324 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1277</span>''</small> |- | align=right |339 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>84</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nr.wikipedia.org isiNdebele seSewula] | align=left |[[:en:South Ndebele language|South Ndebele]] | align=right |319 | align=right |<small>16</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1124</span>''</small> |- | align=right |340 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>38</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Палі, мова мова|Палі, мова]] | align=left |[https://pi.wikipedia.org पाऴि] | align=left |[[:en:Pali language|Pali]] | align=right |300 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1278</span>''</small> |- | align=right |341 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>7</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bdr.wikipedia.org Bajau Sama] | align=left |[[:en:West Coast Bajau language|West Coast Bajau]] | align=right |237 | align=right |<small>-2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1279</span>''</small> |- | align=right |342 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>86</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tig.wikipedia.org ትግሬ] | align=left |[[:en:Tigre language|Tigre]] | align=right |61 | align=right |<small>17</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1120</span>''</small> |} </center> === Гл. таксама === * [https://stats.wikimedia.org Статыстыкі праектаў Вікімедыя] * [[:en:Wikipedia:Multilingual statistics|міжмоўная статыстыка (гістарычная старонка закінутая ў кастрычніку 2008 г.).)]] и [http://stats.wikimedia.org/EN/Sitemap.htm Агульная статыстыка Вікіпэдыі (да сьнежня 2019 г. )] * бягучая статыстыка Вікіпэдыі [[:ru:Википедия:Список_Википедий|па групах]] <br> <br> <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Статыстыка і прагнозы]] [[be-tarask:Вікіпэдыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01]] [[pl:Wikipedia:Podstawowy ranking międzyjęzykowy 2026-05-01]] [[ru:Википедия:Рейтинг википедий по числу статей]] [[uk:Вікіпедія:Основний міжмовний ренкінг 2026-05-01]] </noinclude> dqzhq3qutx89o3msnylvhhzons1pj8w Забойства манахаў-базыльян у Полацку (1705) 0 807196 5134757 2026-05-01T20:18:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Забо́йства мана́хаў-базылья́н у По́лацку''' — падзея, якая адбылася 11 ліпеня 1705 года (30 чэрвеня паводле старога стылю) у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]]. У гэты дзень расій...» 5134757 wikitext text/x-wiki '''Забо́йства мана́хаў-базылья́н у По́лацку''' — падзея, якая адбылася 11 ліпеня 1705 года (30 чэрвеня паводле старога стылю) у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]]. У гэты дзень расійскі цар [[Пётр I]] разам са сваёй світай учыніў расправу над каталіцкімі святарамі ўсходняга абраду ([[Уніяцтва|уніятамі]]), якія належалі да ордэна [[Базыльяне|базыльян]]. Гістарычны інцыдэнт набыў шырокі міжнародны рэзананс, а яго акалічнасці абраслі шматлікімі версіямі, якія дагэтуль застаюцца прадметам даследаванняў гісторыкаў. == Гістарычны кантэкст == У пачатку XVIII стагоддзя тэрыторыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] стала арэнай баявых дзеянняў. Расійскія войскі знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як саюзнікі польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] у барацьбе супраць [[Швецыя|Швецыі]]. У 1705 годзе стаўка Пятра I размяшчалася ў Полацку<ref>{{артыкул |аўтар=Сороко С. М. |загаловак=Витебские губернские ведомости (официальная и неофициальная часть) |выданне=Монографии Научного центра славяно-германских исследований |год=2004 |нумар=7 |месца=Москва-Новополоцк |старонкі=60}}</ref>{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Рэлігійная сітуацыя ў горадзе была надзвычай складанай. Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года галоўны храм горада, [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]], быў перададзены ўніятам. Расійскі манарх, які жорстка пераследаваў уніяцтва і разглядаў яго як здраду праваслаўю, дэманстраваў варожае стаўленне да мясцовага ўніяцкага духавенства<ref name="khoteev">{{cite web|url=https://kobrinsobor.by/petr-i-i-polockie-uniaty/|title=Петр I и полоцкие униаты|author=Хотеев А., свящ.|publisher=Сайт Кобрынскага сабора|date=4 верасня 2024|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Спрыяла эскалацыі і агульная атмасфера ваеннага часу, якая суправаджалася рэквізіцыямі і гвалтам над мясцовым насельніцтвам. == Асноўныя версіі падзей == Дакладныя абставіны здарэння застаюцца дыскусійнымі, паколькі гістарычныя крыніцы прадстаўляюць розныя і часта супярэчлівыя трактоўкі. Уніяцкія і каталіцкія аўтары традыцыйна апісваюць падзею як загадзя спланаваны акт рэлігійнага пераследу. Расійскі бок, у сваю чаргу, афіцыйна тлумачыў расправу дзяржаўнай здрадай манахаў, іх супрацоўніцтвам з ворагам і ўзброеным супрацівам<ref name="khoteev" />. === Версія Яна Аляшэўскага і Антонія Завадскага === Найбольш падрабязнае апісанне змяшчаецца ў працы «Гісторыя аб забойстве базыльян у полацкай царкве...» ({{lang-pl|Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi...}}), якая была складзена ў 1713—1721 гадах на падставе сведчанняў відавочцаў. Асноўны тэкст дакумента быў напісаны віленскім вікарыем [[Ян Аляшэўскі|Янам Аляшэўскім]] і дапоўнены [[Антон Завадскі|Антоніем Завадскім]]. Гэты рукапіс быў апублікаваны ў [[Парыж]]ы ў 1863 годзе намаганнямі [[Францішак Духінскі|Францішка Духінскага]]<ref>{{кніга |аўтар=Duchiński F. |загаловак=Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705 tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва=Drukarnia i Litografia PP. Benouet Maulde |год=1864 |старонкі=1—22}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10—11}}. Некаторыя праваслаўныя аўтары ставяцца да парыжскага выдання з асцярожнасцю, паколькі яно з'явілася падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|антырасійскага паўстання 1863—1864 гадоў]] і магло выконваць прапагандысцкую функцыю<ref name="khoteev" />. Згодна з гэтай версіяй, 11 ліпеня 1705 года Пётр I разам з [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|А.&nbsp;Д.&nbsp;Меншыкавым]] і вялікай світай афіцэраў увайшлі ў Сафійскі сабор. Цар запатрабаваў адчыніць царскія вароты і звярнуў увагу на алтар з выявай святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. Паміж манархам і вікарыем манастыра [[Канстанцін Заячкоўскі|Канстанцінам Заячкоўскім]] адбыўся дыялог. Пётр I спытаў: «Чый гэта абраз?». Вікарый адказаў, што гэта святы Іасафат. На наступнае пытанне: «Які ён святы? Хто яго замучыў?» вікарый адказаў, што гэта зрабілі віцябляне. Калі цар удакладніў: «Якой веры?», Заячкоўскі адказаў: «Той веры, што і твая міласць». Гэтыя словы выклікалі ў Пятра I прыступ лютасці. Ён ударыў святара кулаком у твар, а потым пачаў біць кіем. Згодна з тэкстам, цар або яго афіцэры адсеклі вікарыю шабляй вушы і нос. Пасля гэтага світа цара далучылася да збіцця іншых манахаў, якіх калолі штыкамі і тапталі нагамі. Пазней Заячкоўскага катавалі, патрабуючы выдаць манастырскія скарбы, і павесілі<ref>{{кніга |аўтар=Likowski E. |загаловак=Dzieje Kościoła unickiego na Litwie i Rusi w XVIII i XIX w. |месца=Warszawa |год=1906 |том=2 |старонкі=268—279}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=36—37}}. === Версія Януша Вішнявецкага === Іншы погляд на падзеі прадстаўлены ў мемуарах віленскага ваяводы [[Януш Антоні Вішнявецкі|Януша Антонія Вішнявецкага]] «[[Польская Іліяда]]» ({{lang-pl|Ilias Polski}}), напісаных каля 1711—1712 гадоў. Аўтар, які блізка камунікаваў з прадстаўнікамі расійскага камандавання, адзначаў, што інцыдэнту папярэднічаў сумесны банкет з удзелам польнага гетмана літоўскага [[Рыгор Антоні Агінскі|Рыгора Агінскага]], пасля якога Пётр I і Меншыкаў накіраваліся ў сабор<ref>{{кніга |аўтар=Wiśniowiecki J. A. |загаловак=Ilias Polski (1700–1710) / wyd. P. P. Romanuik, J. Burdowicz-Nowicki |месца=Warszawa |выдавецтва=Neriton |год=2018 |старонкі=188—189}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46}}. Паводле Вішнявецкага, канфлікт быў справакаваны рускім палкавым святаром, якога ўніяты добра пачаставалі алкаголем. Падчас п'янкі пачалася дыскусія пра веру, у выніку якой рускі святар ударыў па твары мясцовага настаяцеля [[Якуб Кізікоўскі|Якуба Кізікоўскага]], але атрымаў здачы ад іншага манаха. Святар паскардзіўся Меншыкаву. Разгарачаныя алкаголем цар і яго фаварыт уварваліся ў храм. Убачыўшы абраз святога Іасафата, Пётр I спытаў, кім ён быў забіты. Атрымаўшы адказ «Схізматыкамі», цар у шаленстве ўласнаручна закалоў аднаго з манахаў каля алтара, а другога забіў Меншыкаў. Яшчэ траіх было загадана павесіць, але аднаму з іх выратаваў жыццё [[Барыс Пятровіч Шарамецеў|Б.&nbsp;П.&nbsp;Шарамецеў]]. Вішнявецкі таксама згадвае, што цар рассыпаў па зямлі асвечаныя [[Аплатка|аплаткі]], матывуючы гэта тым, што праваслаўныя не вераць у іх святасць<ref>{{кніга |аўтар=Deruga А. |загаловак=Piotr Wielki a bazyljanie połoccy // Księga pamiątkowa koła historyków słuchaczy uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. 1923–1933 |месца=Wilno |выдавецтва=Wydawnictwo zrzeszenia kół naukowych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie |год=1933 |старонкі=95—120}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46—47}}. === Сведчанні Юрыя Трубніцкага === У «[[Магілёўская хроніка|Магілёўскай хроніцы]]» [[Юрый Трубніцкі|Юрыя Трубніцкага]], запісы ў якой датуюцца сакавіком 1708 года, змяшчаецца яшчэ адна версія, запісаная са слоў полацкага манаха [[Пафнуцій (манах)|Пафнуція]]. Згодна з ёй, пасля спрэчкі аб веры цар загадаў нацкаваць на святара чорнага сабаку. Калі манахі пачалі хавацца, цар праткнуў аднаго з іх шпагай, а астатніх чацвярых загадаў павесіць. Аўтар хронікі адзначаў, што ўніяты ўшаноўвалі загінулых як святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга |загаловак=Полное собрание русских летописей |месца=М. |год=1980 |том=35 |старонкі=271}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=77}}. === Афіцыйная расійская версія === Для таго каб апраўдацца перад еўрапейскай грамадскасцю і польскімі саюзнікамі, неўзабаве пасля інцыдэнту Пётр I выдаў у [[Вільня|Вільні]] спецыяльны маніфест. У ім уся віна ўскладалася на ўніяцкіх манахаў, якія нібыта вялі тайную перапіску з ворагамі ([[Швецыя|шведамі]] і [[Сапегі|прыхільнікамі Сапегаў]]) і публічна ў пропаведзях абражалі расійскага цара і польскага караля Аўгуста<ref name="khoteev" />. Паводле маніфеста, калі Пётр I увайшоў у касцёл, каб паглядзець на цырымоніі, манахі сустрэлі яго знявагай і заявілі, «што не варта Яму, як праціўніку веры, туды ступаць»{{арыгінальны тэкст|ru|что не достоит Ему, как противнику веры, туда ступать.}}. Цар нібыта стрываў гэта і перайшоў да абраза, пра які спытаў. Атрымаўшы абразлівы адказ, ён загадаў арыштаваць манахаў. Аднак тыя пачалі клікаць на дапамогу і аказалі ўзброены супраціў, параніўшы некалькіх царскіх салдат. У адказ салдаты пачалі секчы манахаў, у выніку чаго чацвёра былі смяротна параненыя, а адзін быў асуджаны і павешаны як здраднік і бунтаўшчык<ref>{{кніга |аўтар=Бантыш-Каменский Н. |загаловак=Историческое известие о возникшей в Польше унии... |месца=М. |год=1805 |старонкі=156—158}}</ref>{{sfn|Starostenko|2015|с=183—184}}. «Хоць Яго Царскай Вялікасці ад генералаў сваіх, што на зімовых кватэрах у Полацку былі, дастаткова данесена, якім чынам уніяцкія духоўныя няспынна з непрыяцелямі шведамі і сапежынцамі маюць тайную перапіску і небяспечныя намеры супраць войскаў Царскай Вялікасці... загадаў Яго Царская Вялікасць людзям, што пры ім тады знаходзіліся, гэтых хульнікаў і выкрытых здраднікаў узяць і прывесці пад вартай для асуджэння... асуджаны на смерць, і іншым за прыклад яўна як злодзей павешаны.»{{арыгінальны тэкст|ru|Хотя Его Царскому Величеству от генералов своих, на зимних квартирах в Полоцке бывших, довольно донесено, каким образом униатские духовные непрестанно с неприятелями шведами и сапежинцами имеют тайную переписку и опасные намерения против войск Царского Величества... повелел Его Царское Величество при себе тогда обретающимся людям оных хульников и уличенных изменников взять, и привесть под стражей для осуждения... осужден на смерть, и иным ко образцу явно как злодей повешен.}}<ref name="khoteev" />. == Спіс ахвяр расправы == Згодна з даследаваннямі і ўніяцкімі дакументамі таго часу, непасрэднымі ахвярамі інцыдэнту сталі пяць чалавек{{sfn|Баўтовіч|2000|с=21—23}}: {| class="wikitable sortable" ! Імя ! Пасада ! Лёс |- | Канстанцін Заячкоўскі | [[Вікарый]] (намеснік) манастыра | Быў жорстка збіты. Перад смерцю маскалі катавалі яго, патрабуючы выдаць месца сховаў манастырскіх скарбаў. Павешаны. |- | Тэафан Калбячынскі | [[Казальнік]] | Пасечаны халоднай зброяй непасрэдна ў храме каля алтара святога Іасафата. Паводле шэрагу крыніц, быў забіты асабіста Пятром I або працяты адначасова з Меншыкавым. |- | Якуб Кнышэвіч | [[Рэгент хору|Рэгент царкоўнага хору]] | Атрымаў цяжкія раненні шаблямі падчас расправы ў храме. Памёр ад ран праз кароткі час. |- | Якуб Кізікоўскі | [[Суперыёр]] (старэйшы) манастыра, доктар тэалогіі | Схоплены вайскоўцамі каля брамы. Памёр ад начных катаванняў раніцай наступнага дня. |- | Язэп (Язафат) Анкудовіч | [[Закрыстыянін]] | Быў моцна пасечаны шаблямі, аднак выжыў і стаў адным з непасрэдных сведак трагедыі. |} == Наступствы і памяць == Пасля забойства святароў Сафійскі сабор быў абрабаваны і зачынены для набажэнстваў. Паводле загаду цара, целы забітых манахаў былі спаленыя, а попел выкінуты ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]], каб прадухіліць іх ушанаванне вернікамі ў якасці святых пакутнікаў. Выжылых манахаў расійскія войскі ўтрымлівалі пад вартай каля пяці месяцаў. Пётр I прапанаваў перадаць храм праваслаўнай абшчыне горада, аднак тая адмовілася, асцерагаючыся наступных рэпрэсій з боку мясцовай шляхты і ўніятаў. У выніку сабор быў ператвораны ў парахавы і амуніцыйны склад расійскай арміі. У 1710 годзе, напярэдадні адступлення войскаў, у саборы адбыўся магутны выбух пораху, які практычна цалкам знішчыў старажытны помнік архітэктуры XI стагоддзя{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Трагедыя выклікала моцнае абурэнне ў Еўропе і ўскладніла адносіны Расіі са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Папскі нунцый у Рэчы Паспалітай [[Арацыа Філіпа Спада]] збіраў дакументы і сведчанні відавочцаў для Ватыкана, а ўніяцкія іерархі патрабавалі ад польскага ўрада абароны сваіх правоў і вяртання канфіскаванай царом маёмасці<ref>{{кніга |загаловак=Relation des Cruautez exercées par le grand Duc de Moscovie sur les Religieux Catholiques du Monastere de Poloczk... envoyée au Pape par Mr le Nonce en Pologne |месца=Paris |год=1855 |том=1 |старонкі=48—53}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10}}. У сучаснай Беларусі памяць пра забітых полацкіх манахаў ушаноўваецца вернікамі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]]. Штогод у ліпені ладзіцца пешая пілігрымка з Віцебска (з месца мучаніцкай смерці Іасафата Кунцэвіча) у Полацк да Сафійскага сабора. У ліпені 2017 года адбылася 23-я такая пілігрымка, духоўным дэвізам якой сталі словы [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], а сама яна была таксама прысвечана памяці ўніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]]<ref>{{cite web|url=https://missiopc.blogspot.com/2017/07/1116-2017.html|title=11–16 липня 2017 р. прощею уже 23 рік йдуть греко-католики Білорусії з Вітебська до Полоцька...|publisher=Блог місіі|date=19 ліпеня 2017|lang=uk|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://svjazep.org/index.php?newsid=1855|title=Пачалася ХХІII грэка-каталіцкая пілігрымка Віцебск – Полацк|publisher=Сайт парафіі святога Язэпа|date=11 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Баўтовіч М. |загаловак=Полацкія пакутнікі: Збор дакумантаў |месца=Полацак |выдавецтва=Сафія |год=2000 |старонак=86 |isbn=985-6448-10-7 |ref=Баўтовіч}} * {{артыкул |аўтар=Иванкович М. А. |загаловак=История изучения памятников сакрального монументального зодчества Полоцка XVII-XVIII вв. в дореволюционный период |выданне=Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых даследаванняў |тып=зборнік |год=2016 |старонкі=103—107 |ref=Иванкович}} * {{артыкул |аўтар=Кочегаров К. А. |загаловак=Александр Меншиков на страницах «Польской Илиады» Януша Вишневецкого |выданне=Славяноведение |тып=часопіс |год=2024 |нумар=4 |старонкі=38—50 |ref=Кочегаров}} * {{кніга |аўтар=Старостенко В. В. |загаловак=История религии и свободы совести в Беларуси в документах и материалах. Ч. 2: От Брестской церковной унии до второй половины XVIII в. |месца=Могилев |выдавецтва=МГУ имени А. А. Кулешова |год=2015 |старонак=264 |isbn=978-985-568-037-7 |ref=Starostenko}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1705 год у гісторыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікая Паўночная вайна]] [[Катэгорыя:Уніяцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Злачынствы Пятра I]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1705 года]] patwlig4rvjtd2znd9g1xofse9yt1xy 5134758 5134757 2026-05-01T20:18:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Афіцыйная расійская версія */ 5134758 wikitext text/x-wiki '''Забо́йства мана́хаў-базылья́н у По́лацку''' — падзея, якая адбылася 11 ліпеня 1705 года (30 чэрвеня паводле старога стылю) у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]]. У гэты дзень расійскі цар [[Пётр I]] разам са сваёй світай учыніў расправу над каталіцкімі святарамі ўсходняга абраду ([[Уніяцтва|уніятамі]]), якія належалі да ордэна [[Базыльяне|базыльян]]. Гістарычны інцыдэнт набыў шырокі міжнародны рэзананс, а яго акалічнасці абраслі шматлікімі версіямі, якія дагэтуль застаюцца прадметам даследаванняў гісторыкаў. == Гістарычны кантэкст == У пачатку XVIII стагоддзя тэрыторыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] стала арэнай баявых дзеянняў. Расійскія войскі знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як саюзнікі польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] у барацьбе супраць [[Швецыя|Швецыі]]. У 1705 годзе стаўка Пятра I размяшчалася ў Полацку<ref>{{артыкул |аўтар=Сороко С. М. |загаловак=Витебские губернские ведомости (официальная и неофициальная часть) |выданне=Монографии Научного центра славяно-германских исследований |год=2004 |нумар=7 |месца=Москва-Новополоцк |старонкі=60}}</ref>{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Рэлігійная сітуацыя ў горадзе была надзвычай складанай. Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года галоўны храм горада, [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]], быў перададзены ўніятам. Расійскі манарх, які жорстка пераследаваў уніяцтва і разглядаў яго як здраду праваслаўю, дэманстраваў варожае стаўленне да мясцовага ўніяцкага духавенства<ref name="khoteev">{{cite web|url=https://kobrinsobor.by/petr-i-i-polockie-uniaty/|title=Петр I и полоцкие униаты|author=Хотеев А., свящ.|publisher=Сайт Кобрынскага сабора|date=4 верасня 2024|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Спрыяла эскалацыі і агульная атмасфера ваеннага часу, якая суправаджалася рэквізіцыямі і гвалтам над мясцовым насельніцтвам. == Асноўныя версіі падзей == Дакладныя абставіны здарэння застаюцца дыскусійнымі, паколькі гістарычныя крыніцы прадстаўляюць розныя і часта супярэчлівыя трактоўкі. Уніяцкія і каталіцкія аўтары традыцыйна апісваюць падзею як загадзя спланаваны акт рэлігійнага пераследу. Расійскі бок, у сваю чаргу, афіцыйна тлумачыў расправу дзяржаўнай здрадай манахаў, іх супрацоўніцтвам з ворагам і ўзброеным супрацівам<ref name="khoteev" />. === Версія Яна Аляшэўскага і Антонія Завадскага === Найбольш падрабязнае апісанне змяшчаецца ў працы «Гісторыя аб забойстве базыльян у полацкай царкве...» ({{lang-pl|Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi...}}), якая была складзена ў 1713—1721 гадах на падставе сведчанняў відавочцаў. Асноўны тэкст дакумента быў напісаны віленскім вікарыем [[Ян Аляшэўскі|Янам Аляшэўскім]] і дапоўнены [[Антон Завадскі|Антоніем Завадскім]]. Гэты рукапіс быў апублікаваны ў [[Парыж]]ы ў 1863 годзе намаганнямі [[Францішак Духінскі|Францішка Духінскага]]<ref>{{кніга |аўтар=Duchiński F. |загаловак=Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705 tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва=Drukarnia i Litografia PP. Benouet Maulde |год=1864 |старонкі=1—22}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10—11}}. Некаторыя праваслаўныя аўтары ставяцца да парыжскага выдання з асцярожнасцю, паколькі яно з'явілася падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|антырасійскага паўстання 1863—1864 гадоў]] і магло выконваць прапагандысцкую функцыю<ref name="khoteev" />. Згодна з гэтай версіяй, 11 ліпеня 1705 года Пётр I разам з [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|А.&nbsp;Д.&nbsp;Меншыкавым]] і вялікай світай афіцэраў увайшлі ў Сафійскі сабор. Цар запатрабаваў адчыніць царскія вароты і звярнуў увагу на алтар з выявай святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. Паміж манархам і вікарыем манастыра [[Канстанцін Заячкоўскі|Канстанцінам Заячкоўскім]] адбыўся дыялог. Пётр I спытаў: «Чый гэта абраз?». Вікарый адказаў, што гэта святы Іасафат. На наступнае пытанне: «Які ён святы? Хто яго замучыў?» вікарый адказаў, што гэта зрабілі віцябляне. Калі цар удакладніў: «Якой веры?», Заячкоўскі адказаў: «Той веры, што і твая міласць». Гэтыя словы выклікалі ў Пятра I прыступ лютасці. Ён ударыў святара кулаком у твар, а потым пачаў біць кіем. Згодна з тэкстам, цар або яго афіцэры адсеклі вікарыю шабляй вушы і нос. Пасля гэтага світа цара далучылася да збіцця іншых манахаў, якіх калолі штыкамі і тапталі нагамі. Пазней Заячкоўскага катавалі, патрабуючы выдаць манастырскія скарбы, і павесілі<ref>{{кніга |аўтар=Likowski E. |загаловак=Dzieje Kościoła unickiego na Litwie i Rusi w XVIII i XIX w. |месца=Warszawa |год=1906 |том=2 |старонкі=268—279}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=36—37}}. === Версія Януша Вішнявецкага === Іншы погляд на падзеі прадстаўлены ў мемуарах віленскага ваяводы [[Януш Антоні Вішнявецкі|Януша Антонія Вішнявецкага]] «[[Польская Іліяда]]» ({{lang-pl|Ilias Polski}}), напісаных каля 1711—1712 гадоў. Аўтар, які блізка камунікаваў з прадстаўнікамі расійскага камандавання, адзначаў, што інцыдэнту папярэднічаў сумесны банкет з удзелам польнага гетмана літоўскага [[Рыгор Антоні Агінскі|Рыгора Агінскага]], пасля якога Пётр I і Меншыкаў накіраваліся ў сабор<ref>{{кніга |аўтар=Wiśniowiecki J. A. |загаловак=Ilias Polski (1700–1710) / wyd. P. P. Romanuik, J. Burdowicz-Nowicki |месца=Warszawa |выдавецтва=Neriton |год=2018 |старонкі=188—189}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46}}. Паводле Вішнявецкага, канфлікт быў справакаваны рускім палкавым святаром, якога ўніяты добра пачаставалі алкаголем. Падчас п'янкі пачалася дыскусія пра веру, у выніку якой рускі святар ударыў па твары мясцовага настаяцеля [[Якуб Кізікоўскі|Якуба Кізікоўскага]], але атрымаў здачы ад іншага манаха. Святар паскардзіўся Меншыкаву. Разгарачаныя алкаголем цар і яго фаварыт уварваліся ў храм. Убачыўшы абраз святога Іасафата, Пётр I спытаў, кім ён быў забіты. Атрымаўшы адказ «Схізматыкамі», цар у шаленстве ўласнаручна закалоў аднаго з манахаў каля алтара, а другога забіў Меншыкаў. Яшчэ траіх было загадана павесіць, але аднаму з іх выратаваў жыццё [[Барыс Пятровіч Шарамецеў|Б.&nbsp;П.&nbsp;Шарамецеў]]. Вішнявецкі таксама згадвае, што цар рассыпаў па зямлі асвечаныя [[Аплатка|аплаткі]], матывуючы гэта тым, што праваслаўныя не вераць у іх святасць<ref>{{кніга |аўтар=Deruga А. |загаловак=Piotr Wielki a bazyljanie połoccy // Księga pamiątkowa koła historyków słuchaczy uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. 1923–1933 |месца=Wilno |выдавецтва=Wydawnictwo zrzeszenia kół naukowych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie |год=1933 |старонкі=95—120}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46—47}}. === Сведчанні Юрыя Трубніцкага === У «[[Магілёўская хроніка|Магілёўскай хроніцы]]» [[Юрый Трубніцкі|Юрыя Трубніцкага]], запісы ў якой датуюцца сакавіком 1708 года, змяшчаецца яшчэ адна версія, запісаная са слоў полацкага манаха [[Пафнуцій (манах)|Пафнуція]]. Згодна з ёй, пасля спрэчкі аб веры цар загадаў нацкаваць на святара чорнага сабаку. Калі манахі пачалі хавацца, цар праткнуў аднаго з іх шпагай, а астатніх чацвярых загадаў павесіць. Аўтар хронікі адзначаў, што ўніяты ўшаноўвалі загінулых як святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга |загаловак=Полное собрание русских летописей |месца=М. |год=1980 |том=35 |старонкі=271}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=77}}. === Афіцыйная расійская версія === Для таго каб апраўдацца перад еўрапейскай грамадскасцю і польскімі саюзнікамі, неўзабаве пасля інцыдэнту Пётр I выдаў у [[Вільня|Вільні]] спецыяльны маніфест. У ім уся віна ўскладалася на ўніяцкіх манахаў, якія нібыта вялі тайную перапіску з ворагамі ([[Швецыя|шведамі]] і [[Сапегі|прыхільнікамі Сапегаў]]) і публічна ў пропаведзях абражалі расійскага цара і польскага караля Аўгуста<ref name="khoteev" />. Паводле маніфеста, калі Пётр I увайшоў у касцёл, каб паглядзець на цырымоніі, манахі сустрэлі яго знявагай і заявілі, «што не варта Яму, як праціўніку веры, туды ступаць». Цар нібыта стрываў гэта і перайшоў да абраза, пра які спытаў. Атрымаўшы абразлівы адказ, ён загадаў арыштаваць манахаў. Аднак тыя пачалі клікаць на дапамогу і аказалі ўзброены супраціў, параніўшы некалькіх царскіх салдат. У адказ салдаты пачалі секчы манахаў, у выніку чаго чацвёра былі смяротна параненыя, а адзін быў асуджаны і павешаны як здраднік і бунтаўшчык<ref>{{кніга |аўтар=Бантыш-Каменский Н. |загаловак=Историческое известие о возникшей в Польше унии... |месца=М. |год=1805 |старонкі=156—158}}</ref>{{sfn|Starostenko|2015|с=183—184}}. {{цытата|Хоць Яго Царскай Вялікасці ад генералаў сваіх, што на зімовых кватэрах у Полацку былі, дастаткова данесена, якім чынам уніяцкія духоўныя няспынна з непрыяцелямі шведамі і сапежынцамі маюць тайную перапіску і небяспечныя намеры супраць войскаў Царскай Вялікасці... загадаў Яго Царская Вялікасць людзям, што пры ім тады знаходзіліся, гэтых хульнікаў і выкрытых здраднікаў узяць і прывесці пад вартай для асуджэння... асуджаны на смерць, і іншым за прыклад яўна як злодзей павешаны<ref name="khoteev" />.{{арыгінальны тэкст|ru|Хотя Его Царскому Величеству от генералов своих, на зимних квартирах в Полоцке бывших, довольно донесено, каким образом униатские духовные непрестанно с неприятелями шведами и сапежинцами имеют тайную переписку и опасные намерения против войск Царского Величества... повелел Его Царское Величество при себе тогда обретающимся людям оных хульников и уличенных изменников взять, и привесть под стражей для осуждения... осужден на смерть, и иным ко образцу явно как злодей повешен.}}}}. == Спіс ахвяр расправы == Згодна з даследаваннямі і ўніяцкімі дакументамі таго часу, непасрэднымі ахвярамі інцыдэнту сталі пяць чалавек{{sfn|Баўтовіч|2000|с=21—23}}: {| class="wikitable sortable" ! Імя ! Пасада ! Лёс |- | Канстанцін Заячкоўскі | [[Вікарый]] (намеснік) манастыра | Быў жорстка збіты. Перад смерцю маскалі катавалі яго, патрабуючы выдаць месца сховаў манастырскіх скарбаў. Павешаны. |- | Тэафан Калбячынскі | [[Казальнік]] | Пасечаны халоднай зброяй непасрэдна ў храме каля алтара святога Іасафата. Паводле шэрагу крыніц, быў забіты асабіста Пятром I або працяты адначасова з Меншыкавым. |- | Якуб Кнышэвіч | [[Рэгент хору|Рэгент царкоўнага хору]] | Атрымаў цяжкія раненні шаблямі падчас расправы ў храме. Памёр ад ран праз кароткі час. |- | Якуб Кізікоўскі | [[Суперыёр]] (старэйшы) манастыра, доктар тэалогіі | Схоплены вайскоўцамі каля брамы. Памёр ад начных катаванняў раніцай наступнага дня. |- | Язэп (Язафат) Анкудовіч | [[Закрыстыянін]] | Быў моцна пасечаны шаблямі, аднак выжыў і стаў адным з непасрэдных сведак трагедыі. |} == Наступствы і памяць == Пасля забойства святароў Сафійскі сабор быў абрабаваны і зачынены для набажэнстваў. Паводле загаду цара, целы забітых манахаў былі спаленыя, а попел выкінуты ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]], каб прадухіліць іх ушанаванне вернікамі ў якасці святых пакутнікаў. Выжылых манахаў расійскія войскі ўтрымлівалі пад вартай каля пяці месяцаў. Пётр I прапанаваў перадаць храм праваслаўнай абшчыне горада, аднак тая адмовілася, асцерагаючыся наступных рэпрэсій з боку мясцовай шляхты і ўніятаў. У выніку сабор быў ператвораны ў парахавы і амуніцыйны склад расійскай арміі. У 1710 годзе, напярэдадні адступлення войскаў, у саборы адбыўся магутны выбух пораху, які практычна цалкам знішчыў старажытны помнік архітэктуры XI стагоддзя{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Трагедыя выклікала моцнае абурэнне ў Еўропе і ўскладніла адносіны Расіі са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Папскі нунцый у Рэчы Паспалітай [[Арацыа Філіпа Спада]] збіраў дакументы і сведчанні відавочцаў для Ватыкана, а ўніяцкія іерархі патрабавалі ад польскага ўрада абароны сваіх правоў і вяртання канфіскаванай царом маёмасці<ref>{{кніга |загаловак=Relation des Cruautez exercées par le grand Duc de Moscovie sur les Religieux Catholiques du Monastere de Poloczk... envoyée au Pape par Mr le Nonce en Pologne |месца=Paris |год=1855 |том=1 |старонкі=48—53}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10}}. У сучаснай Беларусі памяць пра забітых полацкіх манахаў ушаноўваецца вернікамі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]]. Штогод у ліпені ладзіцца пешая пілігрымка з Віцебска (з месца мучаніцкай смерці Іасафата Кунцэвіча) у Полацк да Сафійскага сабора. У ліпені 2017 года адбылася 23-я такая пілігрымка, духоўным дэвізам якой сталі словы [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], а сама яна была таксама прысвечана памяці ўніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]]<ref>{{cite web|url=https://missiopc.blogspot.com/2017/07/1116-2017.html|title=11–16 липня 2017 р. прощею уже 23 рік йдуть греко-католики Білорусії з Вітебська до Полоцька...|publisher=Блог місіі|date=19 ліпеня 2017|lang=uk|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://svjazep.org/index.php?newsid=1855|title=Пачалася ХХІII грэка-каталіцкая пілігрымка Віцебск – Полацк|publisher=Сайт парафіі святога Язэпа|date=11 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Баўтовіч М. |загаловак=Полацкія пакутнікі: Збор дакумантаў |месца=Полацак |выдавецтва=Сафія |год=2000 |старонак=86 |isbn=985-6448-10-7 |ref=Баўтовіч}} * {{артыкул |аўтар=Иванкович М. А. |загаловак=История изучения памятников сакрального монументального зодчества Полоцка XVII-XVIII вв. в дореволюционный период |выданне=Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых даследаванняў |тып=зборнік |год=2016 |старонкі=103—107 |ref=Иванкович}} * {{артыкул |аўтар=Кочегаров К. А. |загаловак=Александр Меншиков на страницах «Польской Илиады» Януша Вишневецкого |выданне=Славяноведение |тып=часопіс |год=2024 |нумар=4 |старонкі=38—50 |ref=Кочегаров}} * {{кніга |аўтар=Старостенко В. В. |загаловак=История религии и свободы совести в Беларуси в документах и материалах. Ч. 2: От Брестской церковной унии до второй половины XVIII в. |месца=Могилев |выдавецтва=МГУ имени А. А. Кулешова |год=2015 |старонак=264 |isbn=978-985-568-037-7 |ref=Starostenko}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1705 год у гісторыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікая Паўночная вайна]] [[Катэгорыя:Уніяцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Злачынствы Пятра I]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1705 года]] m1auz3jwv0eftm61lgw00oqjv0tyl11 5134759 5134758 2026-05-01T20:20:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 ± 3 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134759 wikitext text/x-wiki '''Забо́йства мана́хаў-базылья́н у По́лацку''' — падзея, якая адбылася 11 ліпеня 1705 года (30 чэрвеня паводле старога стылю) у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]]. У гэты дзень расійскі цар [[Пётр I]] разам са сваёй світай учыніў расправу над каталіцкімі святарамі ўсходняга абраду ([[Уніяцтва|уніятамі]]), якія належалі да ордэна [[Базыльяне|базыльян]]. Гістарычны інцыдэнт набыў шырокі міжнародны рэзананс, а яго акалічнасці абраслі шматлікімі версіямі, якія дагэтуль застаюцца прадметам даследаванняў гісторыкаў. == Гістарычны кантэкст == У пачатку XVIII стагоддзя тэрыторыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] стала арэнай баявых дзеянняў. Расійскія войскі знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як саюзнікі польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] у барацьбе супраць [[Швецыя|Швецыі]]. У 1705 годзе стаўка Пятра I размяшчалася ў Полацку<ref>{{артыкул |аўтар=Сороко С. М. |загаловак=Витебские губернские ведомости (официальная и неофициальная часть) |выданне=Монографии Научного центра славяно-германских исследований |год=2004 |нумар=7 |месца=Москва-Новополоцк |старонкі=60}}</ref>{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Рэлігійная сітуацыя ў горадзе была надзвычай складанай. Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года галоўны храм горада, [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]], быў перададзены ўніятам. Расійскі манарх, які жорстка пераследаваў уніяцтва і разглядаў яго як здраду праваслаўю, дэманстраваў варожае стаўленне да мясцовага ўніяцкага духавенства<ref name="khoteev">{{cite web|url=https://kobrinsobor.by/petr-i-i-polockie-uniaty/|title=Петр I и полоцкие униаты|author=Хотеев А., свящ.|publisher=Сайт Кобрынскага сабора|date=4 верасня 2024|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Спрыяла эскалацыі і агульная атмасфера ваеннага часу, якая суправаджалася рэквізіцыямі і гвалтам над мясцовым насельніцтвам. == Асноўныя версіі падзей == Дакладныя абставіны здарэння застаюцца дыскусійнымі, паколькі гістарычныя крыніцы прадстаўляюць розныя і часта супярэчлівыя трактоўкі. Уніяцкія і каталіцкія аўтары традыцыйна апісваюць падзею як загадзя спланаваны акт рэлігійнага пераследу. Расійскі бок, у сваю чаргу, афіцыйна тлумачыў расправу дзяржаўнай здрадай манахаў, іх супрацоўніцтвам з ворагам і ўзброеным супрацівам<ref name="khoteev" />. === Версія Яна Аляшэўскага і Антонія Завадскага === Найбольш падрабязнае апісанне змяшчаецца ў працы «Гісторыя аб забойстве базыльян у полацкай царкве…» ({{lang-pl|Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi...}}), якая была складзена ў 1713—1721 гадах на падставе сведчанняў відавочцаў. Асноўны тэкст дакумента быў напісаны віленскім вікарыем [[Ян Аляшэўскі|Янам Аляшэўскім]] і дапоўнены [[Антон Завадскі|Антоніем Завадскім]]. Гэты рукапіс быў апублікаваны ў [[Парыж]]ы ў 1863 годзе намаганнямі [[Францішак Духінскі|Францішка Духінскага]]<ref>{{кніга |аўтар=Duchiński F. |загаловак=Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705 tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва=Drukarnia i Litografia PP. Benouet Maulde |год=1864 |старонкі=1—22}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10—11}}. Некаторыя праваслаўныя аўтары ставяцца да парыжскага выдання з асцярожнасцю, паколькі яно з’явілася падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|антырасійскага паўстання 1863—1864 гадоў]] і магло выконваць прапагандысцкую функцыю<ref name="khoteev" />. Згодна з гэтай версіяй, 11 ліпеня 1705 года Пётр I разам з [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|А.&nbsp;Д.&nbsp;Меншыкавым]] і вялікай світай афіцэраў увайшлі ў Сафійскі сабор. Цар запатрабаваў адчыніць царскія вароты і звярнуў увагу на алтар з выявай святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. Паміж манархам і вікарыем манастыра [[Канстанцін Заячкоўскі|Канстанцінам Заячкоўскім]] адбыўся дыялог. Пётр I спытаў: «Чый гэта абраз?». Вікарый адказаў, што гэта святы Іасафат. На наступнае пытанне: «Які ён святы? Хто яго замучыў?» вікарый адказаў, што гэта зрабілі віцябляне. Калі цар удакладніў: «Якой веры?», Заячкоўскі адказаў: «Той веры, што і твая міласць». Гэтыя словы выклікалі ў Пятра I прыступ лютасці. Ён ударыў святара кулаком у твар, а потым пачаў біць кіем. Згодна з тэкстам, цар або яго афіцэры адсеклі вікарыю шабляй вушы і нос. Пасля гэтага світа цара далучылася да збіцця іншых манахаў, якіх калолі штыкамі і тапталі нагамі. Пазней Заячкоўскага катавалі, патрабуючы выдаць манастырскія скарбы, і павесілі<ref>{{кніга |аўтар=Likowski E. |загаловак=Dzieje Kościoła unickiego na Litwie i Rusi w XVIII i XIX w. |месца=Warszawa |год=1906 |том=2 |старонкі=268—279}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=36—37}}. === Версія Януша Вішнявецкага === Іншы погляд на падзеі прадстаўлены ў мемуарах віленскага ваяводы [[Януш Антоні Вішнявецкі|Януша Антонія Вішнявецкага]] «[[Польская Іліяда]]» ({{lang-pl|Ilias Polski}}), напісаных каля 1711—1712 гадоў. Аўтар, які блізка камунікаваў з прадстаўнікамі расійскага камандавання, адзначаў, што інцыдэнту папярэднічаў сумесны банкет з удзелам польнага гетмана літоўскага [[Рыгор Антоні Агінскі|Рыгора Агінскага]], пасля якога Пётр I і Меншыкаў накіраваліся ў сабор<ref>{{кніга |аўтар=Wiśniowiecki J. A. |загаловак=Ilias Polski (1700–1710) / wyd. P. P. Romanuik, J. Burdowicz-Nowicki |месца=Warszawa |выдавецтва=Neriton |год=2018 |старонкі=188—189}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46}}. Паводле Вішнявецкага, канфлікт быў справакаваны рускім палкавым святаром, якога ўніяты добра пачаставалі алкаголем. Падчас п’янкі пачалася дыскусія пра веру, у выніку якой рускі святар ударыў па твары мясцовага настаяцеля [[Якуб Кізікоўскі|Якуба Кізікоўскага]], але атрымаў здачы ад іншага манаха. Святар паскардзіўся Меншыкаву. Разгарачаныя алкаголем цар і яго фаварыт уварваліся ў храм. Убачыўшы абраз святога Іасафата, Пётр I спытаў, кім ён быў забіты. Атрымаўшы адказ «Схізматыкамі», цар у шаленстве ўласнаручна закалоў аднаго з манахаў каля алтара, а другога забіў Меншыкаў. Яшчэ траіх было загадана павесіць, але аднаму з іх выратаваў жыццё [[Барыс Пятровіч Шарамецеў|Б.&nbsp;П.&nbsp;Шарамецеў]]. Вішнявецкі таксама згадвае, што цар рассыпаў па зямлі асвечаныя [[Аплатка|аплаткі]], матывуючы гэта тым, што праваслаўныя не вераць у іх святасць<ref>{{кніга |аўтар=Deruga А. |загаловак=Piotr Wielki a bazyljanie połoccy // Księga pamiątkowa koła historyków słuchaczy uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. 1923–1933 |месца=Wilno |выдавецтва=Wydawnictwo zrzeszenia kół naukowych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie |год=1933 |старонкі=95—120}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46—47}}. === Сведчанні Юрыя Трубніцкага === У «[[Магілёўская хроніка|Магілёўскай хроніцы]]» [[Юрый Трубніцкі|Юрыя Трубніцкага]], запісы ў якой датуюцца сакавіком 1708 года, змяшчаецца яшчэ адна версія, запісаная са слоў полацкага манаха [[Пафнуцій (манах)|Пафнуція]]. Згодна з ёй, пасля спрэчкі аб веры цар загадаў нацкаваць на святара чорнага сабаку. Калі манахі пачалі хавацца, цар праткнуў аднаго з іх шпагай, а астатніх чацвярых загадаў павесіць. Аўтар хронікі адзначаў, што ўніяты ўшаноўвалі загінулых як святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга |загаловак=Полное собрание русских летописей |месца=М. |год=1980 |том=35 |старонкі=271}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=77}}. === Афіцыйная расійская версія === Для таго каб апраўдацца перад еўрапейскай грамадскасцю і польскімі саюзнікамі, неўзабаве пасля інцыдэнту Пётр I выдаў у [[Вільня|Вільні]] спецыяльны маніфест. У ім уся віна ўскладалася на ўніяцкіх манахаў, якія нібыта вялі тайную перапіску з ворагамі ([[Швецыя|шведамі]] і [[Сапегі|прыхільнікамі Сапегаў]]) і публічна ў пропаведзях абражалі расійскага цара і польскага караля Аўгуста<ref name="khoteev" />. Паводле маніфеста, калі Пётр I увайшоў у касцёл, каб паглядзець на цырымоніі, манахі сустрэлі яго знявагай і заявілі, «што не варта Яму, як праціўніку веры, туды ступаць». Цар нібыта стрываў гэта і перайшоў да абраза, пра які спытаў. Атрымаўшы абразлівы адказ, ён загадаў арыштаваць манахаў. Аднак тыя пачалі клікаць на дапамогу і аказалі ўзброены супраціў, параніўшы некалькіх царскіх салдат. У адказ салдаты пачалі секчы манахаў, у выніку чаго чацвёра былі смяротна параненыя, а адзін быў асуджаны і павешаны як здраднік і бунтаўшчык<ref>{{кніга |аўтар=Бантыш-Каменский Н. |загаловак=Историческое известие о возникшей в Польше унии... |месца=М. |год=1805 |старонкі=156—158}}</ref>{{sfn|Starostenko|2015|с=183—184}}. {{цытата|Хоць Яго Царскай Вялікасці ад генералаў сваіх, што на зімовых кватэрах у Полацку былі, дастаткова данесена, якім чынам уніяцкія духоўныя няспынна з непрыяцелямі шведамі і сапежынцамі маюць тайную перапіску і небяспечныя намеры супраць войскаў Царскай Вялікасці... загадаў Яго Царская Вялікасць людзям, што пры ім тады знаходзіліся, гэтых хульнікаў і выкрытых здраднікаў узяць і прывесці пад вартай для асуджэння... асуджаны на смерць, і іншым за прыклад яўна як злодзей павешаны<ref name="khoteev" />.{{арыгінальны тэкст|ru|Хотя Его Царскому Величеству от генералов своих, на зимних квартирах в Полоцке бывших, довольно донесено, каким образом униатские духовные непрестанно с неприятелями шведами и сапежинцами имеют тайную переписку и опасные намерения против войск Царского Величества... повелел Его Царское Величество при себе тогда обретающимся людям оных хульников и уличенных изменников взять, и привесть под стражей для осуждения... осужден на смерть, и иным ко образцу явно как злодей повешен.}}}}. == Спіс ахвяр расправы == Згодна з даследаваннямі і ўніяцкімі дакументамі таго часу, непасрэднымі ахвярамі інцыдэнту сталі пяць чалавек{{sfn|Баўтовіч|2000|с=21—23}}: {| class="wikitable sortable" ! Імя ! Пасада ! Лёс |- | Канстанцін Заячкоўскі | [[Вікарый]] (намеснік) манастыра | Быў жорстка збіты. Перад смерцю маскалі катавалі яго, патрабуючы выдаць месца сховаў манастырскіх скарбаў. Павешаны. |- | Тэафан Калбячынскі | [[Казальнік]] | Пасечаны халоднай зброяй непасрэдна ў храме каля алтара святога Іасафата. Паводле шэрагу крыніц, быў забіты асабіста Пятром I або працяты адначасова з Меншыкавым. |- | Якуб Кнышэвіч | [[Рэгент хору|Рэгент царкоўнага хору]] | Атрымаў цяжкія раненні шаблямі падчас расправы ў храме. Памёр ад ран праз кароткі час. |- | Якуб Кізікоўскі | [[Суперыёр]] (старэйшы) манастыра, доктар тэалогіі | Схоплены вайскоўцамі каля брамы. Памёр ад начных катаванняў раніцай наступнага дня. |- | Язэп (Язафат) Анкудовіч | [[Закрыстыянін]] | Быў моцна пасечаны шаблямі, аднак выжыў і стаў адным з непасрэдных сведак трагедыі. |} == Наступствы і памяць == Пасля забойства святароў Сафійскі сабор быў абрабаваны і зачынены для набажэнстваў. Паводле загаду цара, целы забітых манахаў былі спаленыя, а попел выкінуты ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]], каб прадухіліць іх ушанаванне вернікамі ў якасці святых пакутнікаў. Выжылых манахаў расійскія войскі ўтрымлівалі пад вартай каля пяці месяцаў. Пётр I прапанаваў перадаць храм праваслаўнай абшчыне горада, аднак тая адмовілася, асцерагаючыся наступных рэпрэсій з боку мясцовай шляхты і ўніятаў. У выніку сабор быў ператвораны ў парахавы і амуніцыйны склад расійскай арміі. У 1710 годзе, напярэдадні адступлення войскаў, у саборы адбыўся магутны выбух пораху, які практычна цалкам знішчыў старажытны помнік архітэктуры XI стагоддзя{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Трагедыя выклікала моцнае абурэнне ў Еўропе і ўскладніла адносіны Расіі са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Папскі нунцый у Рэчы Паспалітай [[Арацыа Філіпа Спада]] збіраў дакументы і сведчанні відавочцаў для Ватыкана, а ўніяцкія іерархі патрабавалі ад польскага ўрада абароны сваіх правоў і вяртання канфіскаванай царом маёмасці<ref>{{кніга |загаловак=Relation des Cruautez exercées par le grand Duc de Moscovie sur les Religieux Catholiques du Monastere de Poloczk... envoyée au Pape par Mr le Nonce en Pologne |месца=Paris |год=1855 |том=1 |старонкі=48—53}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10}}. У сучаснай Беларусі памяць пра забітых полацкіх манахаў ушаноўваецца вернікамі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]]. Штогод у ліпені ладзіцца пешая пілігрымка з Віцебска (з месца мучаніцкай смерці Іасафата Кунцэвіча) у Полацк да Сафійскага сабора. У ліпені 2017 года адбылася 23-я такая пілігрымка, духоўным дэвізам якой сталі словы [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], а сама яна была таксама прысвечана памяці ўніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]]<ref>{{cite web|url=https://missiopc.blogspot.com/2017/07/1116-2017.html|title=11–16 липня 2017 р. прощею уже 23 рік йдуть греко-католики Білорусії з Вітебська до Полоцька...|publisher=Блог місіі|date=19 ліпеня 2017|lang=uk|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://svjazep.org/index.php?newsid=1855|title=Пачалася ХХІII грэка-каталіцкая пілігрымка Віцебск – Полацк|publisher=Сайт парафіі святога Язэпа|date=11 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Баўтовіч М. |загаловак=Полацкія пакутнікі: Збор дакумантаў |месца=Полацак |выдавецтва=Сафія |год=2000 |старонак=86 |isbn=985-6448-10-7 |ref=Баўтовіч}} * {{артыкул |аўтар=Иванкович М. А. |загаловак=История изучения памятников сакрального монументального зодчества Полоцка XVII-XVIII вв. в дореволюционный период |выданне=Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых даследаванняў |тып=зборнік |год=2016 |старонкі=103—107 |ref=Иванкович}} * {{артыкул |аўтар=Кочегаров К. А. |загаловак=Александр Меншиков на страницах «Польской Илиады» Януша Вишневецкого |выданне=Славяноведение |тып=часопіс |год=2024 |нумар=4 |старонкі=38—50 |ref=Кочегаров}} * {{кніга |аўтар=Старостенко В. В. |загаловак=История религии и свободы совести в Беларуси в документах и материалах. Ч. 2: От Брестской церковной унии до второй половины XVIII в. |месца=Могилев |выдавецтва=МГУ имени А. А. Кулешова |год=2015 |старонак=264 |isbn=978-985-568-037-7 |ref=Starostenko}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1705 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паўночная вайна (1700—1721)]] [[Катэгорыя:Уніяцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Пётр I]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1705 года]] a3t5q64xdd12s9cexxl7oyof4q9sv3e 5134761 5134759 2026-05-01T20:23:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спіс ахвяр расправы */ 5134761 wikitext text/x-wiki '''Забо́йства мана́хаў-базылья́н у По́лацку''' — падзея, якая адбылася 11 ліпеня 1705 года (30 чэрвеня паводле старога стылю) у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]]. У гэты дзень расійскі цар [[Пётр I]] разам са сваёй світай учыніў расправу над каталіцкімі святарамі ўсходняга абраду ([[Уніяцтва|уніятамі]]), якія належалі да ордэна [[Базыльяне|базыльян]]. Гістарычны інцыдэнт набыў шырокі міжнародны рэзананс, а яго акалічнасці абраслі шматлікімі версіямі, якія дагэтуль застаюцца прадметам даследаванняў гісторыкаў. == Гістарычны кантэкст == У пачатку XVIII стагоддзя тэрыторыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] стала арэнай баявых дзеянняў. Расійскія войскі знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як саюзнікі польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] у барацьбе супраць [[Швецыя|Швецыі]]. У 1705 годзе стаўка Пятра I размяшчалася ў Полацку<ref>{{артыкул |аўтар=Сороко С. М. |загаловак=Витебские губернские ведомости (официальная и неофициальная часть) |выданне=Монографии Научного центра славяно-германских исследований |год=2004 |нумар=7 |месца=Москва-Новополоцк |старонкі=60}}</ref>{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Рэлігійная сітуацыя ў горадзе была надзвычай складанай. Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года галоўны храм горада, [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]], быў перададзены ўніятам. Расійскі манарх, які жорстка пераследаваў уніяцтва і разглядаў яго як здраду праваслаўю, дэманстраваў варожае стаўленне да мясцовага ўніяцкага духавенства<ref name="khoteev">{{cite web|url=https://kobrinsobor.by/petr-i-i-polockie-uniaty/|title=Петр I и полоцкие униаты|author=Хотеев А., свящ.|publisher=Сайт Кобрынскага сабора|date=4 верасня 2024|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Спрыяла эскалацыі і агульная атмасфера ваеннага часу, якая суправаджалася рэквізіцыямі і гвалтам над мясцовым насельніцтвам. == Асноўныя версіі падзей == Дакладныя абставіны здарэння застаюцца дыскусійнымі, паколькі гістарычныя крыніцы прадстаўляюць розныя і часта супярэчлівыя трактоўкі. Уніяцкія і каталіцкія аўтары традыцыйна апісваюць падзею як загадзя спланаваны акт рэлігійнага пераследу. Расійскі бок, у сваю чаргу, афіцыйна тлумачыў расправу дзяржаўнай здрадай манахаў, іх супрацоўніцтвам з ворагам і ўзброеным супрацівам<ref name="khoteev" />. === Версія Яна Аляшэўскага і Антонія Завадскага === Найбольш падрабязнае апісанне змяшчаецца ў працы «Гісторыя аб забойстве базыльян у полацкай царкве…» ({{lang-pl|Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi...}}), якая была складзена ў 1713—1721 гадах на падставе сведчанняў відавочцаў. Асноўны тэкст дакумента быў напісаны віленскім вікарыем [[Ян Аляшэўскі|Янам Аляшэўскім]] і дапоўнены [[Антон Завадскі|Антоніем Завадскім]]. Гэты рукапіс быў апублікаваны ў [[Парыж]]ы ў 1863 годзе намаганнямі [[Францішак Духінскі|Францішка Духінскага]]<ref>{{кніга |аўтар=Duchiński F. |загаловак=Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705 tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва=Drukarnia i Litografia PP. Benouet Maulde |год=1864 |старонкі=1—22}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10—11}}. Некаторыя праваслаўныя аўтары ставяцца да парыжскага выдання з асцярожнасцю, паколькі яно з’явілася падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|антырасійскага паўстання 1863—1864 гадоў]] і магло выконваць прапагандысцкую функцыю<ref name="khoteev" />. Згодна з гэтай версіяй, 11 ліпеня 1705 года Пётр I разам з [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|А.&nbsp;Д.&nbsp;Меншыкавым]] і вялікай світай афіцэраў увайшлі ў Сафійскі сабор. Цар запатрабаваў адчыніць царскія вароты і звярнуў увагу на алтар з выявай святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. Паміж манархам і вікарыем манастыра [[Канстанцін Заячкоўскі|Канстанцінам Заячкоўскім]] адбыўся дыялог. Пётр I спытаў: «Чый гэта абраз?». Вікарый адказаў, што гэта святы Іасафат. На наступнае пытанне: «Які ён святы? Хто яго замучыў?» вікарый адказаў, што гэта зрабілі віцябляне. Калі цар удакладніў: «Якой веры?», Заячкоўскі адказаў: «Той веры, што і твая міласць». Гэтыя словы выклікалі ў Пятра I прыступ лютасці. Ён ударыў святара кулаком у твар, а потым пачаў біць кіем. Згодна з тэкстам, цар або яго афіцэры адсеклі вікарыю шабляй вушы і нос. Пасля гэтага світа цара далучылася да збіцця іншых манахаў, якіх калолі штыкамі і тапталі нагамі. Пазней Заячкоўскага катавалі, патрабуючы выдаць манастырскія скарбы, і павесілі<ref>{{кніга |аўтар=Likowski E. |загаловак=Dzieje Kościoła unickiego na Litwie i Rusi w XVIII i XIX w. |месца=Warszawa |год=1906 |том=2 |старонкі=268—279}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=36—37}}. === Версія Януша Вішнявецкага === Іншы погляд на падзеі прадстаўлены ў мемуарах віленскага ваяводы [[Януш Антоні Вішнявецкі|Януша Антонія Вішнявецкага]] «[[Польская Іліяда]]» ({{lang-pl|Ilias Polski}}), напісаных каля 1711—1712 гадоў. Аўтар, які блізка камунікаваў з прадстаўнікамі расійскага камандавання, адзначаў, што інцыдэнту папярэднічаў сумесны банкет з удзелам польнага гетмана літоўскага [[Рыгор Антоні Агінскі|Рыгора Агінскага]], пасля якога Пётр I і Меншыкаў накіраваліся ў сабор<ref>{{кніга |аўтар=Wiśniowiecki J. A. |загаловак=Ilias Polski (1700–1710) / wyd. P. P. Romanuik, J. Burdowicz-Nowicki |месца=Warszawa |выдавецтва=Neriton |год=2018 |старонкі=188—189}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46}}. Паводле Вішнявецкага, канфлікт быў справакаваны рускім палкавым святаром, якога ўніяты добра пачаставалі алкаголем. Падчас п’янкі пачалася дыскусія пра веру, у выніку якой рускі святар ударыў па твары мясцовага настаяцеля [[Якуб Кізікоўскі|Якуба Кізікоўскага]], але атрымаў здачы ад іншага манаха. Святар паскардзіўся Меншыкаву. Разгарачаныя алкаголем цар і яго фаварыт уварваліся ў храм. Убачыўшы абраз святога Іасафата, Пётр I спытаў, кім ён быў забіты. Атрымаўшы адказ «Схізматыкамі», цар у шаленстве ўласнаручна закалоў аднаго з манахаў каля алтара, а другога забіў Меншыкаў. Яшчэ траіх было загадана павесіць, але аднаму з іх выратаваў жыццё [[Барыс Пятровіч Шарамецеў|Б.&nbsp;П.&nbsp;Шарамецеў]]. Вішнявецкі таксама згадвае, што цар рассыпаў па зямлі асвечаныя [[Аплатка|аплаткі]], матывуючы гэта тым, што праваслаўныя не вераць у іх святасць<ref>{{кніга |аўтар=Deruga А. |загаловак=Piotr Wielki a bazyljanie połoccy // Księga pamiątkowa koła historyków słuchaczy uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. 1923–1933 |месца=Wilno |выдавецтва=Wydawnictwo zrzeszenia kół naukowych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie |год=1933 |старонкі=95—120}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46—47}}. === Сведчанні Юрыя Трубніцкага === У «[[Магілёўская хроніка|Магілёўскай хроніцы]]» [[Юрый Трубніцкі|Юрыя Трубніцкага]], запісы ў якой датуюцца сакавіком 1708 года, змяшчаецца яшчэ адна версія, запісаная са слоў полацкага манаха [[Пафнуцій (манах)|Пафнуція]]. Згодна з ёй, пасля спрэчкі аб веры цар загадаў нацкаваць на святара чорнага сабаку. Калі манахі пачалі хавацца, цар праткнуў аднаго з іх шпагай, а астатніх чацвярых загадаў павесіць. Аўтар хронікі адзначаў, што ўніяты ўшаноўвалі загінулых як святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга |загаловак=Полное собрание русских летописей |месца=М. |год=1980 |том=35 |старонкі=271}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=77}}. === Афіцыйная расійская версія === Для таго каб апраўдацца перад еўрапейскай грамадскасцю і польскімі саюзнікамі, неўзабаве пасля інцыдэнту Пётр I выдаў у [[Вільня|Вільні]] спецыяльны маніфест. У ім уся віна ўскладалася на ўніяцкіх манахаў, якія нібыта вялі тайную перапіску з ворагамі ([[Швецыя|шведамі]] і [[Сапегі|прыхільнікамі Сапегаў]]) і публічна ў пропаведзях абражалі расійскага цара і польскага караля Аўгуста<ref name="khoteev" />. Паводле маніфеста, калі Пётр I увайшоў у касцёл, каб паглядзець на цырымоніі, манахі сустрэлі яго знявагай і заявілі, «што не варта Яму, як праціўніку веры, туды ступаць». Цар нібыта стрываў гэта і перайшоў да абраза, пра які спытаў. Атрымаўшы абразлівы адказ, ён загадаў арыштаваць манахаў. Аднак тыя пачалі клікаць на дапамогу і аказалі ўзброены супраціў, параніўшы некалькіх царскіх салдат. У адказ салдаты пачалі секчы манахаў, у выніку чаго чацвёра былі смяротна параненыя, а адзін быў асуджаны і павешаны як здраднік і бунтаўшчык<ref>{{кніга |аўтар=Бантыш-Каменский Н. |загаловак=Историческое известие о возникшей в Польше унии... |месца=М. |год=1805 |старонкі=156—158}}</ref>{{sfn|Starostenko|2015|с=183—184}}. {{цытата|Хоць Яго Царскай Вялікасці ад генералаў сваіх, што на зімовых кватэрах у Полацку былі, дастаткова данесена, якім чынам уніяцкія духоўныя няспынна з непрыяцелямі шведамі і сапежынцамі маюць тайную перапіску і небяспечныя намеры супраць войскаў Царскай Вялікасці... загадаў Яго Царская Вялікасць людзям, што пры ім тады знаходзіліся, гэтых хульнікаў і выкрытых здраднікаў узяць і прывесці пад вартай для асуджэння... асуджаны на смерць, і іншым за прыклад яўна як злодзей павешаны<ref name="khoteev" />.{{арыгінальны тэкст|ru|Хотя Его Царскому Величеству от генералов своих, на зимних квартирах в Полоцке бывших, довольно донесено, каким образом униатские духовные непрестанно с неприятелями шведами и сапежинцами имеют тайную переписку и опасные намерения против войск Царского Величества... повелел Его Царское Величество при себе тогда обретающимся людям оных хульников и уличенных изменников взять, и привесть под стражей для осуждения... осужден на смерть, и иным ко образцу явно как злодей повешен.}}}}. == Спіс ахвяр расправы == Згодна з даследаваннямі і ўніяцкімі дакументамі таго часу, непасрэднымі ахвярамі інцыдэнту сталі пяць чалавек{{sfn|Баўтовіч|2000|с=21—23}}: {| class="wikitable sortable" ! Імя ! Пасада ! Лёс |- | Канстанцін Заячкоўскі | [[Вікарый]] (намеснік) манастыра | Быў жорстка збіты. Перад смерцю маскалі катавалі яго, патрабуючы выдаць месца сховаў манастырскіх скарбаў. Павешаны. |- | Тэафан Калбячынскі | [[Казальнік]] | Пасечаны халоднай зброяй непасрэдна ў храме каля алтара святога Іасафата. Паводле шэрагу крыніц, быў забіты асабіста Пятром I або працяты адначасова Меншыкавым. |- | Якуб Кнышэвіч | [[Рэгент хору|Рэгент царкоўнага хору]] | Атрымаў цяжкія раненні шаблямі падчас расправы ў храме. Памёр ад ран праз кароткі час. |- | Якуб Кізікоўскі | [[Суперыёр]] (старэйшы) манастыра, доктар тэалогіі | Схоплены вайскоўцамі каля брамы. Памёр ад начных катаванняў раніцай наступнага дня. |- | Язэп (Язафат) Анкудовіч | [[Закрыстыянін]] | Быў моцна пасечаны шаблямі, аднак выжыў і стаў адным з непасрэдных сведак трагедыі. |} == Наступствы і памяць == Пасля забойства святароў Сафійскі сабор быў абрабаваны і зачынены для набажэнстваў. Паводле загаду цара, целы забітых манахаў былі спаленыя, а попел выкінуты ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]], каб прадухіліць іх ушанаванне вернікамі ў якасці святых пакутнікаў. Выжылых манахаў расійскія войскі ўтрымлівалі пад вартай каля пяці месяцаў. Пётр I прапанаваў перадаць храм праваслаўнай абшчыне горада, аднак тая адмовілася, асцерагаючыся наступных рэпрэсій з боку мясцовай шляхты і ўніятаў. У выніку сабор быў ператвораны ў парахавы і амуніцыйны склад расійскай арміі. У 1710 годзе, напярэдадні адступлення войскаў, у саборы адбыўся магутны выбух пораху, які практычна цалкам знішчыў старажытны помнік архітэктуры XI стагоддзя{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Трагедыя выклікала моцнае абурэнне ў Еўропе і ўскладніла адносіны Расіі са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Папскі нунцый у Рэчы Паспалітай [[Арацыа Філіпа Спада]] збіраў дакументы і сведчанні відавочцаў для Ватыкана, а ўніяцкія іерархі патрабавалі ад польскага ўрада абароны сваіх правоў і вяртання канфіскаванай царом маёмасці<ref>{{кніга |загаловак=Relation des Cruautez exercées par le grand Duc de Moscovie sur les Religieux Catholiques du Monastere de Poloczk... envoyée au Pape par Mr le Nonce en Pologne |месца=Paris |год=1855 |том=1 |старонкі=48—53}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10}}. У сучаснай Беларусі памяць пра забітых полацкіх манахаў ушаноўваецца вернікамі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]]. Штогод у ліпені ладзіцца пешая пілігрымка з Віцебска (з месца мучаніцкай смерці Іасафата Кунцэвіча) у Полацк да Сафійскага сабора. У ліпені 2017 года адбылася 23-я такая пілігрымка, духоўным дэвізам якой сталі словы [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], а сама яна была таксама прысвечана памяці ўніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]]<ref>{{cite web|url=https://missiopc.blogspot.com/2017/07/1116-2017.html|title=11–16 липня 2017 р. прощею уже 23 рік йдуть греко-католики Білорусії з Вітебська до Полоцька...|publisher=Блог місіі|date=19 ліпеня 2017|lang=uk|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://svjazep.org/index.php?newsid=1855|title=Пачалася ХХІII грэка-каталіцкая пілігрымка Віцебск – Полацк|publisher=Сайт парафіі святога Язэпа|date=11 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Баўтовіч М. |загаловак=Полацкія пакутнікі: Збор дакумантаў |месца=Полацак |выдавецтва=Сафія |год=2000 |старонак=86 |isbn=985-6448-10-7 |ref=Баўтовіч}} * {{артыкул |аўтар=Иванкович М. А. |загаловак=История изучения памятников сакрального монументального зодчества Полоцка XVII-XVIII вв. в дореволюционный период |выданне=Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых даследаванняў |тып=зборнік |год=2016 |старонкі=103—107 |ref=Иванкович}} * {{артыкул |аўтар=Кочегаров К. А. |загаловак=Александр Меншиков на страницах «Польской Илиады» Януша Вишневецкого |выданне=Славяноведение |тып=часопіс |год=2024 |нумар=4 |старонкі=38—50 |ref=Кочегаров}} * {{кніга |аўтар=Старостенко В. В. |загаловак=История религии и свободы совести в Беларуси в документах и материалах. Ч. 2: От Брестской церковной унии до второй половины XVIII в. |месца=Могилев |выдавецтва=МГУ имени А. А. Кулешова |год=2015 |старонак=264 |isbn=978-985-568-037-7 |ref=Starostenko}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1705 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паўночная вайна (1700—1721)]] [[Катэгорыя:Уніяцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Пётр I]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1705 года]] g1y5fvpwmywk2j2frbi9nh1rgzasjil 5134769 5134761 2026-05-01T20:58:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134769 wikitext text/x-wiki '''Забо́йства мана́хаў-базылья́н у По́лацку''' — падзея, якая адбылася 11 ліпеня 1705 года (30 чэрвеня паводле старога стылю) у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]]. У гэты дзень расійскі цар [[Пётр I]] разам са сваёй світай учыніў расправу над каталіцкімі святарамі ўсходняга абраду ([[Уніяцтва|уніятамі]]), якія належалі да ордэна [[Базыльяне|базыльян]]. Гістарычны інцыдэнт набыў шырокі міжнародны рэзананс, а яго акалічнасці абраслі шматлікімі версіямі, якія дагэтуль застаюцца прадметам даследаванняў і дыскусій гісторыкаў. == Гістарычны кантэкст == У пачатку XVIII стагоддзя тэрыторыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] стала арэнай баявых дзеянняў. Расійскія войскі знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як саюзнікі польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] у барацьбе супраць [[Швецыя|Швецыі]]. У 1705 годзе стаўка Пятра I размяшчалася ў Полацку<ref>{{артыкул |аўтар=Сороко С. М. |загаловак=Витебские губернские ведомости (официальная и неофициальная часть) |выданне=Монографии Научного центра славяно-германских исследований |год=2004 |нумар=7 |месца=Москва-Новополоцк |старонкі=60}}</ref>{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Рэлігійная сітуацыя ў горадзе была надзвычай складанай. Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года галоўны храм горада, [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]], быў перададзены ўніятам і стаў цэнтрам уніяцкай [[Полацкая ўніяцкая архіепархія|Полацкай архіепархіі]]. Расійскі манарх, які жорстка пераследаваў [[уніяцтва]] і разглядаў яго як здраду [[Праваслаўе|праваслаўю]], дэманстраваў варожае стаўленне да мясцовага ўніяцкага духавенства<ref name="khoteev">{{cite web|url=https://kobrinsobor.by/petr-i-i-polockie-uniaty/|title=Петр I и полоцкие униаты|author=Хотеев А., свящ.|publisher=Сайт Кобрынскага сабора|date=4 верасня 2024|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Спрыяла эскалацыі і агульная атмасфера ваеннага часу, якая суправаджалася рэквізіцыямі і гвалтам над мясцовым насельніцтвам. == Асноўныя версіі падзей == Дакладныя абставіны здарэння застаюцца дыскусійнымі, паколькі гістарычныя крыніцы прадстаўляюць розныя і часта супярэчлівыя трактоўкі. Уніяцкія і каталіцкія аўтары традыцыйна апісваюць падзею як загадзя спланаваны акт рэлігійнага пераследу. Расійскі бок, у сваю чаргу, афіцыйна тлумачыў расправу дзяржаўнай здрадай манахаў, іх супрацоўніцтвам з ворагам і ўзброеным супрацівам<ref name="khoteev" />. === Версія мітрапаліта Льва Заленскага === Першае і найбольш ранняе апісанне падзей было складзена ўніяцкім мітрапалітам [[Леў Заленскі|Львом Заленскім]] і адпраўлена ў [[Рым]], у [[Кангрэгацыя прапаганды веры|Кангрэгацыю прапаганды веры]], 18 жніўня 1705 года. Дакумент на лацінскай мове атрымаў назву «Дзённік чалавеказабойства айцоў базыльян полацкага манастыра...» ({{lang-la|Diarium excidii monasterii Polocensis Basilianorum...}}). У ім Заленскі сцвярджаў, што Пётр I меў загадзя прадуманы план знішчэння ўніі і нібыта атрымаў на гэта благаславенне ад праваслаўных іерархаў, у тым ліку ад [[Стэфан Яворскі|Стэфана Яворскага]]<ref>{{кніга|загаловак=Litterae Sacrae Congregationis de Propaganda Fide Ecclesiam Catholicam Ucrainae et Bielarussiae spectantes|год=1954|месца=Roma|том=2|старонкі=263}}</ref><ref name="petrushko">{{cite web|lang=ru|url=https://www.sedmitza.ru/text/415691.html|title=Митрополит Лев Заленский и Униатская Церковь в Речи Посполитой в период его правления|author=Петрушко В. И.|date=13 жніўня 2008|publisher=Седмица.RU|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Паводле Заленскага, напярэдадні трагедыі, 10 ліпеня, Пётр I наведаў праваслаўны [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Богаяўленскі манастыр]], дзе манахі папрасілі яго абараніць іх ад уніятаў. Наступным днём цар прыйшоў у Сафійскі сабор. Мясцовыя манахі не пусцілі яго ў алтар як схізматыка. Убачыўшы багата аздоблены абраз [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]], цар спытаў, хто гэта. Манах-прапаведнік Тэафан Калбячынскі адказаў, што гэта святы мучанік Іасафат, забіты расійскімі аднаверцамі цара. Пасля гэтага Пётр ударыў Калбячынскага і, паводле справаздачы, праткнуў яго шпагай, як і манаха Язафата Анкудовіча, які прыбег на шум. Заленскі таксама сцвярджае, што цар увайшоў у алтар і скінуў з прастола [[Святыя Дары]]. Іераманах [[Канстанцін Заячкоўскі]], які спрабаваў іх сабраць, быў арыштаваны і павешаны. Разам з ім загінулі і іншыя манахі, а таксама манастырскі кухар<ref name="petrushko" />. === Версія Яна Аляшэўскага і Антонія Завадскага === Найбольш падрабязнае апісанне змяшчаецца ў працы «Гісторыя аб забойстве базыльян у полацкай царкве…» ({{lang-pl|Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi...}}), якая была складзена ў 1713—1721 гадах на падставе сведчанняў відавочцаў. Асноўны тэкст дакумента быў напісаны віленскім вікарыем [[Ян Аляшэўскі|Янам Аляшэўскім]] і дапоўнены віцебскім манахам [[Антон Завадскі|Антоніем Завадскім]]. Гэты рукапіс быў апублікаваны ў [[Парыж]]ы ў 1863 годзе намаганнямі польскага гісторыка і публіцыста [[Францішак Духінскі|Францішка Духінскага]]<ref>{{кніга |аўтар=Duchiński F. |загаловак=Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705 tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва=Drukarnia i Litografia PP. Benouet Maulde |год=1864 |старонкі=1—22}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10—11}}. Некаторыя праваслаўныя аўтары ставяцца да парыжскага выдання з асцярожнасцю, паколькі яно з’явілася падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|антырасійскага паўстання 1863—1864 гадоў]] і магло выконваць прапагандысцкую функцыю<ref name="khoteev" />. Згодна з гэтай версіяй, 11 ліпеня 1705 года Пётр I разам з [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|А.&nbsp;Д.&nbsp;Меншыкавым]] і вялікай світай афіцэраў увайшлі ў Сафійскі сабор. Цар запатрабаваў адчыніць царскія вароты і звярнуў увагу на алтар з выявай святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. Паміж манархам і вікарыем манастыра [[Канстанцін Заячкоўскі|Канстанцінам Заячкоўскім]] адбыўся дыялог. Пётр I спытаў: «Чый гэта абраз?». Вікарый адказаў, што гэта святы Іасафат. На наступнае пытанне: «Які ён святы? Хто яго замучыў?» вікарый адказаў, што гэта зрабілі віцябляне. Калі цар удакладніў: «Якой веры?», Заячкоўскі адказаў: «Той веры, што і твая міласць». Гэтыя словы выклікалі ў Пятра I прыступ лютасці. Ён ударыў святара кулаком у твар, а потым пачаў біць кіем. Згодна з тэкстам, цар або яго афіцэры адсеклі вікарыю шабляй вушы і нос. Пасля гэтага світа цара далучылася да збіцця іншых манахаў, якіх калолі штыкамі і тапталі нагамі. Пазней Заячкоўскага катавалі, патрабуючы выдаць манастырскія скарбы, і павесілі<ref>{{кніга |аўтар=Likowski E. |загаловак=Dzieje Kościoła unickiego na Litwie i Rusi w XVIII i XIX w. |месца=Warszawa |год=1906 |том=2 |старонкі=268—279}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=36—37}}. === Версія Януша Вішнявецкага === Іншы погляд на падзеі прадстаўлены ў мемуарах віленскага ваяводы [[Януш Антоні Вішнявецкі|Януша Антонія Вішнявецкага]] «[[Польская Іліяда]]» ({{lang-pl|Ilias Polski}}), напісаных каля 1711—1712 гадоў. Аўтар, які блізка камунікаваў з прадстаўнікамі расійскага камандавання, адзначаў, што інцыдэнту папярэднічаў сумесны банкет з удзелам польнага гетмана літоўскага [[Рыгор Антоні Агінскі|Рыгора Агінскага]], пасля якога Пётр I і Меншыкаў накіраваліся ў сабор<ref>{{кніга |аўтар=Wiśniowiecki J. A. |загаловак=Ilias Polski (1700–1710) / wyd. P. P. Romanuik, J. Burdowicz-Nowicki |месца=Warszawa |выдавецтва=Neriton |год=2018 |старонкі=188—189}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46}}. Паводле Вішнявецкага, канфлікт быў справакаваны рускім палкавым святаром, якога ўніяты добра пачаставалі алкаголем. Падчас п’янкі пачалася дыскусія пра веру, у выніку якой рускі святар ударыў па твары мясцовага настаяцеля [[Якуб Кізікоўскі|Якуба Кізікоўскага]], але атрымаў здачы ад іншага манаха. Святар паскардзіўся Меншыкаву. Разгарачаныя алкаголем цар і яго фаварыт уварваліся ў храм. Убачыўшы абраз святога Іасафата, Пётр I спытаў, кім ён быў забіты. Атрымаўшы адказ «Схізматыкамі», цар у шаленстве ўласнаручна закалоў аднаго з манахаў каля алтара, а другога забіў Меншыкаў. Яшчэ траіх было загадана павесіць, але аднаму з іх выратаваў жыццё [[Барыс Пятровіч Шарамецеў|Б.&nbsp;П.&nbsp;Шарамецеў]]. Вішнявецкі таксама згадвае, што цар рассыпаў па зямлі асвечаныя [[Аплатка|аплаткі]], матывуючы гэта тым, што праваслаўныя не вераць у іх святасць<ref>{{кніга |аўтар=Deruga А. |загаловак=Piotr Wielki a bazyljanie połoccy // Księga pamiątkowa koła historyków słuchaczy uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. 1923–1933 |месца=Wilno |выдавецтва=Wydawnictwo zrzeszenia kół naukowych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie |год=1933 |старонкі=95—120}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46—47}}. === Мясцовыя летапісы === У «[[Магілёўская хроніка|Магілёўскай хроніцы]]» [[Юрый Трубніцкі|Юрыя Трубніцкага]], запісы ў якой датуюцца сакавіком 1708 года, змяшчаецца яшчэ адна версія, запісаная са слоў полацкага манаха [[Пафнуцій (манах)|Пафнуція]]. Згодна з ёй, пасля спрэчкі аб веры цар загадаў нацкаваць на святара чорнага сабаку. Калі манахі пачалі хавацца, цар праткнуў аднаго з іх шпагай, а астатніх чацвярых загадаў павесіць. Аўтар хронікі адзначаў, што ўніяты ўшаноўвалі загінулых як святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга |загаловак=Полное собрание русских летописей |месца=М. |год=1980 |том=35 |старонкі=271}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=77}}. У «[[Віцебскі летапіс|Віцебскім летапісе]]», складзеным [[Міхаіл Панцырны|Міхаілам Панцырным]] і [[Стэфан Аверка|Стэфанам Аверкам]], падзея апісваецца вельмі сцісла, але прама паказвае на ўдзел манарха<ref>{{кніга|загаловак=Віцебскі летапіс|год=1932|частка=Літапісы і кронікі Беларусі|месца=Кіеў|старонкі=226}}</ref>: {{цытата|У тым жа 1705 годзе, месяца ліпеня 11 дня, у касцёле Св. Сафіі ён сам забіў 4 базыльян у Полацку і пасадзіў у Полацку каменданта»{{арыгінальны тэкст|la|Eodem anno, mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia y wsadził w Połocku komendanta.}}}}. === Афіцыйная расійская версія === Для таго каб апраўдацца перад еўрапейскай грамадскасцю і польскімі саюзнікамі, неўзабаве пасля інцыдэнту Пётр I выдаў у [[Вільня|Вільні]] спецыяльны маніфест. У ім уся віна ўскладалася на ўніяцкіх манахаў, якія нібыта вялі тайную перапіску з ворагамі ([[Швецыя|шведамі]] і [[Сапегі|прыхільнікамі Сапегаў]]) і публічна ў пропаведзях абражалі расійскага цара і польскага караля Аўгуста<ref name="khoteev" />. Паводле маніфеста, калі Пётр I увайшоў у касцёл, каб паглядзець на цырымоніі, манахі сустрэлі яго знявагай і заявілі, «што не варта Яму, як праціўніку веры, туды ступаць». Цар нібыта стрываў гэта і перайшоў да абраза, пра які спытаў. Атрымаўшы абразлівы адказ, ён загадаў арыштаваць манахаў. Аднак тыя пачалі клікаць на дапамогу і аказалі ўзброены супраціў, параніўшы некалькіх царскіх салдат. У адказ салдаты пачалі секчы манахаў, у выніку чаго чацвёра былі смяротна параненыя, а адзін быў асуджаны і павешаны як здраднік і бунтаўшчык<ref>{{кніга |аўтар=Бантыш-Каменский Н. |загаловак=Историческое известие о возникшей в Польше унии... |месца=М. |год=1805 |старонкі=156—158}}</ref>{{sfn|Starostenko|2015|с=183—184}}. {{цытата|Хоць Яго Царскай Вялікасці ад генералаў сваіх, што на зімовых кватэрах у Полацку былі, дастаткова данесена, якім чынам уніяцкія духоўныя няспынна з непрыяцелямі шведамі і сапежынцамі маюць тайную перапіску і небяспечныя намеры супраць войскаў Царскай Вялікасці... загадаў Яго Царская Вялікасць людзям, што пры ім тады знаходзіліся, гэтых хульнікаў і выкрытых здраднікаў узяць і прывесці пад вартай для асуджэння... асуджаны на смерць, і іншым за прыклад яўна як злодзей павешаны<ref name="khoteev" />.{{арыгінальны тэкст|ru|Хотя Его Царскому Величеству от генералов своих, на зимних квартирах в Полоцке бывших, довольно донесено, каким образом униатские духовные непрестанно с неприятелями шведами и сапежинцами имеют тайную переписку и опасные намерения против войск Царского Величества... повелел Его Царское Величество при себе тогда обретающимся людям оных хульников и уличенных изменников взять, и привесть под стражей для осуждения... осужден на смерть, и иным ко образцу явно как злодей повешен.}}}}Цікавай дэталлю з'яўляецца чарнавік запісу ў першай рэдакцыі афіцыйнай расійскай «Гісторыі Свейскай вайны». Гісторык [[Мікалай Герасімавіч Устралаў|Мікалай Устралаў]] выявіў, што кабінет-сакратар [[Аляксей Васільевіч Макараў|Аляксей Макараў]] першапачаткова напісаў<ref name=":0" /><ref name="petrushko" />: {{цытата|30 чэрвеня былі ў Полацкай каменнай уніяцкай царкве: пяць уніятаў пабіта за тое, што нашых генералаў называлі ерэтыкамі. {{арыгінальны тэкст|ru|30 июня были в Полоцкой каменной униатской церкви: пять униатов побито за то, что наших генералов называли еретиками.}}}} Аднак пазней Пётр I асабіста выкрасліў гэтыя радкі з тэксту<ref name=":0">{{кніга|аўтар=Устрялов Н. Г.|загаловак=История царствования Петра Великого|год=1863|частка=1|месца=СПб.|том=4|старонкі=370—373}}</ref><ref name="petrushko" />. == Спіс ахвяр расправы == Згодна з даследаваннямі і ўніяцкімі дакументамі таго часу, непасрэднымі ахвярамі інцыдэнту сталі пяць чалавек (у справаздачы Льва Заленскага таксама згадваюцца [[іераманах]] Клімент Ражнятоўскі, [[Іерадыякан|іерадыяканы]] Міхаіл Кавалеўскі і Мялецій Кандратовіч, а таксама манах Гаўрыіл Календа і манастырскі кухар)<ref name="petrushko3" />{{sfn|Баўтовіч|2000|с=21—23}}: {| class="wikitable sortable" ! Імя ! Пасада ! Лёс |- | Канстанцін Заячкоўскі | [[Вікарый]] (намеснік) манастыра | Быў жорстка збіты. Перад смерцю маскалі катавалі яго, патрабуючы выдаць месца сховаў манастырскіх скарбаў. Павешаны. |- | Тэафан Калбячынскі | [[Казальнік]] | Пасечаны халоднай зброяй непасрэдна ў храме каля алтара святога Іасафата. Паводле шэрагу крыніц, быў забіты асабіста Пятром I або працяты адначасова Меншыкавым. |- | Якуб Кнышэвіч | [[Рэгент хору|Рэгент царкоўнага хору]] | Атрымаў цяжкія раненні шаблямі падчас расправы ў храме. Памёр ад ран праз кароткі час. |- | Якуб Кізікоўскі | [[Суперыёр]] (старэйшы) манастыра, доктар тэалогіі | Схоплены вайскоўцамі каля брамы. Памёр ад начных катаванняў раніцай наступнага дня. |- | Язэп (Язафат) Анкудовіч | [[Закрыстыянін]] | Быў моцна пасечаны шаблямі, аднак выжыў і стаў адным з непасрэдных сведак трагедыі. |} == Наступствы і памяць == Пасля забойства святароў Сафійскі сабор быў абрабаваны і зачынены для набажэнстваў. Паводле загаду цара, целы забітых манахаў былі спаленыя, а попел выкінуты ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]], каб прадухіліць іх ушанаванне вернікамі ў якасці святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref name="khoteev" />. Выжылых манахаў расійскія войскі ўтрымлівалі пад вартай дваццаць два тыдні (каля пяці месяцаў){{sfn|Баўтовіч|2000|с=41}}. Пётр I прапанаваў перадаць храм праваслаўнай абшчыне горада, аднак тая адмовілася яго прымаць, асцерагаючыся наступных рэпрэсій з боку мясцовай шляхты і ўніятаў пасля сыходу расійскай арміі<ref name="khoteev" />. 20 лістапада 1705 года Пётр I выдаў [[універсал]], якім гарантаваў бяспеку і права на набажэнствы астатнім полацкім манахам-базыльянам, за выключэннем замкавай царквы (Сафійскага сабора), якую канчаткова рэквізаваў пад вайсковыя патрэбы{{sfn|Старостенко|2015|с=185—186}}. У выніку сабор быў ператвораны ў парахавы і амуніцыйны склад расійскай арміі. У 1710 годзе, напярэдадні адступлення войскаў, у саборы адбыўся магутны выбух пораху, які практычна цалкам знішчыў старажытны помнік архітэктуры XI стагоддзя{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Трагедыя выклікала моцнае абурэнне ў Еўропе і ўскладніла адносіны Расіі са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Папскі нунцый у Рэчы Паспалітай [[Арацыа Філіпа Спада]] збіраў дакументы і сведчанні відавочцаў для Ватыкана, а ўніяцкія іерархі патрабавалі ад польскага ўрада абароны сваіх правоў і вяртання канфіскаванай царом маёмасці<ref>{{кніга |загаловак=Relation des Cruautez exercées par le grand Duc de Moscovie sur les Religieux Catholiques du Monastere de Poloczk... envoyée au Pape par Mr le Nonce en Pologne |месца=Paris |год=1855 |том=1 |старонкі=48—53}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10}}. У сучаснай Беларусі памяць пра забітых полацкіх манахаў ушаноўваецца вернікамі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]]. Штогод у ліпені ладзіцца пешая пілігрымка з Віцебска (з месца мучаніцкай смерці Іасафата Кунцэвіча) у Полацк да Сафійскага сабора. У ліпені 2017 года адбылася 23-я такая пілігрымка, духоўным дэвізам якой сталі словы [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], а сама яна была таксама прысвечана памяці ўніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]]<ref>{{cite web|url=https://missiopc.blogspot.com/2017/07/1116-2017.html|title=11–16 липня 2017 р. прощею уже 23 рік йдуть греко-католики Білорусії з Вітебська до Полоцька...|publisher=Блог місіі|date=19 ліпеня 2017|lang=uk|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://svjazep.org/index.php?newsid=1855|title=Пачалася ХХІII грэка-каталіцкая пілігрымка Віцебск – Полацк|publisher=Сайт парафіі святога Язэпа|date=11 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Баўтовіч М. |загаловак=Полацкія пакутнікі: Збор дакумантаў |месца=Полацак |выдавецтва=Сафія |год=2000 |старонак=86 |isbn=985-6448-10-7 |ref=Баўтовіч}} * {{артыкул |аўтар=Иванкович М. А. |загаловак=История изучения памятников сакрального монументального зодчества Полоцка XVII-XVIII вв. в дореволюционный период |выданне=Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых даследаванняў |тып=зборнік |год=2016 |старонкі=103—107 |ref=Иванкович}} * {{артыкул |аўтар=Кочегаров К. А. |загаловак=Александр Меншиков на страницах «Польской Илиады» Януша Вишневецкого |выданне=Славяноведение |тып=часопіс |год=2024 |нумар=4 |старонкі=38—50 |ref=Кочегаров}} * {{кніга |аўтар=Старостенко В. В. |загаловак=История религии и свободы совести в Беларуси в документах и материалах. Ч. 2: От Брестской церковной унии до второй половины XVIII в. |месца=Могилев |выдавецтва=МГУ имени А. А. Кулешова |год=2015 |старонак=264 |isbn=978-985-568-037-7 |ref=Starostenko}} * {{артыкул|ref=Grala|аўтар=Grala H.|загаловак=Russian State Ideology Has Been Referring To A Selectively Treated Past Since Early Modernity|год=2023|lang=en|выданне=AREI|тып=часопіс|нумар=6|старонкі=6—37}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1705 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паўночная вайна (1700—1721)]] [[Катэгорыя:Уніяцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Пётр I]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1705 года]] 7ehcqw5rc39h9fjaww0qz844v58khxf 5134770 5134769 2026-05-01T20:59:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134770 wikitext text/x-wiki '''Забо́йства мана́хаў-базылья́н у По́лацку''' — падзея, якая адбылася 11 ліпеня 1705 года (30 чэрвеня паводле старога стылю) у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]]. У гэты дзень расійскі цар [[Пётр I]] разам са сваёй світай учыніў расправу над каталіцкімі святарамі ўсходняга абраду ([[Уніяцтва|уніятамі]]), якія належалі да ордэна [[Базыльяне|базыльян]]. Гістарычны інцыдэнт набыў шырокі міжнародны рэзананс, а яго акалічнасці абраслі шматлікімі версіямі, якія дагэтуль застаюцца прадметам даследаванняў і дыскусій гісторыкаў. == Гістарычны кантэкст == У пачатку XVIII стагоддзя тэрыторыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] стала арэнай баявых дзеянняў. Расійскія войскі знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як саюзнікі польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] у барацьбе супраць [[Швецыя|Швецыі]]. У 1705 годзе стаўка Пятра I размяшчалася ў Полацку<ref>{{артыкул |аўтар=Сороко С. М. |загаловак=Витебские губернские ведомости (официальная и неофициальная часть) |выданне=Монографии Научного центра славяно-германских исследований |год=2004 |нумар=7 |месца=Москва-Новополоцк |старонкі=60}}</ref>{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Рэлігійная сітуацыя ў горадзе была надзвычай складанай. Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года галоўны храм горада, [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]], быў перададзены ўніятам і стаў цэнтрам уніяцкай [[Полацкая ўніяцкая архіепархія|Полацкай архіепархіі]]. Расійскі манарх, які жорстка пераследаваў [[уніяцтва]] і разглядаў яго як здраду [[Праваслаўе|праваслаўю]], дэманстраваў варожае стаўленне да мясцовага ўніяцкага духавенства<ref name="khoteev">{{cite web|url=https://kobrinsobor.by/petr-i-i-polockie-uniaty/|title=Петр I и полоцкие униаты|author=Хотеев А., свящ.|publisher=Сайт Кобрынскага сабора|date=4 верасня 2024|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Спрыяла эскалацыі і агульная атмасфера ваеннага часу, якая суправаджалася рэквізіцыямі і гвалтам над мясцовым насельніцтвам. == Асноўныя версіі падзей == Дакладныя абставіны здарэння застаюцца дыскусійнымі, паколькі гістарычныя крыніцы прадстаўляюць розныя і часта супярэчлівыя трактоўкі. Уніяцкія і каталіцкія аўтары традыцыйна апісваюць падзею як загадзя спланаваны акт рэлігійнага пераследу. Расійскі бок, у сваю чаргу, афіцыйна тлумачыў расправу дзяржаўнай здрадай манахаў, іх супрацоўніцтвам з ворагам і ўзброеным супрацівам<ref name="khoteev" />. === Версія мітрапаліта Льва Заленскага === Першае і найбольш ранняе апісанне падзей было складзена ўніяцкім мітрапалітам [[Леў Заленскі|Львом Заленскім]] і адпраўлена ў [[Рым]], у [[Кангрэгацыя прапаганды веры|Кангрэгацыю прапаганды веры]], 18 жніўня 1705 года. Дакумент на лацінскай мове атрымаў назву «Дзённік чалавеказабойства айцоў базыльян полацкага манастыра...» ({{lang-la|Diarium excidii monasterii Polocensis Basilianorum...}}). У ім Заленскі сцвярджаў, што Пётр I меў загадзя прадуманы план знішчэння ўніі і нібыта атрымаў на гэта благаславенне ад праваслаўных іерархаў, у тым ліку ад [[Стэфан Яворскі|Стэфана Яворскага]]<ref>{{кніга|загаловак=Litterae Sacrae Congregationis de Propaganda Fide Ecclesiam Catholicam Ucrainae et Bielarussiae spectantes|год=1954|месца=Roma|том=2|старонкі=263}}</ref><ref name="petrushko">{{cite web|lang=ru|url=https://www.sedmitza.ru/text/415691.html|title=Митрополит Лев Заленский и Униатская Церковь в Речи Посполитой в период его правления|author=Петрушко В. И.|date=13 жніўня 2008|publisher=Седмица.RU|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Паводле Заленскага, напярэдадні трагедыі, 10 ліпеня, Пётр I наведаў праваслаўны [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Богаяўленскі манастыр]], дзе манахі папрасілі яго абараніць іх ад уніятаў. Наступным днём цар прыйшоў у Сафійскі сабор. Мясцовыя манахі не пусцілі яго ў алтар як схізматыка. Убачыўшы багата аздоблены абраз [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]], цар спытаў, хто гэта. Манах-прапаведнік Тэафан Калбячынскі адказаў, што гэта святы мучанік Іасафат, забіты расійскімі аднаверцамі цара. Пасля гэтага Пётр ударыў Калбячынскага і, паводле справаздачы, праткнуў яго шпагай, як і манаха Язафата Анкудовіча, які прыбег на шум. Заленскі таксама сцвярджае, што цар увайшоў у алтар і скінуў з прастола [[Святыя Дары]]. Іераманах [[Канстанцін Заячкоўскі]], які спрабаваў іх сабраць, быў арыштаваны і павешаны. Разам з ім загінулі і іншыя манахі, а таксама манастырскі кухар<ref name="petrushko" />. === Версія Яна Аляшэўскага і Антонія Завадскага === Найбольш падрабязнае апісанне змяшчаецца ў працы «Гісторыя аб забойстве базыльян у полацкай царкве…» ({{lang-pl|Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi...}}), якая была складзена ў 1713—1721 гадах на падставе сведчанняў відавочцаў. Асноўны тэкст дакумента быў напісаны віленскім вікарыем [[Ян Аляшэўскі|Янам Аляшэўскім]] і дапоўнены віцебскім манахам [[Антон Завадскі|Антоніем Завадскім]]. Гэты рукапіс быў апублікаваны ў [[Парыж]]ы ў 1863 годзе намаганнямі польскага гісторыка і публіцыста [[Францішак Духінскі|Францішка Духінскага]]<ref>{{кніга |аўтар=Duchiński F. |загаловак=Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705 tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва=Drukarnia i Litografia PP. Benouet Maulde |год=1864 |старонкі=1—22}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10—11}}. Некаторыя праваслаўныя аўтары ставяцца да парыжскага выдання з асцярожнасцю, паколькі яно з’явілася падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|антырасійскага паўстання 1863—1864 гадоў]] і магло выконваць прапагандысцкую функцыю<ref name="khoteev" />. Згодна з гэтай версіяй, 11 ліпеня 1705 года Пётр I разам з [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|А.&nbsp;Д.&nbsp;Меншыкавым]] і вялікай світай афіцэраў увайшлі ў Сафійскі сабор. Цар запатрабаваў адчыніць царскія вароты і звярнуў увагу на алтар з выявай святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. Паміж манархам і вікарыем манастыра [[Канстанцін Заячкоўскі|Канстанцінам Заячкоўскім]] адбыўся дыялог. Пётр I спытаў: «Чый гэта абраз?». Вікарый адказаў, што гэта святы Іасафат. На наступнае пытанне: «Які ён святы? Хто яго замучыў?» вікарый адказаў, што гэта зрабілі віцябляне. Калі цар удакладніў: «Якой веры?», Заячкоўскі адказаў: «Той веры, што і твая міласць». Гэтыя словы выклікалі ў Пятра I прыступ лютасці. Ён ударыў святара кулаком у твар, а потым пачаў біць кіем. Згодна з тэкстам, цар або яго афіцэры адсеклі вікарыю шабляй вушы і нос. Пасля гэтага світа цара далучылася да збіцця іншых манахаў, якіх калолі штыкамі і тапталі нагамі. Пазней Заячкоўскага катавалі, патрабуючы выдаць манастырскія скарбы, і павесілі<ref>{{кніга |аўтар=Likowski E. |загаловак=Dzieje Kościoła unickiego na Litwie i Rusi w XVIII i XIX w. |месца=Warszawa |год=1906 |том=2 |старонкі=268—279}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=36—37}}. === Версія Януша Вішнявецкага === Іншы погляд на падзеі прадстаўлены ў мемуарах віленскага ваяводы [[Януш Антоні Вішнявецкі|Януша Антонія Вішнявецкага]] «[[Польская Іліяда]]» ({{lang-pl|Ilias Polski}}), напісаных каля 1711—1712 гадоў. Аўтар, які блізка камунікаваў з прадстаўнікамі расійскага камандавання, адзначаў, што інцыдэнту папярэднічаў сумесны банкет з удзелам польнага гетмана літоўскага [[Рыгор Антоні Агінскі|Рыгора Агінскага]], пасля якога Пётр I і Меншыкаў накіраваліся ў сабор<ref>{{кніга |аўтар=Wiśniowiecki J. A. |загаловак=Ilias Polski (1700–1710) / wyd. P. P. Romanuik, J. Burdowicz-Nowicki |месца=Warszawa |выдавецтва=Neriton |год=2018 |старонкі=188—189}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46}}. Паводле Вішнявецкага, канфлікт быў справакаваны рускім палкавым святаром, якога ўніяты добра пачаставалі алкаголем. Падчас п’янкі пачалася дыскусія пра веру, у выніку якой рускі святар ударыў па твары мясцовага настаяцеля [[Якуб Кізікоўскі|Якуба Кізікоўскага]], але атрымаў здачы ад іншага манаха. Святар паскардзіўся Меншыкаву. Разгарачаныя алкаголем цар і яго фаварыт уварваліся ў храм. Убачыўшы абраз святога Іасафата, Пётр I спытаў, кім ён быў забіты. Атрымаўшы адказ «Схізматыкамі», цар у шаленстве ўласнаручна закалоў аднаго з манахаў каля алтара, а другога забіў Меншыкаў. Яшчэ траіх было загадана павесіць, але аднаму з іх выратаваў жыццё [[Барыс Пятровіч Шарамецеў|Б.&nbsp;П.&nbsp;Шарамецеў]]. Вішнявецкі таксама згадвае, што цар рассыпаў па зямлі асвечаныя [[Аплатка|аплаткі]], матывуючы гэта тым, што праваслаўныя не вераць у іх святасць<ref>{{кніга |аўтар=Deruga А. |загаловак=Piotr Wielki a bazyljanie połoccy // Księga pamiątkowa koła historyków słuchaczy uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. 1923–1933 |месца=Wilno |выдавецтва=Wydawnictwo zrzeszenia kół naukowych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie |год=1933 |старонкі=95—120}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46—47}}. === Мясцовыя летапісы === У «[[Магілёўская хроніка|Магілёўскай хроніцы]]» [[Юрый Трубніцкі|Юрыя Трубніцкага]], запісы ў якой датуюцца сакавіком 1708 года, змяшчаецца яшчэ адна версія, запісаная са слоў полацкага манаха [[Пафнуцій (манах)|Пафнуція]]. Згодна з ёй, пасля спрэчкі аб веры цар загадаў нацкаваць на святара чорнага сабаку. Калі манахі пачалі хавацца, цар праткнуў аднаго з іх шпагай, а астатніх чацвярых загадаў павесіць. Аўтар хронікі адзначаў, што ўніяты ўшаноўвалі загінулых як святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга |загаловак=Полное собрание русских летописей |месца=М. |год=1980 |том=35 |старонкі=271}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=77}}. У «[[Віцебскі летапіс|Віцебскім летапісе]]», складзеным [[Міхаіл Панцырны|Міхаілам Панцырным]] і [[Стэфан Аверка|Стэфанам Аверкам]], падзея апісваецца вельмі сцісла, але прама паказвае на ўдзел манарха<ref>{{кніга|загаловак=Віцебскі летапіс|год=1932|частка=Літапісы і кронікі Беларусі|месца=Кіеў|старонкі=226}}</ref>: {{цытата|У тым жа 1705 годзе, месяца ліпеня 11 дня, у касцёле Св. Сафіі ён сам забіў 4 базыльян у Полацку і пасадзіў у Полацку каменданта»{{арыгінальны тэкст|la|Eodem anno, mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia y wsadził w Połocku komendanta.}}}}. === Афіцыйная расійская версія === Для таго каб апраўдацца перад еўрапейскай грамадскасцю і польскімі саюзнікамі, неўзабаве пасля інцыдэнту Пётр I выдаў у [[Вільня|Вільні]] спецыяльны маніфест. У ім уся віна ўскладалася на ўніяцкіх манахаў, якія нібыта вялі тайную перапіску з ворагамі ([[Швецыя|шведамі]] і [[Сапегі|прыхільнікамі Сапегаў]]) і публічна ў пропаведзях абражалі расійскага цара і польскага караля Аўгуста<ref name="khoteev" />. Паводле маніфеста, калі Пётр I увайшоў у касцёл, каб паглядзець на цырымоніі, манахі сустрэлі яго знявагай і заявілі, «што не варта Яму, як праціўніку веры, туды ступаць». Цар нібыта стрываў гэта і перайшоў да абраза, пра які спытаў. Атрымаўшы абразлівы адказ, ён загадаў арыштаваць манахаў. Аднак тыя пачалі клікаць на дапамогу і аказалі ўзброены супраціў, параніўшы некалькіх царскіх салдат. У адказ салдаты пачалі секчы манахаў, у выніку чаго чацвёра былі смяротна параненыя, а адзін быў асуджаны і павешаны як здраднік і бунтаўшчык<ref>{{кніга |аўтар=Бантыш-Каменский Н. |загаловак=Историческое известие о возникшей в Польше унии... |месца=М. |год=1805 |старонкі=156—158}}</ref>{{sfn|Starostenko|2015|с=183—184}}. {{цытата|Хоць Яго Царскай Вялікасці ад генералаў сваіх, што на зімовых кватэрах у Полацку былі, дастаткова данесена, якім чынам уніяцкія духоўныя няспынна з непрыяцелямі шведамі і сапежынцамі маюць тайную перапіску і небяспечныя намеры супраць войскаў Царскай Вялікасці... загадаў Яго Царская Вялікасць людзям, што пры ім тады знаходзіліся, гэтых хульнікаў і выкрытых здраднікаў узяць і прывесці пад вартай для асуджэння... асуджаны на смерць, і іншым за прыклад яўна як злодзей павешаны<ref name="khoteev" />.{{арыгінальны тэкст|ru|Хотя Его Царскому Величеству от генералов своих, на зимних квартирах в Полоцке бывших, довольно донесено, каким образом униатские духовные непрестанно с неприятелями шведами и сапежинцами имеют тайную переписку и опасные намерения против войск Царского Величества... повелел Его Царское Величество при себе тогда обретающимся людям оных хульников и уличенных изменников взять, и привесть под стражей для осуждения... осужден на смерть, и иным ко образцу явно как злодей повешен.}}}}Цікавай дэталлю з'яўляецца чарнавік запісу ў першай рэдакцыі афіцыйнай расійскай «Гісторыі Свейскай вайны». Гісторык [[Мікалай Герасімавіч Устралаў|Мікалай Устралаў]] выявіў, што кабінет-сакратар [[Аляксей Васільевіч Макараў|Аляксей Макараў]] першапачаткова напісаў<ref name=":0" /><ref name="petrushko" />: {{цытата|30 чэрвеня былі ў Полацкай каменнай уніяцкай царкве: пяць уніятаў пабіта за тое, што нашых генералаў называлі ерэтыкамі. {{арыгінальны тэкст|ru|30 июня были в Полоцкой каменной униатской церкви: пять униатов побито за то, что наших генералов называли еретиками.}}}} Аднак пазней Пётр I асабіста выкрасліў гэтыя радкі з тэксту<ref name=":0">{{кніга|аўтар=Устрялов Н. Г.|загаловак=История царствования Петра Великого|год=1863|частка=1|месца=СПб.|том=4|старонкі=370—373}}</ref><ref name="petrushko" />. == Спіс ахвяр расправы == Згодна з даследаваннямі і ўніяцкімі дакументамі таго часу, непасрэднымі ахвярамі інцыдэнту сталі пяць чалавек (у справаздачы Льва Заленскага таксама згадваюцца [[іераманах]] Клімент Ражнятоўскі, [[Іерадыякан|іерадыяканы]] Міхаіл Кавалеўскі і Мялецій Кандратовіч, а таксама манах Гаўрыіл Календа і манастырскі кухар)<ref name="petrushko" />{{sfn|Баўтовіч|2000|с=21—23}}: {| class="wikitable sortable" ! Імя ! Пасада ! Лёс |- | Канстанцін Заячкоўскі | [[Вікарый]] (намеснік) манастыра | Быў жорстка збіты. Перад смерцю маскалі катавалі яго, патрабуючы выдаць месца сховаў манастырскіх скарбаў. Павешаны. |- | Тэафан Калбячынскі | [[Казальнік]] | Пасечаны халоднай зброяй непасрэдна ў храме каля алтара святога Іасафата. Паводле шэрагу крыніц, быў забіты асабіста Пятром I або працяты адначасова Меншыкавым. |- | Якуб Кнышэвіч | [[Рэгент хору|Рэгент царкоўнага хору]] | Атрымаў цяжкія раненні шаблямі падчас расправы ў храме. Памёр ад ран праз кароткі час. |- | Якуб Кізікоўскі | [[Суперыёр]] (старэйшы) манастыра, доктар тэалогіі | Схоплены вайскоўцамі каля брамы. Памёр ад начных катаванняў раніцай наступнага дня. |- | Язэп (Язафат) Анкудовіч | [[Закрыстыянін]] | Быў моцна пасечаны шаблямі, аднак выжыў і стаў адным з непасрэдных сведак трагедыі. |} == Наступствы і памяць == Пасля забойства святароў Сафійскі сабор быў абрабаваны і зачынены для набажэнстваў. Паводле загаду цара, целы забітых манахаў былі спаленыя, а попел выкінуты ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]], каб прадухіліць іх ушанаванне вернікамі ў якасці святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref name="khoteev" />. Выжылых манахаў расійскія войскі ўтрымлівалі пад вартай дваццаць два тыдні (каля пяці месяцаў){{sfn|Баўтовіч|2000|с=41}}. Пётр I прапанаваў перадаць храм праваслаўнай абшчыне горада, аднак тая адмовілася яго прымаць, асцерагаючыся наступных рэпрэсій з боку мясцовай шляхты і ўніятаў пасля сыходу расійскай арміі<ref name="khoteev" />. 20 лістапада 1705 года Пётр I выдаў [[універсал]], якім гарантаваў бяспеку і права на набажэнствы астатнім полацкім манахам-базыльянам, за выключэннем замкавай царквы (Сафійскага сабора), якую канчаткова рэквізаваў пад вайсковыя патрэбы{{sfn|Старостенко|2015|с=185—186}}. У выніку сабор быў ператвораны ў парахавы і амуніцыйны склад расійскай арміі. У 1710 годзе, напярэдадні адступлення войскаў, у саборы адбыўся магутны выбух пораху, які практычна цалкам знішчыў старажытны помнік архітэктуры XI стагоддзя{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Трагедыя выклікала моцнае абурэнне ў Еўропе і ўскладніла адносіны Расіі са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Папскі нунцый у Рэчы Паспалітай [[Арацыа Філіпа Спада]] збіраў дакументы і сведчанні відавочцаў для Ватыкана, а ўніяцкія іерархі патрабавалі ад польскага ўрада абароны сваіх правоў і вяртання канфіскаванай царом маёмасці<ref>{{кніга |загаловак=Relation des Cruautez exercées par le grand Duc de Moscovie sur les Religieux Catholiques du Monastere de Poloczk... envoyée au Pape par Mr le Nonce en Pologne |месца=Paris |год=1855 |том=1 |старонкі=48—53}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10}}. У сучаснай Беларусі памяць пра забітых полацкіх манахаў ушаноўваецца вернікамі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]]. Штогод у ліпені ладзіцца пешая пілігрымка з Віцебска (з месца мучаніцкай смерці Іасафата Кунцэвіча) у Полацк да Сафійскага сабора. У ліпені 2017 года адбылася 23-я такая пілігрымка, духоўным дэвізам якой сталі словы [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], а сама яна была таксама прысвечана памяці ўніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]]<ref>{{cite web|url=https://missiopc.blogspot.com/2017/07/1116-2017.html|title=11–16 липня 2017 р. прощею уже 23 рік йдуть греко-католики Білорусії з Вітебська до Полоцька...|publisher=Блог місіі|date=19 ліпеня 2017|lang=uk|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://svjazep.org/index.php?newsid=1855|title=Пачалася ХХІII грэка-каталіцкая пілігрымка Віцебск – Полацк|publisher=Сайт парафіі святога Язэпа|date=11 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Баўтовіч М. |загаловак=Полацкія пакутнікі: Збор дакумантаў |месца=Полацак |выдавецтва=Сафія |год=2000 |старонак=86 |isbn=985-6448-10-7 |ref=Баўтовіч}} * {{артыкул |аўтар=Иванкович М. А. |загаловак=История изучения памятников сакрального монументального зодчества Полоцка XVII-XVIII вв. в дореволюционный период |выданне=Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых даследаванняў |тып=зборнік |год=2016 |старонкі=103—107 |ref=Иванкович}} * {{артыкул |аўтар=Кочегаров К. А. |загаловак=Александр Меншиков на страницах «Польской Илиады» Януша Вишневецкого |выданне=Славяноведение |тып=часопіс |год=2024 |нумар=4 |старонкі=38—50 |ref=Кочегаров}} * {{кніга |аўтар=Старостенко В. В. |загаловак=История религии и свободы совести в Беларуси в документах и материалах. Ч. 2: От Брестской церковной унии до второй половины XVIII в. |месца=Могилев |выдавецтва=МГУ имени А. А. Кулешова |год=2015 |старонак=264 |isbn=978-985-568-037-7 |ref=Starostenko}} * {{артыкул|ref=Grala|аўтар=Grala H.|загаловак=Russian State Ideology Has Been Referring To A Selectively Treated Past Since Early Modernity|год=2023|lang=en|выданне=AREI|тып=часопіс|нумар=6|старонкі=6—37}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1705 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паўночная вайна (1700—1721)]] [[Катэгорыя:Уніяцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Пётр I]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1705 года]] jlalr5bpk96ie7wsspdn58ydn8u4ai4 5134771 5134770 2026-05-01T21:00:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Мясцовыя летапісы */ 5134771 wikitext text/x-wiki '''Забо́йства мана́хаў-базылья́н у По́лацку''' — падзея, якая адбылася 11 ліпеня 1705 года (30 чэрвеня паводле старога стылю) у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]]. У гэты дзень расійскі цар [[Пётр I]] разам са сваёй світай учыніў расправу над каталіцкімі святарамі ўсходняга абраду ([[Уніяцтва|уніятамі]]), якія належалі да ордэна [[Базыльяне|базыльян]]. Гістарычны інцыдэнт набыў шырокі міжнародны рэзананс, а яго акалічнасці абраслі шматлікімі версіямі, якія дагэтуль застаюцца прадметам даследаванняў і дыскусій гісторыкаў. == Гістарычны кантэкст == У пачатку XVIII стагоддзя тэрыторыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] стала арэнай баявых дзеянняў. Расійскія войскі знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як саюзнікі польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] у барацьбе супраць [[Швецыя|Швецыі]]. У 1705 годзе стаўка Пятра I размяшчалася ў Полацку<ref>{{артыкул |аўтар=Сороко С. М. |загаловак=Витебские губернские ведомости (официальная и неофициальная часть) |выданне=Монографии Научного центра славяно-германских исследований |год=2004 |нумар=7 |месца=Москва-Новополоцк |старонкі=60}}</ref>{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Рэлігійная сітуацыя ў горадзе была надзвычай складанай. Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года галоўны храм горада, [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]], быў перададзены ўніятам і стаў цэнтрам уніяцкай [[Полацкая ўніяцкая архіепархія|Полацкай архіепархіі]]. Расійскі манарх, які жорстка пераследаваў [[уніяцтва]] і разглядаў яго як здраду [[Праваслаўе|праваслаўю]], дэманстраваў варожае стаўленне да мясцовага ўніяцкага духавенства<ref name="khoteev">{{cite web|url=https://kobrinsobor.by/petr-i-i-polockie-uniaty/|title=Петр I и полоцкие униаты|author=Хотеев А., свящ.|publisher=Сайт Кобрынскага сабора|date=4 верасня 2024|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Спрыяла эскалацыі і агульная атмасфера ваеннага часу, якая суправаджалася рэквізіцыямі і гвалтам над мясцовым насельніцтвам. == Асноўныя версіі падзей == Дакладныя абставіны здарэння застаюцца дыскусійнымі, паколькі гістарычныя крыніцы прадстаўляюць розныя і часта супярэчлівыя трактоўкі. Уніяцкія і каталіцкія аўтары традыцыйна апісваюць падзею як загадзя спланаваны акт рэлігійнага пераследу. Расійскі бок, у сваю чаргу, афіцыйна тлумачыў расправу дзяржаўнай здрадай манахаў, іх супрацоўніцтвам з ворагам і ўзброеным супрацівам<ref name="khoteev" />. === Версія мітрапаліта Льва Заленскага === Першае і найбольш ранняе апісанне падзей было складзена ўніяцкім мітрапалітам [[Леў Заленскі|Львом Заленскім]] і адпраўлена ў [[Рым]], у [[Кангрэгацыя прапаганды веры|Кангрэгацыю прапаганды веры]], 18 жніўня 1705 года. Дакумент на лацінскай мове атрымаў назву «Дзённік чалавеказабойства айцоў базыльян полацкага манастыра...» ({{lang-la|Diarium excidii monasterii Polocensis Basilianorum...}}). У ім Заленскі сцвярджаў, што Пётр I меў загадзя прадуманы план знішчэння ўніі і нібыта атрымаў на гэта благаславенне ад праваслаўных іерархаў, у тым ліку ад [[Стэфан Яворскі|Стэфана Яворскага]]<ref>{{кніга|загаловак=Litterae Sacrae Congregationis de Propaganda Fide Ecclesiam Catholicam Ucrainae et Bielarussiae spectantes|год=1954|месца=Roma|том=2|старонкі=263}}</ref><ref name="petrushko">{{cite web|lang=ru|url=https://www.sedmitza.ru/text/415691.html|title=Митрополит Лев Заленский и Униатская Церковь в Речи Посполитой в период его правления|author=Петрушко В. И.|date=13 жніўня 2008|publisher=Седмица.RU|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Паводле Заленскага, напярэдадні трагедыі, 10 ліпеня, Пётр I наведаў праваслаўны [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Богаяўленскі манастыр]], дзе манахі папрасілі яго абараніць іх ад уніятаў. Наступным днём цар прыйшоў у Сафійскі сабор. Мясцовыя манахі не пусцілі яго ў алтар як схізматыка. Убачыўшы багата аздоблены абраз [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]], цар спытаў, хто гэта. Манах-прапаведнік Тэафан Калбячынскі адказаў, што гэта святы мучанік Іасафат, забіты расійскімі аднаверцамі цара. Пасля гэтага Пётр ударыў Калбячынскага і, паводле справаздачы, праткнуў яго шпагай, як і манаха Язафата Анкудовіча, які прыбег на шум. Заленскі таксама сцвярджае, што цар увайшоў у алтар і скінуў з прастола [[Святыя Дары]]. Іераманах [[Канстанцін Заячкоўскі]], які спрабаваў іх сабраць, быў арыштаваны і павешаны. Разам з ім загінулі і іншыя манахі, а таксама манастырскі кухар<ref name="petrushko" />. === Версія Яна Аляшэўскага і Антонія Завадскага === Найбольш падрабязнае апісанне змяшчаецца ў працы «Гісторыя аб забойстве базыльян у полацкай царкве…» ({{lang-pl|Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi...}}), якая была складзена ў 1713—1721 гадах на падставе сведчанняў відавочцаў. Асноўны тэкст дакумента быў напісаны віленскім вікарыем [[Ян Аляшэўскі|Янам Аляшэўскім]] і дапоўнены віцебскім манахам [[Антон Завадскі|Антоніем Завадскім]]. Гэты рукапіс быў апублікаваны ў [[Парыж]]ы ў 1863 годзе намаганнямі польскага гісторыка і публіцыста [[Францішак Духінскі|Францішка Духінскага]]<ref>{{кніга |аўтар=Duchiński F. |загаловак=Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705 tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва=Drukarnia i Litografia PP. Benouet Maulde |год=1864 |старонкі=1—22}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10—11}}. Некаторыя праваслаўныя аўтары ставяцца да парыжскага выдання з асцярожнасцю, паколькі яно з’явілася падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|антырасійскага паўстання 1863—1864 гадоў]] і магло выконваць прапагандысцкую функцыю<ref name="khoteev" />. Згодна з гэтай версіяй, 11 ліпеня 1705 года Пётр I разам з [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|А.&nbsp;Д.&nbsp;Меншыкавым]] і вялікай світай афіцэраў увайшлі ў Сафійскі сабор. Цар запатрабаваў адчыніць царскія вароты і звярнуў увагу на алтар з выявай святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. Паміж манархам і вікарыем манастыра [[Канстанцін Заячкоўскі|Канстанцінам Заячкоўскім]] адбыўся дыялог. Пётр I спытаў: «Чый гэта абраз?». Вікарый адказаў, што гэта святы Іасафат. На наступнае пытанне: «Які ён святы? Хто яго замучыў?» вікарый адказаў, што гэта зрабілі віцябляне. Калі цар удакладніў: «Якой веры?», Заячкоўскі адказаў: «Той веры, што і твая міласць». Гэтыя словы выклікалі ў Пятра I прыступ лютасці. Ён ударыў святара кулаком у твар, а потым пачаў біць кіем. Згодна з тэкстам, цар або яго афіцэры адсеклі вікарыю шабляй вушы і нос. Пасля гэтага світа цара далучылася да збіцця іншых манахаў, якіх калолі штыкамі і тапталі нагамі. Пазней Заячкоўскага катавалі, патрабуючы выдаць манастырскія скарбы, і павесілі<ref>{{кніга |аўтар=Likowski E. |загаловак=Dzieje Kościoła unickiego na Litwie i Rusi w XVIII i XIX w. |месца=Warszawa |год=1906 |том=2 |старонкі=268—279}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=36—37}}. === Версія Януша Вішнявецкага === Іншы погляд на падзеі прадстаўлены ў мемуарах віленскага ваяводы [[Януш Антоні Вішнявецкі|Януша Антонія Вішнявецкага]] «[[Польская Іліяда]]» ({{lang-pl|Ilias Polski}}), напісаных каля 1711—1712 гадоў. Аўтар, які блізка камунікаваў з прадстаўнікамі расійскага камандавання, адзначаў, што інцыдэнту папярэднічаў сумесны банкет з удзелам польнага гетмана літоўскага [[Рыгор Антоні Агінскі|Рыгора Агінскага]], пасля якога Пётр I і Меншыкаў накіраваліся ў сабор<ref>{{кніга |аўтар=Wiśniowiecki J. A. |загаловак=Ilias Polski (1700–1710) / wyd. P. P. Romanuik, J. Burdowicz-Nowicki |месца=Warszawa |выдавецтва=Neriton |год=2018 |старонкі=188—189}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46}}. Паводле Вішнявецкага, канфлікт быў справакаваны рускім палкавым святаром, якога ўніяты добра пачаставалі алкаголем. Падчас п’янкі пачалася дыскусія пра веру, у выніку якой рускі святар ударыў па твары мясцовага настаяцеля [[Якуб Кізікоўскі|Якуба Кізікоўскага]], але атрымаў здачы ад іншага манаха. Святар паскардзіўся Меншыкаву. Разгарачаныя алкаголем цар і яго фаварыт уварваліся ў храм. Убачыўшы абраз святога Іасафата, Пётр I спытаў, кім ён быў забіты. Атрымаўшы адказ «Схізматыкамі», цар у шаленстве ўласнаручна закалоў аднаго з манахаў каля алтара, а другога забіў Меншыкаў. Яшчэ траіх было загадана павесіць, але аднаму з іх выратаваў жыццё [[Барыс Пятровіч Шарамецеў|Б.&nbsp;П.&nbsp;Шарамецеў]]. Вішнявецкі таксама згадвае, што цар рассыпаў па зямлі асвечаныя [[Аплатка|аплаткі]], матывуючы гэта тым, што праваслаўныя не вераць у іх святасць<ref>{{кніга |аўтар=Deruga А. |загаловак=Piotr Wielki a bazyljanie połoccy // Księga pamiątkowa koła historyków słuchaczy uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. 1923–1933 |месца=Wilno |выдавецтва=Wydawnictwo zrzeszenia kół naukowych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie |год=1933 |старонкі=95—120}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46—47}}. === Мясцовыя летапісы === У «[[Магілёўская хроніка|Магілёўскай хроніцы]]» [[Юрый Трубніцкі|Юрыя Трубніцкага]], запісы ў якой датуюцца сакавіком 1708 года, змяшчаецца яшчэ адна версія, запісаная са слоў полацкага манаха Пафнуція. Згодна з ёй, пасля спрэчкі аб веры цар загадаў нацкаваць на святара чорнага сабаку. Калі манахі пачалі хавацца, цар праткнуў аднаго з іх шпагай, а астатніх чацвярых загадаў павесіць. Аўтар хронікі адзначаў, што ўніяты ўшаноўвалі загінулых як святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга |загаловак=Полное собрание русских летописей |месца=М. |год=1980 |том=35 |старонкі=271}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=77}}. У «[[Віцебскі летапіс|Віцебскім летапісе]]», складзеным [[Міхаіл Панцырны|Міхаілам Панцырным]] і [[Стэфан Аверка|Стэфанам Аверкам]], падзея апісваецца вельмі сцісла, але прама паказвае на ўдзел манарха<ref>{{кніга|загаловак=Віцебскі летапіс|год=1932|частка=Літапісы і кронікі Беларусі|месца=Кіеў|старонкі=226}}</ref>: {{цытата|У тым жа 1705 годзе, месяца ліпеня 11 дня, у касцёле Св. Сафіі ён сам забіў 4 базыльян у Полацку і пасадзіў у Полацку каменданта»{{арыгінальны тэкст|la|Eodem anno, mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia y wsadził w Połocku komendanta.}}}}. === Афіцыйная расійская версія === Для таго каб апраўдацца перад еўрапейскай грамадскасцю і польскімі саюзнікамі, неўзабаве пасля інцыдэнту Пётр I выдаў у [[Вільня|Вільні]] спецыяльны маніфест. У ім уся віна ўскладалася на ўніяцкіх манахаў, якія нібыта вялі тайную перапіску з ворагамі ([[Швецыя|шведамі]] і [[Сапегі|прыхільнікамі Сапегаў]]) і публічна ў пропаведзях абражалі расійскага цара і польскага караля Аўгуста<ref name="khoteev" />. Паводле маніфеста, калі Пётр I увайшоў у касцёл, каб паглядзець на цырымоніі, манахі сустрэлі яго знявагай і заявілі, «што не варта Яму, як праціўніку веры, туды ступаць». Цар нібыта стрываў гэта і перайшоў да абраза, пра які спытаў. Атрымаўшы абразлівы адказ, ён загадаў арыштаваць манахаў. Аднак тыя пачалі клікаць на дапамогу і аказалі ўзброены супраціў, параніўшы некалькіх царскіх салдат. У адказ салдаты пачалі секчы манахаў, у выніку чаго чацвёра былі смяротна параненыя, а адзін быў асуджаны і павешаны як здраднік і бунтаўшчык<ref>{{кніга |аўтар=Бантыш-Каменский Н. |загаловак=Историческое известие о возникшей в Польше унии... |месца=М. |год=1805 |старонкі=156—158}}</ref>{{sfn|Starostenko|2015|с=183—184}}. {{цытата|Хоць Яго Царскай Вялікасці ад генералаў сваіх, што на зімовых кватэрах у Полацку былі, дастаткова данесена, якім чынам уніяцкія духоўныя няспынна з непрыяцелямі шведамі і сапежынцамі маюць тайную перапіску і небяспечныя намеры супраць войскаў Царскай Вялікасці... загадаў Яго Царская Вялікасць людзям, што пры ім тады знаходзіліся, гэтых хульнікаў і выкрытых здраднікаў узяць і прывесці пад вартай для асуджэння... асуджаны на смерць, і іншым за прыклад яўна як злодзей павешаны<ref name="khoteev" />.{{арыгінальны тэкст|ru|Хотя Его Царскому Величеству от генералов своих, на зимних квартирах в Полоцке бывших, довольно донесено, каким образом униатские духовные непрестанно с неприятелями шведами и сапежинцами имеют тайную переписку и опасные намерения против войск Царского Величества... повелел Его Царское Величество при себе тогда обретающимся людям оных хульников и уличенных изменников взять, и привесть под стражей для осуждения... осужден на смерть, и иным ко образцу явно как злодей повешен.}}}}Цікавай дэталлю з'яўляецца чарнавік запісу ў першай рэдакцыі афіцыйнай расійскай «Гісторыі Свейскай вайны». Гісторык [[Мікалай Герасімавіч Устралаў|Мікалай Устралаў]] выявіў, што кабінет-сакратар [[Аляксей Васільевіч Макараў|Аляксей Макараў]] першапачаткова напісаў<ref name=":0" /><ref name="petrushko" />: {{цытата|30 чэрвеня былі ў Полацкай каменнай уніяцкай царкве: пяць уніятаў пабіта за тое, што нашых генералаў называлі ерэтыкамі. {{арыгінальны тэкст|ru|30 июня были в Полоцкой каменной униатской церкви: пять униатов побито за то, что наших генералов называли еретиками.}}}} Аднак пазней Пётр I асабіста выкрасліў гэтыя радкі з тэксту<ref name=":0">{{кніга|аўтар=Устрялов Н. Г.|загаловак=История царствования Петра Великого|год=1863|частка=1|месца=СПб.|том=4|старонкі=370—373}}</ref><ref name="petrushko" />. == Спіс ахвяр расправы == Згодна з даследаваннямі і ўніяцкімі дакументамі таго часу, непасрэднымі ахвярамі інцыдэнту сталі пяць чалавек (у справаздачы Льва Заленскага таксама згадваюцца [[іераманах]] Клімент Ражнятоўскі, [[Іерадыякан|іерадыяканы]] Міхаіл Кавалеўскі і Мялецій Кандратовіч, а таксама манах Гаўрыіл Календа і манастырскі кухар)<ref name="petrushko" />{{sfn|Баўтовіч|2000|с=21—23}}: {| class="wikitable sortable" ! Імя ! Пасада ! Лёс |- | Канстанцін Заячкоўскі | [[Вікарый]] (намеснік) манастыра | Быў жорстка збіты. Перад смерцю маскалі катавалі яго, патрабуючы выдаць месца сховаў манастырскіх скарбаў. Павешаны. |- | Тэафан Калбячынскі | [[Казальнік]] | Пасечаны халоднай зброяй непасрэдна ў храме каля алтара святога Іасафата. Паводле шэрагу крыніц, быў забіты асабіста Пятром I або працяты адначасова Меншыкавым. |- | Якуб Кнышэвіч | [[Рэгент хору|Рэгент царкоўнага хору]] | Атрымаў цяжкія раненні шаблямі падчас расправы ў храме. Памёр ад ран праз кароткі час. |- | Якуб Кізікоўскі | [[Суперыёр]] (старэйшы) манастыра, доктар тэалогіі | Схоплены вайскоўцамі каля брамы. Памёр ад начных катаванняў раніцай наступнага дня. |- | Язэп (Язафат) Анкудовіч | [[Закрыстыянін]] | Быў моцна пасечаны шаблямі, аднак выжыў і стаў адным з непасрэдных сведак трагедыі. |} == Наступствы і памяць == Пасля забойства святароў Сафійскі сабор быў абрабаваны і зачынены для набажэнстваў. Паводле загаду цара, целы забітых манахаў былі спаленыя, а попел выкінуты ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]], каб прадухіліць іх ушанаванне вернікамі ў якасці святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref name="khoteev" />. Выжылых манахаў расійскія войскі ўтрымлівалі пад вартай дваццаць два тыдні (каля пяці месяцаў){{sfn|Баўтовіч|2000|с=41}}. Пётр I прапанаваў перадаць храм праваслаўнай абшчыне горада, аднак тая адмовілася яго прымаць, асцерагаючыся наступных рэпрэсій з боку мясцовай шляхты і ўніятаў пасля сыходу расійскай арміі<ref name="khoteev" />. 20 лістапада 1705 года Пётр I выдаў [[універсал]], якім гарантаваў бяспеку і права на набажэнствы астатнім полацкім манахам-базыльянам, за выключэннем замкавай царквы (Сафійскага сабора), якую канчаткова рэквізаваў пад вайсковыя патрэбы{{sfn|Старостенко|2015|с=185—186}}. У выніку сабор быў ператвораны ў парахавы і амуніцыйны склад расійскай арміі. У 1710 годзе, напярэдадні адступлення войскаў, у саборы адбыўся магутны выбух пораху, які практычна цалкам знішчыў старажытны помнік архітэктуры XI стагоддзя{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Трагедыя выклікала моцнае абурэнне ў Еўропе і ўскладніла адносіны Расіі са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Папскі нунцый у Рэчы Паспалітай [[Арацыа Філіпа Спада]] збіраў дакументы і сведчанні відавочцаў для Ватыкана, а ўніяцкія іерархі патрабавалі ад польскага ўрада абароны сваіх правоў і вяртання канфіскаванай царом маёмасці<ref>{{кніга |загаловак=Relation des Cruautez exercées par le grand Duc de Moscovie sur les Religieux Catholiques du Monastere de Poloczk... envoyée au Pape par Mr le Nonce en Pologne |месца=Paris |год=1855 |том=1 |старонкі=48—53}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10}}. У сучаснай Беларусі памяць пра забітых полацкіх манахаў ушаноўваецца вернікамі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]]. Штогод у ліпені ладзіцца пешая пілігрымка з Віцебска (з месца мучаніцкай смерці Іасафата Кунцэвіча) у Полацк да Сафійскага сабора. У ліпені 2017 года адбылася 23-я такая пілігрымка, духоўным дэвізам якой сталі словы [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], а сама яна была таксама прысвечана памяці ўніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]]<ref>{{cite web|url=https://missiopc.blogspot.com/2017/07/1116-2017.html|title=11–16 липня 2017 р. прощею уже 23 рік йдуть греко-католики Білорусії з Вітебська до Полоцька...|publisher=Блог місіі|date=19 ліпеня 2017|lang=uk|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://svjazep.org/index.php?newsid=1855|title=Пачалася ХХІII грэка-каталіцкая пілігрымка Віцебск – Полацк|publisher=Сайт парафіі святога Язэпа|date=11 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Баўтовіч М. |загаловак=Полацкія пакутнікі: Збор дакумантаў |месца=Полацак |выдавецтва=Сафія |год=2000 |старонак=86 |isbn=985-6448-10-7 |ref=Баўтовіч}} * {{артыкул |аўтар=Иванкович М. А. |загаловак=История изучения памятников сакрального монументального зодчества Полоцка XVII-XVIII вв. в дореволюционный период |выданне=Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых даследаванняў |тып=зборнік |год=2016 |старонкі=103—107 |ref=Иванкович}} * {{артыкул |аўтар=Кочегаров К. А. |загаловак=Александр Меншиков на страницах «Польской Илиады» Януша Вишневецкого |выданне=Славяноведение |тып=часопіс |год=2024 |нумар=4 |старонкі=38—50 |ref=Кочегаров}} * {{кніга |аўтар=Старостенко В. В. |загаловак=История религии и свободы совести в Беларуси в документах и материалах. Ч. 2: От Брестской церковной унии до второй половины XVIII в. |месца=Могилев |выдавецтва=МГУ имени А. А. Кулешова |год=2015 |старонак=264 |isbn=978-985-568-037-7 |ref=Starostenko}} * {{артыкул|ref=Grala|аўтар=Grala H.|загаловак=Russian State Ideology Has Been Referring To A Selectively Treated Past Since Early Modernity|год=2023|lang=en|выданне=AREI|тып=часопіс|нумар=6|старонкі=6—37}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1705 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паўночная вайна (1700—1721)]] [[Катэгорыя:Уніяцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Пётр I]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1705 года]] o8zxegncj3ackjkmiq014bbgjor299z 5134772 5134771 2026-05-01T21:02:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134772 wikitext text/x-wiki '''Забо́йства мана́хаў-базылья́н у По́лацку''' — падзея, якая адбылася 11 ліпеня 1705 года (30 чэрвеня паводле старога стылю) у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]]. У гэты дзень расійскі цар [[Пётр I]] разам са сваёй світай учыніў расправу над каталіцкімі святарамі ўсходняга абраду ([[Уніяцтва|уніятамі]]), якія належалі да ордэна [[Базыльяне|базыльян]]. Гістарычны інцыдэнт набыў шырокі міжнародны рэзананс, а яго акалічнасці абраслі шматлікімі версіямі, якія дагэтуль застаюцца прадметам даследаванняў і дыскусій гісторыкаў. == Гістарычны кантэкст == У пачатку XVIII стагоддзя тэрыторыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] стала арэнай баявых дзеянняў. Расійскія войскі знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як саюзнікі польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] у барацьбе супраць [[Швецыя|Швецыі]]. У 1705 годзе стаўка Пятра I размяшчалася ў Полацку<ref>{{артыкул |аўтар=Сороко С. М. |загаловак=Витебские губернские ведомости (официальная и неофициальная часть) |выданне=Монографии Научного центра славяно-германских исследований |год=2004 |нумар=7 |месца=Москва-Новополоцк |старонкі=60}}</ref>{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Рэлігійная сітуацыя ў горадзе была надзвычай складанай. Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года галоўны храм горада, [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]], быў перададзены ўніятам і стаў цэнтрам уніяцкай [[Полацкая ўніяцкая архіепархія|Полацкай архіепархіі]]. Расійскі манарх, які жорстка пераследаваў [[уніяцтва]] і разглядаў яго як здраду [[Праваслаўе|праваслаўю]], дэманстраваў варожае стаўленне да мясцовага ўніяцкага духавенства<ref name="khoteev">{{cite web|url=https://kobrinsobor.by/petr-i-i-polockie-uniaty/|title=Петр I и полоцкие униаты|author=Хотеев А., свящ.|publisher=Сайт Кобрынскага сабора|date=4 верасня 2024|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Спрыяла эскалацыі і агульная атмасфера ваеннага часу, якая суправаджалася рэквізіцыямі і гвалтам над мясцовым насельніцтвам. == Асноўныя версіі падзей == Дакладныя абставіны здарэння застаюцца дыскусійнымі, паколькі гістарычныя крыніцы прадстаўляюць розныя і часта супярэчлівыя трактоўкі. Уніяцкія і каталіцкія аўтары традыцыйна апісваюць падзею як загадзя спланаваны акт рэлігійнага пераследу. Расійскі бок, у сваю чаргу, афіцыйна тлумачыў расправу дзяржаўнай здрадай манахаў, іх супрацоўніцтвам з ворагам і ўзброеным супрацівам<ref name="khoteev" />. === Версія мітрапаліта Льва Заленскага === Першае і найбольш ранняе апісанне падзей было складзена ўніяцкім мітрапалітам [[Леў Заленскі|Львом Заленскім]] і адпраўлена ў [[Рым]], у [[Кангрэгацыя прапаганды веры|Кангрэгацыю прапаганды веры]], 18 жніўня 1705 года. Дакумент на лацінскай мове атрымаў назву «Дзённік чалавеказабойства айцоў базыльян полацкага манастыра…» ({{lang-la|Diarium excidii monasterii Polocensis Basilianorum...}}). У ім Заленскі сцвярджаў, што Пётр I меў загадзя прадуманы план знішчэння ўніі і нібыта атрымаў на гэта благаславенне ад праваслаўных іерархаў, у тым ліку ад [[Стэфан Яворскі|Стэфана Яворскага]]<ref>{{кніга|загаловак=Litterae Sacrae Congregationis de Propaganda Fide Ecclesiam Catholicam Ucrainae et Bielarussiae spectantes|год=1954|месца=Roma|том=2|старонкі=263}}</ref><ref name="petrushko">{{cite web|lang=ru|url=https://www.sedmitza.ru/text/415691.html|title=Митрополит Лев Заленский и Униатская Церковь в Речи Посполитой в период его правления|author=Петрушко В. И.|date=13 жніўня 2008|publisher=Седмица.RU|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Паводле Заленскага, напярэдадні трагедыі, 10 ліпеня, Пётр I наведаў праваслаўны [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Богаяўленскі манастыр]], дзе манахі папрасілі яго абараніць іх ад уніятаў. Наступным днём цар прыйшоў у Сафійскі сабор. Мясцовыя манахі не пусцілі яго ў алтар як схізматыка. Убачыўшы багата аздоблены абраз [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]], цар спытаў, хто гэта. Манах-прапаведнік Тэафан Калбячынскі адказаў, што гэта святы мучанік Іасафат, забіты расійскімі аднаверцамі цара. Пасля гэтага Пётр ударыў Калбячынскага і, паводле справаздачы, праткнуў яго шпагай, як і манаха Язафата Анкудовіча, які прыбег на шум. Заленскі таксама сцвярджае, што цар увайшоў у алтар і скінуў з прастола [[Святыя Дары]]. Іераманах [[Канстанцін Заячкоўскі]], які спрабаваў іх сабраць, быў арыштаваны і павешаны. Разам з ім загінулі і іншыя манахі, а таксама манастырскі кухар<ref name="petrushko" />. === Версія Яна Аляшэўскага і Антонія Завадскага === Найбольш падрабязнае апісанне змяшчаецца ў працы «Гісторыя аб забойстве базыльян у полацкай царкве…» ({{lang-pl|Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi...}}), якая была складзена ў 1713—1721 гадах на падставе сведчанняў відавочцаў. Асноўны тэкст дакумента быў напісаны віленскім вікарыем [[Ян Аляшэўскі|Янам Аляшэўскім]] і дапоўнены віцебскім манахам [[Антон Завадскі|Антоніем Завадскім]]. Гэты рукапіс быў апублікаваны ў [[Парыж]]ы ў 1863 годзе намаганнямі польскага гісторыка і публіцыста [[Францішак Духінскі|Францішка Духінскага]]<ref>{{кніга |аўтар=Duchiński F. |загаловак=Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705 tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва=Drukarnia i Litografia PP. Benouet Maulde |год=1864 |старонкі=1—22}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10—11}}. Некаторыя праваслаўныя аўтары ставяцца да парыжскага выдання з асцярожнасцю, паколькі яно з’явілася падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|антырасійскага паўстання 1863—1864 гадоў]] і магло выконваць прапагандысцкую функцыю<ref name="khoteev" />. Згодна з гэтай версіяй, 11 ліпеня 1705 года Пётр I разам з [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|А.&nbsp;Д.&nbsp;Меншыкавым]] і вялікай світай афіцэраў увайшлі ў Сафійскі сабор. Цар запатрабаваў адчыніць царскія вароты і звярнуў увагу на алтар з выявай святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. Паміж манархам і вікарыем манастыра [[Канстанцін Заячкоўскі|Канстанцінам Заячкоўскім]] адбыўся дыялог. Пётр I спытаў: «Чый гэта абраз?». Вікарый адказаў, што гэта святы Іасафат. На наступнае пытанне: «Які ён святы? Хто яго замучыў?» вікарый адказаў, што гэта зрабілі віцябляне. Калі цар удакладніў: «Якой веры?», Заячкоўскі адказаў: «Той веры, што і твая міласць». Гэтыя словы выклікалі ў Пятра I прыступ лютасці. Ён ударыў святара кулаком у твар, а потым пачаў біць кіем. Згодна з тэкстам, цар або яго афіцэры адсеклі вікарыю шабляй вушы і нос. Пасля гэтага світа цара далучылася да збіцця іншых манахаў, якіх калолі штыкамі і тапталі нагамі. Пазней Заячкоўскага катавалі, патрабуючы выдаць манастырскія скарбы, і павесілі<ref>{{кніга |аўтар=Likowski E. |загаловак=Dzieje Kościoła unickiego na Litwie i Rusi w XVIII i XIX w. |месца=Warszawa |год=1906 |том=2 |старонкі=268—279}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=36—37}}. === Версія Януша Вішнявецкага === Іншы погляд на падзеі прадстаўлены ў мемуарах віленскага ваяводы [[Януш Антоні Вішнявецкі|Януша Антонія Вішнявецкага]] «[[Польская Іліяда]]» ({{lang-pl|Ilias Polski}}), напісаных каля 1711—1712 гадоў. Аўтар, які блізка камунікаваў з прадстаўнікамі расійскага камандавання, адзначаў, што інцыдэнту папярэднічаў сумесны банкет з удзелам польнага гетмана літоўскага [[Рыгор Антоні Агінскі|Рыгора Агінскага]], пасля якога Пётр I і Меншыкаў накіраваліся ў сабор<ref>{{кніга |аўтар=Wiśniowiecki J. A. |загаловак=Ilias Polski (1700–1710) / wyd. P. P. Romanuik, J. Burdowicz-Nowicki |месца=Warszawa |выдавецтва=Neriton |год=2018 |старонкі=188—189}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46}}. Паводле Вішнявецкага, канфлікт быў справакаваны рускім палкавым святаром, якога ўніяты добра пачаставалі алкаголем. Падчас п’янкі пачалася дыскусія пра веру, у выніку якой рускі святар ударыў па твары мясцовага настаяцеля [[Якуб Кізікоўскі|Якуба Кізікоўскага]], але атрымаў здачы ад іншага манаха. Святар паскардзіўся Меншыкаву. Разгарачаныя алкаголем цар і яго фаварыт уварваліся ў храм. Убачыўшы абраз святога Іасафата, Пётр I спытаў, кім ён быў забіты. Атрымаўшы адказ «Схізматыкамі», цар у шаленстве ўласнаручна закалоў аднаго з манахаў каля алтара, а другога забіў Меншыкаў. Яшчэ траіх было загадана павесіць, але аднаму з іх выратаваў жыццё [[Барыс Пятровіч Шарамецеў|Б.&nbsp;П.&nbsp;Шарамецеў]]. Вішнявецкі таксама згадвае, што цар рассыпаў па зямлі асвечаныя [[Аплатка|аплаткі]], матывуючы гэта тым, што праваслаўныя не вераць у іх святасць<ref>{{кніга |аўтар=Deruga А. |загаловак=Piotr Wielki a bazyljanie połoccy // Księga pamiątkowa koła historyków słuchaczy uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. 1923–1933 |месца=Wilno |выдавецтва=Wydawnictwo zrzeszenia kół naukowych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie |год=1933 |старонкі=95—120}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46—47}}. === Мясцовыя летапісы === У «[[Магілёўская хроніка|Магілёўскай хроніцы]]» [[Юрый Трубніцкі|Юрыя Трубніцкага]], запісы ў якой датуюцца сакавіком 1708 года, змяшчаецца яшчэ адна версія, запісаная са слоў полацкага манаха Пафнуція. Згодна з ёй, пасля спрэчкі аб веры цар загадаў нацкаваць на святара чорнага сабаку. Калі манахі пачалі хавацца, цар праткнуў аднаго з іх шпагай, а астатніх чацвярых загадаў павесіць. Аўтар хронікі адзначаў, што ўніяты ўшаноўвалі загінулых як святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга |загаловак=Полное собрание русских летописей |месца=М. |год=1980 |том=35 |старонкі=271}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=77}}. У «[[Віцебскі летапіс|Віцебскім летапісе]]», складзеным [[Міхаіл Панцырны|Міхаілам Панцырным]] і [[Стэфан Аверка|Стэфанам Аверкам]], падзея апісваецца вельмі сцісла, але прама паказвае на ўдзел манарха<ref>{{кніга|загаловак=Віцебскі летапіс|год=1932|частка=Літапісы і кронікі Беларусі|месца=Кіеў|старонкі=226}}</ref>: {{цытата|У тым жа 1705 годзе, месяца ліпеня 11 дня, у касцёле Св. Сафіі ён сам забіў 4 базыльян у Полацку і пасадзіў у Полацку каменданта»{{арыгінальны тэкст|la|Eodem anno, mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia y wsadził w Połocku komendanta.}}}}. === Афіцыйная расійская версія === Для таго каб апраўдацца перад еўрапейскай грамадскасцю і польскімі саюзнікамі, неўзабаве пасля інцыдэнту Пётр I выдаў у [[Вільня|Вільні]] спецыяльны маніфест. У ім уся віна ўскладалася на ўніяцкіх манахаў, якія нібыта вялі тайную перапіску з ворагамі ([[Швецыя|шведамі]] і [[Сапегі|прыхільнікамі Сапегаў]]) і публічна ў пропаведзях абражалі расійскага цара і польскага караля Аўгуста<ref name="khoteev" />. Паводле маніфеста, калі Пётр I увайшоў у касцёл, каб паглядзець на цырымоніі, манахі сустрэлі яго знявагай і заявілі, «што не варта Яму, як праціўніку веры, туды ступаць». Цар нібыта стрываў гэта і перайшоў да абраза, пра які спытаў. Атрымаўшы абразлівы адказ, ён загадаў арыштаваць манахаў. Аднак тыя пачалі клікаць на дапамогу і аказалі ўзброены супраціў, параніўшы некалькіх царскіх салдат. У адказ салдаты пачалі секчы манахаў, у выніку чаго чацвёра былі смяротна параненыя, а адзін быў асуджаны і павешаны як здраднік і бунтаўшчык<ref>{{кніга |аўтар=Бантыш-Каменский Н. |загаловак=Историческое известие о возникшей в Польше унии... |месца=М. |год=1805 |старонкі=156—158}}</ref>{{sfn|Starostenko|2015|с=183—184}}. {{цытата|Хоць Яго Царскай Вялікасці ад генералаў сваіх, што на зімовых кватэрах у Полацку былі, дастаткова данесена, якім чынам уніяцкія духоўныя няспынна з непрыяцелямі шведамі і сапежынцамі маюць тайную перапіску і небяспечныя намеры супраць войскаў Царскай Вялікасці... загадаў Яго Царская Вялікасць людзям, што пры ім тады знаходзіліся, гэтых хульнікаў і выкрытых здраднікаў узяць і прывесці пад вартай для асуджэння... асуджаны на смерць, і іншым за прыклад яўна як злодзей павешаны<ref name="khoteev" />.{{арыгінальны тэкст|ru|Хотя Его Царскому Величеству от генералов своих, на зимних квартирах в Полоцке бывших, довольно донесено, каким образом униатские духовные непрестанно с неприятелями шведами и сапежинцами имеют тайную переписку и опасные намерения против войск Царского Величества... повелел Его Царское Величество при себе тогда обретающимся людям оных хульников и уличенных изменников взять, и привесть под стражей для осуждения... осужден на смерть, и иным ко образцу явно как злодей повешен.}}}}Цікавай дэталлю з’яўляецца чарнавік запісу ў першай рэдакцыі афіцыйнай расійскай «Гісторыі Свейскай вайны». Гісторык [[Мікалай Герасімавіч Устралаў|Мікалай Устралаў]] выявіў, што кабінет-сакратар [[Аляксей Васільевіч Макараў|Аляксей Макараў]] першапачаткова напісаў<ref name=":0" /><ref name="petrushko" />: {{цытата|30 чэрвеня былі ў Полацкай каменнай уніяцкай царкве: пяць уніятаў пабіта за тое, што нашых генералаў называлі ерэтыкамі. {{арыгінальны тэкст|ru|30 июня были в Полоцкой каменной униатской церкви: пять униатов побито за то, что наших генералов называли еретиками.}}}} Аднак пазней Пётр I асабіста выкрасліў гэтыя радкі з тэксту<ref name=":0">{{кніга|аўтар=Устрялов Н. Г.|загаловак=История царствования Петра Великого|год=1863|частка=1|месца=СПб.|том=4|старонкі=370—373}}</ref><ref name="petrushko" />. == Спіс ахвяр расправы == Згодна з даследаваннямі і ўніяцкімі дакументамі таго часу, непасрэднымі ахвярамі інцыдэнту сталі пяць чалавек (у справаздачы Льва Заленскага таксама згадваюцца [[іераманах]] Клімент Ражнятоўскі, [[іерадыякан]]ы Міхаіл Кавалеўскі і Мялецій Кандратовіч, а таксама манах Гаўрыіл Календа і манастырскі кухар)<ref name="petrushko" />{{sfn|Баўтовіч|2000|с=21—23}}: {| class="wikitable sortable" ! Імя ! Пасада ! Лёс |- | Канстанцін Заячкоўскі | [[Вікарый]] (намеснік) манастыра | Быў жорстка збіты. Перад смерцю маскалі катавалі яго, патрабуючы выдаць месца сховаў манастырскіх скарбаў. Павешаны. |- | Тэафан Калбячынскі | [[Казальнік]] | Пасечаны халоднай зброяй непасрэдна ў храме каля алтара святога Іасафата. Паводле шэрагу крыніц, быў забіты асабіста Пятром I або працяты адначасова Меншыкавым. |- | Якуб Кнышэвіч | [[Рэгент хору|Рэгент царкоўнага хору]] | Атрымаў цяжкія раненні шаблямі падчас расправы ў храме. Памёр ад ран праз кароткі час. |- | Якуб Кізікоўскі | [[Суперыёр]] (старэйшы) манастыра, доктар тэалогіі | Схоплены вайскоўцамі каля брамы. Памёр ад начных катаванняў раніцай наступнага дня. |- | Язэп (Язафат) Анкудовіч | [[Закрыстыянін]] | Быў моцна пасечаны шаблямі, аднак выжыў і стаў адным з непасрэдных сведак трагедыі. |} == Наступствы і памяць == Пасля забойства святароў Сафійскі сабор быў абрабаваны і зачынены для набажэнстваў. Паводле загаду цара, целы забітых манахаў былі спаленыя, а попел выкінуты ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]], каб прадухіліць іх ушанаванне вернікамі ў якасці святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref name="khoteev" />. Выжылых манахаў расійскія войскі ўтрымлівалі пад вартай дваццаць два тыдні (каля пяці месяцаў){{sfn|Баўтовіч|2000|с=41}}. Пётр I прапанаваў перадаць храм праваслаўнай абшчыне горада, аднак тая адмовілася яго прымаць, асцерагаючыся наступных рэпрэсій з боку мясцовай шляхты і ўніятаў пасля сыходу расійскай арміі<ref name="khoteev" />. 20 лістапада 1705 года Пётр I выдаў [[універсал]], якім гарантаваў бяспеку і права на набажэнствы астатнім полацкім манахам-базыльянам, за выключэннем замкавай царквы (Сафійскага сабора), якую канчаткова рэквізаваў пад вайсковыя патрэбы{{sfn|Старостенко|2015|с=185—186}}. У выніку сабор быў ператвораны ў парахавы і амуніцыйны склад расійскай арміі. У 1710 годзе, напярэдадні адступлення войскаў, у саборы адбыўся магутны выбух пораху, які практычна цалкам знішчыў старажытны помнік архітэктуры XI стагоддзя{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Трагедыя выклікала моцнае абурэнне ў Еўропе і ўскладніла адносіны Расіі са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Папскі нунцый у Рэчы Паспалітай [[Арацыа Філіпа Спада]] збіраў дакументы і сведчанні відавочцаў для Ватыкана, а ўніяцкія іерархі патрабавалі ад польскага ўрада абароны сваіх правоў і вяртання канфіскаванай царом маёмасці<ref>{{кніга |загаловак=Relation des Cruautez exercées par le grand Duc de Moscovie sur les Religieux Catholiques du Monastere de Poloczk... envoyée au Pape par Mr le Nonce en Pologne |месца=Paris |год=1855 |том=1 |старонкі=48—53}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10}}. У сучаснай Беларусі памяць пра забітых полацкіх манахаў ушаноўваецца вернікамі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]]. Штогод у ліпені ладзіцца пешая пілігрымка з Віцебска (з месца мучаніцкай смерці Іасафата Кунцэвіча) у Полацк да Сафійскага сабора. У ліпені 2017 года адбылася 23-я такая пілігрымка, духоўным дэвізам якой сталі словы [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], а сама яна была таксама прысвечана памяці ўніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]]<ref>{{cite web|url=https://missiopc.blogspot.com/2017/07/1116-2017.html|title=11–16 липня 2017 р. прощею уже 23 рік йдуть греко-католики Білорусії з Вітебська до Полоцька...|publisher=Блог місіі|date=19 ліпеня 2017|lang=uk|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://svjazep.org/index.php?newsid=1855|title=Пачалася ХХІII грэка-каталіцкая пілігрымка Віцебск – Полацк|publisher=Сайт парафіі святога Язэпа|date=11 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Баўтовіч М. |загаловак=Полацкія пакутнікі: Збор дакумантаў |месца=Полацак |выдавецтва=Сафія |год=2000 |старонак=86 |isbn=985-6448-10-7 |ref=Баўтовіч}} * {{артыкул |аўтар=Иванкович М. А. |загаловак=История изучения памятников сакрального монументального зодчества Полоцка XVII-XVIII вв. в дореволюционный период |выданне=Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых даследаванняў |тып=зборнік |год=2016 |старонкі=103—107 |ref=Иванкович}} * {{артыкул |аўтар=Кочегаров К. А. |загаловак=Александр Меншиков на страницах «Польской Илиады» Януша Вишневецкого |выданне=Славяноведение |тып=часопіс |год=2024 |нумар=4 |старонкі=38—50 |ref=Кочегаров}} * {{кніга |аўтар=Старостенко В. В. |загаловак=История религии и свободы совести в Беларуси в документах и материалах. Ч. 2: От Брестской церковной унии до второй половины XVIII в. |месца=Могилев |выдавецтва=МГУ имени А. А. Кулешова |год=2015 |старонак=264 |isbn=978-985-568-037-7 |ref=Starostenko}} * {{артыкул|ref=Grala|аўтар=Grala H.|загаловак=Russian State Ideology Has Been Referring To A Selectively Treated Past Since Early Modernity|год=2023|lang=en|выданне=AREI|тып=часопіс|нумар=6|старонкі=6—37}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1705 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паўночная вайна (1700—1721)]] [[Катэгорыя:Уніяцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Пётр I]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1705 года]] o4brnoo81wpu99esh8i5q3xwwkaf2h8 5134773 5134772 2026-05-01T21:03:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Афіцыйная расійская версія */ 5134773 wikitext text/x-wiki '''Забо́йства мана́хаў-базылья́н у По́лацку''' — падзея, якая адбылася 11 ліпеня 1705 года (30 чэрвеня паводле старога стылю) у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]]. У гэты дзень расійскі цар [[Пётр I]] разам са сваёй світай учыніў расправу над каталіцкімі святарамі ўсходняга абраду ([[Уніяцтва|уніятамі]]), якія належалі да ордэна [[Базыльяне|базыльян]]. Гістарычны інцыдэнт набыў шырокі міжнародны рэзананс, а яго акалічнасці абраслі шматлікімі версіямі, якія дагэтуль застаюцца прадметам даследаванняў і дыскусій гісторыкаў. == Гістарычны кантэкст == У пачатку XVIII стагоддзя тэрыторыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] стала арэнай баявых дзеянняў. Расійскія войскі знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як саюзнікі польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] у барацьбе супраць [[Швецыя|Швецыі]]. У 1705 годзе стаўка Пятра I размяшчалася ў Полацку<ref>{{артыкул |аўтар=Сороко С. М. |загаловак=Витебские губернские ведомости (официальная и неофициальная часть) |выданне=Монографии Научного центра славяно-германских исследований |год=2004 |нумар=7 |месца=Москва-Новополоцк |старонкі=60}}</ref>{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Рэлігійная сітуацыя ў горадзе была надзвычай складанай. Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года галоўны храм горада, [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]], быў перададзены ўніятам і стаў цэнтрам уніяцкай [[Полацкая ўніяцкая архіепархія|Полацкай архіепархіі]]. Расійскі манарх, які жорстка пераследаваў [[уніяцтва]] і разглядаў яго як здраду [[Праваслаўе|праваслаўю]], дэманстраваў варожае стаўленне да мясцовага ўніяцкага духавенства<ref name="khoteev">{{cite web|url=https://kobrinsobor.by/petr-i-i-polockie-uniaty/|title=Петр I и полоцкие униаты|author=Хотеев А., свящ.|publisher=Сайт Кобрынскага сабора|date=4 верасня 2024|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Спрыяла эскалацыі і агульная атмасфера ваеннага часу, якая суправаджалася рэквізіцыямі і гвалтам над мясцовым насельніцтвам. == Асноўныя версіі падзей == Дакладныя абставіны здарэння застаюцца дыскусійнымі, паколькі гістарычныя крыніцы прадстаўляюць розныя і часта супярэчлівыя трактоўкі. Уніяцкія і каталіцкія аўтары традыцыйна апісваюць падзею як загадзя спланаваны акт рэлігійнага пераследу. Расійскі бок, у сваю чаргу, афіцыйна тлумачыў расправу дзяржаўнай здрадай манахаў, іх супрацоўніцтвам з ворагам і ўзброеным супрацівам<ref name="khoteev" />. === Версія мітрапаліта Льва Заленскага === Першае і найбольш ранняе апісанне падзей было складзена ўніяцкім мітрапалітам [[Леў Заленскі|Львом Заленскім]] і адпраўлена ў [[Рым]], у [[Кангрэгацыя прапаганды веры|Кангрэгацыю прапаганды веры]], 18 жніўня 1705 года. Дакумент на лацінскай мове атрымаў назву «Дзённік чалавеказабойства айцоў базыльян полацкага манастыра…» ({{lang-la|Diarium excidii monasterii Polocensis Basilianorum...}}). У ім Заленскі сцвярджаў, што Пётр I меў загадзя прадуманы план знішчэння ўніі і нібыта атрымаў на гэта благаславенне ад праваслаўных іерархаў, у тым ліку ад [[Стэфан Яворскі|Стэфана Яворскага]]<ref>{{кніга|загаловак=Litterae Sacrae Congregationis de Propaganda Fide Ecclesiam Catholicam Ucrainae et Bielarussiae spectantes|год=1954|месца=Roma|том=2|старонкі=263}}</ref><ref name="petrushko">{{cite web|lang=ru|url=https://www.sedmitza.ru/text/415691.html|title=Митрополит Лев Заленский и Униатская Церковь в Речи Посполитой в период его правления|author=Петрушко В. И.|date=13 жніўня 2008|publisher=Седмица.RU|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Паводле Заленскага, напярэдадні трагедыі, 10 ліпеня, Пётр I наведаў праваслаўны [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Богаяўленскі манастыр]], дзе манахі папрасілі яго абараніць іх ад уніятаў. Наступным днём цар прыйшоў у Сафійскі сабор. Мясцовыя манахі не пусцілі яго ў алтар як схізматыка. Убачыўшы багата аздоблены абраз [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]], цар спытаў, хто гэта. Манах-прапаведнік Тэафан Калбячынскі адказаў, што гэта святы мучанік Іасафат, забіты расійскімі аднаверцамі цара. Пасля гэтага Пётр ударыў Калбячынскага і, паводле справаздачы, праткнуў яго шпагай, як і манаха Язафата Анкудовіча, які прыбег на шум. Заленскі таксама сцвярджае, што цар увайшоў у алтар і скінуў з прастола [[Святыя Дары]]. Іераманах [[Канстанцін Заячкоўскі]], які спрабаваў іх сабраць, быў арыштаваны і павешаны. Разам з ім загінулі і іншыя манахі, а таксама манастырскі кухар<ref name="petrushko" />. === Версія Яна Аляшэўскага і Антонія Завадскага === Найбольш падрабязнае апісанне змяшчаецца ў працы «Гісторыя аб забойстве базыльян у полацкай царкве…» ({{lang-pl|Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi...}}), якая была складзена ў 1713—1721 гадах на падставе сведчанняў відавочцаў. Асноўны тэкст дакумента быў напісаны віленскім вікарыем [[Ян Аляшэўскі|Янам Аляшэўскім]] і дапоўнены віцебскім манахам [[Антон Завадскі|Антоніем Завадскім]]. Гэты рукапіс быў апублікаваны ў [[Парыж]]ы ў 1863 годзе намаганнямі польскага гісторыка і публіцыста [[Францішак Духінскі|Францішка Духінскага]]<ref>{{кніга |аўтар=Duchiński F. |загаловак=Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705 tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва=Drukarnia i Litografia PP. Benouet Maulde |год=1864 |старонкі=1—22}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10—11}}. Некаторыя праваслаўныя аўтары ставяцца да парыжскага выдання з асцярожнасцю, паколькі яно з’явілася падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|антырасійскага паўстання 1863—1864 гадоў]] і магло выконваць прапагандысцкую функцыю<ref name="khoteev" />. Згодна з гэтай версіяй, 11 ліпеня 1705 года Пётр I разам з [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|А.&nbsp;Д.&nbsp;Меншыкавым]] і вялікай світай афіцэраў увайшлі ў Сафійскі сабор. Цар запатрабаваў адчыніць царскія вароты і звярнуў увагу на алтар з выявай святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. Паміж манархам і вікарыем манастыра [[Канстанцін Заячкоўскі|Канстанцінам Заячкоўскім]] адбыўся дыялог. Пётр I спытаў: «Чый гэта абраз?». Вікарый адказаў, што гэта святы Іасафат. На наступнае пытанне: «Які ён святы? Хто яго замучыў?» вікарый адказаў, што гэта зрабілі віцябляне. Калі цар удакладніў: «Якой веры?», Заячкоўскі адказаў: «Той веры, што і твая міласць». Гэтыя словы выклікалі ў Пятра I прыступ лютасці. Ён ударыў святара кулаком у твар, а потым пачаў біць кіем. Згодна з тэкстам, цар або яго афіцэры адсеклі вікарыю шабляй вушы і нос. Пасля гэтага світа цара далучылася да збіцця іншых манахаў, якіх калолі штыкамі і тапталі нагамі. Пазней Заячкоўскага катавалі, патрабуючы выдаць манастырскія скарбы, і павесілі<ref>{{кніга |аўтар=Likowski E. |загаловак=Dzieje Kościoła unickiego na Litwie i Rusi w XVIII i XIX w. |месца=Warszawa |год=1906 |том=2 |старонкі=268—279}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=36—37}}. === Версія Януша Вішнявецкага === Іншы погляд на падзеі прадстаўлены ў мемуарах віленскага ваяводы [[Януш Антоні Вішнявецкі|Януша Антонія Вішнявецкага]] «[[Польская Іліяда]]» ({{lang-pl|Ilias Polski}}), напісаных каля 1711—1712 гадоў. Аўтар, які блізка камунікаваў з прадстаўнікамі расійскага камандавання, адзначаў, што інцыдэнту папярэднічаў сумесны банкет з удзелам польнага гетмана літоўскага [[Рыгор Антоні Агінскі|Рыгора Агінскага]], пасля якога Пётр I і Меншыкаў накіраваліся ў сабор<ref>{{кніга |аўтар=Wiśniowiecki J. A. |загаловак=Ilias Polski (1700–1710) / wyd. P. P. Romanuik, J. Burdowicz-Nowicki |месца=Warszawa |выдавецтва=Neriton |год=2018 |старонкі=188—189}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46}}. Паводле Вішнявецкага, канфлікт быў справакаваны рускім палкавым святаром, якога ўніяты добра пачаставалі алкаголем. Падчас п’янкі пачалася дыскусія пра веру, у выніку якой рускі святар ударыў па твары мясцовага настаяцеля [[Якуб Кізікоўскі|Якуба Кізікоўскага]], але атрымаў здачы ад іншага манаха. Святар паскардзіўся Меншыкаву. Разгарачаныя алкаголем цар і яго фаварыт уварваліся ў храм. Убачыўшы абраз святога Іасафата, Пётр I спытаў, кім ён быў забіты. Атрымаўшы адказ «Схізматыкамі», цар у шаленстве ўласнаручна закалоў аднаго з манахаў каля алтара, а другога забіў Меншыкаў. Яшчэ траіх было загадана павесіць, але аднаму з іх выратаваў жыццё [[Барыс Пятровіч Шарамецеў|Б.&nbsp;П.&nbsp;Шарамецеў]]. Вішнявецкі таксама згадвае, што цар рассыпаў па зямлі асвечаныя [[Аплатка|аплаткі]], матывуючы гэта тым, што праваслаўныя не вераць у іх святасць<ref>{{кніга |аўтар=Deruga А. |загаловак=Piotr Wielki a bazyljanie połoccy // Księga pamiątkowa koła historyków słuchaczy uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. 1923–1933 |месца=Wilno |выдавецтва=Wydawnictwo zrzeszenia kół naukowych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie |год=1933 |старонкі=95—120}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46—47}}. === Мясцовыя летапісы === У «[[Магілёўская хроніка|Магілёўскай хроніцы]]» [[Юрый Трубніцкі|Юрыя Трубніцкага]], запісы ў якой датуюцца сакавіком 1708 года, змяшчаецца яшчэ адна версія, запісаная са слоў полацкага манаха Пафнуція. Згодна з ёй, пасля спрэчкі аб веры цар загадаў нацкаваць на святара чорнага сабаку. Калі манахі пачалі хавацца, цар праткнуў аднаго з іх шпагай, а астатніх чацвярых загадаў павесіць. Аўтар хронікі адзначаў, што ўніяты ўшаноўвалі загінулых як святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга |загаловак=Полное собрание русских летописей |месца=М. |год=1980 |том=35 |старонкі=271}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=77}}. У «[[Віцебскі летапіс|Віцебскім летапісе]]», складзеным [[Міхаіл Панцырны|Міхаілам Панцырным]] і [[Стэфан Аверка|Стэфанам Аверкам]], падзея апісваецца вельмі сцісла, але прама паказвае на ўдзел манарха<ref>{{кніга|загаловак=Віцебскі летапіс|год=1932|частка=Літапісы і кронікі Беларусі|месца=Кіеў|старонкі=226}}</ref>: {{цытата|У тым жа 1705 годзе, месяца ліпеня 11 дня, у касцёле Св. Сафіі ён сам забіў 4 базыльян у Полацку і пасадзіў у Полацку каменданта»{{арыгінальны тэкст|la|Eodem anno, mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia y wsadził w Połocku komendanta.}}}}. === Афіцыйная расійская версія === Для таго каб апраўдацца перад еўрапейскай грамадскасцю і польскімі саюзнікамі, неўзабаве пасля інцыдэнту Пётр I выдаў у [[Вільня|Вільні]] спецыяльны маніфест. У ім уся віна ўскладалася на ўніяцкіх манахаў, якія нібыта вялі тайную перапіску з ворагамі ([[Швецыя|шведамі]] і [[Сапегі|прыхільнікамі Сапегаў]]) і публічна ў пропаведзях абражалі расійскага цара і польскага караля Аўгуста<ref name="khoteev" />. Паводле маніфеста, калі Пётр I увайшоў у касцёл, каб паглядзець на цырымоніі, манахі сустрэлі яго знявагай і заявілі, «што не варта Яму, як праціўніку веры, туды ступаць». Цар нібыта стрываў гэта і перайшоў да абраза, пра які спытаў. Атрымаўшы абразлівы адказ, ён загадаў арыштаваць манахаў. Аднак тыя пачалі клікаць на дапамогу і аказалі ўзброены супраціў, параніўшы некалькіх царскіх салдат. У адказ салдаты пачалі секчы манахаў, у выніку чаго чацвёра былі смяротна параненыя, а адзін быў асуджаны і павешаны як здраднік і бунтаўшчык<ref>{{кніга |аўтар=Бантыш-Каменский Н. |загаловак=Историческое известие о возникшей в Польше унии... |месца=М. |год=1805 |старонкі=156—158}}</ref>{{sfn|Starostenko|2015|с=183—184}}. {{цытата|Хоць Яго Царскай Вялікасці ад генералаў сваіх, што на зімовых кватэрах у Полацку былі, дастаткова данесена, якім чынам уніяцкія духоўныя няспынна з непрыяцелямі шведамі і сапежынцамі маюць тайную перапіску і небяспечныя намеры супраць войскаў Царскай Вялікасці... загадаў Яго Царская Вялікасць людзям, што пры ім тады знаходзіліся, гэтых хульнікаў і выкрытых здраднікаў узяць і прывесці пад вартай для асуджэння... асуджаны на смерць, і іншым за прыклад яўна як злодзей павешаны<ref name="khoteev" />.{{арыгінальны тэкст|ru|Хотя Его Царскому Величеству от генералов своих, на зимних квартирах в Полоцке бывших, довольно донесено, каким образом униатские духовные непрестанно с неприятелями шведами и сапежинцами имеют тайную переписку и опасные намерения против войск Царского Величества... повелел Его Царское Величество при себе тогда обретающимся людям оных хульников и уличенных изменников взять, и привесть под стражей для осуждения... осужден на смерть, и иным ко образцу явно как злодей повешен.}}}}Цікавай дэталлю з’яўляецца чарнавік запісу ў першай рэдакцыі афіцыйнай расійскай «Гісторыі Свейскай вайны». Гісторык [[Мікалай Герасімавіч Устралаў|Мікалай Устралаў]] выявіў, што кабінет-сакратар [[Аляксей Васільевіч Макараў|Аляксей Макараў]] першапачаткова напісаў<ref name=":0" /><ref name="petrushko" />: {{цытата|30 чэрвеня былі ў Полацкай мураванай уніяцкай царкве: пяць уніятаў пабіты за тое, што нашых генералаў называлі ерэтыкамі. {{арыгінальны тэкст|ru|30 июня были в Полоцкой каменной униатской церкви: пять униатов побито за то, что наших генералов называли еретиками.}}}} Аднак пазней Пётр I асабіста выкрасліў гэтыя радкі з тэксту<ref name=":0">{{кніга|аўтар=Устрялов Н. Г.|загаловак=История царствования Петра Великого|год=1863|частка=1|месца=СПб.|том=4|старонкі=370—373}}</ref><ref name="petrushko" />. == Спіс ахвяр расправы == Згодна з даследаваннямі і ўніяцкімі дакументамі таго часу, непасрэднымі ахвярамі інцыдэнту сталі пяць чалавек (у справаздачы Льва Заленскага таксама згадваюцца [[іераманах]] Клімент Ражнятоўскі, [[іерадыякан]]ы Міхаіл Кавалеўскі і Мялецій Кандратовіч, а таксама манах Гаўрыіл Календа і манастырскі кухар)<ref name="petrushko" />{{sfn|Баўтовіч|2000|с=21—23}}: {| class="wikitable sortable" ! Імя ! Пасада ! Лёс |- | Канстанцін Заячкоўскі | [[Вікарый]] (намеснік) манастыра | Быў жорстка збіты. Перад смерцю маскалі катавалі яго, патрабуючы выдаць месца сховаў манастырскіх скарбаў. Павешаны. |- | Тэафан Калбячынскі | [[Казальнік]] | Пасечаны халоднай зброяй непасрэдна ў храме каля алтара святога Іасафата. Паводле шэрагу крыніц, быў забіты асабіста Пятром I або працяты адначасова Меншыкавым. |- | Якуб Кнышэвіч | [[Рэгент хору|Рэгент царкоўнага хору]] | Атрымаў цяжкія раненні шаблямі падчас расправы ў храме. Памёр ад ран праз кароткі час. |- | Якуб Кізікоўскі | [[Суперыёр]] (старэйшы) манастыра, доктар тэалогіі | Схоплены вайскоўцамі каля брамы. Памёр ад начных катаванняў раніцай наступнага дня. |- | Язэп (Язафат) Анкудовіч | [[Закрыстыянін]] | Быў моцна пасечаны шаблямі, аднак выжыў і стаў адным з непасрэдных сведак трагедыі. |} == Наступствы і памяць == Пасля забойства святароў Сафійскі сабор быў абрабаваны і зачынены для набажэнстваў. Паводле загаду цара, целы забітых манахаў былі спаленыя, а попел выкінуты ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]], каб прадухіліць іх ушанаванне вернікамі ў якасці святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref name="khoteev" />. Выжылых манахаў расійскія войскі ўтрымлівалі пад вартай дваццаць два тыдні (каля пяці месяцаў){{sfn|Баўтовіч|2000|с=41}}. Пётр I прапанаваў перадаць храм праваслаўнай абшчыне горада, аднак тая адмовілася яго прымаць, асцерагаючыся наступных рэпрэсій з боку мясцовай шляхты і ўніятаў пасля сыходу расійскай арміі<ref name="khoteev" />. 20 лістапада 1705 года Пётр I выдаў [[універсал]], якім гарантаваў бяспеку і права на набажэнствы астатнім полацкім манахам-базыльянам, за выключэннем замкавай царквы (Сафійскага сабора), якую канчаткова рэквізаваў пад вайсковыя патрэбы{{sfn|Старостенко|2015|с=185—186}}. У выніку сабор быў ператвораны ў парахавы і амуніцыйны склад расійскай арміі. У 1710 годзе, напярэдадні адступлення войскаў, у саборы адбыўся магутны выбух пораху, які практычна цалкам знішчыў старажытны помнік архітэктуры XI стагоддзя{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Трагедыя выклікала моцнае абурэнне ў Еўропе і ўскладніла адносіны Расіі са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Папскі нунцый у Рэчы Паспалітай [[Арацыа Філіпа Спада]] збіраў дакументы і сведчанні відавочцаў для Ватыкана, а ўніяцкія іерархі патрабавалі ад польскага ўрада абароны сваіх правоў і вяртання канфіскаванай царом маёмасці<ref>{{кніга |загаловак=Relation des Cruautez exercées par le grand Duc de Moscovie sur les Religieux Catholiques du Monastere de Poloczk... envoyée au Pape par Mr le Nonce en Pologne |месца=Paris |год=1855 |том=1 |старонкі=48—53}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10}}. У сучаснай Беларусі памяць пра забітых полацкіх манахаў ушаноўваецца вернікамі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]]. Штогод у ліпені ладзіцца пешая пілігрымка з Віцебска (з месца мучаніцкай смерці Іасафата Кунцэвіча) у Полацк да Сафійскага сабора. У ліпені 2017 года адбылася 23-я такая пілігрымка, духоўным дэвізам якой сталі словы [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], а сама яна была таксама прысвечана памяці ўніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]]<ref>{{cite web|url=https://missiopc.blogspot.com/2017/07/1116-2017.html|title=11–16 липня 2017 р. прощею уже 23 рік йдуть греко-католики Білорусії з Вітебська до Полоцька...|publisher=Блог місіі|date=19 ліпеня 2017|lang=uk|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://svjazep.org/index.php?newsid=1855|title=Пачалася ХХІII грэка-каталіцкая пілігрымка Віцебск – Полацк|publisher=Сайт парафіі святога Язэпа|date=11 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Баўтовіч М. |загаловак=Полацкія пакутнікі: Збор дакумантаў |месца=Полацак |выдавецтва=Сафія |год=2000 |старонак=86 |isbn=985-6448-10-7 |ref=Баўтовіч}} * {{артыкул |аўтар=Иванкович М. А. |загаловак=История изучения памятников сакрального монументального зодчества Полоцка XVII-XVIII вв. в дореволюционный период |выданне=Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых даследаванняў |тып=зборнік |год=2016 |старонкі=103—107 |ref=Иванкович}} * {{артыкул |аўтар=Кочегаров К. А. |загаловак=Александр Меншиков на страницах «Польской Илиады» Януша Вишневецкого |выданне=Славяноведение |тып=часопіс |год=2024 |нумар=4 |старонкі=38—50 |ref=Кочегаров}} * {{кніга |аўтар=Старостенко В. В. |загаловак=История религии и свободы совести в Беларуси в документах и материалах. Ч. 2: От Брестской церковной унии до второй половины XVIII в. |месца=Могилев |выдавецтва=МГУ имени А. А. Кулешова |год=2015 |старонак=264 |isbn=978-985-568-037-7 |ref=Starostenko}} * {{артыкул|ref=Grala|аўтар=Grala H.|загаловак=Russian State Ideology Has Been Referring To A Selectively Treated Past Since Early Modernity|год=2023|lang=en|выданне=AREI|тып=часопіс|нумар=6|старонкі=6—37}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1705 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паўночная вайна (1700—1721)]] [[Катэгорыя:Уніяцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Пётр I]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1705 года]] ck9z4riqufmhb98gv1yqvioxdhopm07 5134776 5134773 2026-05-01T21:10:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134776 wikitext text/x-wiki '''Забо́йства мана́хаў-базылья́н у По́лацку''' — падзея, якая адбылася 11 ліпеня 1705 года (30 чэрвеня паводле старога стылю) у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]]. У гэты дзень расійскі цар [[Пётр I]] разам са сваёй світай учыніў расправу над каталіцкімі святарамі ўсходняга абраду ([[Уніяцтва|уніятамі]]), якія належалі да ордэна [[Базыльяне|базыльян]]. Гістарычны інцыдэнт набыў шырокі міжнародны рэзананс, а яго акалічнасці абраслі шматлікімі версіямі, якія дагэтуль застаюцца прадметам даследаванняў і дыскусій гісторыкаў. == Гістарычны кантэкст == У пачатку XVIII стагоддзя тэрыторыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] стала арэнай баявых дзеянняў. Расійскія войскі знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як саюзнікі польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] у барацьбе супраць [[Швецыя|Швецыі]]. У 1705 годзе стаўка Пятра I размяшчалася ў Полацку<ref>{{артыкул |аўтар=Сороко С. М. |загаловак=Витебские губернские ведомости (официальная и неофициальная часть) |выданне=Монографии Научного центра славяно-германских исследований |год=2004 |нумар=7 |месца=Москва-Новополоцк |старонкі=60}}</ref>{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Рэлігійная сітуацыя ў горадзе была надзвычай складанай. Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года галоўны храм горада, [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]], быў перададзены ўніятам і стаў цэнтрам уніяцкай [[Полацкая ўніяцкая архіепархія|Полацкай архіепархіі]]. Расійскі манарх, які жорстка пераследаваў [[уніяцтва]] і разглядаў яго як здраду [[Праваслаўе|праваслаўю]], дэманстраваў варожае стаўленне да мясцовага ўніяцкага духавенства<ref name="khoteev">{{cite web|url=https://kobrinsobor.by/petr-i-i-polockie-uniaty/|title=Петр I и полоцкие униаты|author=Хотеев А., свящ.|publisher=Сайт Кобрынскага сабора|date=4 верасня 2024|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Спрыяла эскалацыі і агульная атмасфера ваеннага часу, якая суправаджалася рэквізіцыямі і гвалтам над мясцовым насельніцтвам. == Асноўныя версіі падзей == Дакладныя абставіны здарэння застаюцца дыскусійнымі, паколькі гістарычныя крыніцы прадстаўляюць розныя і часта супярэчлівыя трактоўкі. Уніяцкія і каталіцкія аўтары традыцыйна апісваюць падзею як загадзя спланаваны акт рэлігійнага пераследу. Расійскі бок, у сваю чаргу, афіцыйна тлумачыў расправу дзяржаўнай здрадай манахаў, іх супрацоўніцтвам з ворагам і ўзброеным супрацівам<ref name="khoteev" />. === Версія мітрапаліта Льва Заленскага === Першае і найбольш ранняе апісанне падзей было складзена ўніяцкім мітрапалітам [[Леў Заленскі|Львом Заленскім]] і адпраўлена ў [[Рым]], у [[Кангрэгацыя прапаганды веры|Кангрэгацыю прапаганды веры]], 18 жніўня 1705 года. Дакумент на лацінскай мове атрымаў назву «Дзённік чалавеказабойства айцоў базыльян полацкага манастыра…» ({{lang-la|Diarium excidii monasterii Polocensis Basilianorum...}}). У ім Заленскі сцвярджаў, што Пётр I меў загадзя прадуманы план знішчэння ўніі і нібыта атрымаў на гэта благаславенне ад праваслаўных іерархаў, у тым ліку ад [[Стэфан Яворскі|Стэфана Яворскага]]<ref>{{кніга|загаловак=Litterae Sacrae Congregationis de Propaganda Fide Ecclesiam Catholicam Ucrainae et Bielarussiae spectantes|год=1954|месца=Roma|том=2|старонкі=263}}</ref><ref name="petrushko">{{cite web|lang=ru|url=https://www.sedmitza.ru/text/415691.html|title=Митрополит Лев Заленский и Униатская Церковь в Речи Посполитой в период его правления|author=Петрушко В. И.|date=13 жніўня 2008|publisher=Седмица.RU|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Паводле Заленскага, напярэдадні трагедыі, 10 ліпеня, Пётр I наведаў праваслаўны [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Богаяўленскі манастыр]], дзе манахі папрасілі яго абараніць іх ад уніятаў. Наступным днём цар прыйшоў у Сафійскі сабор. Мясцовыя манахі не пусцілі яго ў алтар як схізматыка. Убачыўшы багата аздоблены абраз [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]], цар спытаў, хто гэта. Манах-прапаведнік Тэафан Калбячынскі адказаў, што гэта святы мучанік Іасафат, забіты расійскімі аднаверцамі цара. Пасля гэтага Пётр ударыў Калбячынскага і, паводле справаздачы, праткнуў яго шпагай, як і манаха Язафата Анкудовіча, які прыбег на шум. Заленскі таксама сцвярджае, што цар увайшоў у алтар і скінуў з прастола [[Святыя Дары]]. Іераманах [[Канстанцін Заячкоўскі]], які спрабаваў іх сабраць, быў арыштаваны і павешаны. Разам з ім загінулі і іншыя манахі, а таксама манастырскі кухар<ref name="petrushko" />. === Версія Яна Аляшэўскага і Антонія Завадскага === Найбольш падрабязнае апісанне змяшчаецца ў працы «Гісторыя аб забойстве базыльян у полацкай царкве…» ({{lang-pl|Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi...}}), якая была складзена ў 1713—1721 гадах на падставе сведчанняў відавочцаў. Асноўны тэкст дакумента быў напісаны віленскім вікарыем [[Ян Аляшэўскі|Янам Аляшэўскім]] і дапоўнены віцебскім манахам [[Антон Завадскі|Антоніем Завадскім]]. Гэты рукапіс быў апублікаваны ў [[Парыж]]ы ў 1863 годзе намаганнямі польскага гісторыка і публіцыста [[Францішак Духінскі|Францішка Духінскага]]<ref>{{кніга |аўтар=Duchiński F. |загаловак=Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705 tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва=Drukarnia i Litografia PP. Benouet Maulde |год=1864 |старонкі=1—22}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10—11}}. Некаторыя праваслаўныя аўтары ставяцца да парыжскага выдання з асцярожнасцю, паколькі яно з’явілася падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|антырасійскага паўстання 1863—1864 гадоў]] і магло выконваць прапагандысцкую функцыю<ref name="khoteev" />. Згодна з гэтай версіяй, 11 ліпеня 1705 года Пётр I разам з [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|А.&nbsp;Д.&nbsp;Меншыкавым]] і вялікай світай афіцэраў увайшлі ў Сафійскі сабор. Цар запатрабаваў адчыніць царскія вароты і звярнуў увагу на алтар з выявай святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. Паміж манархам і вікарыем манастыра [[Канстанцін Заячкоўскі|Канстанцінам Заячкоўскім]] адбыўся дыялог. Пётр I спытаў: «Чый гэта абраз?». Вікарый адказаў, што гэта святы Іасафат. На наступнае пытанне: «Які ён святы? Хто яго замучыў?» вікарый адказаў, што гэта зрабілі віцябляне. Калі цар удакладніў: «Якой веры?», Заячкоўскі адказаў: «Той веры, што і твая міласць». Гэтыя словы выклікалі ў Пятра I прыступ лютасці. Ён ударыў святара кулаком у твар, а потым пачаў біць кіем. Згодна з тэкстам, цар або яго афіцэры адсеклі вікарыю шабляй вушы і нос. Пасля гэтага світа цара далучылася да збіцця іншых манахаў, якіх калолі штыкамі і тапталі нагамі. Пазней Заячкоўскага катавалі, патрабуючы выдаць манастырскія скарбы, і павесілі<ref>{{кніга |аўтар=Likowski E. |загаловак=Dzieje Kościoła unickiego na Litwie i Rusi w XVIII i XIX w. |месца=Warszawa |год=1906 |том=2 |старонкі=268—279}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=36—37}}. === Версія Януша Вішнявецкага === Іншы погляд на падзеі прадстаўлены ў мемуарах віленскага ваяводы [[Януш Антоні Вішнявецкі|Януша Антонія Вішнявецкага]] «[[Польская Іліяда]]» ({{lang-pl|Ilias Polski}}), напісаных каля 1711—1712 гадоў. Аўтар, які блізка камунікаваў з прадстаўнікамі расійскага камандавання, адзначаў, што інцыдэнту папярэднічаў сумесны банкет з удзелам польнага гетмана літоўскага [[Рыгор Антоні Агінскі|Рыгора Агінскага]], пасля якога Пётр I і Меншыкаў накіраваліся ў сабор<ref>{{кніга |аўтар=Wiśniowiecki J. A. |загаловак=Ilias Polski (1700–1710) / wyd. P. P. Romanuik, J. Burdowicz-Nowicki |месца=Warszawa |выдавецтва=Neriton |год=2018 |старонкі=188—189}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46}}. Паводле Вішнявецкага, канфлікт быў справакаваны рускім палкавым святаром, якога ўніяты добра пачаставалі алкаголем. Падчас п’янкі пачалася дыскусія пра веру, у выніку якой рускі святар ударыў па твары мясцовага настаяцеля [[Якуб Кізікоўскі|Якуба Кізікоўскага]], але атрымаў здачы ад іншага манаха. Святар паскардзіўся Меншыкаву. Разгарачаныя алкаголем цар і яго фаварыт уварваліся ў храм. Убачыўшы абраз святога Іасафата, Пётр I спытаў, кім ён быў забіты. Атрымаўшы адказ «Схізматыкамі», цар у шаленстве ўласнаручна закалоў аднаго з манахаў каля алтара, а другога забіў Меншыкаў. Яшчэ траіх было загадана павесіць, але аднаму з іх выратаваў жыццё [[Барыс Пятровіч Шарамецеў|Б.&nbsp;П.&nbsp;Шарамецеў]]. Вішнявецкі таксама згадвае, што цар рассыпаў па зямлі асвечаныя [[Аплатка|аплаткі]], матывуючы гэта тым, што праваслаўныя не вераць у іх святасць<ref>{{кніга |аўтар=Deruga А. |загаловак=Piotr Wielki a bazyljanie połoccy // Księga pamiątkowa koła historyków słuchaczy uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. 1923–1933 |месца=Wilno |выдавецтва=Wydawnictwo zrzeszenia kół naukowych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie |год=1933 |старонкі=95—120}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46—47}}. === Мясцовыя летапісы === У «[[Магілёўская хроніка|Магілёўскай хроніцы]]» [[Юрый Трубніцкі|Юрыя Трубніцкага]], запісы ў якой датуюцца сакавіком 1708 года, змяшчаецца яшчэ адна версія, запісаная са слоў полацкага манаха Пафнуція. Згодна з ёй, пасля спрэчкі аб веры цар загадаў нацкаваць на святара чорнага сабаку. Калі манахі пачалі хавацца, цар праткнуў аднаго з іх шпагай, а астатніх чацвярых загадаў павесіць. Аўтар хронікі адзначаў, што ўніяты ўшаноўвалі загінулых як святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга |загаловак=Полное собрание русских летописей |месца=М. |год=1980 |том=35 |старонкі=271}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=77}}. У «[[Віцебскі летапіс|Віцебскім летапісе]]», складзеным [[Міхаіл Панцырны|Міхаілам Панцырным]] і [[Стэфан Аверка|Стэфанам Аверкам]], падзея апісваецца вельмі сцісла, але прама паказвае на ўдзел манарха<ref>{{кніга|загаловак=Витебская лѣтопись, составленная витебскими мѣщанами: Михаиломъ Панцырнымъ, Иваномъ Чарновскимъ, Гавріиломъ АвЂркою и Стефаномъ АвЂркою|старонкі=226}}</ref>: {{цытата|У тым жа 1705 годзе, месяца ліпеня 11 дня, у касцёле Св. Сафіі ён сам забіў 4 базыльян у Полацку і пасадзіў у Полацку каменданта.{{арыгінальны тэкст|la|Eodem anno, mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia y wsadził w Połocku komendanta.}}}} === Афіцыйная расійская версія === Для таго каб апраўдацца перад еўрапейскай грамадскасцю і польскімі саюзнікамі, неўзабаве пасля інцыдэнту Пётр I выдаў у [[Вільня|Вільні]] спецыяльны маніфест. У ім уся віна ўскладалася на ўніяцкіх манахаў, якія нібыта вялі тайную перапіску з ворагамі ([[Швецыя|шведамі]] і [[Сапегі|прыхільнікамі Сапегаў]]) і публічна ў пропаведзях абражалі расійскага цара і польскага караля Аўгуста<ref name="khoteev" />. Паводле маніфеста, калі Пётр I увайшоў у касцёл, каб паглядзець на цырымоніі, манахі сустрэлі яго знявагай і заявілі, «што не варта Яму, як праціўніку веры, туды ступаць». Цар нібыта стрываў гэта і перайшоў да абраза, пра які спытаў. Атрымаўшы абразлівы адказ, ён загадаў арыштаваць манахаў. Аднак тыя пачалі клікаць на дапамогу і аказалі ўзброены супраціў, параніўшы некалькіх царскіх салдат. У адказ салдаты пачалі секчы манахаў, у выніку чаго чацвёра былі смяротна параненыя, а адзін быў асуджаны і павешаны як здраднік і бунтаўшчык<ref>{{кніга |аўтар=Бантыш-Каменский Н. |загаловак=Историческое известие о возникшей в Польше унии... |месца=М. |год=1805 |старонкі=156—158}}</ref>{{sfn|Starostenko|2015|с=183—184}}. {{цытата|Хоць Яго Царскай Вялікасці ад генералаў сваіх, што на зімовых кватэрах у Полацку былі, дастаткова данесена, якім чынам уніяцкія духоўныя няспынна з непрыяцелямі шведамі і сапежынцамі маюць тайную перапіску і небяспечныя намеры супраць войскаў Царскай Вялікасці... загадаў Яго Царская Вялікасць людзям, што пры ім тады знаходзіліся, гэтых хульнікаў і выкрытых здраднікаў узяць і прывесці пад вартай для асуджэння... асуджаны на смерць, і іншым за прыклад яўна як злодзей павешаны<ref name="khoteev" />.{{арыгінальны тэкст|ru|Хотя Его Царскому Величеству от генералов своих, на зимних квартирах в Полоцке бывших, довольно донесено, каким образом униатские духовные непрестанно с неприятелями шведами и сапежинцами имеют тайную переписку и опасные намерения против войск Царского Величества... повелел Его Царское Величество при себе тогда обретающимся людям оных хульников и уличенных изменников взять, и привесть под стражей для осуждения... осужден на смерть, и иным ко образцу явно как злодей повешен.}}}} Цікавай дэталлю з’яўляецца чарнавік запісу ў першай рэдакцыі афіцыйнай расійскай «Гісторыі Свейскай вайны». Гісторык [[Мікалай Герасімавіч Устралаў|Мікалай Устралаў]] выявіў, што кабінет-сакратар [[Аляксей Васільевіч Макараў|Аляксей Макараў]] першапачаткова напісаў<ref name="ustryalov">{{кніга|аўтар=Устрялов Н. Г.|загаловак=История царствования Петра Великого|год=1863|частка=1|месца=СПб.|том=4|старонкі=370—373}}</ref><ref name="hse">{{cite web|url=https://spb.hse.ru/humart/history/peter/biochronic/246804707|title=30.06/11.07.1705, сб. П. в Полоцке|publisher=Биохроника Петра Великого (1672-1725)|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>: {{цытата|30 чэрвеня былі ў Полацкай мураванай уніяцкай царкве: пяць уніятаў пабіты за тое, што нашых генералаў называлі ерэтыкамі. {{арыгінальны тэкст|ru|30 июня были в Полоцкой каменной униатской церкви: пять униатов побито за то, что наших генералов называли еретиками.}}}} Аднак пазней Пётр I асабіста выкрасліў гэтыя радкі з тэксту<ref name="ustryalov" /><ref name="hse" />. == Спіс ахвяр расправы == Згодна з даследаваннямі і ўніяцкімі дакументамі таго часу, непасрэднымі ахвярамі інцыдэнту сталі пяць чалавек (у справаздачы Льва Заленскага таксама згадваюцца [[іераманах]] Клімент Ражнятоўскі, [[іерадыякан]]ы Міхаіл Кавалеўскі і Мялецій Кандратовіч, а таксама манах Гаўрыіл Календа і манастырскі кухар)<ref name="petrushko" />{{sfn|Баўтовіч|2000|с=21—23}}: {| class="wikitable sortable" ! Імя ! Пасада ! Лёс |- | Канстанцін Заячкоўскі | [[Вікарый]] (намеснік) манастыра | Быў жорстка збіты. Перад смерцю маскалі катавалі яго, патрабуючы выдаць месца сховаў манастырскіх скарбаў. Павешаны. |- | Тэафан Калбячынскі | [[Казальнік]] | Пасечаны халоднай зброяй непасрэдна ў храме каля алтара святога Іасафата. Паводле шэрагу крыніц, быў забіты асабіста Пятром I або працяты адначасова Меншыкавым. |- | Якуб Кнышэвіч | [[Рэгент хору|Рэгент царкоўнага хору]] | Атрымаў цяжкія раненні шаблямі падчас расправы ў храме. Памёр ад ран праз кароткі час. |- | Якуб Кізікоўскі | [[Суперыёр]] (старэйшы) манастыра, доктар тэалогіі | Схоплены вайскоўцамі каля брамы. Памёр ад начных катаванняў раніцай наступнага дня. |- | Язэп (Язафат) Анкудовіч | [[Закрыстыянін]] | Быў моцна пасечаны шаблямі, аднак выжыў і стаў адным з непасрэдных сведак трагедыі. |} == Наступствы і памяць == Пасля забойства святароў Сафійскі сабор быў абрабаваны і зачынены для набажэнстваў. Паводле загаду цара, целы забітых манахаў былі спаленыя, а попел выкінуты ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]], каб прадухіліць іх ушанаванне вернікамі ў якасці святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга|аўтар=Ластоўскi В.|загаловак=Выбраныя творы / уклад., прадмова i каментарыi Я. Янушкевiча|год=1997|месца=Мінск|старонкі=412}}</ref><ref name="hse" />. Выжылых манахаў расійскія войскі ўтрымлівалі пад вартай дваццаць два тыдні (каля пяці месяцаў){{sfn|Баўтовіч|2000|с=41}}. Пётр I прапанаваў перадаць храм праваслаўнай абшчыне горада, аднак тая адмовілася яго прымаць, асцерагаючыся наступных рэпрэсій з боку мясцовай шляхты і ўніятаў<ref>{{cite web|url=http://probelarus.by/belarus/sight/church/sofiyskiy_sobor_v_polocke.html|title=Софийский собор в Полоцке|publisher=ProBelarus|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref name="hse" />. 20 лістапада 1705 года Пётр I выдаў [[універсал]], якім гарантаваў бяспеку і права на набажэнствы (у тым ліку пры полацкай замкавай царкве) манахам-базыльянам Барысаглебскага манастыра{{sfn|Старостенко|2015|с=185—186}}. Аднак пазней сабор усё ж быў ператвораны ў парахавы і амуніцыйны склад расійскай арміі. У 1710 годзе, напярэдадні адступлення войскаў, у саборы адбыўся магутны выбух пораху, які практычна цалкам знішчыў старажытны помнік архітэктуры XI стагоддзя<ref name="hse" />. Трагедыя выклікала моцнае абурэнне ў Еўропе і ўскладніла адносіны Расіі са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Папскі нунцый у Рэчы Паспалітай [[Арацыа Філіпа Спада]] збіраў дакументы і сведчанні відавочцаў для Ватыкана, а ўніяцкія іерархі патрабавалі ад польскага ўрада абароны сваіх правоў і вяртання канфіскаванай царом маёмасці<ref>{{кніга |загаловак=Relation des Cruautez exercées par le grand Duc de Moscovie sur les Religieux Catholiques du Monastere de Poloczk... envoyée au Pape par Mr le Nonce en Pologne |месца=Paris |год=1855 |том=1 |старонкі=48—53}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10}}. У сучаснай Беларусі памяць пра забітых полацкіх манахаў ушаноўваецца вернікамі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]]. Штогод у ліпені ладзіцца пешая пілігрымка з Віцебска (з месца мучаніцкай смерці Іасафата Кунцэвіча) у Полацк да Сафійскага сабора. У ліпені 2017 года адбылася 23-я такая пілігрымка, духоўным дэвізам якой сталі словы [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], а сама яна была таксама прысвечана памяці ўніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]]<ref>{{cite web|url=https://missiopc.blogspot.com/2017/07/1116-2017.html|title=11–16 липня 2017 р. прощею уже 23 рік йдуть греко-католики Білорусії з Вітебська до Полоцька...|publisher=Блог місіі|date=19 ліпеня 2017|lang=uk|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://svjazep.org/index.php?newsid=1855|title=Пачалася ХХІII грэка-каталіцкая пілігрымка Віцебск – Полацк|publisher=Сайт парафіі святога Язэпа|date=11 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Баўтовіч М. |загаловак=Полацкія пакутнікі: Збор дакумантаў |месца=Полацак |выдавецтва=Сафія |год=2000 |старонак=86 |isbn=985-6448-10-7 |ref=Баўтовіч}} * {{артыкул |аўтар=Иванкович М. А. |загаловак=История изучения памятников сакрального монументального зодчества Полоцка XVII-XVIII вв. в дореволюционный период |выданне=Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых даследаванняў |тып=зборнік |год=2016 |старонкі=103—107 |ref=Иванкович}} * {{артыкул |аўтар=Кочегаров К. А. |загаловак=Александр Меншиков на страницах «Польской Илиады» Януша Вишневецкого |выданне=Славяноведение |тып=часопіс |год=2024 |нумар=4 |старонкі=38—50 |ref=Кочегаров}} * {{кніга |аўтар=Старостенко В. В. |загаловак=История религии и свободы совести в Беларуси в документах и материалах. Ч. 2: От Брестской церковной унии до второй половины XVIII в. |месца=Могилев |выдавецтва=МГУ имени А. А. Кулешова |год=2015 |старонак=264 |isbn=978-985-568-037-7 |ref=Starostenko}} * {{артыкул|ref=Grala|аўтар=Grala H.|загаловак=Russian State Ideology Has Been Referring To A Selectively Treated Past Since Early Modernity|год=2023|lang=en|выданне=AREI|тып=часопіс|нумар=6|старонкі=6—37}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1705 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паўночная вайна (1700—1721)]] [[Катэгорыя:Уніяцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Пётр I]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1705 года]] kiocfs9z43el04clqo12cjm8k7p2diz 5134777 5134776 2026-05-01T21:14:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5134777 wikitext text/x-wiki [[Файл:Połacak,_Vierchni_Zamak,_Sabornaja._Полацак,_Верхні_Замак,_Саборная_(1707).jpg|thumb|Сафійскі сабор на плане Полацка 1707 года]] '''Забо́йства мана́хаў-базылья́н у По́лацку''' — падзея, якая адбылася 11 ліпеня 1705 года (30 чэрвеня паводле старога стылю) у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]]. У гэты дзень расійскі цар [[Пётр I]] разам са сваёй світай учыніў расправу над каталіцкімі святарамі ўсходняга абраду ([[Уніяцтва|уніятамі]]), якія належалі да ордэна [[Базыльяне|базыльян]]. Гістарычны інцыдэнт набыў шырокі міжнародны рэзананс, а яго акалічнасці абраслі шматлікімі версіямі, якія дагэтуль застаюцца прадметам даследаванняў і дыскусій гісторыкаў. == Гістарычны кантэкст == У пачатку XVIII стагоддзя тэрыторыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] стала арэнай баявых дзеянняў. Расійскія войскі знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як саюзнікі польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] у барацьбе супраць [[Швецыя|Швецыі]]. У 1705 годзе стаўка Пятра I размяшчалася ў Полацку<ref>{{артыкул |аўтар=Сороко С. М. |загаловак=Витебские губернские ведомости (официальная и неофициальная часть) |выданне=Монографии Научного центра славяно-германских исследований |год=2004 |нумар=7 |месца=Москва-Новополоцк |старонкі=60}}</ref>{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Рэлігійная сітуацыя ў горадзе была надзвычай складанай. Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года галоўны храм горада, [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]], быў перададзены ўніятам і стаў цэнтрам уніяцкай [[Полацкая ўніяцкая архіепархія|Полацкай архіепархіі]]. Расійскі манарх, які жорстка пераследаваў [[уніяцтва]] і разглядаў яго як здраду [[Праваслаўе|праваслаўю]], дэманстраваў варожае стаўленне да мясцовага ўніяцкага духавенства<ref name="khoteev">{{cite web|url=https://kobrinsobor.by/petr-i-i-polockie-uniaty/|title=Петр I и полоцкие униаты|author=Хотеев А., свящ.|publisher=Сайт Кобрынскага сабора|date=4 верасня 2024|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Спрыяла эскалацыі і агульная атмасфера ваеннага часу, якая суправаджалася рэквізіцыямі і гвалтам над мясцовым насельніцтвам. == Асноўныя версіі падзей == Дакладныя абставіны здарэння застаюцца дыскусійнымі, паколькі гістарычныя крыніцы прадстаўляюць розныя і часта супярэчлівыя трактоўкі. Уніяцкія і каталіцкія аўтары традыцыйна апісваюць падзею як загадзя спланаваны акт рэлігійнага пераследу. Расійскі бок, у сваю чаргу, афіцыйна тлумачыў расправу дзяржаўнай здрадай манахаў, іх супрацоўніцтвам з ворагам і ўзброеным супрацівам<ref name="khoteev" />. === Версія мітрапаліта Льва Заленскага === Першае і найбольш ранняе апісанне падзей было складзена ўніяцкім мітрапалітам [[Леў Заленскі|Львом Заленскім]] і адпраўлена ў [[Рым]], у [[Кангрэгацыя прапаганды веры|Кангрэгацыю прапаганды веры]], 18 жніўня 1705 года. Дакумент на лацінскай мове атрымаў назву «Дзённік чалавеказабойства айцоў базыльян полацкага манастыра…» ({{lang-la|Diarium excidii monasterii Polocensis Basilianorum...}}). У ім Заленскі сцвярджаў, што Пётр I меў загадзя прадуманы план знішчэння ўніі і нібыта атрымаў на гэта благаславенне ад праваслаўных іерархаў, у тым ліку ад [[Стэфан Яворскі|Стэфана Яворскага]]<ref>{{кніга|загаловак=Litterae Sacrae Congregationis de Propaganda Fide Ecclesiam Catholicam Ucrainae et Bielarussiae spectantes|год=1954|месца=Roma|том=2|старонкі=263}}</ref><ref name="petrushko">{{cite web|lang=ru|url=https://www.sedmitza.ru/text/415691.html|title=Митрополит Лев Заленский и Униатская Церковь в Речи Посполитой в период его правления|author=Петрушко В. И.|date=13 жніўня 2008|publisher=Седмица.RU|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Паводле Заленскага, напярэдадні трагедыі, 10 ліпеня, Пётр I наведаў праваслаўны [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Богаяўленскі манастыр]], дзе манахі папрасілі яго абараніць іх ад уніятаў. Наступным днём цар прыйшоў у Сафійскі сабор. Мясцовыя манахі не пусцілі яго ў алтар як схізматыка. Убачыўшы багата аздоблены абраз [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]], цар спытаў, хто гэта. Манах-прапаведнік Тэафан Калбячынскі адказаў, што гэта святы мучанік Іасафат, забіты расійскімі аднаверцамі цара. Пасля гэтага Пётр ударыў Калбячынскага і, паводле справаздачы, праткнуў яго шпагай, як і манаха Язафата Анкудовіча, які прыбег на шум. Заленскі таксама сцвярджае, што цар увайшоў у алтар і скінуў з прастола [[Святыя Дары]]. Іераманах [[Канстанцін Заячкоўскі]], які спрабаваў іх сабраць, быў арыштаваны і павешаны. Разам з ім загінулі і іншыя манахі, а таксама манастырскі кухар<ref name="petrushko" />. === Версія Яна Аляшэўскага і Антонія Завадскага === Найбольш падрабязнае апісанне змяшчаецца ў працы «Гісторыя аб забойстве базыльян у полацкай царкве…» ({{lang-pl|Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi...}}), якая была складзена ў 1713—1721 гадах на падставе сведчанняў відавочцаў. Асноўны тэкст дакумента быў напісаны віленскім вікарыем [[Ян Аляшэўскі|Янам Аляшэўскім]] і дапоўнены віцебскім манахам [[Антон Завадскі|Антоніем Завадскім]]. Гэты рукапіс быў апублікаваны ў [[Парыж]]ы ў 1863 годзе намаганнямі польскага гісторыка і публіцыста [[Францішак Духінскі|Францішка Духінскага]]<ref>{{кніга |аўтар=Duchiński F. |загаловак=Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705 tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва=Drukarnia i Litografia PP. Benouet Maulde |год=1864 |старонкі=1—22}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10—11}}. Некаторыя праваслаўныя аўтары ставяцца да парыжскага выдання з асцярожнасцю, паколькі яно з’явілася падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|антырасійскага паўстання 1863—1864 гадоў]] і магло выконваць прапагандысцкую функцыю<ref name="khoteev" />. Згодна з гэтай версіяй, 11 ліпеня 1705 года Пётр I разам з [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|А.&nbsp;Д.&nbsp;Меншыкавым]] і вялікай світай афіцэраў увайшлі ў Сафійскі сабор. Цар запатрабаваў адчыніць царскія вароты і звярнуў увагу на алтар з выявай святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. Паміж манархам і вікарыем манастыра [[Канстанцін Заячкоўскі|Канстанцінам Заячкоўскім]] адбыўся дыялог. Пётр I спытаў: «Чый гэта абраз?». Вікарый адказаў, што гэта святы Іасафат. На наступнае пытанне: «Які ён святы? Хто яго замучыў?» вікарый адказаў, што гэта зрабілі віцябляне. Калі цар удакладніў: «Якой веры?», Заячкоўскі адказаў: «Той веры, што і твая міласць». Гэтыя словы выклікалі ў Пятра I прыступ лютасці. Ён ударыў святара кулаком у твар, а потым пачаў біць кіем. Згодна з тэкстам, цар або яго афіцэры адсеклі вікарыю шабляй вушы і нос. Пасля гэтага світа цара далучылася да збіцця іншых манахаў, якіх калолі штыкамі і тапталі нагамі. Пазней Заячкоўскага катавалі, патрабуючы выдаць манастырскія скарбы, і павесілі<ref>{{кніга |аўтар=Likowski E. |загаловак=Dzieje Kościoła unickiego na Litwie i Rusi w XVIII i XIX w. |месца=Warszawa |год=1906 |том=2 |старонкі=268—279}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=36—37}}. === Версія Януша Вішнявецкага === Іншы погляд на падзеі прадстаўлены ў мемуарах віленскага ваяводы [[Януш Антоні Вішнявецкі|Януша Антонія Вішнявецкага]] «[[Польская Іліяда]]» ({{lang-pl|Ilias Polski}}), напісаных каля 1711—1712 гадоў. Аўтар, які блізка камунікаваў з прадстаўнікамі расійскага камандавання, адзначаў, што інцыдэнту папярэднічаў сумесны банкет з удзелам польнага гетмана літоўскага [[Рыгор Антоні Агінскі|Рыгора Агінскага]], пасля якога Пётр I і Меншыкаў накіраваліся ў сабор<ref>{{кніга |аўтар=Wiśniowiecki J. A. |загаловак=Ilias Polski (1700–1710) / wyd. P. P. Romanuik, J. Burdowicz-Nowicki |месца=Warszawa |выдавецтва=Neriton |год=2018 |старонкі=188—189}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46}}. Паводле Вішнявецкага, канфлікт быў справакаваны рускім палкавым святаром, якога ўніяты добра пачаставалі алкаголем. Падчас п’янкі пачалася дыскусія пра веру, у выніку якой рускі святар ударыў па твары мясцовага настаяцеля [[Якуб Кізікоўскі|Якуба Кізікоўскага]], але атрымаў здачы ад іншага манаха. Святар паскардзіўся Меншыкаву. Разгарачаныя алкаголем цар і яго фаварыт уварваліся ў храм. Убачыўшы абраз святога Іасафата, Пётр I спытаў, кім ён быў забіты. Атрымаўшы адказ «Схізматыкамі», цар у шаленстве ўласнаручна закалоў аднаго з манахаў каля алтара, а другога забіў Меншыкаў. Яшчэ траіх было загадана павесіць, але аднаму з іх выратаваў жыццё [[Барыс Пятровіч Шарамецеў|Б.&nbsp;П.&nbsp;Шарамецеў]]. Вішнявецкі таксама згадвае, што цар рассыпаў па зямлі асвечаныя [[Аплатка|аплаткі]], матывуючы гэта тым, што праваслаўныя не вераць у іх святасць<ref>{{кніга |аўтар=Deruga А. |загаловак=Piotr Wielki a bazyljanie połoccy // Księga pamiątkowa koła historyków słuchaczy uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. 1923–1933 |месца=Wilno |выдавецтва=Wydawnictwo zrzeszenia kół naukowych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie |год=1933 |старонкі=95—120}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46—47}}. === Мясцовыя летапісы === У «[[Магілёўская хроніка|Магілёўскай хроніцы]]» [[Юрый Трубніцкі|Юрыя Трубніцкага]], запісы ў якой датуюцца сакавіком 1708 года, змяшчаецца яшчэ адна версія, запісаная са слоў полацкага манаха Пафнуція. Згодна з ёй, пасля спрэчкі аб веры цар загадаў нацкаваць на святара чорнага сабаку. Калі манахі пачалі хавацца, цар праткнуў аднаго з іх шпагай, а астатніх чацвярых загадаў павесіць. Аўтар хронікі адзначаў, што ўніяты ўшаноўвалі загінулых як святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга |загаловак=Полное собрание русских летописей |месца=М. |год=1980 |том=35 |старонкі=271}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=77}}. У «[[Віцебскі летапіс|Віцебскім летапісе]]», складзеным [[Міхаіл Панцырны|Міхаілам Панцырным]] і [[Стэфан Аверка|Стэфанам Аверкам]], падзея апісваецца вельмі сцісла, але прама паказвае на ўдзел манарха<ref>{{кніга|загаловак=Витебская лѣтопись, составленная витебскими мѣщанами: Михаиломъ Панцырнымъ, Иваномъ Чарновскимъ, Гавріиломъ АвЂркою и Стефаномъ АвЂркою|старонкі=226}}</ref>: {{цытата|У тым жа 1705 годзе, месяца ліпеня 11 дня, у касцёле Св. Сафіі ён сам забіў 4 базыльян у Полацку і пасадзіў у Полацку каменданта.{{арыгінальны тэкст|la|Eodem anno, mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia y wsadził w Połocku komendanta.}}}} === Афіцыйная расійская версія === Для таго каб апраўдацца перад еўрапейскай грамадскасцю і польскімі саюзнікамі, неўзабаве пасля інцыдэнту Пётр I выдаў у [[Вільня|Вільні]] спецыяльны маніфест. У ім уся віна ўскладалася на ўніяцкіх манахаў, якія нібыта вялі тайную перапіску з ворагамі ([[Швецыя|шведамі]] і [[Сапегі|прыхільнікамі Сапегаў]]) і публічна ў пропаведзях абражалі расійскага цара і польскага караля Аўгуста<ref name="khoteev" />. Паводле маніфеста, калі Пётр I увайшоў у касцёл, каб паглядзець на цырымоніі, манахі сустрэлі яго знявагай і заявілі, «што не варта Яму, як праціўніку веры, туды ступаць». Цар нібыта стрываў гэта і перайшоў да абраза, пра які спытаў. Атрымаўшы абразлівы адказ, ён загадаў арыштаваць манахаў. Аднак тыя пачалі клікаць на дапамогу і аказалі ўзброены супраціў, параніўшы некалькіх царскіх салдат. У адказ салдаты пачалі секчы манахаў, у выніку чаго чацвёра былі смяротна параненыя, а адзін быў асуджаны і павешаны як здраднік і бунтаўшчык<ref>{{кніга |аўтар=Бантыш-Каменский Н. |загаловак=Историческое известие о возникшей в Польше унии... |месца=М. |год=1805 |старонкі=156—158}}</ref>{{sfn|Starostenko|2015|с=183—184}}. {{цытата|Хоць Яго Царскай Вялікасці ад генералаў сваіх, што на зімовых кватэрах у Полацку былі, дастаткова данесена, якім чынам уніяцкія духоўныя няспынна з непрыяцелямі шведамі і сапежынцамі маюць тайную перапіску і небяспечныя намеры супраць войскаў Царскай Вялікасці... загадаў Яго Царская Вялікасць людзям, што пры ім тады знаходзіліся, гэтых хульнікаў і выкрытых здраднікаў узяць і прывесці пад вартай для асуджэння... асуджаны на смерць, і іншым за прыклад яўна як злодзей павешаны<ref name="khoteev" />.{{арыгінальны тэкст|ru|Хотя Его Царскому Величеству от генералов своих, на зимних квартирах в Полоцке бывших, довольно донесено, каким образом униатские духовные непрестанно с неприятелями шведами и сапежинцами имеют тайную переписку и опасные намерения против войск Царского Величества... повелел Его Царское Величество при себе тогда обретающимся людям оных хульников и уличенных изменников взять, и привесть под стражей для осуждения... осужден на смерть, и иным ко образцу явно как злодей повешен.}}}} Цікавай дэталлю з’яўляецца чарнавік запісу ў першай рэдакцыі афіцыйнай расійскай «Гісторыі Свейскай вайны». Гісторык [[Мікалай Герасімавіч Устралаў|Мікалай Устралаў]] выявіў, што кабінет-сакратар [[Аляксей Васільевіч Макараў|Аляксей Макараў]] першапачаткова напісаў<ref name="ustryalov">{{кніга|аўтар=Устрялов Н. Г.|загаловак=История царствования Петра Великого|год=1863|частка=1|месца=СПб.|том=4|старонкі=370—373}}</ref><ref name="hse">{{cite web|url=https://spb.hse.ru/humart/history/peter/biochronic/246804707|title=30.06/11.07.1705, сб. П. в Полоцке|publisher=Биохроника Петра Великого (1672-1725)|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>: {{цытата|30 чэрвеня былі ў Полацкай мураванай уніяцкай царкве: пяць уніятаў пабіты за тое, што нашых генералаў называлі ерэтыкамі. {{арыгінальны тэкст|ru|30 июня были в Полоцкой каменной униатской церкви: пять униатов побито за то, что наших генералов называли еретиками.}}}} Аднак пазней Пётр I асабіста выкрасліў гэтыя радкі з тэксту<ref name="ustryalov" /><ref name="hse" />. == Спіс ахвяр расправы == Згодна з даследаваннямі і ўніяцкімі дакументамі таго часу, непасрэднымі ахвярамі інцыдэнту сталі пяць чалавек (у справаздачы Льва Заленскага таксама згадваюцца [[іераманах]] Клімент Ражнятоўскі, [[іерадыякан]]ы Міхаіл Кавалеўскі і Мялецій Кандратовіч, а таксама манах Гаўрыіл Календа і манастырскі кухар)<ref name="petrushko" />{{sfn|Баўтовіч|2000|с=21—23}}: {| class="wikitable sortable" ! Імя ! Пасада ! Лёс |- | Канстанцін Заячкоўскі | [[Вікарый]] (намеснік) манастыра | Быў жорстка збіты. Перад смерцю маскалі катавалі яго, патрабуючы выдаць месца сховаў манастырскіх скарбаў. Павешаны. |- | Тэафан Калбячынскі | [[Казальнік]] | Пасечаны халоднай зброяй непасрэдна ў храме каля алтара святога Іасафата. Паводле шэрагу крыніц, быў забіты асабіста Пятром I або працяты адначасова Меншыкавым. |- | Якуб Кнышэвіч | [[Рэгент хору|Рэгент царкоўнага хору]] | Атрымаў цяжкія раненні шаблямі падчас расправы ў храме. Памёр ад ран праз кароткі час. |- | Якуб Кізікоўскі | [[Суперыёр]] (старэйшы) манастыра, доктар тэалогіі | Схоплены вайскоўцамі каля брамы. Памёр ад начных катаванняў раніцай наступнага дня. |- | Язэп (Язафат) Анкудовіч | [[Закрыстыянін]] | Быў моцна пасечаны шаблямі, аднак выжыў і стаў адным з непасрэдных сведак трагедыі. |} == Наступствы і памяць == Пасля забойства святароў Сафійскі сабор быў абрабаваны і зачынены для набажэнстваў. Паводле загаду цара, целы забітых манахаў былі спаленыя, а попел выкінуты ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]], каб прадухіліць іх ушанаванне вернікамі ў якасці святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга|аўтар=Ластоўскi В.|загаловак=Выбраныя творы / уклад., прадмова i каментарыi Я. Янушкевiча|год=1997|месца=Мінск|старонкі=412}}</ref><ref name="hse" />. Выжылых манахаў расійскія войскі ўтрымлівалі пад вартай дваццаць два тыдні (каля пяці месяцаў){{sfn|Баўтовіч|2000|с=41}}. Пётр I прапанаваў перадаць храм праваслаўнай абшчыне горада, аднак тая адмовілася яго прымаць, асцерагаючыся наступных рэпрэсій з боку мясцовай шляхты і ўніятаў<ref>{{cite web|url=http://probelarus.by/belarus/sight/church/sofiyskiy_sobor_v_polocke.html|title=Софийский собор в Полоцке|publisher=ProBelarus|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref name="hse" />. 20 лістапада 1705 года Пётр I выдаў [[універсал]], якім гарантаваў бяспеку і права на набажэнствы (у тым ліку пры полацкай замкавай царкве) манахам-базыльянам Барысаглебскага манастыра{{sfn|Старостенко|2015|с=185—186}}. Аднак пазней сабор усё ж быў ператвораны ў парахавы і амуніцыйны склад расійскай арміі. У 1710 годзе, напярэдадні адступлення войскаў, у саборы адбыўся магутны выбух пораху, які практычна цалкам знішчыў старажытны помнік архітэктуры XI стагоддзя<ref name="hse" />. Трагедыя выклікала моцнае абурэнне ў Еўропе і ўскладніла адносіны Расіі са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Папскі нунцый у Рэчы Паспалітай [[Арацыа Філіпа Спада]] збіраў дакументы і сведчанні відавочцаў для Ватыкана, а ўніяцкія іерархі патрабавалі ад польскага ўрада абароны сваіх правоў і вяртання канфіскаванай царом маёмасці<ref>{{кніга |загаловак=Relation des Cruautez exercées par le grand Duc de Moscovie sur les Religieux Catholiques du Monastere de Poloczk... envoyée au Pape par Mr le Nonce en Pologne |месца=Paris |год=1855 |том=1 |старонкі=48—53}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10}}. У сучаснай Беларусі памяць пра забітых полацкіх манахаў ушаноўваецца вернікамі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]]. Штогод у ліпені ладзіцца пешая пілігрымка з Віцебска (з месца мучаніцкай смерці Іасафата Кунцэвіча) у Полацк да Сафійскага сабора. У ліпені 2017 года адбылася 23-я такая пілігрымка, духоўным дэвізам якой сталі словы [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], а сама яна была таксама прысвечана памяці ўніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]]<ref>{{cite web|url=https://missiopc.blogspot.com/2017/07/1116-2017.html|title=11–16 липня 2017 р. прощею уже 23 рік йдуть греко-католики Білорусії з Вітебська до Полоцька...|publisher=Блог місіі|date=19 ліпеня 2017|lang=uk|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://svjazep.org/index.php?newsid=1855|title=Пачалася ХХІII грэка-каталіцкая пілігрымка Віцебск – Полацк|publisher=Сайт парафіі святога Язэпа|date=11 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Баўтовіч М. |загаловак=Полацкія пакутнікі: Збор дакумантаў |месца=Полацак |выдавецтва=Сафія |год=2000 |старонак=86 |isbn=985-6448-10-7 |ref=Баўтовіч}} * {{артыкул |аўтар=Иванкович М. А. |загаловак=История изучения памятников сакрального монументального зодчества Полоцка XVII-XVIII вв. в дореволюционный период |выданне=Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых даследаванняў |тып=зборнік |год=2016 |старонкі=103—107 |ref=Иванкович}} * {{артыкул |аўтар=Кочегаров К. А. |загаловак=Александр Меншиков на страницах «Польской Илиады» Януша Вишневецкого |выданне=Славяноведение |тып=часопіс |год=2024 |нумар=4 |старонкі=38—50 |ref=Кочегаров}} * {{кніга |аўтар=Старостенко В. В. |загаловак=История религии и свободы совести в Беларуси в документах и материалах. Ч. 2: От Брестской церковной унии до второй половины XVIII в. |месца=Могилев |выдавецтва=МГУ имени А. А. Кулешова |год=2015 |старонак=264 |isbn=978-985-568-037-7 |ref=Starostenko}} * {{артыкул|ref=Grala|аўтар=Grala H.|загаловак=Russian State Ideology Has Been Referring To A Selectively Treated Past Since Early Modernity|год=2023|lang=en|выданне=AREI|тып=часопіс|нумар=6|старонкі=6—37}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1705 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паўночная вайна (1700—1721)]] [[Катэгорыя:Уніяцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Пётр I]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1705 года]] fe1kn9x5bulxwgtsfm1i0iawm1bte0k Леў Заленскі 0 807197 5134775 2026-05-01T21:04:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Леў Шлюбіч-Заленскі]] 5134775 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леў Шлюбіч-Заленскі]] r82kgbbahpworhnjd8kghuzxgp6w28q Вялікая Паўночная вайна (1700—1721) 0 807198 5134779 2026-05-01T21:24:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Паўночная вайна (1700—1721)]] 5134779 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Паўночная вайна (1700—1721)]] t74d8k0zkfyqa944ovomjjfxforw4a0 Забойства манахаў-базыльян у Полацку 0 807199 5134780 2026-05-01T21:24:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Забойства манахаў-базыльян у Полацку (1705)]] 5134780 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Забойства манахаў-базыльян у Полацку (1705)]] 5v1q0809e500jqul47dx5k7k0rhztv4 Фрэдэрык I (кароль Даніі) 0 807200 5134822 2026-05-02T04:50:10Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{ДД}} '''Фрэдэрык I''' (дат.: Frederik 1., нарв.: Fredrik I; 7 кастрычніка 1471 — 10 красавіка 1533, замак Готарп, Шлезвіг) — кароль Даніі з 26 сакавіка 1523 года (абвешчаны каралём у выгнанні, зніж. герцаг Шлезвіг-Гальштэйна. Фрэдэрык быў сынам караля Даніі Крысціяна I і Даратэі...» 5134822 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Фрэдэрык I''' (дат.: Frederik 1., нарв.: Fredrik I; 7 кастрычніка 1471 — 10 красавіка 1533, замак Готарп, Шлезвіг) — кароль Даніі з 26 сакавіка 1523 года (абвешчаны каралём у выгнанні, зніж. герцаг Шлезвіг-Гальштэйна. Фрэдэрык быў сынам караля Даніі Крысціяна I і Даратэі Брандэнбургскай (дат. Dorothea af Brandenburg, ок. 1430—1495). Прадстаўнік дынастыі Альдэнбургаў. Ён з'яўляецца бліжэйшым агульным продкам па прамой мужчынскай лініі паміж па старэйшай лініі дацкімі, грэцкімі, нарвежскімі і шлезвігскімі манархамі і цяперашнімі брытанскімі спадчыннікамі, і па малодшай лініі рускімі, шведскімі, готарпскімі і альдэнбургскімі манархамі. ko59zt9afjypz45rggnqmjq54sr8s7d 5134823 5134822 2026-05-02T04:52:27Z StarDeg 16311 5134823 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Фрэдэрык I''' (дат.: Frederik 1., нарв.: Fredrik I; 7 кастрычніка 1471 — 10 красавіка 1533, замак Готарп, Шлезвіг) — кароль Даніі з 26 сакавіка 1523 года (абвешчаны каралём у выгнанні, зніж. герцаг Шлезвіг-Гальштэйна. Фрэдэрык быў сынам караля Даніі Крысціяна I і Даратэі Брандэнбургскай (дат. Dorothea af Brandenburg, ок. 1430—1495). Прадстаўнік дынастыі Альдэнбургаў. Ён з'яўляецца бліжэйшым агульным продкам па прамой мужчынскай лініі паміж па старэйшай лініі дацкімі, грэцкімі, нарвежскімі і шлезвігскімі манархамі і цяперашнімі брытанскімі спадчыннікамі, і па малодшай лініі рускімі, шведскімі, готарпскімі і альдэнбургскімі манархамі. {{зноскі}} {{Каралі Даніі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} 71ct8ljen01rp5rtrwwb1qstcw06akm 5134824 5134823 2026-05-02T04:56:15Z StarDeg 16311 5134824 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Фрэдэрык I''' ({{lang-da|Frederik 1.}}, {{lang-no| Fredrik I}}; [[7 кастрычніка]] [[1471]] — [[10 красавіка]] [[1533]], замак Готарп, Шлезвіг) — кароль Даніі з 26 сакавіка 1523 года (абвешчаны каралём у выгнанні, зніж. герцаг Шлезвіг-Гальштэйна. Фрэдэрык быў сынам караля Даніі [[Крысціян I|Крысціяна I]] і Даратэі Брандэнбургскай (дат. Dorothea af Brandenburg, ок. 1430—1495). Прадстаўнік дынастыі Альдэнбургаў. Ён з’яўляецца бліжэйшым агульным продкам па прамой мужчынскай лініі паміж па старэйшай лініі дацкімі, грэцкімі, нарвежскімі і шлезвігскімі манархамі і цяперашнімі брытанскімі спадчыннікамі, і па малодшай лініі рускімі, шведскімі, готарпскімі і альдэнбургскімі манархамі. {{зноскі}} {{Каралі Даніі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} 4hnc1zowp9qshz1nl79b55l8lhl3cua 5134825 5134824 2026-05-02T04:59:02Z StarDeg 16311 5134825 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Фрэдэрык I''' ({{lang-da|Frederik 1.}}, {{lang-no| Fredrik I}}; [[7 кастрычніка]] [[1471]] — [[10 красавіка]] [[1533]], замак Готарп, Шлезвіг) — кароль Даніі з 26 сакавіка 1523 года (абвешчаны каралём у выгнанні, зніж. герцаг Шлезвіг-Гальштэйна. Фрэдэрык быў сынам караля Даніі [[Крысціян I|Крысціяна I]] і Даратэі Брандэнбургскай (дат. Dorothea af Brandenburg, ок. 1430—1495). Прадстаўнік дынастыі Альдэнбургаў. Ён з’яўляецца бліжэйшым агульным продкам па прамой мужчынскай лініі паміж па старэйшай лініі дацкімі, грэцкімі, нарвежскімі і шлезвігскімі манархамі і цяперашнімі брытанскімі спадчыннікамі, і па малодшай лініі рускімі, шведскімі, готарпскімі і альдэнбургскімі манархамі. {{зноскі}} {{Каралі Даніі}} {{Каралі Нарвегіі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} bk7rba1k84c46ody81uof4zx8a82im2 Катэгорыя:ФК Кордава 14 807201 5134836 2026-05-02T06:30:28Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Іспаніі|Кордава]] [[Катэгорыя:Кордава (правінцыя, Іспанія)]]» 5134836 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Іспаніі|Кордава]] [[Катэгорыя:Кордава (правінцыя, Іспанія)]] bcyqbicruox9ziea954do3fssn2k41t Катэгорыя:Кёнгідо 14 807202 5134843 2026-05-02T06:39:33Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Правінцыі Паўднёвай Карэі]] {{Навігацыя}}» 5134843 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Правінцыі Паўднёвай Карэі]] {{Навігацыя}} hlzbfgvzjhf7n3trea29c62nd3rrq9t Катэгорыя:Котарскі заліў 14 807203 5134845 2026-05-02T06:44:44Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Чарнагорыі]]» 5134845 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Чарнагорыі]] ifa45plkz9btf47hl2xqzl0txlldj1a Цім Ален 0 807204 5134849 2026-05-02T07:06:14Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Цім Ален]] у [[Тым Ален]] 5134849 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Тым Ален]] 7ahhvppf83tqv1uv5uye26hxik5giqf Крымскататарская літаратура 0 807205 5134856 2026-05-02T07:52:29Z Гора самоцветов 167509 Новая старонка: «{{Кароткае апісанне|няма}} <!-- "няма" пераважней, калі назва дастаткова апісальная; гл. [[ВП:СДНЯМА]] --> {{Крымскія Татары}} Найранейшыя крымскататарскія літаратурныя творы адносяцца да часоў Залатой Арды (XIII-XV стагоддзі), а яе залаты век прыпаў на часы Крымс...» 5134856 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|няма}} <!-- "няма" пераважней, калі назва дастаткова апісальная; гл. [[ВП:СДНЯМА]] --> {{Крымскія Татары}} Найранейшыя крымскататарскія літаратурныя творы адносяцца да часоў Залатой Арды (XIII-XV стагоддзі), а яе залаты век прыпаў на часы [[Крымскага ханства]] (XV-XVIII стагоддзі). == Гісторыя == === Сярэднявечча === "[[Yusuf and Zulaikha|The poem about Yusuf and Zuleykha]]" by [[Mahmud Qırımlı]] from 13th century is regarded as the oldest work in Crimean Tatar.<ref>{{Cite journal |last=Emiramzaieva |first=A. S. |date=2020 |title=ТВОРЧІСТЬ ТА ЖИТТЯ МАХМУДА КИРИМЛИ У ЛІТЕРАТУРОЗНАВЧОМУ ВИСВІТЛЕННІ: ІСТОРІЯ ТА ПЕРСПЕКТИВИ ДОСЛІДЖЕННЯ |trans-title=MAKHMUD KIRIMLI’S LIFE AND WORKS IN LITERARY ASPECT: HISTORY AND PERSPECTIVES OF STUDY |url=http://philol.vernadskyjournals.in.ua/journals/2020/1_2020/part_4/22.pdf |journal=Scientific Notes of Taurida National V.I. Vernadsky University, Series Philology. Social Communications |volume=4 |issue=1 |pages=110–114 |doi=10.32838/2663-6069/2020.1-4/20}}</ref> Among other prominent authors of that time were Ali (d. 1232),<ref name="Osmanlı">Kurnaz C., Çeltik H. Osmanlı Donemi Kırım edebiyatı.&nbsp;— Ankara: Kültür Bakanlığı, 2000.</ref> Mahmud (13-14 c.),<ref name="Osmanlı"/> Mevlana Receb bin Ibrahim (d. 1386),<ref name="müellifleri">Bursalı M. T. Kırım müellifleri.&nbsp;— Istanbul, 1919.</ref> Mevlana Şerefeddin bin Kemal (d. 1438) and Kemal Ummi (d. 1475).<ref>Banarlı N. S. Resimli türk edebiyatı tarihı. C.C.I-II.&nbsp;— Istanbul: Milli egitim basimevi, 1987.</ref> === Classical period === During the [[Golden Horde]] period after Crimean Tatars adopted Islam, Divan poetry or Palace poetry (Crimean: ''saray edebiyatı'') started to form. Its authors were khans and aristocrats. Famous poets of that time were Abdul-Mecid Efendi, Usein Kefeviy, [[Meñli I Giray]], [[Ğazı II Giray]], Ramel Hoca, [[Aşıq Ümer]], Mustafa Cevheriy, Leyla Bikeç, Aşıq Arif, Canmuhammed, and Edip Efendi. Ğazı II Giray in particular was known for his poetry, love of literature and works on music.<ref>{{Cite book |last=Kent |first=Neil |url=https://books.google.com/books?id=ltKBoAEACAAJ |title=Crimea: A History |date=2016 |publisher=Hurst |isbn=978-1-84904-463-9 |pages=45–46 |language=en}}</ref> The [[Bahadır I Giray]]'s wife Han-zade-hanum was also known as a poet. In the 15th-17th centuries anthologies of Crimean poetry appeared. All literary works of that period were written in [[Arabic script]]. The language of poetry was influenced by [[Arabic language|Arabic]] and [[Persian language|Persian]] as it used long and short vowels rhymes while Turkic language didn't differentiate vowels this way.<ref>Меметов И. [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/94738/31-Memetov.pdf?sequence=1 Периодизация истории развития крымскотатарского литературного языка]</ref> At the same time, a more colloquial language with few borrowings was used in [[Crimean Tatar folklore|folklore]] (e.g. "Çorabatır", "Kör oğlu", "Tair ve Zore"). Other works include writings about historic events and multiple [[jarlig|yarlıq]]s.<ref>Материалы для истории Крымского ханства, извлеченные, по распоряжению имп. Академии наук, из Московского главного архива Министерства иностранных дел. Издал В. В. Вельяминов-Зернов. — СПб., 1864. −1109 с.</ref> After the [[Annexation of Crimea by the Russian Empire]] in 1783, Crimean Tatar literature was frozen as the principal patrons of its development were Crimean khans. === New period === Crimean literature revival is closely related to [[Ismail Gasprinsky]] who laid the foundations of the story and the novel in Crimean Tatar literature. In his newspaper "Terciman", Gasprinsky was publishing works of new Crimean Tatar writers. Among prominent poets of early 20th century were [[Eşref Şemi-zade]], [[Bekir Çoban-zade]], [[Abdulla Dermenci]], [[Şevqiy Bektöre]], [[Abdulla Latif-zade]], [[Amdi Giraybay]]. In 1901, [[Abdulla Özenbaşlı]] published the first Crimean Tatar drama "Olcağa çare almaz". Crimean Tatar literary process was interrupted by the [[Deportation of the Crimean Tatars|Soviet Deportation of the Crimean Tatars]] in 1944. Since that time and until the 1970s in the Soviet Union Crimean Tatar literature has been suppressed. Some of the modern authors include [[Şamil Aladin]], [[Cengiz Dağcı]], [[Ümer İpçi]], [[Yusuf Bolat]], [[Ayder Osman]], [[Ervin Ümerov]], [[Rustem Müyedin]], [[Şakir Selim]], [[Yunus Qandım]], [[Seyran Suleyman]], [[Nuzet Ümerov]]. == See also == * [[Ottoman literature]] * [[Tatar literature]] * [[Bashkir literature]] == References == {{Reflist}} == Further reading == * {{cite book |title=Kırım Tatar Masalları |first=Nedim |last=BAKIRCI |location=KONYA |date=2010 |lang=TR}} * {{cite thesis |title=Kırım Tatar masalları üzerine bir inceleme |trans-title=A searching about Kirim Tatar folktales |first=ELİF SERRA |last=ŞAMLIOĞLU |publisher=Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Halk Bilimi Ana Bilim Dalı |date=2013 |type=Yüksek Lisans |lang=TR |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=6cwnc7GtARbnaR4aOuk15g&no=nBBoZIRg0STA1ajvtvpdwg}} * {{cite book |last=Baski |first=Imre |title=Crimean Tatar Folktales: As Collected by Ignác Kúnos (1860-1945) |location=Berlin, Boston |publisher=De Gruyter |date=2024 |doi=10.1515/9783111442891 |isbn=978-3-11-144289-1 }} {{European literature}} [[Category:Crimean Tatar culture]] [[Category:Crimean Tatar language]] [[Category:Culture of Crimea]] 80stlqt2ri7xykzii5icnvud3b4uftc 5134870 5134856 2026-05-02T08:35:27Z ДолбоЯщер 78416 5134870 wikitext text/x-wiki {{delete|wrong lang}} {{Кароткае апісанне|няма}} <!-- "няма" пераважней, калі назва дастаткова апісальная; гл. [[ВП:СДНЯМА]] --> {{Крымскія Татары}} Найранейшыя крымскататарскія літаратурныя творы адносяцца да часоў Залатой Арды (XIII-XV стагоддзі), а яе залаты век прыпаў на часы [[Крымскага ханства]] (XV-XVIII стагоддзі). == Гісторыя == === Сярэднявечча === "[[Yusuf and Zulaikha|The poem about Yusuf and Zuleykha]]" by [[Mahmud Qırımlı]] from 13th century is regarded as the oldest work in Crimean Tatar.<ref>{{Cite journal |last=Emiramzaieva |first=A. S. |date=2020 |title=ТВОРЧІСТЬ ТА ЖИТТЯ МАХМУДА КИРИМЛИ У ЛІТЕРАТУРОЗНАВЧОМУ ВИСВІТЛЕННІ: ІСТОРІЯ ТА ПЕРСПЕКТИВИ ДОСЛІДЖЕННЯ |trans-title=MAKHMUD KIRIMLI’S LIFE AND WORKS IN LITERARY ASPECT: HISTORY AND PERSPECTIVES OF STUDY |url=http://philol.vernadskyjournals.in.ua/journals/2020/1_2020/part_4/22.pdf |journal=Scientific Notes of Taurida National V.I. Vernadsky University, Series Philology. Social Communications |volume=4 |issue=1 |pages=110–114 |doi=10.32838/2663-6069/2020.1-4/20}}</ref> Among other prominent authors of that time were Ali (d. 1232),<ref name="Osmanlı">Kurnaz C., Çeltik H. Osmanlı Donemi Kırım edebiyatı.&nbsp;— Ankara: Kültür Bakanlığı, 2000.</ref> Mahmud (13-14 c.),<ref name="Osmanlı"/> Mevlana Receb bin Ibrahim (d. 1386),<ref name="müellifleri">Bursalı M. T. Kırım müellifleri.&nbsp;— Istanbul, 1919.</ref> Mevlana Şerefeddin bin Kemal (d. 1438) and Kemal Ummi (d. 1475).<ref>Banarlı N. S. Resimli türk edebiyatı tarihı. C.C.I-II.&nbsp;— Istanbul: Milli egitim basimevi, 1987.</ref> === Classical period === During the [[Golden Horde]] period after Crimean Tatars adopted Islam, Divan poetry or Palace poetry (Crimean: ''saray edebiyatı'') started to form. Its authors were khans and aristocrats. Famous poets of that time were Abdul-Mecid Efendi, Usein Kefeviy, [[Meñli I Giray]], [[Ğazı II Giray]], Ramel Hoca, [[Aşıq Ümer]], Mustafa Cevheriy, Leyla Bikeç, Aşıq Arif, Canmuhammed, and Edip Efendi. Ğazı II Giray in particular was known for his poetry, love of literature and works on music.<ref>{{Cite book |last=Kent |first=Neil |url=https://books.google.com/books?id=ltKBoAEACAAJ |title=Crimea: A History |date=2016 |publisher=Hurst |isbn=978-1-84904-463-9 |pages=45–46 |language=en}}</ref> The [[Bahadır I Giray]]'s wife Han-zade-hanum was also known as a poet. In the 15th-17th centuries anthologies of Crimean poetry appeared. All literary works of that period were written in [[Arabic script]]. The language of poetry was influenced by [[Arabic language|Arabic]] and [[Persian language|Persian]] as it used long and short vowels rhymes while Turkic language didn't differentiate vowels this way.<ref>Меметов И. [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/94738/31-Memetov.pdf?sequence=1 Периодизация истории развития крымскотатарского литературного языка]</ref> At the same time, a more colloquial language with few borrowings was used in [[Crimean Tatar folklore|folklore]] (e.g. "Çorabatır", "Kör oğlu", "Tair ve Zore"). Other works include writings about historic events and multiple [[jarlig|yarlıq]]s.<ref>Материалы для истории Крымского ханства, извлеченные, по распоряжению имп. Академии наук, из Московского главного архива Министерства иностранных дел. Издал В. В. Вельяминов-Зернов. — СПб., 1864. −1109 с.</ref> After the [[Annexation of Crimea by the Russian Empire]] in 1783, Crimean Tatar literature was frozen as the principal patrons of its development were Crimean khans. === New period === Crimean literature revival is closely related to [[Ismail Gasprinsky]] who laid the foundations of the story and the novel in Crimean Tatar literature. In his newspaper "Terciman", Gasprinsky was publishing works of new Crimean Tatar writers. Among prominent poets of early 20th century were [[Eşref Şemi-zade]], [[Bekir Çoban-zade]], [[Abdulla Dermenci]], [[Şevqiy Bektöre]], [[Abdulla Latif-zade]], [[Amdi Giraybay]]. In 1901, [[Abdulla Özenbaşlı]] published the first Crimean Tatar drama "Olcağa çare almaz". Crimean Tatar literary process was interrupted by the [[Deportation of the Crimean Tatars|Soviet Deportation of the Crimean Tatars]] in 1944. Since that time and until the 1970s in the Soviet Union Crimean Tatar literature has been suppressed. Some of the modern authors include [[Şamil Aladin]], [[Cengiz Dağcı]], [[Ümer İpçi]], [[Yusuf Bolat]], [[Ayder Osman]], [[Ervin Ümerov]], [[Rustem Müyedin]], [[Şakir Selim]], [[Yunus Qandım]], [[Seyran Suleyman]], [[Nuzet Ümerov]]. == See also == * [[Ottoman literature]] * [[Tatar literature]] * [[Bashkir literature]] == References == {{Reflist}} == Further reading == * {{cite book |title=Kırım Tatar Masalları |first=Nedim |last=BAKIRCI |location=KONYA |date=2010 |lang=TR}} * {{cite thesis |title=Kırım Tatar masalları üzerine bir inceleme |trans-title=A searching about Kirim Tatar folktales |first=ELİF SERRA |last=ŞAMLIOĞLU |publisher=Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Halk Bilimi Ana Bilim Dalı |date=2013 |type=Yüksek Lisans |lang=TR |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=6cwnc7GtARbnaR4aOuk15g&no=nBBoZIRg0STA1ajvtvpdwg}} * {{cite book |last=Baski |first=Imre |title=Crimean Tatar Folktales: As Collected by Ignác Kúnos (1860-1945) |location=Berlin, Boston |publisher=De Gruyter |date=2024 |doi=10.1515/9783111442891 |isbn=978-3-11-144289-1 }} {{European literature}} [[Category:Crimean Tatar culture]] [[Category:Crimean Tatar language]] [[Category:Culture of Crimea]] 0wf5dsrohjzmito0klb858nhh383o3v Аляксандр Благій 0 807206 5134871 2026-05-02T08:35:27Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «{{мастак}} '''Аляксандр Благій''', вядомы як '''Алесь Благій''', '''Kontra''' або '''TakTak''' ({{ВДП}}) — беларускі мастак-мураліст (вулічны мастак), архітэктар, дызайнер і ілюстратар{{r|niva}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1986 года ў Вялікіх Матыкалах Брэсцкага раёна. Падлет...» 5134871 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Аляксандр Благій''', вядомы як '''Алесь Благій''', '''Kontra''' або '''TakTak''' ({{ВДП}}) — беларускі мастак-мураліст (вулічны мастак), архітэктар, дызайнер і ілюстратар{{r|niva}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1986 года ў Вялікіх Матыкалах Брэсцкага раёна. Падлеткам захапляўся хіп-хоп культурай. Сем гадоў наведваў музычную школу па класе фартэпіяна, таксама займаўся футболам. Скончыў сярэднюю школу з сярэбраным медалём.{{r|sb_day}} Першыя спробы стрыт-арта — капіраванне графіці з польскіх вагонаў на чыгуначным вакзале ў Брэсце ў 2000-х гадах{{r|sb_day}}{{r|niva}}. Першую вулічную работу стварыў на школьным стадыёне ў Вялікіх Матыкалах{{r|sb_day}}. Пасля школы паступіў на падрыхтоўчае аддзяленне, а затым на архітэктурны факультэт Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта (БНТУ){{r|sb_day}}, які скончыў па спецыяльнасці «Архітэктура» са ступенню магістра{{r|niva}}. Па ўніверсітэце некалькі гадоў працаваў па спецыяльнасці архітэктарам, пазней займаўся графічным дызайнам{{r|sb_day}}. Потым заснаваў уласную мастацкую студыю «ТАКТАК» у Мінску, якая займаецца мастацкім роспісам інтэр’ераў, фасадаў, стварэннем ілюстрацый і часовым роспісам крэйдай{{r|sb_day}}. Неадменны ўдзельнік каманды студыі — Аляксандр Канончанка, фаторграф і відэамейкер, якія забяспечвае візуальную фіксацыю і прэзентацыю праектаў студыі{{r|taktak_p}}. == Творчасць == Аўтар шматлікіх маштабных муралаў. Станам на люты 2026 года створана 96 муралаў на сценах і фасадах па ўсёй Беларусі, з іх 19 твораў у Мінску{{r|threads}}. Аўтар камплекту паштовак з гістарычнымі відамі Віцебска. Станам на люты 2026 года, быў удзельнікам і прызёрам шматлікіх беларускіх і міжнародных фестываляў і конкурсаў: * «Must Act» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Meeting of Styles» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Write4Gold» (Расія){{r|taktak_m}} * «Folk on the street» (Польшча){{r|taktak_m}} * «Orestad Street Art Competition» (Данія){{r|taktak_m}} * «Dni Solidarnego Street-Artu» (Польшча){{r|taktak_m}} * Фестываль рэкламы «Ad.nak» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Gravity» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Белы квадрат» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Minsk Week of Design» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Vulica Brasil» (Беларусь){{r|niva}} * «9hills» (Польшча){{r|niva}} === Вядомыя муралы і праекты === * '''«Мой Мінск»''' — створаны ў красавіку 2020 года на фасадзе пяціпавярховага жылога дома па вуліцы Мяснікова, 17 у Мінску{{r|sb_minsk}}{{r|sb_day}}. Плошча арт-аб’екта — 185 кв.м.{{r|sb_day}}. У аснове сюжэта — гравюра з панарамай Мінска 1772 года, дапоўненая выявай дзяўчынкі ў яркім шаліку і гербавай пячаткай горада{{r|sb_minsk}}. Праект дабрачынны{{r|sb_minsk}}. * '''«Сіпуха»''' — створаны каля 2016 года ў межах арт-фестывалю, дом з выявай савы-сіпухі ў раёне парка Чалюскінцаў у Мінску{{r|ctv}}. * '''Мурал у Алматы''' — створаны ў жніўні 2019 года ў межах IV Міжнароднага фестывалю манументальнага мастацтва «MURAL FEST»{{r|kazinform}} па вуліцы Курмангазы, 31 (рог вуліцы Тулебаева){{r|kazinform}}. На мурале выяўлена дзяўчынка, якая малюе петрогліфы і алмацінскі яблык 'Апорт'{{r|kazinform}}. * '''Роспіс БелАЗа''' — створаны ў 2019 годзе ў супрацоўніцтве з кампаніяй Wargaming, мастак размаляваў 90-тонны кар’ерны самазвал БелАЗ-75585 геаметрычным узорам, падобным да камуфляжу з камп’ютарных гульняў{{r|niva}}. * '''Серыя катоў''' — цыкл муралаў з выявамі катоў на трансфарматарных падстанцыях у дварах Мінска{{r|niva}}{{r|taktak_p}}. * '''Праект у Стоўбцах''' — кампазіцыя на фасадах чатырох вышынных дамоў на Цэнтральнай вуліцы, прысвечаная мясцінам Якуба Коласа (Акінчыцы, Альбуць і іншым) на фоне розных пор года{{r|sb_day}}. * '''Птушкі-сімвалы''' — выявы зімародкаў на сцяне паліклінікі ў Івянцы{{r|sb_day}}. Станам на люты 2026 года, творы мастака апроч Мінска ёсць у Баранавічах, Брэсце, Валожыне, Віцебску, Гомелі, Гродне, Івянцы, Клічаве, Клецку, Магілёве, Маларыце, Рагачове, Уздзе іншых гарадах Беларусі, а за мяжой у Казахстане (Алматы), Літве (Вільня), Польшчы (Беласток, Гданьск, Хэлмна), Расіі (Масква, Нальчык){{r|sb_day}}{{r|taktak_m}}{{r|niva}}. === Камерцыйныя праекты === Мастак аформіў інтэр’еры сеткі піцэрый «Піца Тэмпа» (Pizza Tempo) і рэстаранаў «Васількі»{{r|taktak_p}}{{r|threads}}. Супрацоўнічаў з брэндам Mark Formelle пры стварэнні капсульнай калекцыі адзення з аўтарскімі арнаментамі{{r|threads}}{{r|niva}}. Сярод кліентаў таксама кампаніі А-100, Hoster, «Аскона», крама «Офістан» у ТРЦ Galleria Minsk, кавярні Lavazza і «Параграф 45»{{r|threads}}{{r|niva}}. == Грамадская дзейнасць == Пасля стварэння мурала з савой-сіпухай Благій супрацоўнічаў з арнітолагамі для папулярызацыі абароны гэтага віду птушак, што спрыяла ўсталяванню спецыяльных домікаў для іх гнездавання{{r|ctv}}. Удзельнічаў у дабрачынным праекце па стварэнні птушак-сімвалаў для раёнаў Беларусі{{r|ctv}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="sb_minsk">{{cite web |author=Зубкова М. |url=https://www.sb.by/articles/kak-devochku-zovut-pridumayut-prokhozhie-mural-moy-minsk-sozdaet-ulichnyy-khudozhnik-aleksandr-blagi.html |title=«Как девочку зовут, придумают прохожие». Мурал «Мой Минск» создает уличный художник Александр Благий |website=SB NEWS |date=2020-04-09 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="sb_day">{{cite web |author=Зубкова М. |url=https://www.sb.by/articles/eshche-bolshe-krasoty11.html |title=«Первые стрит-объекты рисовал на школьном стадионе в родной деревне». Один день с уличным художником |website=Знамя юности |date=2020-04-16 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="kazinform">{{cite web |author=Турысбекаў Е. |url=https://www.inform.kz/ru/belorusskiy-hudozhnik-raspisal-stenu-zhilogo-kompleкса-v-almaty_a3560755 |title=Белорусский художник расписал стену жилого комплекса в Алматы |website=Казинформ |date=2019-08-29 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="ctv">{{cite web |author=Яскевіч В. |url=https://ctv.by/news/obshestvo/ego-raboty-est-v-rossii-kazahstane-i-drugih-stranah-pogovorili-s-belorusskim-strit-hudozhnikom |title=Нарисовал в рамках фестиваля – историю мурала с изображением совы сипухи рассказал белорусский стрит-художник |website=СТВ |date=2026-03-25 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="taktak_m">{{cite web |author= |url=http://taktak.by/be/ |title=ТАКТАК - Художественная студия в Минске |website=taktak.by |date= |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="taktak_p">{{cite web |author= |url=http://taktak.by/be/portfolio-4/ |title=Партфоліа {{!}} TAKTAK - Художественная студия в Минске |website=taktak.by |date= |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="threads">{{cite web |author=minsk.interesting |url=https://www.threads.com/@minsk.interesting/post/DVYl7znjfZh |title=Гуляя по столице, каждый наверняка замечал стильные рисунки... |website= Threads |date=2026-02-03 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="niva">{{cite web |author= |url=https://nashaniva.com/389812 |title=Хто стаіць за самымі вядомымі малюнкамі Мінска |website=Nashaniva.com |date=2026-03-10 |access-date=2026-05-02}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Благій Аляксандр}} rmlz0nm7jhvmji36lai4k5ib4zbgn0m 5134872 5134871 2026-05-02T08:37:38Z M.L.Bot 261 /* Творчасць */ 5134872 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Аляксандр Благій''', вядомы як '''Алесь Благій''', '''Kontra''' або '''TakTak''' ({{ВДП}}) — беларускі мастак-мураліст (вулічны мастак), архітэктар, дызайнер і ілюстратар{{r|niva}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1986 года ў Вялікіх Матыкалах Брэсцкага раёна. Падлеткам захапляўся хіп-хоп культурай. Сем гадоў наведваў музычную школу па класе фартэпіяна, таксама займаўся футболам. Скончыў сярэднюю школу з сярэбраным медалём.{{r|sb_day}} Першыя спробы стрыт-арта — капіраванне графіці з польскіх вагонаў на чыгуначным вакзале ў Брэсце ў 2000-х гадах{{r|sb_day}}{{r|niva}}. Першую вулічную работу стварыў на школьным стадыёне ў Вялікіх Матыкалах{{r|sb_day}}. Пасля школы паступіў на падрыхтоўчае аддзяленне, а затым на архітэктурны факультэт Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта (БНТУ){{r|sb_day}}, які скончыў па спецыяльнасці «Архітэктура» са ступенню магістра{{r|niva}}. Па ўніверсітэце некалькі гадоў працаваў па спецыяльнасці архітэктарам, пазней займаўся графічным дызайнам{{r|sb_day}}. Потым заснаваў уласную мастацкую студыю «ТАКТАК» у Мінску, якая займаецца мастацкім роспісам інтэр’ераў, фасадаў, стварэннем ілюстрацый і часовым роспісам крэйдай{{r|sb_day}}. Неадменны ўдзельнік каманды студыі — Аляксандр Канончанка, фаторграф і відэамейкер, якія забяспечвае візуальную фіксацыю і прэзентацыю праектаў студыі{{r|taktak_p}}. == Творчасць == Аўтар шматлікіх маштабных муралаў. Станам на люты 2026 года створана 96 муралаў на сценах і фасадах па ўсёй Беларусі, з іх 19 твораў у Мінску{{r|threads}}. Аўтар камплекту паштовак з гістарычнымі відамі Віцебска.<ref>Віцебск: папулярнае мінулае [Выяўленчы матэрыял] : [камплект паштовак] / ілюстрацыі: Алесь Благій, "Контрарт". ― [Беларусь : б. в., 2014]. — 1 вокладка (24 асобных л.)</ref> Станам на люты 2026 года, быў удзельнікам і прызёрам шматлікіх беларускіх і міжнародных фестываляў і конкурсаў: * «Must Act» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Meeting of Styles» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Write4Gold» (Расія){{r|taktak_m}} * «Folk on the street» (Польшча){{r|taktak_m}} * «Orestad Street Art Competition» (Данія){{r|taktak_m}} * «Dni Solidarnego Street-Artu» (Польшча){{r|taktak_m}} * Фестываль рэкламы «Ad.nak» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Gravity» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Белы квадрат» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Minsk Week of Design» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Vulica Brasil» (Беларусь){{r|niva}} * «9hills» (Польшча){{r|niva}} === Вядомыя муралы і праекты === * '''«Мой Мінск»''' — створаны ў красавіку 2020 года на фасадзе пяціпавярховага жылога дома па вуліцы Мяснікова, 17 у Мінску{{r|sb_minsk}}{{r|sb_day}}. Плошча арт-аб’екта — 185 кв.м.{{r|sb_day}}. У аснове сюжэта — гравюра з панарамай Мінска 1772 года, дапоўненая выявай дзяўчынкі ў яркім шаліку і гербавай пячаткай горада{{r|sb_minsk}}. Праект дабрачынны{{r|sb_minsk}}. * '''«Сіпуха»''' — створаны каля 2016 года ў межах арт-фестывалю, дом з выявай савы-сіпухі ў раёне парка Чалюскінцаў у Мінску{{r|ctv}}. * '''Мурал у Алматы''' — створаны ў жніўні 2019 года ў межах IV Міжнароднага фестывалю манументальнага мастацтва «MURAL FEST»{{r|kazinform}} па вуліцы Курмангазы, 31 (рог вуліцы Тулебаева){{r|kazinform}}. На мурале выяўлена дзяўчынка, якая малюе петрогліфы і алмацінскі яблык 'Апорт'{{r|kazinform}}. * '''Роспіс БелАЗа''' — створаны ў 2019 годзе ў супрацоўніцтве з кампаніяй Wargaming, мастак размаляваў 90-тонны кар’ерны самазвал БелАЗ-75585 геаметрычным узорам, падобным да камуфляжу з камп’ютарных гульняў{{r|niva}}. * '''Серыя катоў''' — цыкл муралаў з выявамі катоў на трансфарматарных падстанцыях у дварах Мінска{{r|niva}}{{r|taktak_p}}. * '''Праект у Стоўбцах''' — кампазіцыя на фасадах чатырох вышынных дамоў на Цэнтральнай вуліцы, прысвечаная мясцінам Якуба Коласа (Акінчыцы, Альбуць і іншым) на фоне розных пор года{{r|sb_day}}. * '''Птушкі-сімвалы''' — выявы зімародкаў на сцяне паліклінікі ў Івянцы{{r|sb_day}}. Станам на люты 2026 года, творы мастака апроч Мінска ёсць у Баранавічах, Брэсце, Валожыне, Віцебску, Гомелі, Гродне, Івянцы, Клічаве, Клецку, Магілёве, Маларыце, Рагачове, Уздзе іншых гарадах Беларусі, а за мяжой у Казахстане (Алматы), Літве (Вільня), Польшчы (Беласток, Гданьск, Хэлмна), Расіі (Масква, Нальчык){{r|sb_day}}{{r|taktak_m}}{{r|niva}}. === Камерцыйныя праекты === Мастак аформіў інтэр’еры сеткі піцэрый «Піца Тэмпа» (Pizza Tempo) і рэстаранаў «Васількі»{{r|taktak_p}}{{r|threads}}. Супрацоўнічаў з брэндам Mark Formelle пры стварэнні капсульнай калекцыі адзення з аўтарскімі арнаментамі{{r|threads}}{{r|niva}}. Сярод кліентаў таксама кампаніі А-100, Hoster, «Аскона», крама «Офістан» у ТРЦ Galleria Minsk, кавярні Lavazza і «Параграф 45»{{r|threads}}{{r|niva}}. == Грамадская дзейнасць == Пасля стварэння мурала з савой-сіпухай Благій супрацоўнічаў з арнітолагамі для папулярызацыі абароны гэтага віду птушак, што спрыяла ўсталяванню спецыяльных домікаў для іх гнездавання{{r|ctv}}. Удзельнічаў у дабрачынным праекце па стварэнні птушак-сімвалаў для раёнаў Беларусі{{r|ctv}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="sb_minsk">{{cite web |author=Зубкова М. |url=https://www.sb.by/articles/kak-devochku-zovut-pridumayut-prokhozhie-mural-moy-minsk-sozdaet-ulichnyy-khudozhnik-aleksandr-blagi.html |title=«Как девочку зовут, придумают прохожие». Мурал «Мой Минск» создает уличный художник Александр Благий |website=SB NEWS |date=2020-04-09 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="sb_day">{{cite web |author=Зубкова М. |url=https://www.sb.by/articles/eshche-bolshe-krasoty11.html |title=«Первые стрит-объекты рисовал на школьном стадионе в родной деревне». Один день с уличным художником |website=Знамя юности |date=2020-04-16 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="kazinform">{{cite web |author=Турысбекаў Е. |url=https://www.inform.kz/ru/belorusskiy-hudozhnik-raspisal-stenu-zhilogo-kompleкса-v-almaty_a3560755 |title=Белорусский художник расписал стену жилого комплекса в Алматы |website=Казинформ |date=2019-08-29 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="ctv">{{cite web |author=Яскевіч В. |url=https://ctv.by/news/obshestvo/ego-raboty-est-v-rossii-kazahstane-i-drugih-stranah-pogovorili-s-belorusskim-strit-hudozhnikom |title=Нарисовал в рамках фестиваля – историю мурала с изображением совы сипухи рассказал белорусский стрит-художник |website=СТВ |date=2026-03-25 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="taktak_m">{{cite web |author= |url=http://taktak.by/be/ |title=ТАКТАК - Художественная студия в Минске |website=taktak.by |date= |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="taktak_p">{{cite web |author= |url=http://taktak.by/be/portfolio-4/ |title=Партфоліа {{!}} TAKTAK - Художественная студия в Минске |website=taktak.by |date= |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="threads">{{cite web |author=minsk.interesting |url=https://www.threads.com/@minsk.interesting/post/DVYl7znjfZh |title=Гуляя по столице, каждый наверняка замечал стильные рисунки... |website= Threads |date=2026-02-03 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="niva">{{cite web |author= |url=https://nashaniva.com/389812 |title=Хто стаіць за самымі вядомымі малюнкамі Мінска |website=Nashaniva.com |date=2026-03-10 |access-date=2026-05-02}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Благій Аляксандр}} rar9vji82s5ecnvwmvf7kw394izg7dd 5134876 5134872 2026-05-02T08:42:55Z M.L.Bot 261 /* Крыніцы */ 5134876 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Аляксандр Благій''', вядомы як '''Алесь Благій''', '''Kontra''' або '''TakTak''' ({{ВДП}}) — беларускі мастак-мураліст (вулічны мастак), архітэктар, дызайнер і ілюстратар{{r|niva}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1986 года ў Вялікіх Матыкалах Брэсцкага раёна. Падлеткам захапляўся хіп-хоп культурай. Сем гадоў наведваў музычную школу па класе фартэпіяна, таксама займаўся футболам. Скончыў сярэднюю школу з сярэбраным медалём.{{r|sb_day}} Першыя спробы стрыт-арта — капіраванне графіці з польскіх вагонаў на чыгуначным вакзале ў Брэсце ў 2000-х гадах{{r|sb_day}}{{r|niva}}. Першую вулічную работу стварыў на школьным стадыёне ў Вялікіх Матыкалах{{r|sb_day}}. Пасля школы паступіў на падрыхтоўчае аддзяленне, а затым на архітэктурны факультэт Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта (БНТУ){{r|sb_day}}, які скончыў па спецыяльнасці «Архітэктура» са ступенню магістра{{r|niva}}. Па ўніверсітэце некалькі гадоў працаваў па спецыяльнасці архітэктарам, пазней займаўся графічным дызайнам{{r|sb_day}}. Потым заснаваў уласную мастацкую студыю «ТАКТАК» у Мінску, якая займаецца мастацкім роспісам інтэр’ераў, фасадаў, стварэннем ілюстрацый і часовым роспісам крэйдай{{r|sb_day}}. Неадменны ўдзельнік каманды студыі — Аляксандр Канончанка, фаторграф і відэамейкер, якія забяспечвае візуальную фіксацыю і прэзентацыю праектаў студыі{{r|taktak_p}}. == Творчасць == Аўтар шматлікіх маштабных муралаў. Станам на люты 2026 года створана 96 муралаў на сценах і фасадах па ўсёй Беларусі, з іх 19 твораў у Мінску{{r|threads}}. Аўтар камплекту паштовак з гістарычнымі відамі Віцебска.<ref>Віцебск: папулярнае мінулае [Выяўленчы матэрыял] : [камплект паштовак] / ілюстрацыі: Алесь Благій, "Контрарт". ― [Беларусь : б. в., 2014]. — 1 вокладка (24 асобных л.)</ref> Станам на люты 2026 года, быў удзельнікам і прызёрам шматлікіх беларускіх і міжнародных фестываляў і конкурсаў: * «Must Act» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Meeting of Styles» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Write4Gold» (Расія){{r|taktak_m}} * «Folk on the street» (Польшча){{r|taktak_m}} * «Orestad Street Art Competition» (Данія){{r|taktak_m}} * «Dni Solidarnego Street-Artu» (Польшча){{r|taktak_m}} * Фестываль рэкламы «Ad.nak» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Gravity» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Белы квадрат» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Minsk Week of Design» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Vulica Brasil» (Беларусь){{r|niva}} * «9hills» (Польшча){{r|niva}} === Вядомыя муралы і праекты === * '''«Мой Мінск»''' — створаны ў красавіку 2020 года на фасадзе пяціпавярховага жылога дома па вуліцы Мяснікова, 17 у Мінску{{r|sb_minsk}}{{r|sb_day}}. Плошча арт-аб’екта — 185 кв.м.{{r|sb_day}}. У аснове сюжэта — гравюра з панарамай Мінска 1772 года, дапоўненая выявай дзяўчынкі ў яркім шаліку і гербавай пячаткай горада{{r|sb_minsk}}. Праект дабрачынны{{r|sb_minsk}}. * '''«Сіпуха»''' — створаны каля 2016 года ў межах арт-фестывалю, дом з выявай савы-сіпухі ў раёне парка Чалюскінцаў у Мінску{{r|ctv}}. * '''Мурал у Алматы''' — створаны ў жніўні 2019 года ў межах IV Міжнароднага фестывалю манументальнага мастацтва «MURAL FEST»{{r|kazinform}} па вуліцы Курмангазы, 31 (рог вуліцы Тулебаева){{r|kazinform}}. На мурале выяўлена дзяўчынка, якая малюе петрогліфы і алмацінскі яблык 'Апорт'{{r|kazinform}}. * '''Роспіс БелАЗа''' — створаны ў 2019 годзе ў супрацоўніцтве з кампаніяй Wargaming, мастак размаляваў 90-тонны кар’ерны самазвал БелАЗ-75585 геаметрычным узорам, падобным да камуфляжу з камп’ютарных гульняў{{r|niva}}. * '''Серыя катоў''' — цыкл муралаў з выявамі катоў на трансфарматарных падстанцыях у дварах Мінска{{r|niva}}{{r|taktak_p}}. * '''Праект у Стоўбцах''' — кампазіцыя на фасадах чатырох вышынных дамоў на Цэнтральнай вуліцы, прысвечаная мясцінам Якуба Коласа (Акінчыцы, Альбуць і іншым) на фоне розных пор года{{r|sb_day}}. * '''Птушкі-сімвалы''' — выявы зімародкаў на сцяне паліклінікі ў Івянцы{{r|sb_day}}. Станам на люты 2026 года, творы мастака апроч Мінска ёсць у Баранавічах, Брэсце, Валожыне, Віцебску, Гомелі, Гродне, Івянцы, Клічаве, Клецку, Магілёве, Маларыце, Рагачове, Уздзе іншых гарадах Беларусі, а за мяжой у Казахстане (Алматы), Літве (Вільня), Польшчы (Беласток, Гданьск, Хэлмна), Расіі (Масква, Нальчык){{r|sb_day}}{{r|taktak_m}}{{r|niva}}. === Камерцыйныя праекты === Мастак аформіў інтэр’еры сеткі піцэрый «Піца Тэмпа» (Pizza Tempo) і рэстаранаў «Васількі»{{r|taktak_p}}{{r|threads}}. Супрацоўнічаў з брэндам Mark Formelle пры стварэнні капсульнай калекцыі адзення з аўтарскімі арнаментамі{{r|threads}}{{r|niva}}. Сярод кліентаў таксама кампаніі А-100, Hoster, «Аскона», крама «Офістан» у ТРЦ Galleria Minsk, кавярні Lavazza і «Параграф 45»{{r|threads}}{{r|niva}}. == Грамадская дзейнасць == Пасля стварэння мурала з савой-сіпухай Благій супрацоўнічаў з арнітолагамі для папулярызацыі абароны гэтага віду птушак, што спрыяла ўсталяванню спецыяльных домікаў для іх гнездавання{{r|ctv}}. Удзельнічаў у дабрачынным праекце па стварэнні птушак-сімвалаў для раёнаў Беларусі{{r|ctv}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="sb_minsk">{{cite web |author=Зубкова М. |url=https://www.sb.by/articles/kak-devochku-zovut-pridumayut-prokhozhie-mural-moy-minsk-sozdaet-ulichnyy-khudozhnik-aleksandr-blagi.html |title=«Как девочку зовут, придумают прохожие». Мурал «Мой Минск» создает уличный художник Александр Благий |website=SB NEWS |date=2020-04-09 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="sb_day">{{cite web |author=Зубкова М. |url=https://www.sb.by/articles/eshche-bolshe-krasoty11.html |title=«Первые стрит-объекты рисовал на школьном стадионе в родной деревне». Один день с уличным художником |website=Знамя юности |date=2020-04-16 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="kazinform">{{cite web |author=Турысбекаў Е. |url=https://www.inform.kz/ru/belorusskiy-hudozhnik-raspisal-stenu-zhilogo-kompleksa-v-almaty_a3560755 |title=Белорусский художник расписал стену жилого комплекса в Алматы |website=Казинформ |date=2019-08-29 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="ctv">{{cite web |author=Яскевіч В. |url=https://ctv.by/news/obshestvo/ego-raboty-est-v-rossii-kazahstane-i-drugih-stranah-pogovorili-s-belorusskim-strit-hudozhnikom |title=Нарисовал в рамках фестиваля – историю мурала с изображением совы сипухи рассказал белорусский стрит-художник |website=СТВ |date=2026-03-25 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="taktak_m">{{cite web |author= |url=http://taktak.by/be/ |title=ТАКТАК - Художественная студия в Минске |website=taktak.by |date= |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="taktak_p">{{cite web |author= |url=http://taktak.by/be/portfolio-4/ |title=Партфоліа {{!}} TAKTAK - Художественная студия в Минске |website=taktak.by |date= |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="threads">{{cite web |author=minsk.interesting |url=https://www.threads.com/@minsk.interesting/post/DVYl7znjfZh |title=Гуляя по столице, каждый наверняка замечал стильные рисунки... |website= Threads |date=2026-02-03 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="niva">{{cite web |author= |url=https://nashaniva.com/389812 |title=Хто стаіць за самымі вядомымі малюнкамі Мінска |website=Nashaniva.com |date=2026-03-10 |access-date=2026-05-02}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Благій Аляксандр}} 7555fzyllb9sqp129ab8g1s4tqvb5wc 5134877 5134876 2026-05-02T08:52:30Z M.L.Bot 261 5134877 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Аляксандр Благій''', вядомы як '''Алесь Благій''', '''Kontra''' або '''TakTak''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[мастак]]-[[Мурал|мураліст]] (вулічны мастак), дызайнер і ілюстратар. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1986 года ў [[Вялікія Матыкалы|Вялікіх Матыкалах]] Брэсцкага раёна. Падлеткам захапляўся хіп-хоп культурай. Сем гадоў наведваў музычную школу па класе фартэпіяна, таксама займаўся футболам. Скончыў сярэднюю школу з сярэбраным медалём.{{r|sb_day}} Першыя спробы стрыт-арта — капіраванне графіці з польскіх вагонаў на чыгуначным вакзале ў Брэсце ў 2000-х гадах{{r|sb_day}}{{r|niva}}. Першую вулічную работу стварыў на школьным стадыёне ў Вялікіх Матыкалах{{r|sb_day}}. Пасля школы паступіў на падрыхтоўчае аддзяленне, затым на архітэктурны факультэт [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] (БНТУ){{r|sb_day}}, які скончыў па спецыяльнасці «Архітэктура» са ступенню магістра{{r|niva}}. Па ўніверсітэце некалькі гадоў працаваў па спецыяльнасці архітэктарам, пазней займаўся графічным дызайнам{{r|sb_day}}. Заснаваў уласную мастацкую студыю «ТАКТАК» у Мінску, якая займаецца мастацкім роспісам інтэр’ераў, фасадаў, стварэннем ілюстрацый і часовым роспісам крэйдай{{r|sb_day}}. Неадменны ўдзельнік каманды студыі — Аляксандр Канончанка, фатограф і відэамейкер, якія забяспечвае візуальную фіксацыю і прэзентацыю праектаў студыі{{r|taktak_p}}. == Творчасць == Аўтар шматлікіх маштабных муралаў. Станам на люты 2026 года створана 96 муралаў на сценах і фасадах па ўсёй Беларусі, з іх 19 твораў у Мінску{{r|threads}}. Аўтар камплекту паштовак з гістарычнымі відамі Віцебска.<ref>Віцебск: папулярнае мінулае [Выяўленчы матэрыял] : [камплект паштовак] / ілюстрацыі: Алесь Благій, "Контрарт". ― [Беларусь : б. в., 2014]. — 1 вокладка (24 асобных л.)</ref> Станам на люты 2026 года, быў удзельнікам і прызёрам шматлікіх беларускіх і міжнародных фестываляў і конкурсаў: * «Must Act» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Meeting of Styles» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Write4Gold» (Расія){{r|taktak_m}} * «Folk on the street» (Польшча){{r|taktak_m}} * «Orestad Street Art Competition» (Данія){{r|taktak_m}} * «Dni Solidarnego Street-Artu» (Польшча){{r|taktak_m}} * Фестываль рэкламы «Ad.nak» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Gravity» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Белы квадрат» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Minsk Week of Design» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Vulica Brasil» (Беларусь){{r|niva}} * «9hills» (Польшча){{r|niva}} === Вядомыя муралы і праекты === * '''«Мой Мінск»''' — створаны ў красавіку 2020 года на фасадзе пяціпавярховага жылога дома па вуліцы Мяснікова, 17 у Мінску{{r|sb_minsk}}{{r|sb_day}}. Плошча арт-аб’екта — 185 кв.м.{{r|sb_day}}. У аснове сюжэта — гравюра з панарамай Мінска 1772 года, дапоўненая выявай дзяўчынкі ў яркім шаліку і гербавай пячаткай горада{{r|sb_minsk}}. Праект дабрачынны{{r|sb_minsk}}. * '''«Сіпуха»''' — створаны каля 2016 года ў межах арт-фестывалю, дом з выявай савы-сіпухі ў раёне парка Чалюскінцаў у Мінску{{r|ctv}}. * '''Мурал у Алматы''' — створаны ў жніўні 2019 года ў межах IV Міжнароднага фестывалю манументальнага мастацтва «MURAL FEST»{{r|kazinform}} па вуліцы Курмангазы, 31 (рог вуліцы Тулебаева){{r|kazinform}}. На мурале выяўлена дзяўчынка, якая малюе петрогліфы і алмацінскі яблык 'Апорт'{{r|kazinform}}. * '''Роспіс БелАЗа''' — створаны ў 2019 годзе ў супрацоўніцтве з кампаніяй Wargaming, мастак размаляваў 90-тонны кар’ерны самазвал БелАЗ-75585 геаметрычным узорам, падобным да камуфляжу з камп’ютарных гульняў{{r|niva}}. * '''Серыя катоў''' — цыкл муралаў з выявамі катоў на трансфарматарных падстанцыях у дварах Мінска{{r|niva}}{{r|taktak_p}}. * '''Праект у Стоўбцах''' — кампазіцыя на фасадах чатырох вышынных дамоў на Цэнтральнай вуліцы, прысвечаная мясцінам Якуба Коласа (Акінчыцы, Альбуць і іншым) на фоне розных пор года{{r|sb_day}}. * '''Птушкі-сімвалы''' — выявы зімародкаў на сцяне паліклінікі ў Івянцы{{r|sb_day}}. Станам на люты 2026 года, творы мастака апроч Мінска ёсць у Баранавічах, Брэсце, Валожыне, Віцебску, Гомелі, Гродне, Івянцы, Клічаве, Клецку, Магілёве, Маларыце, Рагачове, Уздзе іншых гарадах Беларусі, а за мяжой у Казахстане (Алматы), Літве (Вільня), Польшчы (Беласток, Гданьск, Хэлмна), Расіі (Масква, Нальчык){{r|sb_day}}{{r|taktak_m}}{{r|niva}}. === Камерцыйныя праекты === Мастак аформіў інтэр’еры сеткі піцэрый «Піца Тэмпа» (Pizza Tempo) і рэстаранаў «Васількі»{{r|taktak_p}}{{r|threads}}. Супрацоўнічаў з брэндам Mark Formelle пры стварэнні капсульнай калекцыі адзення з аўтарскімі арнаментамі{{r|threads}}{{r|niva}}. Сярод кліентаў таксама кампаніі А-100, Hoster, «Аскона», крама «Офістан» у ТРЦ Galleria Minsk, кавярні Lavazza і «Параграф 45»{{r|threads}}{{r|niva}}. == Грамадская дзейнасць == Пасля стварэння мурала з савой-сіпухай Благій супрацоўнічаў з арнітолагамі для папулярызацыі абароны гэтага віду птушак, што спрыяла ўсталяванню спецыяльных домікаў для іх гнездавання{{r|ctv}}. Удзельнічаў у дабрачынным праекце па стварэнні птушак-сімвалаў для раёнаў Беларусі{{r|ctv}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="sb_minsk">{{cite web |author=Зубкова М. |url=https://www.sb.by/articles/kak-devochku-zovut-pridumayut-prokhozhie-mural-moy-minsk-sozdaet-ulichnyy-khudozhnik-aleksandr-blagi.html |title=«Как девочку зовут, придумают прохожие». Мурал «Мой Минск» создает уличный художник Александр Благий |website=SB NEWS |date=2020-04-09 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="sb_day">{{cite web |author=Зубкова М. |url=https://www.sb.by/articles/eshche-bolshe-krasoty11.html |title=«Первые стрит-объекты рисовал на школьном стадионе в родной деревне». Один день с уличным художником |website=Знамя юности |date=2020-04-16 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="kazinform">{{cite web |author=Турысбекаў Е. |url=https://www.inform.kz/ru/belorusskiy-hudozhnik-raspisal-stenu-zhilogo-kompleksa-v-almaty_a3560755 |title=Белорусский художник расписал стену жилого комплекса в Алматы |website=Казинформ |date=2019-08-29 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="ctv">{{cite web |author=Яскевіч В. |url=https://ctv.by/news/obshestvo/ego-raboty-est-v-rossii-kazahstane-i-drugih-stranah-pogovorili-s-belorusskim-strit-hudozhnikom |title=Нарисовал в рамках фестиваля – историю мурала с изображением совы сипухи рассказал белорусский стрит-художник |website=СТВ |date=2026-03-25 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="taktak_m">{{cite web |author= |url=http://taktak.by/be/ |title=ТАКТАК - Художественная студия в Минске |website=taktak.by |date= |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="taktak_p">{{cite web |author= |url=http://taktak.by/be/portfolio-4/ |title=Партфоліа {{!}} TAKTAK - Художественная студия в Минске |website=taktak.by |date= |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="threads">{{cite web |author=minsk.interesting |url=https://www.threads.com/@minsk.interesting/post/DVYl7znjfZh |title=Гуляя по столице, каждый наверняка замечал стильные рисунки... |website= Threads |date=2026-02-03 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="niva">{{cite web |author= |url=https://nashaniva.com/389812 |title=Хто стаіць за самымі вядомымі малюнкамі Мінска |website=Nashaniva.com |date=2026-03-10 |access-date=2026-05-02}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Благій Аляксандр}} bgru7emv54t3gn6ntxjtr19kmhwa2jg 5134878 5134877 2026-05-02T08:54:27Z M.L.Bot 261 5134878 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Аляксандр Благій''', вядомы як '''Алесь Благій''', '''Kontra''' або '''TakTak''' ({{ВДП}}) — беларускі [[мастак]]-[[Мурал|мураліст]] ([[Стрыт-арт|вулічны мастак]]), дызайнер і ілюстратар. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1986 года ў [[Вялікія Матыкалы|Вялікіх Матыкалах]] Брэсцкага раёна. Падлеткам захапляўся [[Хіп-хоп культура|хіп-хоп культурай]]. Сем гадоў наведваў музычную школу па класе фартэпіяна, таксама займаўся футболам. Скончыў сярэднюю школу з сярэбраным медалём.{{r|sb_day}} Першыя спробы стрыт-арта — капіраванне графіці з польскіх вагонаў на чыгуначным вакзале ў Брэсце ў 2000-х гадах{{r|sb_day}}{{r|niva}}. Першую вулічную работу стварыў на школьным стадыёне ў Вялікіх Матыкалах{{r|sb_day}}. Пасля школы паступіў на падрыхтоўчае аддзяленне, затым на архітэктурны факультэт [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] (БНТУ){{r|sb_day}}, які скончыў па спецыяльнасці «Архітэктура» са ступенню магістра{{r|niva}}. Па ўніверсітэце некалькі гадоў працаваў па спецыяльнасці архітэктарам, пазней займаўся графічным дызайнам{{r|sb_day}}. Заснаваў уласную мастацкую студыю «ТАКТАК» у Мінску, якая займаецца мастацкім роспісам інтэр’ераў, фасадаў, стварэннем ілюстрацый і часовым роспісам крэйдай{{r|sb_day}}. Неадменны ўдзельнік каманды студыі — Аляксандр Канончанка, фатограф і відэамейкер, якія забяспечвае візуальную фіксацыю і прэзентацыю праектаў студыі{{r|taktak_p}}. == Творчасць == Аўтар шматлікіх маштабных муралаў. Станам на люты 2026 года створана 96 муралаў на сценах і фасадах па ўсёй Беларусі, з іх 19 твораў у Мінску{{r|threads}}. Аўтар камплекту паштовак з гістарычнымі відамі Віцебска.<ref>Віцебск: папулярнае мінулае [Выяўленчы матэрыял] : [камплект паштовак] / ілюстрацыі: Алесь Благій, "Контрарт". ― [Беларусь : б. в., 2014]. — 1 вокладка (24 асобных л.)</ref> Станам на люты 2026 года, быў удзельнікам і прызёрам шматлікіх беларускіх і міжнародных фестываляў і конкурсаў: * «Must Act» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Meeting of Styles» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Write4Gold» (Расія){{r|taktak_m}} * «Folk on the street» (Польшча){{r|taktak_m}} * «Orestad Street Art Competition» (Данія){{r|taktak_m}} * «Dni Solidarnego Street-Artu» (Польшча){{r|taktak_m}} * Фестываль рэкламы «Ad.nak» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Gravity» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Белы квадрат» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Minsk Week of Design» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Vulica Brasil» (Беларусь){{r|niva}} * «9hills» (Польшча){{r|niva}} === Вядомыя муралы і праекты === * '''«Мой Мінск»''' — створаны ў красавіку 2020 года на фасадзе пяціпавярховага жылога дома па вуліцы Мяснікова, 17 у Мінску{{r|sb_minsk}}{{r|sb_day}}. Плошча арт-аб’екта — 185 кв.м.{{r|sb_day}}. У аснове сюжэта — гравюра з панарамай Мінска 1772 года, дапоўненая выявай дзяўчынкі ў яркім шаліку і гербавай пячаткай горада{{r|sb_minsk}}. Праект дабрачынны{{r|sb_minsk}}. * '''«Сіпуха»''' — створаны каля 2016 года ў межах арт-фестывалю, дом з выявай савы-сіпухі ў раёне парка Чалюскінцаў у Мінску{{r|ctv}}. * '''Мурал у Алматы''' — створаны ў жніўні 2019 года ў межах IV Міжнароднага фестывалю манументальнага мастацтва «MURAL FEST»{{r|kazinform}} па вуліцы Курмангазы, 31 (рог вуліцы Тулебаева){{r|kazinform}}. На мурале выяўлена дзяўчынка, якая малюе петрогліфы і алмацінскі яблык 'Апорт'{{r|kazinform}}. * '''Роспіс БелАЗа''' — створаны ў 2019 годзе ў супрацоўніцтве з кампаніяй Wargaming, мастак размаляваў 90-тонны кар’ерны самазвал БелАЗ-75585 геаметрычным узорам, падобным да камуфляжу з камп’ютарных гульняў{{r|niva}}. * '''Серыя катоў''' — цыкл муралаў з выявамі катоў на трансфарматарных падстанцыях у дварах Мінска{{r|niva}}{{r|taktak_p}}. * '''Праект у Стоўбцах''' — кампазіцыя на фасадах чатырох вышынных дамоў на Цэнтральнай вуліцы, прысвечаная мясцінам Якуба Коласа (Акінчыцы, Альбуць і іншым) на фоне розных пор года{{r|sb_day}}. * '''Птушкі-сімвалы''' — выявы зімародкаў на сцяне паліклінікі ў Івянцы{{r|sb_day}}. Станам на люты 2026 года, творы мастака апроч Мінска ёсць у Баранавічах, Брэсце, Валожыне, Віцебску, Гомелі, Гродне, Івянцы, Клічаве, Клецку, Магілёве, Маларыце, Рагачове, Уздзе іншых гарадах Беларусі, а за мяжой у Казахстане (Алматы), Літве (Вільня), Польшчы (Беласток, Гданьск, Хэлмна), Расіі (Масква, Нальчык){{r|sb_day}}{{r|taktak_m}}{{r|niva}}. === Камерцыйныя праекты === Мастак аформіў інтэр’еры сеткі піцэрый «Піца Тэмпа» (Pizza Tempo) і рэстаранаў «Васількі»{{r|taktak_p}}{{r|threads}}. Супрацоўнічаў з брэндам Mark Formelle пры стварэнні капсульнай калекцыі адзення з аўтарскімі арнаментамі{{r|threads}}{{r|niva}}. Сярод кліентаў таксама кампаніі А-100, Hoster, «Аскона», крама «Офістан» у ТРЦ Galleria Minsk, кавярні Lavazza і «Параграф 45»{{r|threads}}{{r|niva}}. == Грамадская дзейнасць == Пасля стварэння мурала з савой-сіпухай Благій супрацоўнічаў з арнітолагамі для папулярызацыі абароны гэтага віду птушак, што спрыяла ўсталяванню спецыяльных домікаў для іх гнездавання{{r|ctv}}. Удзельнічаў у дабрачынным праекце па стварэнні птушак-сімвалаў для раёнаў Беларусі{{r|ctv}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="sb_minsk">{{cite web |author=Зубкова М. |url=https://www.sb.by/articles/kak-devochku-zovut-pridumayut-prokhozhie-mural-moy-minsk-sozdaet-ulichnyy-khudozhnik-aleksandr-blagi.html |title=«Как девочку зовут, придумают прохожие». Мурал «Мой Минск» создает уличный художник Александр Благий |website=SB NEWS |date=2020-04-09 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="sb_day">{{cite web |author=Зубкова М. |url=https://www.sb.by/articles/eshche-bolshe-krasoty11.html |title=«Первые стрит-объекты рисовал на школьном стадионе в родной деревне». Один день с уличным художником |website=Знамя юности |date=2020-04-16 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="kazinform">{{cite web |author=Турысбекаў Е. |url=https://www.inform.kz/ru/belorusskiy-hudozhnik-raspisal-stenu-zhilogo-kompleksa-v-almaty_a3560755 |title=Белорусский художник расписал стену жилого комплекса в Алматы |website=Казинформ |date=2019-08-29 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="ctv">{{cite web |author=Яскевіч В. |url=https://ctv.by/news/obshestvo/ego-raboty-est-v-rossii-kazahstane-i-drugih-stranah-pogovorili-s-belorusskim-strit-hudozhnikom |title=Нарисовал в рамках фестиваля – историю мурала с изображением совы сипухи рассказал белорусский стрит-художник |website=СТВ |date=2026-03-25 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="taktak_m">{{cite web |author= |url=http://taktak.by/be/ |title=ТАКТАК - Художественная студия в Минске |website=taktak.by |date= |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="taktak_p">{{cite web |author= |url=http://taktak.by/be/portfolio-4/ |title=Партфоліа {{!}} TAKTAK - Художественная студия в Минске |website=taktak.by |date= |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="threads">{{cite web |author=minsk.interesting |url=https://www.threads.com/@minsk.interesting/post/DVYl7znjfZh |title=Гуляя по столице, каждый наверняка замечал стильные рисунки... |website= Threads |date=2026-02-03 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="niva">{{cite web |author= |url=https://nashaniva.com/389812 |title=Хто стаіць за самымі вядомымі малюнкамі Мінска |website=Nashaniva.com |date=2026-03-10 |access-date=2026-05-02}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Благій Аляксандр}} brngnnl2amc2rofsp60c332ra5pnunw 5134880 5134878 2026-05-02T09:00:53Z M.L.Bot 261 /* Вядомыя муралы і праекты */ 5134880 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Аляксандр Благій''', вядомы як '''Алесь Благій''', '''Kontra''' або '''TakTak''' ({{ВДП}}) — беларускі [[мастак]]-[[Мурал|мураліст]] ([[Стрыт-арт|вулічны мастак]]), дызайнер і ілюстратар. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1986 года ў [[Вялікія Матыкалы|Вялікіх Матыкалах]] Брэсцкага раёна. Падлеткам захапляўся [[хіп-хоп культура]]й. Сем гадоў наведваў музычную школу па класе фартэпіяна, таксама займаўся футболам. Скончыў сярэднюю школу з сярэбраным медалём.{{r|sb_day}} Першыя спробы стрыт-арта — капіраванне графіці з польскіх вагонаў на чыгуначным вакзале ў Брэсце ў 2000-х гадах{{r|sb_day}}{{r|niva}}. Першую вулічную работу стварыў на школьным стадыёне ў Вялікіх Матыкалах{{r|sb_day}}. Пасля школы паступіў на падрыхтоўчае аддзяленне, затым на архітэктурны факультэт [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] (БНТУ){{r|sb_day}}, які скончыў па спецыяльнасці «Архітэктура» са ступенню магістра{{r|niva}}. Па ўніверсітэце некалькі гадоў працаваў па спецыяльнасці архітэктарам, пазней займаўся графічным дызайнам{{r|sb_day}}. Заснаваў уласную мастацкую студыю «ТАКТАК» у Мінску, якая займаецца мастацкім роспісам інтэр’ераў, фасадаў, стварэннем ілюстрацый і часовым роспісам крэйдай{{r|sb_day}}. Неадменны ўдзельнік каманды студыі — Аляксандр Канончанка, фатограф і відэамейкер, якія забяспечвае візуальную фіксацыю і прэзентацыю праектаў студыі{{r|taktak_p}}. == Творчасць == Аўтар шматлікіх маштабных муралаў. Станам на люты 2026 года створана 96 муралаў на сценах і фасадах па ўсёй Беларусі, з іх 19 твораў у Мінску{{r|threads}}. Аўтар камплекту паштовак з гістарычнымі відамі Віцебска.<ref>Віцебск: папулярнае мінулае [Выяўленчы матэрыял] : [камплект паштовак] / ілюстрацыі: Алесь Благій, «Контрарт». ― [Беларусь : б. в., 2014]. — 1 вокладка (24 асобных л.)</ref> Станам на люты 2026 года, быў удзельнікам і прызёрам шматлікіх беларускіх і міжнародных фестываляў і конкурсаў: * «Must Act» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Meeting of Styles» (Беларусь){{r|taktak_m}} * Фестываль рэкламы «Ad.nak» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Gravity» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Белы квадрат» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Minsk Week of Design» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Vulica Brasil» (Беларусь){{r|niva}} * «Orestad Street Art Competition» (Данія){{r|taktak_m}} * «Folk on the street» (Польшча){{r|taktak_m}} * «9hills» (Польшча){{r|niva}} * «Dni Solidarnego Street-Artu» (Польшча){{r|taktak_m}} * «Write4Gold» (Расія){{r|taktak_m}} === Вядомыя муралы і праекты === * '''«Сіпуха»''' — створаны каля 2016 года ў межах арт-фестывалю, дом з выявай савы-сіпухі ў раёне парка Чалюскінцаў у Мінску{{r|ctv}}. * '''Мурал у Алматы''' — створаны ў жніўні 2019 года ў межах IV Міжнароднага фестывалю манументальнага мастацтва «MURAL FEST»{{r|kazinform}} па вуліцы Курмангазы, 31 (рог вуліцы Тулебаева){{r|kazinform}}. На мурале выяўлена дзяўчынка, якая малюе петрогліфы і алмацінскія яблыкі 'Апорт'{{r|kazinform}}. * '''«Мой Мінск»''' — створаны ў красавіку 2020 года на фасадзе пяціпавярховага жылога дома па вуліцы Мяснікова, 17 у Мінску{{r|sb_minsk}}{{r|sb_day}}. Плошча арт-аб’екта — 185 м²{{r|sb_day}}. У аснове сюжэта — гравюра з панарамай Мінска 1772 года, дапоўненая выявай дзяўчынкі ў яркім шаліку і гербавай пячаткай горада{{r|sb_minsk}}. Праект дабрачынны{{r|sb_minsk}}. * '''роспіс БелАЗа''' — створаны ў 2019 годзе ў супрацоўніцтве з кампаніяй Wargaming, мастак размаляваў 90-тонны кар’ерны самазвал БелАЗ-75585 геаметрычным узорам, падобным да камуфляжу з камп’ютарных гульняў{{r|niva}}. * '''серыя катоў''' — цыкл муралаў з выявамі катоў на трансфарматарных падстанцыях у дварах Мінска{{r|niva}}{{r|taktak_p}}. * '''праект у Стоўбцах''' — кампазіцыя на фасадах чатырох вышынных дамоў на Цэнтральнай вуліцы, прысвечаная мясцінам Якуба Коласа (Акінчыцы, Альбуць і іншым) на фоне розных пор года{{r|sb_day}}. * '''Птушкі-сімвалы''' — выявы зімародкаў на сцяне паліклінікі ў Івянцы{{r|sb_day}}. Станам на люты 2026 года, творы мастака апроч Мінска ёсць у Баранавічах, Брэсце, Валожыне, Віцебску, Гомелі, Гродне, Івянцы, Клічаве, Клецку, Магілёве, Маларыце, Рагачове, Уздзе і іншых гарадах Беларусі, а за мяжой у Казахстане (Алматы), Літве (Вільня), Польшчы (Беласток, Гданьск, Хэлмна), Расіі (Масква, Нальчык){{r|sb_day}}{{r|taktak_m}}{{r|niva}}. === Камерцыйныя праекты === Мастак аформіў інтэр’еры сеткі піцэрый «Піца Тэмпа» (Pizza Tempo) і рэстаранаў «Васількі»{{r|taktak_p}}{{r|threads}}. Супрацоўнічаў з брэндам Mark Formelle пры стварэнні капсульнай калекцыі адзення з аўтарскімі арнаментамі{{r|threads}}{{r|niva}}. Сярод кліентаў таксама кампаніі А-100, Hoster, «Аскона», крама «Офістан» у ТРЦ Galleria Minsk, кавярні Lavazza і «Параграф 45»{{r|threads}}{{r|niva}}. == Грамадская дзейнасць == Пасля стварэння мурала з савой-сіпухай Благій супрацоўнічаў з арнітолагамі для папулярызацыі абароны гэтага віду птушак, што спрыяла ўсталяванню спецыяльных домікаў для іх гнездавання{{r|ctv}}. Удзельнічаў у дабрачынным праекце па стварэнні птушак-сімвалаў для раёнаў Беларусі{{r|ctv}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="sb_minsk">{{cite web |author=Зубкова М. |url=https://www.sb.by/articles/kak-devochku-zovut-pridumayut-prokhozhie-mural-moy-minsk-sozdaet-ulichnyy-khudozhnik-aleksandr-blagi.html |title=«Как девочку зовут, придумают прохожие». Мурал «Мой Минск» создает уличный художник Александр Благий |website=SB NEWS |date=2020-04-09 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="sb_day">{{cite web |author=Зубкова М. |url=https://www.sb.by/articles/eshche-bolshe-krasoty11.html |title=«Первые стрит-объекты рисовал на школьном стадионе в родной деревне». Один день с уличным художником |website=Знамя юности |date=2020-04-16 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="kazinform">{{cite web |author=Турысбекаў Е. |url=https://www.inform.kz/ru/belorusskiy-hudozhnik-raspisal-stenu-zhilogo-kompleksa-v-almaty_a3560755 |title=Белорусский художник расписал стену жилого комплекса в Алматы |website=Казинформ |date=2019-08-29 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="ctv">{{cite web |author=Яскевіч В. |url=https://ctv.by/news/obshestvo/ego-raboty-est-v-rossii-kazahstane-i-drugih-stranah-pogovorili-s-belorusskim-strit-hudozhnikom |title=Нарисовал в рамках фестиваля – историю мурала с изображением совы сипухи рассказал белорусский стрит-художник |website=СТВ |date=2026-03-25 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="taktak_m">{{cite web |author= |url=http://taktak.by/be/ |title=ТАКТАК - Художественная студия в Минске |website=taktak.by |date= |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="taktak_p">{{cite web |author= |url=http://taktak.by/be/portfolio-4/ |title=Партфоліа {{!}} TAKTAK - Художественная студия в Минске |website=taktak.by |date= |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="threads">{{cite web |author=minsk.interesting |url=https://www.threads.com/@minsk.interesting/post/DVYl7znjfZh |title=Гуляя по столице, каждый наверняка замечал стильные рисунки... |website= Threads |date=2026-02-03 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="niva">{{cite web |author= |url=https://nashaniva.com/389812 |title=Хто стаіць за самымі вядомымі малюнкамі Мінска |website=Nashaniva.com |date=2026-03-10 |access-date=2026-05-02}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Благій Аляксандр}} j10l0n7ny6u7muhl63w513g0su9imrv 5134906 5134880 2026-05-02T11:26:34Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134906 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Аляксандр Благій''', вядомы як '''Алесь Благій''', '''Kontra''' або '''TakTak''' ({{ВДП}}) — беларускі [[мастак]]-[[Мурал|мураліст]] ([[Стрыт-арт|вулічны мастак]]), дызайнер і ілюстратар. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1986 года ў [[Вялікія Матыкалы|Вялікіх Матыкалах]] Брэсцкага раёна. Падлеткам захапляўся [[хіп-хоп культура]]й. Сем гадоў наведваў музычную школу па класе фартэпіяна, таксама займаўся футболам. Скончыў сярэднюю школу з сярэбраным медалём.{{r|sb_day}} Першыя спробы стрыт-арта — капіраванне графіці з польскіх вагонаў на чыгуначным вакзале ў Брэсце ў 2000-х гадах{{r|sb_day}}{{r|niva}}. Першую вулічную работу стварыў на школьным стадыёне ў Вялікіх Матыкалах{{r|sb_day}}. Пасля школы паступіў на падрыхтоўчае аддзяленне, затым на архітэктурны факультэт [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] (БНТУ){{r|sb_day}}, які скончыў па спецыяльнасці «Архітэктура» са ступенню магістра{{r|niva}}. Па ўніверсітэце некалькі гадоў працаваў па спецыяльнасці архітэктарам, пазней займаўся графічным дызайнам{{r|sb_day}}. Заснаваў уласную мастацкую студыю «ТАКТАК» у Мінску, якая займаецца мастацкім роспісам інтэр’ераў, фасадаў, стварэннем ілюстрацый і часовым роспісам крэйдай{{r|sb_day}}. Неадменны ўдзельнік каманды студыі — Аляксандр Канончанка, фатограф і відэамейкер, якія забяспечвае візуальную фіксацыю і прэзентацыю праектаў студыі{{r|taktak_p}}. == Творчасць == Аўтар шматлікіх маштабных муралаў. Станам на люты 2026 года створана 96 муралаў на сценах і фасадах па ўсёй Беларусі, з іх 19 твораў у Мінску{{r|threads}}. Аўтар камплекту паштовак з гістарычнымі відамі Віцебска.<ref>Віцебск: папулярнае мінулае [Выяўленчы матэрыял] : [камплект паштовак] / ілюстрацыі: Алесь Благій, «Контрарт». ― [Беларусь : б. в., 2014]. — 1 вокладка (24 асобных л.)</ref> Станам на люты 2026 года, быў удзельнікам і прызёрам шматлікіх беларускіх і міжнародных фестываляў і конкурсаў: * «Must Act» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Meeting of Styles» (Беларусь){{r|taktak_m}} * Фестываль рэкламы «Ad.nak» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Gravity» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Белы квадрат» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Minsk Week of Design» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Vulica Brasil» (Беларусь){{r|niva}} * «Orestad Street Art Competition» (Данія){{r|taktak_m}} * «Folk on the street» (Польшча){{r|taktak_m}} * «9hills» (Польшча){{r|niva}} * «Dni Solidarnego Street-Artu» (Польшча){{r|taktak_m}} * «Write4Gold» (Расія){{r|taktak_m}} === Вядомыя муралы і праекты === * '''«Сіпуха»''' — створаны каля 2016 года ў межах арт-фестывалю, дом з выявай савы-сіпухі ў раёне парка Чалюскінцаў у Мінску{{r|ctv}}. * '''Мурал у Алматы''' — створаны ў жніўні 2019 года ў межах IV Міжнароднага фестывалю манументальнага мастацтва «MURAL FEST»{{r|kazinform}} па вуліцы Курмангазы, 31 (рог вуліцы Тулебаева){{r|kazinform}}. На мурале выяўлена дзяўчынка, якая малюе петрогліфы і алмацінскія яблыкі 'Апорт'{{r|kazinform}}. * '''«Мой Мінск»''' — створаны ў красавіку 2020 года на фасадзе пяціпавярховага жылога дома па вуліцы Мяснікова, 17 у Мінску{{r|sb_minsk}}{{r|sb_day}}. Плошча арт-аб’екта — 185 м²{{r|sb_day}}. У аснове сюжэта — гравюра з панарамай Мінска 1772 года, дапоўненая выявай дзяўчынкі ў яркім шаліку і гербавай пячаткай горада{{r|sb_minsk}}. Праект дабрачынны{{r|sb_minsk}}. * '''роспіс БелАЗа''' — створаны ў 2019 годзе ў супрацоўніцтве з кампаніяй Wargaming, мастак размаляваў 90-тонны кар’ерны самазвал БелАЗ-75585 геаметрычным узорам, падобным да камуфляжу з камп’ютарных гульняў{{r|niva}}. * '''серыя катоў''' — цыкл муралаў з выявамі катоў на трансфарматарных падстанцыях у дварах Мінска{{r|niva}}{{r|taktak_p}}. * '''праект у Стоўбцах''' — кампазіцыя на фасадах чатырох вышынных дамоў на Цэнтральнай вуліцы, прысвечаная мясцінам Якуба Коласа (Акінчыцы, Альбуць і іншым) на фоне розных пор года{{r|sb_day}}. * '''Птушкі-сімвалы''' — выявы зімародкаў на сцяне паліклінікі ў Івянцы{{r|sb_day}}. Станам на люты 2026 года, творы мастака апроч Мінска ёсць у Баранавічах, Брэсце, Валожыне, Віцебску, Гомелі, Гродне, Івянцы, Клічаве, Клецку, Магілёве, Маларыце, Рагачове, Уздзе і іншых гарадах Беларусі, а за мяжой у Казахстане (Алматы), Літве (Вільня), Польшчы (Беласток, Гданьск, Хэлмна), Расіі (Масква, Нальчык){{r|sb_day}}{{r|taktak_m}}{{r|niva}}. === Камерцыйныя праекты === Мастак аформіў інтэр’еры сеткі піцэрый «Піца Тэмпа» (Pizza Tempo) і рэстаранаў «Васількі»{{r|taktak_p}}{{r|threads}}. Супрацоўнічаў з брэндам Mark Formelle пры стварэнні капсульнай калекцыі адзення з аўтарскімі арнаментамі{{r|threads}}{{r|niva}}. Сярод кліентаў таксама кампаніі А-100, Hoster, «Аскона», крама «Офістан» у ТРЦ Galleria Minsk, кавярні Lavazza і «Параграф 45»{{r|threads}}{{r|niva}}. == Грамадская дзейнасць == Пасля стварэння мурала з савой-сіпухай Благій супрацоўнічаў з арнітолагамі для папулярызацыі абароны гэтага віду птушак, што спрыяла ўсталяванню спецыяльных домікаў для іх гнездавання{{r|ctv}}. Удзельнічаў у дабрачынным праекце па стварэнні птушак-сімвалаў для раёнаў Беларусі{{r|ctv}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="sb_minsk">{{cite web |author=Зубкова М. |url=https://www.sb.by/articles/kak-devochku-zovut-pridumayut-prokhozhie-mural-moy-minsk-sozdaet-ulichnyy-khudozhnik-aleksandr-blagi.html |title=«Как девочку зовут, придумают прохожие». Мурал «Мой Минск» создает уличный художник Александр Благий |website=SB NEWS |date=2020-04-09 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="sb_day">{{cite web |author=Зубкова М. |url=https://www.sb.by/articles/eshche-bolshe-krasoty11.html |title=«Первые стрит-объекты рисовал на школьном стадионе в родной деревне». Один день с уличным художником |website=Знамя юности |date=2020-04-16 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="kazinform">{{cite web |author=Турысбекаў Е. |url=https://www.inform.kz/ru/belorusskiy-hudozhnik-raspisal-stenu-zhilogo-kompleksa-v-almaty_a3560755 |title=Белорусский художник расписал стену жилого комплекса в Алматы |website=Казинформ |date=2019-08-29 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="ctv">{{cite web |author=Яскевіч В. |url=https://ctv.by/news/obshestvo/ego-raboty-est-v-rossii-kazahstane-i-drugih-stranah-pogovorili-s-belorusskim-strit-hudozhnikom |title=Нарисовал в рамках фестиваля – историю мурала с изображением совы сипухи рассказал белорусский стрит-художник |website=СТВ |date=2026-03-25 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="taktak_m">{{cite web |author= |url=http://taktak.by/be/ |title=ТАКТАК - Художественная студия в Минске |website=taktak.by |date= |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="taktak_p">{{cite web |author= |url=http://taktak.by/be/portfolio-4/ |title=Партфоліа {{!}} TAKTAK - Художественная студия в Минске |website=taktak.by |date= |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="threads">{{cite web |author=minsk.interesting |url=https://www.threads.com/@minsk.interesting/post/DVYl7znjfZh |title=Гуляя по столице, каждый наверняка замечал стильные рисунки... |website= Threads |date=2026-02-03 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="niva">{{cite web |author= |url=https://nashaniva.com/389812 |title=Хто стаіць за самымі вядомымі малюнкамі Мінска |website=Nashaniva.com |date=2026-03-10 |access-date=2026-05-02}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Благій Аляксандр}} [[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты Беларусі]] csh69jpdh86mb9cl8jzk0bp9co6u91c Катэгорыя:Праспекты Масквы 14 807207 5134883 2026-05-02T09:27:44Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Праспекты Расіі|Масква]] [[Катэгорыя:Вуліцы Масквы|Праспекты]]» 5134883 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Праспекты Расіі|Масква]] [[Катэгорыя:Вуліцы Масквы|Праспекты]] nme8p36dnqugwyy774hp07sd7xzahzs Катэгорыя:Гельмінтолагі 14 807208 5134884 2026-05-02T09:32:11Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Заолагі]] [[Катэгорыя:Паразітолагі]]» 5134884 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Заолагі]] [[Катэгорыя:Паразітолагі]] fm1o0vru4phocwrfav3cfr1rpyj3an7 Катэгорыя:Духоўныя званні ў ісламе 14 807209 5134889 2026-05-02T09:41:45Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Іслам]] [[Катэгорыя:Духавенства]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя тытулы]] [[Катэгорыя:Суфізм]] [[Катэгорыя:Шариат]]» 5134889 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Іслам]] [[Катэгорыя:Духавенства]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя тытулы]] [[Катэгорыя:Суфізм]] [[Катэгорыя:Шариат]] dcv3m84pwuycgdlqu8svhcvuptdn0x6 5134890 5134889 2026-05-02T09:42:40Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Шариат]]; дададзена [[Катэгорыя:Шарыят]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5134890 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Іслам]] [[Катэгорыя:Духавенства]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя тытулы]] [[Катэгорыя:Суфізм]] [[Катэгорыя:Шарыят]] q0e9b8pjz189fvhubx6sb32ypybqw9u Самурай Джэк (персанаж) 0 807210 5134896 2026-05-02T10:55:27Z Feeleman 163471 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1343247976|Samurai Jack (character)]]» 5134896 wikitext text/x-wiki {{Картка персанажа|імя ў арыгінале={{lang-en|Jack}}|імя=Джэк}}'''Самурай Джэк''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Samurai Jack''), таксама вядомы як '''Самурай''' або проста '''Джэк''' — галоўны герой аднайменнага [[Мультыплікацыя|анімацыйнага]] [[Тэлесерыял|тэлесерыяла]] ''«[[Самурай Джэк]]»'' (2001–2004, 2017), створанага {{Не перакладзена 5|Гендзі Тартакоўскі|Гендзі Тартакоўскім|4=Genndy Tartakovsky}}. Персанаж быў агучаны {{Не перакладзена 5|Філ Ламар|Філам Ламарам|4=Phil LaMarr}}. Самурай Джэк — гэта мянушка, якую прыняў галоўны герой. Паводле сюжэту, ён з’яўляецца [[Японія|японскім]] [[Прынц|прынцам]], выхаваным з маленства як [[Самурай|самурай-ваяр]]. Прайшоўшы навучанне ў шматлікіх [[Настаўнік|настаўнікаў]], ён рыхтуецца перамагчы дэмана Аку пры дапамозе чароўнага мяча свайго бацькі. Аднак перад вырашальнай бітвай Аку адпраўляе яго ў будучыню, дзе будучая версія дэмана пануе над [[Зямля|Зямлёй]]. Узяўшы сабе імя «Джэк», самурай ставіць перад сабой мэту вярнуцца ў свой час і прадухіліць надыход гэтай змрочнай будучыні. == Біяграфія == Джэк — надзвычай дасведчаны і магутны воін, які валодае мноствам тэхнік баявога мастацтва, засвоеных падчас навучання ў розных краінах свету<ref name="ep13">{{cite episode|title=Пачатак|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=1|minutes=}}</ref>. Як [[самурай]], ён вызначаецца стрыманасцю, унутранай дысцыплінай і спакоем<ref name="ep12">{{cite episode|title=Джэк і шатландзец|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=11|minutes=}}</ref>. Нягледзячы на ўласную галоўную мэту — вярнуцца ў мінулае і перамагчы Аку<ref name="ep1">{{cite episode|title=Джэк і ваярка|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=6|minutes=}}</ref>, Джэк пастаянна дапамагае тым, хто апынуўся ў бядзе, нават калі гэта аддаляе яго ад уласнай місіі<ref name="ep14">{{cite episode|title=Джэк, вулі і крычэлайты|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=4|minutes=}}</ref>. У свеце будучыні, падпарадкаваным уладзе Аку, ён застаецца адным з нямногіх герояў, што працягваюць змагацца за справядлівасць і [[Свабода|свабоду]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://screenrant.com/samurai-jack-genndy-trivia-facts/|title=15 Things You Didn't Know About Samurai Jack|first=Caleb|last=Masters|website=ScreenRant|date=2017-02-17|access-date=2026-05-02}}</ref>. Для жыхароў гэтага свету Джэк стаў сапраўднай легендай: яго імя вядомае амаль кожнаму, хто чуў пра яго подзвігі<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.theverge.com/2017/2/27/14747336/samurai-jack-season-five-review-recap-genndy-tartakovsky|title=Samurai Jack returns deeper, darker, and more violent than ever before|first=Nick|last=Statt|website=The Verge|date=2017-02-27|access-date=2026-05-02}}</ref>. Самурай валодае моцна развітым пачуццём [[Справядлівасць|справядлівасці]] і часта ставіць патрэбы іншых вышэй за ўласныя. Разам з тым ён не пазбаўлены [[Гумар|пачуцця гумару]] і застаецца даволі [[Меланхолія|меланхалічным]] персанажам, які нярэдка перажывае [[Адзінота|адзіноту]] і [[Настальгія|настальгію]] па страчаным доме<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thefandomentals.com/samurai-jack-characterization/|title=Samurai Jack and Characterization - The Fandomentals|website=www.thefandomentals.com|date=2017-03-01|access-date=2026-05-02}}</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Выдуманыя прынцы]] [[Катэгорыя:Выдуманыя пустэльнікі]] pfwkb4wr6sreuyxqeqj4ioy2vmhs4yt 5134913 5134896 2026-05-02T11:47:40Z Feeleman 163471 вікіфікацыя, афармленне 5134913 wikitext text/x-wiki {{Картка персанажа|імя ў арыгінале={{lang-en|Jack}}|імя=Джэк|выява=Самурай Джэк (персанаж).png|пол=Мужчына|від=Чалавек|мянушка=Самурай Джэк|стваральнік=[[Гендзі Тартакоўскі]]}}'''Самурай Джэк''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Samurai Jack''), таксама вядомы як '''Самурай''' або проста '''Джэк''' — галоўны герой аднайменнага [[Мультыплікацыя|анімацыйнага]] [[тэлесерыял]]а ''«[[Самурай Джэк]]»'' (2001—2004, 2017), створанага {{Не перакладзена 5|Гендзі Тартакоўскі|Гендзі Тартакоўскім|4=Genndy Tartakovsky}}. Персанаж быў агучаны {{Не перакладзена 5|Філ Ламар|Філам Ламарам|4=Phil LaMarr}}. Самурай Джэк — гэта мянушка, якую прыняў галоўны герой. Паводле сюжэту, ён з’яўляецца [[Японія|японскім]] [[прынц]]ам, выхаваным з маленства як [[Самурай|самурай-ваяр]]. Прайшоўшы навучанне ў шматлікіх [[Настаўнік|настаўнікаў]], ён рыхтуецца перамагчы дэмана Аку пры дапамозе чароўнага мяча свайго бацькі. Аднак перад вырашальнай бітвай Аку адпраўляе яго ў будучыню, дзе будучая версія дэмана пануе над [[Зямля|Зямлёй]]. Узяўшы сабе імя «Джэк», самурай ставіць перад сабой мэту вярнуцца ў свой час і прадухіліць надыход гэтай змрочнай будучыні. == Біяграфія == Джэк — надзвычай дасведчаны і магутны воін, які валодае мноствам тэхнік баявога мастацтва, засвоеных падчас навучання ў розных краінах свету<ref name="ep13">{{cite episode|title=Пачатак|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=1|minutes=}}</ref>. Як [[самурай]], ён вызначаецца стрыманасцю, унутранай дысцыплінай і спакоем<ref name="ep12">{{cite episode|title=Джэк і шатландзец|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=11|minutes=}}</ref>. Нягледзячы на ўласную галоўную мэту — вярнуцца ў мінулае і перамагчы Аку<ref name="ep1">{{cite episode|title=Джэк і ваярка|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=6|minutes=}}</ref>, Джэк пастаянна дапамагае тым, хто апынуўся ў бядзе, нават калі гэта аддаляе яго ад уласнай місіі<ref name="ep14">{{cite episode|title=Джэк, вулі і крычэлайты|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=4|minutes=}}</ref>. У свеце будучыні, падпарадкаваным уладзе Аку, ён застаецца адным з нямногіх герояў, што працягваюць змагацца за справядлівасць і [[Свабода|свабоду]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://screenrant.com/samurai-jack-genndy-trivia-facts/|title=15 Things You Didn't Know About Samurai Jack|first=Caleb|last=Masters|website=ScreenRant|date=2017-02-17|access-date=2026-05-02}}</ref>. Для жыхароў гэтага свету Джэк стаў сапраўднай легендай: яго імя вядомае амаль кожнаму, хто чуў пра яго подзвігі<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.theverge.com/2017/2/27/14747336/samurai-jack-season-five-review-recap-genndy-tartakovsky|title=Samurai Jack returns deeper, darker, and more violent than ever before|first=Nick|last=Statt|website=The Verge|date=2017-02-27|access-date=2026-05-02}}</ref>. Самурай валодае моцна развітым пачуццём [[Справядлівасць|справядлівасці]] і часта ставіць патрэбы іншых вышэй за ўласныя. Разам з тым ён не пазбаўлены [[Гумар|пачуцця гумару]] і застаецца даволі [[Меланхолія|меланхалічным]] персанажам, які нярэдка перажывае [[Адзінота|адзіноту]] і [[Настальгія|настальгію]] па страчаным доме<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thefandomentals.com/samurai-jack-characterization/|title=Samurai Jack and Characterization - The Fandomentals|website=www.thefandomentals.com|date=2017-03-01|access-date=2026-05-02}}</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Выдуманыя прынцы]] [[Катэгорыя:Выдуманыя пустэльнікі]] mzza9qvcvox4wilspahymuf3ev8dhi5 5134915 5134913 2026-05-02T11:48:47Z Feeleman 163471 стыль 5134915 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Самурай Джэк}}{{Картка персанажа|імя ў арыгінале={{lang-en|Jack}}|імя=Джэк|выява=Самурай Джэк (персанаж).png|пол=Мужчына|від=Чалавек|мянушка=Самурай Джэк|стваральнік=[[Гендзі Тартакоўскі]]}}'''Самурай Джэк''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Samurai Jack''), таксама вядомы як '''Самурай''' або проста '''Джэк''' — галоўны герой аднайменнага [[Мультыплікацыя|анімацыйнага]] [[тэлесерыял]]а ''«[[Самурай Джэк]]»'' (2001—2004, 2017), створанага {{Не перакладзена 5|Гендзі Тартакоўскі|Гендзі Тартакоўскім|4=Genndy Tartakovsky}}. Персанаж быў агучаны {{Не перакладзена 5|Філ Ламар|Філам Ламарам|4=Phil LaMarr}}. Самурай Джэк — гэта мянушка, якую прыняў галоўны герой. Паводле сюжэту, ён з’яўляецца [[Японія|японскім]] [[прынц]]ам, выхаваным з маленства як [[Самурай|самурай-ваяр]]. Прайшоўшы навучанне ў шматлікіх [[Настаўнік|настаўнікаў]], ён рыхтуецца перамагчы дэмана Аку пры дапамозе чароўнага мяча свайго бацькі. Аднак перад вырашальнай бітвай Аку адпраўляе яго ў будучыню, дзе будучая версія дэмана пануе над [[Зямля|Зямлёй]]. Узяўшы сабе імя «Джэк», самурай ставіць перад сабой мэту вярнуцца ў свой час і прадухіліць надыход гэтай змрочнай будучыні. == Біяграфія == Джэк — надзвычай дасведчаны і магутны воін, які валодае мноствам тэхнік баявога мастацтва, засвоеных падчас навучання ў розных краінах свету<ref name="ep13">{{cite episode|title=Пачатак|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=1|minutes=}}</ref>. Як [[самурай]], ён вызначаецца стрыманасцю, унутранай дысцыплінай і спакоем<ref name="ep12">{{cite episode|title=Джэк і шатландзец|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=11|minutes=}}</ref>. Нягледзячы на ўласную галоўную мэту — вярнуцца ў мінулае і перамагчы Аку<ref name="ep1">{{cite episode|title=Джэк і ваярка|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=6|minutes=}}</ref>, Джэк пастаянна дапамагае тым, хто апынуўся ў бядзе, нават калі гэта аддаляе яго ад уласнай місіі<ref name="ep14">{{cite episode|title=Джэк, вулі і крычэлайты|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=4|minutes=}}</ref>. У свеце будучыні, падпарадкаваным уладзе Аку, ён застаецца адным з нямногіх герояў, што працягваюць змагацца за справядлівасць і [[Свабода|свабоду]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://screenrant.com/samurai-jack-genndy-trivia-facts/|title=15 Things You Didn't Know About Samurai Jack|first=Caleb|last=Masters|website=ScreenRant|date=2017-02-17|access-date=2026-05-02}}</ref>. Для жыхароў гэтага свету Джэк стаў сапраўднай легендай: яго імя вядомае амаль кожнаму, хто чуў пра яго подзвігі<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.theverge.com/2017/2/27/14747336/samurai-jack-season-five-review-recap-genndy-tartakovsky|title=Samurai Jack returns deeper, darker, and more violent than ever before|first=Nick|last=Statt|website=The Verge|date=2017-02-27|access-date=2026-05-02}}</ref>. Самурай валодае моцна развітым пачуццём [[Справядлівасць|справядлівасці]] і часта ставіць патрэбы іншых вышэй за ўласныя. Разам з тым ён не пазбаўлены [[Гумар|пачуцця гумару]] і застаецца даволі [[Меланхолія|меланхалічным]] персанажам, які нярэдка перажывае [[Адзінота|адзіноту]] і [[Настальгія|настальгію]] па страчаным доме<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thefandomentals.com/samurai-jack-characterization/|title=Samurai Jack and Characterization - The Fandomentals|website=www.thefandomentals.com|date=2017-03-01|access-date=2026-05-02}}</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Выдуманыя прынцы]] [[Катэгорыя:Выдуманыя пустэльнікі]] 7i120wqzmo7n457u7o3ittjw09f9386 Катэгорыя:Ліпень 1705 года 14 807211 5134898 2026-05-02T10:58:24Z StachLysy 62453 Новая старонка: «{{Месяцы паводле гадоў}}» 5134898 wikitext text/x-wiki {{Месяцы паводле гадоў}} ml4lnt82pyvjor7f6inigkr4j8h6ub1 Катэгорыя:Месяцы 1705 года 14 807212 5134899 2026-05-02T10:59:46Z StachLysy 62453 Новая старонка: «{{Месяцы гадоў|1705}}» 5134899 wikitext text/x-wiki {{Месяцы гадоў|1705}} f379qrfqs22iepf45ju6mushho0q0h2 Катэгорыя:Літаратурная крытыка 14 807213 5134903 2026-05-02T11:17:18Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўства]] [[Катэгорыя:Крытыка ў мастацтве]]» 5134903 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўства]] [[Катэгорыя:Крытыка ў мастацтве]] 7cfxq7e26qqv0mp9zlp4gu8321ax61c Катэгорыя:Неакансерватызм 14 807214 5134905 2026-05-02T11:23:36Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Кансерватызм]] {{Навігацыя}}» 5134905 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Кансерватызм]] {{Навігацыя}} an9v2j90vtrzddbsww7czdyuihi7dqz Катэгорыя:Прадзюсары Аўстраліі 14 807215 5134907 2026-05-02T11:27:48Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Прадзюсары паводле краін|Аўстралія]] [[Катэгорыя:Постаці Аўстраліі]]» 5134907 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Прадзюсары паводле краін|Аўстралія]] [[Катэгорыя:Постаці Аўстраліі]] 1gxeasz8jofhsg3kvye2v4o1z65rs8v Катэгорыя:Фотамадэлі Японіі 14 807216 5134911 2026-05-02T11:43:14Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Фотамадэлі паводле краін|Японія]] [[Катэгорыя:Постаці Японіі]]» 5134911 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Фотамадэлі паводле краін|Японія]] [[Катэгорыя:Постаці Японіі]] 0en6ziwgyeucwazqq98jk5402x7ev5f Катэгорыя:Тролінг 14 807217 5134916 2026-05-02T11:51:03Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Сеткавы жаргон]] [[Катэгорыя:Кіраванне свядомасцю]] [[Катэгорыя:Сеткавы этыкет]]» 5134916 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Сеткавы жаргон]] [[Катэгорыя:Кіраванне свядомасцю]] [[Катэгорыя:Сеткавы этыкет]] 9cnzhhhic9sk3urcspomjhj9moj28sf