Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 1764 5158307 5130570 2026-06-25T13:30:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158307 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ганцавіцкі раён |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Брэсцкая вобласць]] |Уключае = |Сталіца = |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 90,51 %, [[руская мова|руская]] 8,53 %<br /><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 73,63 %, руская 23,39 %<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Насельніцтва = |Год перапісу = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 95,6 %, <br /> [[рускія]] — 2,18 %, <br /> [[палякі]] — 1,17 %, <br /> іншыя — 1,05 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;709,58<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 9 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Га́нцавіцкі раё́н''' — [[раён|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Ганцавічы]]. За 246 км на паўночны ўсход ад Брэста, 202 км ад Мінска. Плошча раёна — 1,71 тыс. км². Населеных пунктаў — 40, у тым ліку горад Ганцавічы, 8 сельсаветаў: Агарэвіцкі, Дзяніскавіцкі, Любашаўскі, Люсінскі, Малькавіцкі, Нацкі, Хатыніцкі, Чудзінскі. Ганцавічы размешчаны на чыгунцы Баранавічы — Лунінец, звязаны аўтамабільнымі дарогамі з Мінскам, Слуцкам, Брэстам, Лунінцом, Клецкам, Лагішынам, Пінскам, Баранавічамі. == Прырода == === Будова паверхні === [[Файл:Озеро Красное.jpg|злева|міні|Ваколіцы вёскі Люсіна.]] Паверхня раёна нізінная, належыць да Прыпяцкага Палесся. Агульны нахіл з поўначы на поўдзень. 85 % тэрыторыі раёна з абсалютнымі адзнакамі 150—160 м, 13,8 % ніжэй 150 м. Найвышэйшы пункт 195,8 м (на поўначы раёна, каля в. Шашкі). Найменшая абсалютная адзнака на паўднёва-ўсходняй ускраіне раёна, у даліне ракі Цна — 145 м над узроўнем мора. === Геалагічная будова і карысныя выкапні === У тэктанічных адносінах Ганцавіцкі раён прымеркаваны да паўночнага схілу [[Палеская седлавіна|Палескай седлавіны]]. Зверху залягаюць пароды антрапагеннага ўзросту магутнасцю 60—90 м (у ледавіковых лагчынах да 140 м), у складзе якіх адклады сожскага (на поўначы), дняпроўскага і бярэзінскага зледзяненняў. Пад антрапагенавымі ўтварэннямі неагенавыя і палеагенавыя адклады магутнасцю 10—20 м, мелавыя — 30—50 м (на захадзе ад г. Ганцавічы размытыя), на ўсходзе трапляюцца дэвонскія, паўсюдна верхнепратэразойскія (венд і рыфей) магутнасцю да 380 м. Агульная магутнасць [[Платформавы чахол|платформавага чахла]] 470—750 м. Пад ім на глыбіні 300—600 м ніжэй узроўню мора пароды крышталічнага фундамента. 27 радовішчаў торфу з агульнымі запасамі 58,5 мільёна тон (найбольшыя [[Пусташ-Дабралуцкае]], [[Падвялікі Мох]], [[Галь (балота)|Галь]], [[Пятрова Паляна]]); Круговіцкае радовішча будаўнічага пяску; Крышылавіцкае радовішча глін. === Клімат === Паўночная частка Ганцавіцкага раёна адносіцца да Баранавіцка-Ганцавіцкага агракліматычнага раёна, паўднёвая — да Пінскага агракліматычнага раёна. Сярэдняя тэмпература студзеня −5,7, ліпеня 18&nbsp;°C. Ападкаў выпадае 645 мм у год. Вегетацыйны перыяд 193 суткі. === Гідраграфія === [[Файл:Возера Вялікае Пакамерскае.jpg|злева|міні|Возера Вялікае Пакамерскае]] Рэкі большай часткі раёна належаць да Прыпяцкага гідралагічнага раёна. Найбольшыя: [[Лань (рака)|Лань]] з прытокамі [[Нача (прыток Лані)|Нача]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]], [[Бобрык 1|Бобрык]]. Пры ўпадзенні ракі Нача ў Лань — [[вадасховішча Лактышы]]. Густата натуральнай рачной сеткі 0,45 км/км². Даўжыня ўсёй меліярацыйнай сеткі 8211,1 км, у тым ліку адкрытай 2140,7, у якую ўваходзіць 91,6 км адрэгуляваных водапрыёмнікаў, 1252,5 км магістральных і паводкавых каналаў, 52,5 км — агараджальных, 743,9 км рэгуляцыйных каналаў. На тэрыторыі раёна маецца 12 азёр: [[Бохнава]], [[Асмол]], [[Чырвонае (возера, Ганцавіцкі раён)|Чырвонае]], [[Дубаўскае]], [[Горнае (возера)|Горнае]], [[Малое (возера, Ганцавіцкі раён)|Малое]], [[Шчыльнае]], [[Качайскае]], [[Жабы (возера)|Жабы]], [[Вялікае Пакамерскае|Вялікае]] і [[Малое Пакамерскае|Малое Пакамерскія]], [[Лунёва]], найбольшае з іх — возера Дубаўскае (17,8 га). === Глебы === Глебы адносяцца да Ганцавіцка-Лунінецка-Жыткавіцкага аграглебавага падраёна, паўночная ўскраіна — да Гродзенска-Ваўкавыска-Слонімскага аграглебавага падраёна. Глебы сельгасугоддзяў (у працэнтах): дзярнова-падзолістыя — 5,1, дзярнова-падзолістыя забалочаныя — 36, дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя — 21,2, тарфяна-балотныя — 31,1, поймавыя — 5,6; паводле механічнага складу (у працэнтах): сугліністыя — 0,03, супясчаныя — 23,4, пясчаныя — 43,9, тарфяныя — 32,5. Плоскасная эрозія на 4,4 % плошчы ворных зямель, у тым ліку на 0,7 % сярэдняя і моцная. === Раслінны і жывёльны свет === [[Файл:Багун.jpg|злева|міні|Багун на верхавым балоце]] Расліннасць належыць да Нёманска-Перадпалескай геабатанічнай акругі. Лугі невялікімі ўчасткамі, агульная плошча 14,1 тыс. га. Сухадолы займаюць 97,8 %, нізінныя 2,2 % пераважна ў поймах рэк. Пад лясамі, якія адносяцца да падзоны грабава-дубова-цёмнахвойных лясоў, 50,2 % тэрыторыі раёна. Пашыраны раўнамерна, пераважна суцэльным масівам, які зрэдку разрываецца сельскагаспадарчымі ўгоддзямі. Склад лясоў (у працэнтах): хваёвыя 47,2, яловыя 3,8, дубовыя 1,9, чорнаальховыя 14,8, пушыстабярозавыя 31,2, грабавыя 0,2, ясянёвыя 0,1. 16,1 % лясоў — штучныя насаджэнні, пераважна хваёвых. Сярэдні ўзрост дрэвастою хваёвых парод 49 гадоў, цвёрдалісцевых 48 гадоў. На 32 гектарах размешчаны лесагадавальнікі і лясныя плантацыі. 27 балот (належаць на захадзе раёна да Кобрынска-Пружанска-Ганцавіцкага тарфянога раёна, на ўсходзе да Лунінецка-Любанскага тарфянога раёна) плошчай 56,9 тыс. га, з якіх 42,8 тыс. га нізінныя, 8,1 тыс. га вярховыя, каля 6 тыс. га пераходныя. Найбольшыя балотныя масівы: Саніта, Падвялікі Мох, Пусташ-Дабралуцкае, Галь, Пятрова Паляна. 3 паляўніча-прамысловых жывёл водзяцца [[лось]], [[дзік]], [[ліс]], [[заяц-бяляк]], [[заяц-русак]], [[янотападобны сабака]], [[вавёрка]], [[чорны тхор]], [[лясная куніца]], [[воўк]], [[рысь]], [[выдра]], [[андатра]], [[крот]]. === Прыродакарыстанне і ахова прыроды === Пад сельскагаспадарчымі ўгоддзямі 40 694 га тэрыторыі раёна (12,8 % ворных зямель, 13,7 % сенажацей і паш). Асушана 35 008 га сельскагаспадарчых угоддзяў. Сярэдні бал банітэту сельгасугоддзяў — 32, найвышэйшы — 36, найніжэйшы — 20. Спецыялізацыя калгасаў — мяса-малочная жывёлагадоўля; пашыраны пасевы збожжавых культур і бульбы. 3 жывёл і птушак, узятых пад ахову і занесеных у Чырвоную Кнігу Рэспублікі Беларусь, водзяцца [[мядзянка]], [[бабёр]], [[казуля]], [[чорны бусел]]. == Насельніцтва == * 1992 — 37,5 тыс. * 2008 — 33,3 тыс. Насельніцтва раёна — 31,2 тыс. чалавек, у тым ліку ў сельскай мясцовасці — 17,3 тыс. Працаздольнага насельніцтва 53 %. Насяляюць раён беларусы (29 798), рускія (679), палякі (366), украінцы (199), іншыя нацыянальнасці <ref>[http://www.belstat.gov.by/informatsiya-dlya-respondenta/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/ Перепись населения 2009. Национальный состав Республики Беларусь. Том 3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190218021249/http://www.belstat.gov.by/informatsiya-dlya-respondenta/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/ |date=18 лютага 2019 }}</ref>. У раёне жыве 733 удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны, 233 вязні фашызму, 9800 пенсіянераў, 625 мнагадзетных сем’яў, 1400 інвалідаў, 113 воінаў-інтэрнацыяналістаў, 16 ліквідатараў аварыі на ЧАЭС. == Гісторыя == Ганцавіцкі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]] [[БССР]]. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 12 сельсаветаў: [[Агарэвіцкі сельсавет|Агарэвіцкі]], [[Ганцавіцкі сельсавет (Ганцавіцкі раён)|Ганцавіцкі]], [[Дзяніскавіцкі сельсавет|Дзяніскавіцкі]], [[Круговіцкі сельсавет|Круговіцкі]], [[Кукаўскі сельсавет|Кукаўскі]], [[Лактышскі сельсавет|Лактышскі]], [[Люсінскі сельсавет|Люсінскі]], [[Малькавіцкі сельсавет (Ганцавіцкі раён)|Малькавіцкі]], [[Навасёлкаўскі сельсавет (Ганцавіцкі раён)|Навасёлкаўскі]], [[Рожанскі сельсавет|Рожанскі]], [[Хатыніцкі сельсавет|Хатыніцкі]], [[Чудзінскі сельсавет|Чудзінскі]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Круговіцкі, Кукаўскі і Чудзінскі сельсаветы, Ганцавіцкі сельсавет перайменаваны ў Любашаўскі, Лактышскі — у Нацкі, Навасёлкаўскі — у Свяціцкі<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>, які 22 красавіка 1957 года перададзены [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкаму раёну]]. 22 снежня 1959 года Рожанскі сельсавет перайменаваны ў Чудзінскі. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, гарадскі пасёлак Ганцавічы, Агарэвіцкі, Дзяніскавіцкі, Любашаўскі, Люсінскі, Нацкі, Хатыніцкі, Чудзінскі сельсаветы перададзены Ляхавіцкаму раёну, Малькавіцкі сельсавет — [[Лунінецкі раён|Лунінецкаму раёну]], населеныя пункты [[Баравая (Салігорскі раён)|Баравая]], [[Вялікі Рожан]], [[Добрая Лука]], [[Новы Рожан]] і Чырвоныя Хутары Чудзінскага сельсавета перададзены ў склад [[Любанскі раён|Любанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90610.htm Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 25 декабря 1962 г. Об укрупнении сельских районов БССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190911125812/http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90610.htm |date=11 верасня 2019 }}</ref>. 30 ліпеня 1966 года раён утвораны зноў у тым жа адміністрацыйна-тэрытарыяльным складзе. 6 снежня 1973 года гарадскі пасёлак Ганцавічы набыў статус горада раённага падпарадкавання<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90314.htm Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 6 декабря 1973 г. О преобразовании городского поселка Ганцевичи Ганцевичского района Брестской области в город районного подчинения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190321035308/http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90314.htm |date=21 сакавіка 2019 }}</ref>. 20 кастрычніка 1995 года горад Ганцавічы і Ганцавіцкі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. == Эканоміка == У складзе раёна 12 калгасаў, і сельскагаспадарчае калектыўнае прадпрыемства, 16 фермерскіх гаспадарак, 6 прадпрыемстваў, якія абслугоўваюць сельскую гаспадарку, 6 будаўнічых арганізацый, эксперыментальная навукова-даследчая база «Журавінка» Цэнтральнага батанічнага сада Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі і іншыя. Прамысловыя прадпрыемствы сканцэнтраваны ў асноўным у Ганцавічах. Сярод іх сельскі камбінат буйнапанэльнага домабудавання, хлебазавод, лясгас, лесапункт, аб’яднанне «Райаграпрамсэрвіс», рыбгас «Лактышы» і шэраг іншых. == Культура і адукацыя == Сетку ўстаноў культуры раёна складаюць: * Ганцавіцкі гарадскі Дом культуры; * 10 сельскіх Дамоў культуры; * 10 сельскіх клубаў; * 6 клубаў-бібліятэк; * 1 бібліятэка-клуб; * 1 аўта-клуб; * 3 Дома сацыяльна-культурных паслуг; * Дом народнай творчасці в. Ганцавічы; * [[Ганцавіцкі раённы Дом рамёстваў]]; * [[Ганцавіцкі раённы краязнаўчы музей]]; * Дзіцячая школа мастацтваў; * 21 публічная бібліятэка; * Кінавідэацэнтр. == Славутасці == На тэрыторыі Ганцавіцкага раёна знаходзіцца 50 помнікаў гісторыі, археалогіі і архітэктуры. З іх 10 археалагічных, 36 гістарычных, 4 помніка архітэктуры. === Помнікі народнага драўлянага дойлідства === * [[Спаса-Праабражэнская царква (Будча)|Спаса-Прэабражэнская царква]] ў [[Будча|Будчы]]. * [[Свята-Георгіеўская царква (Чудзін)|Свята-Георгіеўская царква]] ў [[Чудзін]]е (1867). * [[Свята-Георгіеўская царква (Вялікія Круговічы)|Свята-Георгіеўская царква]] ў [[Вялікія Круговічы|Вялікіх Круговічах]] (1771, 2-я палова XIX ст.) * [[Агарэвіцкая сядзіба|Сядзіба Свяржынскіх]] у [[Агарэвічы|Агарэвічах]] (2-я палова XIX ст.) — помнік эклектычнай архітэктуры. Комплекс уключае драўляны дом, каменную [[стайня|стайню]] і [[гумно]]. Вакол парк з садам і сажалкамі. Цяпер там ёсць кавярня, гасцініца, конна-спартыўная школа.<ref>{{Cite web|url=http://www.gants-region.info/index/byvshaja_usadba/0-2639|title=Бывшая усадьба|website=www.gants-region.info -- Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал|access-date=2025-11-16|archive-date=12 жніўня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150812063606/http://www.gants-region.info/index/byvshaja_usadba/0-2639|url-status=dead}}</ref> === Нематэрыяльная культурная спадчына === * [[Традыцыя памінання продкаў (Раздзялавічы)|Традыцыя памінання продкаў у Раздзялавічах]] у 2016 годзе ўключаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] як элемент нематэрыяльнай культурнай спадчыны. == Вядомыя асобы == * [[Міхась Рудкоўскі]], беларускі паэт і перакладчык * [[Іван Кірэйчык]] * [[Васіль Праскураў]], беларускі пісьменнік * [[Віктар Гардзей]], беларускі паэт * [[Алесь Каско]], беларускі паэт * [[Алесь Кажадуб]] * [[Уладзімір Марук]], беларускі паэт і перакладчык * [[Мікола Купрэеў]] * [[Мікола Антаноўскі]] * [[Віктар Каўко]] * [[Мікалай Крупеніч]] * [[Іван Лагвіновіч]] * [[Алесь Сержпутоўскі]], беларускі этнограф і фалькларыст * [[Даніла Кулеш]], беларускі казачнік * [[Дудар]], беларускі казачнік == Старшыня Ганцавіцкага райваканкама == * [[Мікалай Міхайлавіч Гвай]] * [[Аляксандр Уладзіміравіч Свірыд]] * [[Уладзімір Васілевіч Русакевіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Бялоў]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.gants-region.info/ Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210127061347/http://www.gants-region.info/ |date=27 студзеня 2021 }} {{Ганцавіцкі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Ганцавіцкі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Пінская вобласць|child|загаловак=Ганцавіцкі раён у [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]] (1940—1954)}} |спіс2 = {{Брэсцкая вобласць БССР|child|загаловак=Ганцавіцкі раён у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] (1954—1962, з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Ганцавіцкі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1966 годзе]] oqct65gctxkrnuifz77ak1g4b8nkt5e 0 1767 5158336 5128877 2026-06-25T14:43:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158336 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Гарадоцкі раён |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Гарадок]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 59,87 %, [[руская мова|руская]] 37,83 %<br /><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 17,71 %, руская 73,05 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 26&nbsp;760 чал.<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 11 |Шчыльнасць = 8,98 |Месца па шчыльнасці = 19 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 88,8 %, <br /> [[рускія]] — 9,22 %, <br /> іншыя — 1,98 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 2&nbsp;980,13<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 2 |Максімальная вышыня = 259 |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = 140 |Шырата = |Даўгата = |Карта = Viciebsk Province, Haradok District.svg |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://gorodok.vitebsk-region.gov.by/ |Заўвагі = }} '''Гарадо́цкі раён''' — [[Раён|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы Беларусі і займае каля 3000 км² (па тэрыторыі адзін з буйнейшых у краіне). На поўначы мяжуе з Невельскім і Усвяцкім раёнамі [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] Расіі, на паўднёвым усходзе з [[Віцебскі раён|Віцебскім раёнам]], на захадзе з [[Шумілінскі раён|Шумілінскім]] і [[Полацкі раён|Полацкім]] раёнамі. == Геаграфія == [[Файл:Gorodok-znak-01.JPG|thumb|Знак на мяжы Гарадоцкага і Віцебскага раёнаў на трасе Віцебск—Санкт-Пецярбург]] Каля 88 % паверхні знаходзіцца ў межах [[Гарадоцкае ўзвышша|Гарадоцкага ўзвышша]], рэльеф мясцовасці ўзгорысты, са шматлікімі азёрамі. На захадзе і паўднёвым усходзе раёна — [[Полацкая нізіна|Полацкая]] і [[Суражская нізіна|Суражская]] азёрна-ледавіковыя нізіны са згладжанай слабахвалістай паверхняй. 58 % тэрыторыі раёна знаходзіцца на вышыні 170—180 метраў над узроўнем мора, 32 % — на вышыні 200 метраў і больш. Найвышэйшы пункт — ля [[Загаране (Гарадоцкі раён)|вёскі Загараны]] Бычыхінскага сельсавета (259 м над узроўнем мора). Ніжэйшая адзнака (140 метраў) — урэз ракі [[Обаль (рака)|Обаль]] на захадзе. У тэктанічных адносінах раён прымеркаваны да паўночна-заходніх схілаў [[Аршанская ўпадзіна|Аршанскай упадзіны]]. Найбольшыя з рэк, што працякаюць па тэрыторыі раёна — [[Обаль (рака)|Обаль]] і яе прытокі [[Чарнуйка]], [[Чарняўка (прыток канала Вінец)|Чарняўка]], [[Усыса]], а таксама [[Аўсянка (рака)|Аўсянка]], [[Лужаснянка]]. Да басейна Нявы належыць рака [[Ловаць]]. У раёне знаходзіцца 162 возеры. Найбольш буйныя [[Езярышча (возера)|Езярышча]], [[Лосвіда]], [[Вымна (возера)|Вымна]]. Іншыя азёры: [[Немцава (возера)|Немцава]]. Агульная плошча лугоў — 31,4 тыс. га, сухадолаў — 24,1 % усёй плошчы, нізінныя — 70,6 %, заліўныя — 5,3 % плошчы. Пад лясамі знаходзіцца 44 % тэрыторыі раёна. Найбольшая лясістасць назіраецца на паўднёвым усходзе і паўночным захадзе раёна. Сярэдняя плошча лясных масіваў ад 700 да 1000 га. Найбольшыя з іх — Беразнянскі масіў, Лосвідская, Горкаўская, Селішчанская, Паташненская дачы. Лясы пераважна хваёвыя. === Заказнікі === На тэрыторыі раёна ў верасні 1993 года ўтворана сетка тарфяных заказнікаў: * Абалонне * Гарэлае * Лазасек * Лог * Лясное * Мох * Мох-1 * Мураўёўка * Перавал * Тарасава * Траццякоўскі мох * Чысцік-1 * Ягукаўка Заказнік: * Азёрна-іхтыялагічны заказнік на возеры Ціёста * Езярышчанскі арніталагічны заказнік абласнога значэння * Батанічны заказнік «Вослепна» * Батанічны заказнік «Дубрава» * Батанічны заказнік «Паташанскі» * [[Ловаць (біялагічны заказнік)|Біялагічны заказнік «Ловаць»]] * Біялагічны заказнік «Сурміна» * Гідралагічны заказнік «[[Карыценскі Мох]]» == Гісторыя == Гарадоцкі раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 года) [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. 20 жніўня 1924 года раён быў падзелены на 13 сельсаветаў: [[Аляксандраўскі сельсавет (Гарадоцкі раён)|Аляксандраўскі]], [[Болецкі сельсавет|Болецкі]], [[Бяскатаўскі сельсавет|Бяскатаўскі]], [[Вайханскі сельсавет|Вайханскі (Новавайханскі)]], [[Віраўлянскі сельсавет|Віраўлянскі]], [[Гарадоцкі сельсавет (Гарадоцкі раён)|Гарадоцкі]], [[Іванаўскі сельсавет (Гарадоцкі раён)|Іванаўскі]], [[Канчанскі сельсавет|Канчанскі]], [[Кузьмінскі сельсавет|Кузьмінскі]], [[Маскаляняцкі сельсавет|Маскаляняцкі]], [[Пальмінскі сельсавет|Пальмінскі]], [[Паташнянскі сельсавет (Гарадоцкі раён)|Паташнянскі]], [[Селішчанскі сельсавет (Гарадоцкі раён)|Селішчанскі]]. 24 верасня 1926 года скасаваны Гарадоцкі сельсавет. 9 кастрычніка 1929 года Паташнянскі сельсавет перайменаваны ў [[Першамайскі сельсавет (Гарадоцкі раён)|Першамайскі]], Іванаўскі сельсавет — у [[Пралетарскі сельсавет (Гарадоцкі раён)|Пралетарскі]]. 12 кастрычніка 1929 года да раёна далучаны 8 сельсаветаў скасаванага [[Езярышчанскі раён|Езярышчанскага раёна]]: [[Асіпоўскі сельсавет|Асіпоўскі]], [[Горкаўскі сельсавет (Мехаўскі раён)|Горкаўскі]], [[Езярышчанскі сельсавет|Езярышчанскі]], [[Мехаўскі сельсавет|Мехаўскі]], [[Пылькінскі сельсавет|Пылькінскі]], [[Саладухінскі сельсавет|Саладухінскі]], [[Халамерскі сельсавет|Халамерскі]], [[Хвошненскі сельсавет|Хвошненскі (Хвашнянскі)]], 15 лютага 1931 года — [[Кабішчанскі сельсавет|Кабішчанскі]] і [[Мікалаёўскі сельсавет (Гарадоцкі раён)|Мікалаёўскі]] сельсаветы скасаванага [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]], 8 ліпеня 1931 года — 7 сельсаветаў скасаванага [[Мяжанскі раён|Мяжанскага раёна]]: [[Вышадскі сельсавет|Вышадскі]], [[Вярэцкі сельсавет|Вярэцкі]], [[Газьбенскі сельсавет|Газьбенскі (Газьбянскі)]], [[Зайкаўскі сельсавет|Зайкаўскі]], [[Мяжанскі сельсавет (Гарадоцкі раён)|Мяжанскі]], [[Паташнянскі сельсавет (Мехаўскі раён)|Паташненскі (Паташнянскі)]], [[Руднянскі сельсавет (Гарадоцкі раён)|Рудненскі (Руднянскі)]]. 5 снежня 1931 года Мікалаёўскі сельсавет уключаны ў гарадскую рысу [[Віцебск]]а, Асіпоўскі сельсавет перайменаваны ў [[Обальскі сельсавет (Гарадоцкі раён)|Обальскі]]. 12 лютага 1935 года Віраўлянскі, Газьбенскі (Газьбянскі), Горацкі (Горкаўскі), Езярышчанскі, Зайкаўскі, Кузьмінскі, Мехаўскі, Мяжанскі, Обальскі, Паташненскі (Паташнянскі), Пылькінскі, Рудненскі (Руднянскі), Саладухінскі, Халамерскі, Хвошненскі (Хвашнянскі) сельсаветы перададзены [[Мехаўскі раён|Мехаўскаму раёну]]. З 20 лютага 1938 года раён у складзе Віцебскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Вышадскі, Кабішчанскі, Маскаляняцкі, Селішчанскі сельсаветы, Аляксандраўскі сельсавет перайменаваны ў [[Прудніцкі сельсавет|Прудніцкі]], утвораны [[Даўгапольскі сельсавет]]. 20 студзеня 1960 года да раёна далучаны [[Канашынскі сельсавет]] скасаванага [[Суражскі раён|Суражскага раёна]]. 4 сакавіка 1960 года скасаваны Болецкі сельсавет, 22 снежня 1960 года — Канчанскі сельсавет. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны 20 населеных пунктаў [[Казьянскі сельсавет|Казьянскага сельсавета]] [[Шумілінскі раён|Шумілінскага раёна]], [[Бычыхінскі сельсавет|Бычыхінскі]], Віраўлянскі, Газьбенскі, [[Гуркінскі сельсавет|Гуркінскі]], Зайкаўскі, [[Кудзінскі сельсавет (Гарадоцкі раён)|Кудзінскі]], Мяжанскі, Рудненскі, Халамерскі, [[Хмяльніцкі сельсавет|Хмяльніцкі]], [[Шабраўскі сельсавет]]ы і гарадскі пасёлак [[Езярышча]] скасаванага [[Езярышчанскі раён|Езярышчанскага раёна]]. 18 сакавіка 1963 года далучаны [[Мішневіцкі сельсавет]] [[Полацкі раён|Полацкага раёна]], які 2 жніўня 1966 года перададзены [[Шумілінскі раён|Шумілінскаму раёну]]. 3 ліпеня 1970 года скасаваны Шабраўскі сельсавет. 26 сакавіка 1973 года Бяскатаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Стадолішчанскі сельсавет|Стадолішчанскі]], 12 снежня 1977 года Кудзінскі — у [[Марчанскі сельсавет|Марчанскі]]. 10 снежня 1986 года скасаваны Канашынскі сельсавет, 26 чэрвеня 1997 года — Пралетарскі сельсавет, 8 красавіка 2004 года — Вярэцкі, Газьбенскі, Зайкаўскі, Марчанскі, Прудніцкі, Халамерскі і Хмяльніцкі сельсаветы, 10 кастрычніка 2013 года — Гуркінскі сельсавет. 4 верасня 2014 года ўтвораны [[Езярышчанскі сельсавет]]. 13 верасня 2018 года скасаваны Руднянскі сельсавет<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918v0091596&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 13 сентября 2018 г. № 47 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Городокского района Витебской области]</ref>. == Насельніцтва == Дынаміка насельніцтва: : 2005 — 32,2 тыс. : 2009 — 28,4 тыс. : 2015 — 23 667. Гарадскія паселішчы (тыс. чал., 2015) — г. [[Гарадок]] (13 558), г.п. [[Езярышча]] (1307). У Гарадоцкім раёне зарэгістравана 13 рэлігійных суполак. З іх: 9 праваслаўных (г. Гарадок, г. п. Езярышча, в. Пальмінка, в. Кабішча, в. Вархі, в. [[Хвошна]], в. Рамні, в. Халамер’е), 1-рымска-каталіцкая (г. Гарадок), 3 пратэстанцкія (хрысціяне веры евангельскай, евангельскія хрысціяне-баптысты, царква хрысціян адвентыстаў сёмага дня). == Гаспадарка == Вядучая роля ў эканоміцы раёна належыць [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]]. У склад АПК уваходзяць 10 сельскагаспадарчых вытворчых кааператываў, ЗАТ "Агракамбінат «Стайкаўскі», ААТ «Гарадоцкі райаграпрамснаб», 10 камунальных унітарных сельскагаспадарчых прадпрыемстваў, 15 фермерскіх гаспадарак. Землі сельскагаспадарчай вытворчасці займаюць 65 000 га, у тым ліку раллі 25 000 га. Раён спецыялізуецца ў раслінаводстве на вытворчасці зерня, [[бульба|бульбы]], [[лён]]у; у [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]] — на вытворчасці малака, мяса, свініны, яек. Удзельная вага прадукцыі раслінаводства ў агульным аб’ёме валавой прадукцыі сельскай гаспадаркі раёна складае 18 %, жывёлагадоўлі 82 %. Гандлёвае абслугоўванне насельніцтва на тэрыторыі раёна ажыццяўляюць 87 аб’ектаў Гарадоцкага раённага спажывецкага таварыства, 21 ведамасны магазін, 42 магазіны прыватнай уласнасці, 45 камерцыйных пунктаў продажу і 1 міні-рынак. Агульная плошча магазінаў раёна складае 9465,8 кв.м. Колькасць работнікаў гандлю ў сістэме райпа складае 292 чалавекі, у ведамасным гандлі працуюць 72 чалавекі, на аб’ектах гандлю прыватнай уласнасці — 314 чалавек. == Транспарт == Праз тэрыторыю раёна праходзяць чыгунка і аўтамабільная шаша Санкт-Пецярбург — Адэса, аўтадарога Невель — Полацк. Агульная працягласць аўтадарог у раёне перавышае 1600 км. == Адукацыя і культура == {{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Гарадоцкага раёна}} Сістэма адукацыі прадстаўлена 16 сярэднімі, 11 базавымі, 6 пачатковымі школамі, 1 школай-інтэрнатам, 22 дашкольнымі ўстановамі, дзіцячай школай мастацтваў, 2 музычнымі школамі, аграрна-тэхнічным каледжам, прафесійна-тэхнічным каледжам сельскагаспадарчай вытворчасці. Працуюць Гарадоцкі Дом культуры, Езярышчанскі гарпасялковы Дом культуры, 16 сельскіх Дамоў культуры, 13 сельскіх клубаў, 36 бібліятэк, Гарадоцкая дзіцячая школа мастацтваў, Езярышчанская дзіцячая музычная школа, краязнаўчы музей, Дом рамёстваў і фальклору. == Народныя гаворкі == Адметныя словы з гаворкі адной вёскі ля возера [[Бярнова]] запісаў [[Аляксандр Крывіцкі]] (1974 год). На тэрыторыі сучаснага раёна ў 1920-я гады збіраўся матэрыял для «[[Віцебскі краёвы слоўнік|Віцебскага краёвага слоўніка]]» Міколы Каспяровіча<ref>Крывіцкі А. А. Рэгіянальная лексіка з паўночнай Віцебшчыны // Народная лексіка. — Мінск: Навка і тэхніка, 1977.</ref><ref>Крывіцкі, А А. Выбраныя працы. — Мінск: Беларуская навука, 2017.</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Марыя Іванаўна Ісаёнак|Марыя Ісаёнак]] — беларускі жывапісец (нарадзілася ў в. [[Кісялі (Гарадоцкі раён)|Кісялі]]) * [[Арсенцій Яфімавіч Казлоў]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (нарадзіўся ў в. [[Газьба]])<ref name="belen7">{{Крыніцы/БелЭн|7}}</ref><ref>{{кніга|загаловак=Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. У 5-і т. Т.5.: Бібліяграфічны даведнік|адказны=Рэд. кал.: І. П. Шамякін і інш|месца=Мн.|выдавецтва=Гал. рэд. БелСЭ імя П. Броўкі|год=1981|том=5|старонкі=268|старонак=720|тыраж=15&nbsp;000}}</ref> * [[Мікалай Іванавіч Аверчанка]] (1922, [[Маісеенкі (Гарадоцкі раён)|Маісеенкі]] — 1960) — [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Аляксей Пятровіч Амбросенка]] (1925, [[Марчанкі]] —) — [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Мікалай Іванавіч Гапяёнак]] (1919, Глінішча — 2008) — [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Ігар Іванавіч Бышнёў]] (1964, в. [[Халамер’е]]) — беларускі вучоны-арнітолаг, эколаг, рэжысёр дакументальнага кіно * [[Анатоль Фёдаравіч Кавалёў]] (1926, [[Даўгаполле]]) — беларускі [[мастацтвазнаўца]], [[жывапісец]], дызайнер * [[Павел Міхайлавіч Каралёў]] (1915, [[Крыцкія]] — 1998) — [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Мартын Аляксеевіч Ананьеў]] (1900, [[Ісайкі]] — 1982) — [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Рыгор Багданавіч Багданаў]] (1910, [[Марцюшы]] — 1943) — Герой Савецкага Саюза * [[Канстанцін Васілевіч Вераніцын|Канстанцін Вераніцын]] ([[1834]], [[Астраўляне (Гарадоцкі раён)|Астраўляны]] — [[1903]]) — удзельнік літаратурнага жыцця ў Беларусі сярэдзіны ХІХ ст., адзін з заснавальнікаў новай [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. * [[Сцяпан Трафімавіч Воранаў]] (1906, [[Вірок]] — 1959) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў час ВАВ * [[Мікола Воранаў]], беларускі пісьменнік * Міхась Паўлаў (1957, в. Селішча — 2017) — краязнаўца і актывіст грамадскага руху<ref>Пайшоў з жыцьця Міхась Паўлаў, віцебскі краязнаўца і актывіст грамадзкага руху https://www.svaboda.org/a/pajsou-z-zyccia-michas-paulau/28455703.html</ref> * Іван (Іаан) Сакалоўскі (1867, в. Вайханы — 1943) — праваслаўны святар<ref>Уладзімер Арлоў Імёны свабоды, стар. 216—217 https://docs.rferl.org/be-BY/2020/11/07/96247f72-a7e0-4382-ad1c-ec68459cf6b7.pdf</ref> == Гл. таксама == * [[Зачэрнаўская|Рака Зачэрнаўская]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гарадоцкі раён||45—46}} * Гарадоцкі раён // Рэспубліка Беларусь : Вобласці і раёны : энцыклапедычны даведнік / аўт.-склад. Л. В.. Календа. — Мн., 2004. — С. 121—124. * Памяць : Гарадоцкі р-н : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. С. І. Садоўская; рэдкал. Н. А. Бурунова [і інш.]. — Мн., 2004. * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [https://www.radzima.net/be/rayon/garadocki.html Спіс населенных пунктаў па сельсаветах] * [http://gorodok.vitebsk-region.gov.by/by/ Гарадоцкі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190902171012/http://gorodok.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=2 верасня 2019 }} * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/vitebskaya-oblastnaya-organizatsiya-oo-bsvva Рэсурс Віцебскай абласной бібліятэкі «Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць»] * [https://radzima.org/be/rayon/garadotski.html Фотаздымкі на сайце Radzima.org] * [http://globustut.by/_regs/gorod.htm Славутасці на партале globustut.by] {{ref-ru}} * [http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_vitebsk/regions/reg_gorodok/map.shtml Мапы і агульныя звесткі на emaps-online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100929045116/http://emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_vitebsk/regions/reg_gorodok/map.shtml |date=29 верасня 2010 }} {{ref-ru}} {{Commonscat|}} {{Гарадоцкі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Віцебскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Гарадоцкі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |спіс1 = {{Віцебская акруга|child|загаловак=Гарадоцкі раён у [[Віцебская акруга|Віцебскай акрузе]] (1924—1930)}} |спіс2 = {{Віцебская вобласць БССР|child|загаловак=Гарадоцкі раён у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці БССР]] (з 1938)}} }} [[Катэгорыя:Гарадоцкі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]] 1m05wn9h9pbaoi2sqp31hs2ugpsg1qe 0 1791 5158551 4978619 2026-06-26T09:22:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158551 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Глыбоцкі раён |Арыгінальная назва = |Герб = Coat of Arms of Hłybokaje, Belarus.svg |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Глыбокае]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 88,32 %, [[руская мова|руская]] 11,12 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 79,65 %, руская 19,26 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 41&nbsp;043 чал.<ref name="belstat2009">[https://archive.today/20120523225241/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Вынікі перапісу 2009 года]</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 1 |Шчыльнасць = 23,33 |Месца па шчыльнасці = 2 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 93,51 %, <br /> [[рускія]] — 3,2 %, <br /> [[палякі]] — 2,25 %, <br /> іншыя — 1,04 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;759,58<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 12 |Максімальная вышыня = 226,4 |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = 130 |Шырата = |Даўгата = |Карта = Viciebsk Province, Hłybokaje District.svg |Часавы пояс = [[UTC+3]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ |Заўвагі = }} '''Глыбо́цкі раён''' — [[Раён|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Размешчаны на паўднёва-заходняй частцы Віцебскай вобласці. На ўсходзе мяжуе з [[Полацкі раён|Полацкім]] і [[Ушацкі раён|Ушацкім раёнамі]], на захадзе — з [[Пастаўскі раён|Пастаўскім]], на поўначы — з [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім]] і [[Мёрскі раён|Мёрскім]], на поўдні — з [[Докшыцкі раён|Докшыцкім]] раёнамі. == Гісторыя == У верасні 1939 года тэрыторыя сучаснага Глыбоцкага раёна ўвайшла ў склад БССР (на той момант гэта была [[Глыбокае (гміна)|Глыбоцкая гміна]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]). [[Файл:Глыбоцкі раён Вілейскай вобласці (студзень 1940).svg|200px|left|Глыбоцкі раён у складзе Вілейскай вобласці ў 1940 годзе|thumb]] 15 студзеня 1940 года ўтвораны Глыбоцкі і [[Пліскі раён|Пліскі]]&nbsp;раёны ў складзе [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Тэрыторыя Глыбоцкага раёна складала 592 кв. км, насельніцтва раёна налічвала больш за 35 тыс. чалавек (з іх гарадскіх жыхароў — 9650). 12 кастрычніка 1940 года ўтвораны 10 сельскіх саветаў: [[Верхненскі сельсавет|Верхненскі]], [[Дзеркаўшчынскі сельсавет|Дзеркаўшчынскі]], [[Залескі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Залескі]], [[Капыльшчынскі сельсавет|Капыльшчынскі]], [[Ластавіцкі сельсавет|Ластавіцкі]], [[Літоўшчынскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Літоўшчынскі]], [[Лучайкаўскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Лучайкаўскі]], [[Мамайскі сельсавет|Мамайскі]], [[Тумашаўскі сельсавет|Тумашаўскі]], [[Узрэцкі сельсавет|Узрэцкі]]. Арганізавана і дзейнічала 11 [[калгас]]аў. З 2 ліпеня 1941 па 3 ліпеня 1944 года тэрыторыя раёна была акупаваная нямецка-фашысцкімі захопнікамі. У Глыбокім быў створаны цэнтр акругі рэйхскамісарыята «Остланд». 20 верасня 1944 года Глыбоцкі і Пліскі раёны ўвайшлі ў склад [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]]. У красавіку 1948 года Ластавіцкі сельсавет перайменаваны ў [[Абрубскі сельсавет|Абрубскі]]. Са студзеня 1954 года Глыбоцкі і Пліскі раёны ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Верхненскі, Капыльшчынскі, Літоўшчынскі, Лучайкаўскі сельсаветы, утвораны [[Удзелаўскі сельсавет]]. 31 сакавіка 1958 года скасаваны Дзеркаўшчынскі сельсавет. 20 студзеня 1960 года Маладзечанская вобласць была скасавана, Глыбоцкі і Пліскі раёны перададзены ў склад [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У гэты ж дзень да Глыбоцкага раёна далучана тэрыторыя скасаванага [[Дунілавіцкі раён|Дунілавіцкага раёна]] (гарадскі пасёлак [[Варапаева]], [[Белькаўскі сельсавет|Белькаўскі]], [[Валкалацкі сельсавет|Валкалацкі]], [[Варапаеўскі сельсавет|Варапаеўскі]], [[Дунілавіцкі сельсавет|Дунілавіцкі]], [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскі]], [[Ласіцкі сельсавет (Пастаўскі раён)|Ласіцкі]], [[Мосарскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Мосарскі]], [[Струцкі сельсавет|Струцкі]]&nbsp;сельсаветы). 20 мая 1960 скасаваны Варапаеўскі, Мосарскі, Струцкі сельсаветы. 25 снежня 1962 года да Глыбоцкага раёна былі далучаны тэрыторыя скасаванага [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]] (горад [[Докшыцы]], гарадскі пасёлак [[Бягомль]], [[Бярозкаўскі сельсавет (Докшыцкі раён)|Бярозкаўскі]], [[Бярэзінскі сельсавет (Докшыцкі раён)|Бярэзінскі]], [[Докшыцкі сельсавет|Докшыцкі]], [[Крулеўшчынскі сельсавет|Крулеўшчынскі]], [[Крыпульскі сельсавет|Крыпульскі]], [[Параф’янаўскі сельсавет|Параф’янаўскі]], [[Порплішчанскі сельсавет|Порплішчанскі]], [[Сітцаўскі сельсавет|Сітцаўскі]], [[Тумілавіцкі сельсавет|Тумілавіцкі]], [[Юхнаўскі сельсавет|Юхнаўскі]]&nbsp;сельсаветы) і частка тэрыторыі скасаванага Пліскага раёна (гарадскі пасёлак [[Падсвілле]], [[Галубіцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Галубіцкі]], [[Зябкаўскі сельсавет|Зябкаўскі]], [[Пліскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Пліскі]], [[Псуеўскі сельсавет|Псуеўскі]]&nbsp;сельсаветы), у склад [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] перададзена тэрыторыя колішняга Дунілавіцкага раёна (гарадскі пасёлак Варапаева, Белькаўскі, Валкалацкі, Дунілавіцкі, Казлоўшчынскі, Ласіцкі сельсаветы; толькі населеныя пункты колішняга [[Гулідаўскі сельсавет|Гулідаўскага сельсавета]] засталіся ў Глыбоцкім раёне ў складзе Тумашаўскага сельсавета). 18 лютага 1964 года скасаваны Юхнаўскі сельсавет. 6 студзеня 1965 года горад Докшыцы, гарадскі пасёлак Бягомль, Бярозкаўскі, Бярэзінскі, Докшыцкі, Крулеўшчынскі, Крыпульскі, Параф’янаўскі, Порплішчанскі, Сітцаўскі, Тумілавіцкі сельсаветы перададзены ў склад адноўленага Докшыцкага раёна. 12 лютага 1965 года да Глыбоцкага раёна далучаны [[Дулінаўскі сельсавет|Дулінаўскі]], [[Празароцкі сельсавет|Празароцкі]], [[Старынкаўскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Старынкаўскі]] і [[Шкунціцкі сельсавет|Шкунціцкі]]&nbsp;сельсаветы і некаторыя населеныя пункты [[Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкоўскага сельсавета]] [[Мёрскі раён|Мёрскага раёна]]. 30 ліпеня 1966 года Дулінаўскі і Шкунціцкі сельсаветы, а таксама некаторыя населеныя пункты Залескага сельсавета (раней перададзеныя з Лужкоўскага сельсавета) перададзены адноўленаму [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскаму раёну]], у выніку Глыбоцкі раён набыў сучасныя межы<ref>[http://glubmusej.by/be/80-let-glubokskomu-rajonu/farmiravanne-terytoryi-glybotskaga-rajona Фарміраванне тэрыторыі Глыбоцкага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200811031601/http://glubmusej.by/be/80-let-glubokskomu-rajonu/farmiravanne-terytoryi-glybotskaga-rajona |date=11 жніўня 2020 }} Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей</ref>. 19 лютага 1971 года Тумашаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Карабоўскі сельсавет|Карабоўскі]], 22 снежня 1981 года Мамайскі сельсавет — у [[Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Азярэцкі]], 19 ліпеня 1989 года Старынкаўскі сельсавет — у [[Ломашаўскі сельсавет|Ломашаўскі]]. 20 чэрвеня 2013 года Падсвільскі пассавет рэарганізаваны ў [[Падсвільскі сельсавет]]. == Геаграфія == [[Файл:Глыбоцкія падарожжы.jpg|thumb|злева|Краявід ля гарадзішча ў Латыгалі]] Паверхня большай часткі раёна раўнінная, у цэнтры і на поўдні ўзвышаная. Агульны нахіл з поўдня на поўнач. Значную плошчу (55 %) займаюць [[Свянцянскія грады]], выцягнутыя праз цэнтр з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. На поўначы і паўночным захадзе [[Дзісненская нізіна]] з характэрнай плоскай паверхняй і балотнымі масівамі. На паўднёвым усходзе [[Верхнебярэзінская нізіна]]. Найвышэйшы пункт 226,4 м (каля [[Кавалі (Глыбоцкі раён)|в. Кавалі]], за 6 км на ўсход ад Глыбокага), найбольш нізкая адзнака 130 м (урэз ракі [[Авута]] на поўначы). У тэктанічных адносінах раён прымеркаваны да паўночна-ўсходніх схілаў [[Беларуская антэкліза|Беларускай антэклізы]]. Зверху залягаюць пароды антрапагенавага ўзросту паазерскага (на поўначы), сожскага, дняпроўскага, радзей бярэзінскага зледзяненняў. Сярэдняя тэмпература ў студзені −7,1, ліп. +17,6&nbsp;°C. [[Ападкі|Ападкаў]] 599 мм за год. [[Вегетацыйны перыяд]] 184 сут. Пераважаюць [[дзярнова-падзолістыя глебы]]. 30 % плошчы раёна займаюць лясы, 54 % — сельгасугоддзі. [[Файл:Крывое возера ля Глыбокага.jpg|міні|600px|center|Крывое возера ля Глыбокага]] [[Файл:Акунёўскае возера.jpg|міні|злева|Акунёўскае возера]] Па тэрыторыі раёна часткова праходзіць водападзел паміж рэкамі Балтыйскага і Чорнага мораў — Заходняй Дзвіной і Дняпром. Найбольшыя рэкі — [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]] з [[Дабрылаўка]]й, [[Мнюта (рака)|Мнюта]], [[Авута]] (правыя прытокі Дзісны), [[Шоша]] з [[Чысцянка]]й, [[Свіліца]] з [[Агурнёўка]]й. На тэрыторыі раёна знаходзіцца 106 азёр, у тым ліку і самае глыбокае возера на Беларусі — [[Доўгае (возера, Глыбоцкі раён)|Доўгае]]. Азёры аб’яднаны ў сістэму пратокаў і малых рэк, якія звязаны з рэкамі Заходняя Дзвіна і Бярэзіна. Найбольшыя азёры: [[Шо]], [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]], [[Мнюта]], [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], [[Пятроўскае]], [[Белае (возера, каля вёскі Хралы)|Белае]], [[Царкавішча (возера, Глыбоцкі раён)|Царкавішча]] і інш. Іхтыяфаўна азёр — 30 відаў рыб. Флора налічвае больш за 800 відаў раслін. Найбольш распаўсюджаныя віды жывёл: дзік, лось, лісіца, куніца, заяц, бабёр і іншыя. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Сельсаветы Глыбоцкага раёна.svg|міні|злева|Сельскія саветы Глыбоцкага раёна]] Глыбоцкі раён падзелены на 13 сельсаветаў, мае ў сваім складзе 418 населеных пунктаў. {| class="sortable wide" width=100 % ! № ! Назва ! Адміністрацыйны цэнтр ! Плошча (км кв.) ! Колькасць вёсак ! Насельніцтва (чал.) ! Кіраўнік |- | 1 | [[Абрубскі сельсавет]] | [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб]] | 95,18 | 17 | 1 382 | Славецкі Анатоль Міхайлавіч |- | 2 | [[Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Азярэцкі сельсавет]] | [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]] | 105,9 | 23 | 2168 | Анашкевіч Святлана Вацлаваўна |- | 3 | [[Галубіцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Галубіцкі сельсавет]] | [[Галубічы]] | 164,3 | 27 | 952 | Супранёнак Пётр Макаравіч |- | 4 | [[Залескі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Залескі сельсавет]] | [[Залессе (Залескі сельсавет, Глыбоцкі раён)|Залессе]] | 89,1 | 30 | 1165 | Заяц Барыс Ільіч |- | 5 | [[Зябкаўскі сельсавет]] | [[Зябкі (Зябкаўскі сельсавет)|Зябкі]] | 87,3 | 32 | 981 | Ціманоўскі Ігар Іванавіч |- | 6 | [[Карабоўскі сельсавет]] | [[Карабы 2]] | 188,1 | 37 | 3655 | Татун Яўгеній Клаўдзіевіч |- | 7 | [[Ломашаўскі сельсавет]] | [[Ломашы]] | 68,96 | 15 | 905 | Цярэшка Франц Іосіфавіч |- | 8 | [[Падсвільскі сельсавет]] | [[Падсвілле]] | 123,1 | 36 | 1148 | Ерашэвіч Анатолій Вацлававіч |- | 9 | [[Пліскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Пліскі сельсавет]] | [[Пліса (Глыбоцкі раён)|Пліса]] | 196,3 | 51 | 2347 | Плісско Васіль Мікалаевіч |- | 10 | [[Празароцкі сельсавет]] | [[Празарокі]] | 87,93 | 34 | 1061 | Міхайлоўская Інеса Іванаўна |- | 11 | [[Псуеўскі сельсавет]] | [[Псуя]] | 261,8 | 31 | 1027 | Гіль Аляксандр Віктаравіч |- | 12 | [[Удзелаўскі сельсавет]] | [[Удзела]] | 155 | 35 | 2883 | Карман Віктар Казіміравіч |- | 13 | [[Узрэцкі сельсавет]] | [[Пятроўшчына (Узрэцкі сельсавет)|Пятроўшчына]] | 126,4 | 24 | 1017 | Дашкевіч Пётр Эдуардавіч |} == Насельніцтва == * 1969 — 62,3 тыс. * 2004 — 47,4 тыс. * 2009 — 41,0 тыс. Агульная колькасць насельніцтва раёна на 2019.01.01 г. — 36 565 чалавек, у тым ліку 17 644 — мужчын, жанчын — 18 921 чалавек. Колькасць працаздольнага насельніцтва складала 19 632 чалавека, старэйшых за працаздольны ўзрост — 10 749 чалавек. Гарадскія паселішчы: [[Глыбокае]], [[Падсвілле]]. Буйныя населеныя пункты (аграгарадкі)<ref>[https://www.sb.by/articles/derevnya-verkhnee-zhila-zhivet-budet-zhit.html Деревня Верхнее: жила, живет, будет жить!] СБ. Беларусь сегодня{{ref-ru}}</ref>: [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб]], [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]], [[Бабічы (Узрэцкі сельсавет)|Бабічы]], [[Галубічы]], [[Гатаўшчына (Пліскі сельсавет)|Гатаўшчына]], [[Карабы 2]], [[Ломашы]], [[Марцыбыліна]], [[Мнюта 1]], [[Празарокі]], [[Прошкава]], [[Псуя]], [[Удзела]], [[Чарневічы (Глыбоцкі раён)|Чарневічы]]. Нацыянальны склад (1999): [[беларусы]] (88,4 %), [[палякі]] (5,7 %), [[рускія]] (4,6 %) і інш. Па дадзеных Рэспубліканскага перапісу насельніцтва 2009 года колькасць насельніцтва Глыбоцкага раёна складала 41043 чалавека. У горадзе Глыбокае пражывала 20352 чалавека, у сельскай мясцовасці — 20691 чалавек. == Гаспадарка == Буйнейшыя прадпрыемствы: * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * Глыбоцкі камбікормавы завод, РУСПП * Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ * Глыбоцкая птушкафабрыка, ААТ * Глыбоцкі доследны лясгас, ДЛГУ * Глыбоцкі кансервавы завод, ААТ * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам» * Падсвільскі завод харчовых прадуктаў, КУП Сельская гаспадарка раёна прадстаўлена 14 сельскагаспадарчымі арганізацыямі, у тым ліку: 3 камунальнымі ўнітарнымі прадпрыемствамі, 3 адкрытымі акцыянернымі таварыствамі, 2 адасобленымі сельскагаспадарчымі філіяламі, 6 сельскагаспадарчымі ўнітарнымі прадпрыемствамі, якія належаць юрыдычным асобам недзяржаўнай формы ўласнасці, 37 сялянскімі фермерскімі гаспадаркамі. Раён спецыялізуецца ў раслінаводстве на вытворчасці зерня, ільну, бульбы, рапсу, гародніны; у жывёлагадоўлі на вытворчасці малака, мяса. У сельскагаспадарчай вытворчасці занята каля 2000 чалавек. == Транспарт == Па тэрыторыі раёна праходзяць чыгункі Маладзечна — Полацк і Крулеўшчына — Варапаева, аўтамабільныя дарогі Полацк — Вільнюс, Докшыцы — Глыбокае — Шаркаўшчына, Глыбокае — Дзісна і інш. == Сацыяльная сфера == === Адукацыя === {{main|Адукацыя ў Глыбоцкім раёне}} На 01 студзеня 2020 года ў раёне функцыянавала 29 устаноў адукацыі, у тым ліку: дзіцячы сад — базавая школа — 5, сярэдніх школ — 3, дзіцячы сад — сярэдняя школа — 7, гімназій — 1, дашкольных устаноў — 8, устаноў дадатковай адукацыі — 1, Цэнтр карэкцыйна-развіваючага навучання і рэабілітацыі, сацыяльна-педагагічны цэнтр, дом сямейнага тыпу, раённы цэнтр дапрызыўнай падрыхтоўкі. У 2019/2020 навучальным годзе колькасць навучэнцаў складала 5106 чалавек. === Ахова здароўя === Медыцынскае абслугоўванне ажыццяўляецца ў 2 раённых бальніцах, у 20 фельчарска-акушэрскіх пунктах і 7 урачэбных амбулаторыях. Для аказання медыцынскай дапамогі і догляду адзінокім жыхарам раёна састарэлага ўзросту, якія пакутуюць ад хранічных захворванняў, арганізаваны 3 сельскія ўчастковыя бальніццы «сястрынскага догляду» на 45 ложкаў з урачэбнымі амбулаторыямі. У [[Глыбоцкая раённая цэнтральная бальніца|Глыбоцкай ЦРБ]] адкрыта міжраённае аддзяленне хранічнага гемадыялізу, яякое абслугоўвае пацыентаў паўночна-заходняга рэгіёна Віцебскай вобласці. [[Файл:Трупа Ігната Буйніцкага ў Спорцінг-Палацы ў Пецярбурзе, у 1912 годзе..jpg|міні|Трупа Ігната Буйніцкага ў 1912 годзе]] == Культура, спорт == [[Файл:Глыбоцкія дудары-мядзьведнікі.jpg|міні|Карціна «Глыбоцкія дудары-мядзведнікі» Юліі Арэхавай]] Глыбоцкі край з’яўляецца адным з найбольш дударскіх рэгіёнаў Беларусі. На сённяшні дзень, паводле розных крыніц, вядома пра некалькіх дудароў, звязаных з Глыбоцкім краем, сярод якіх найбольш вылучаецца дудар з акцёрскай трупы [[Ігнат Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]] — [[Адам Шульга]], а таксама [[Пётр Бурэц]] з вёскі Асінаўка. З неіснуючай вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]], на Глыбоччыне, паходзіць найстарэйшая беларуская дуда 1849 года, так званая [[Глыбоцкая дуда]]. Яе копія захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. З Глыбоцкім краем таксама звязаная так званая дуда Ігната Буйніцкага, падораная дырыжору Людаміру Міхалу Рагоўскаму, які ў сваю чаргу ахвяраваў інструмент у фонд калецыі Івана Луцкевіча, якая ў 1921 годзе сталася часткай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музею ў Вільні]]. У [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка|Глыбоцкай раённай бібліятэцы]] створаная адмысловая калекцыя і экспазіцыя, прысвечаная беларускай дудзе. У мясцовай Школе мастацтваў (музычнай школе) існуе магчымасць дадатковага вывучэння ігры на дудзе. У гонар тутэйшай дударскай традыцыі ў раёне штогод праводзіцца фэст «[[Дударскі рэй]]». Імаверна, што з дудой звязана было таксама існаванне Глыбоцкага брацтва мядзведнікаў, якое магчыма было звязаны, або супернічала са славутай [[Смаргонская мядзведжая акадэмія|Смаргонскай мядзведжай акадэміяй]]. Вядома, што з канца XV ст. і да пачатку XIX ст. Глыбокае і Смаргонь належалі адным уладальнікам — спачатку [[Зяновічы|Зяновічам]], а з 1628 года [[Радзівілы|Радзівілам]]. Паводле інвентароў, у пачатку XVIII ст. у Глыбокім сярод рознага тыпу рамеснікаў былі таксама скамарохі і мядзведнікі. У кнізе «Литовские епархиальные ведомости» № 23 за 1869 год пра візітаванне ў грэкакаталіцкіх цэрквах у 1784 годзе напісана, што ў Глыбокім была царква Святой Тройцы, якая мела філіяльную царкву на вуліцы Дворнай (вядомая па інвентарах царква Святога Пятра). Пры царкве Святога Пятра было брацтва Святога Антонія, якое падзялася на тры аддзелы: св. Антонія (шаўцоў і гарбароў), Трох Свяціцеляў (краўцоў) і св. Мікалая — мядзведнікаў. Розныя крыніцы пацвярджаюць існаванне ў Глыбокім вялікай колькасці скамарохаў-мядзведнікаў. Майстрыха Юлія Арэхава з [[Глыбоцкі дом рамёстваў|Глыбоцкага дому рамёстваў]] прысвяціла тэме глыбоцкіх дудароў-мядзведнікаў карціну ў тэхніцы саломкі. На Глыбоччыне запісаны і адноўлены абрад «[[Жаніцьба Цярэшкі]]». Упершыню абрад быў адноўлены ў 1998 годзе, намаганнямі Наталлі Нікіфаровіч і калектыву, які пазней узяў назву народны тэатр фальклору «Цярэшка». На Глыбоччыне абрад з’яўляецца папулярнай каляднай забавай і штогод ладзіцца там у перадкалядны перыяд. З Глыбоцкага раёна выводзяцца многія беларускія пісьменнікі, мастакі і інш. вядомыя дзеячы краіны, сярод іх [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскі]], [[Янка Пачопка]], [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]], [[Адам Шульга]]. У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый першага беларускага тэатра І. Ц. Буйніцкага. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч.[[Файл:Глыбоцкія замалёўкі. Памятны знак Прысвячэнне кнізе.jpg|міні|справа|Памятны знак Прысвячэнне кнізе]]Глыбоцкі край — радзіма многіх аб’ектаў матэрыяльнай і нематэрыяльнай спадчыны, такіх як Тэхналогія прыгатавання традыцыйнай стравы «Масляны баран», Традыцыйная тэхналогія выпечкі жытняга хлеба, Абрад «Насіць намётку», Традыцыйнае мастацтва маляваных дываноў Віцебскага Паазер’я, Тэхналогія прыгатавання традыцыйнай стравы «Клёцкі з душамі» і інш. У раёне функцыянуе 49 устаноў культуры і мастацтва, з іх 26 бібліятэк, 19 устаноў клубнага тыпу, 2 дзіцячыя школы мастацтваў, дзіцячая мастацкая школа імя Я. Драздовіча, [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|гісторыка-этнаграфічны музей]]. Для развіцця фізічнай культуры і спорту маецца 137 спартыўных збудаванняў, з іх: 1 стадыён з трыбунамі на 2500 пасадачных месцаў, 22 спартыўныя залы, 36 прыстасаваных памяшканняў, 2 стралковых ціра, 61 пласкасное збудаванне і іншыя. Выдаецца раённая газета — «[[Веснік Глыбоччыны]]». [[Файл:Удзела. Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі і кляштар францысканаў.jpg|міні|справа|Удзела. Касцёл XVIII ст.]] == Рэлігія == У Глыбоцкім раёне зарэгістравана 37 рэлігійных абшчын: 19 праваслаўных, 12 каталіцкіх, 3 пратэстанцкіх, 1 стараабрадная, 1 мусульманская, 1 Сведак Іеговы. У раёне дзейнічае 36 культавых будынкаў, 14 з якіх з’яўляюцца помнікамі архітэктуры, 4 храма маюць статус гісторыка-культурнай каштоўнасці рэспубліканскага значэння. == Старшыні Глыбоцкага райвыканкама == * [[Павел Антонавіч Куксёнак]] (першы старшыня з 15 студзеня 1940 года; расстраляны фашыстамі ў 1941 годзе) * Дзмітрый Фёдаравіч Гурын (З ліпеня 1944 — 10 красавіка 1947) * Іван Аляксандравіч Дуброўскі (10 красавіка 1947 — 1 лютага 1948) * Сямён Мікалаевіч Шабалоўскі (1 лютага 1948 — 13 снежня 1953) * Фёдар Іванавіч Аноцкі (14 снежня 1953 — 13 сакавіка 1959) * Фёдар Іванавіч Фацееў (13 сакавіка 1959 — 30 студзеня 1960) * [[Васіль Мікалаевіч Асяненка]] (30 студзеня 1960 — 16 сакавіка 1963) * Анастасія Парфёнаўна Жаўнерка (16 сакавіка 1963 — 26 мая 1965) * Васіль Іванавіч Кагалёнак (26 мая 1965 — 7 красавіка 1967) * Яўген Паўлавіч Зайцаў (7 красавіка 1967 — 26 красавіка 1976) * Уладзімір Мікалаевіч Станкевіч (26 красавіка 1976 — май 1982) * Віктар Іосіфавіч Сініцкі (май 1982 — 5 лютага 1999) * Міхаіл Міхайлавіч Кандзерскі (5 лютага 1999 — 24 студзеня 2010) * Алег Віктаравіч Морхат (25 студзеня 2010 — ліпень 2019)<ref>[https://glubokoe.ucoz.net/publ/2_farmiravanne_tehrytoryi_glybockaga_rajona/1-1-0-4 Фарміраванне тэрыторыі, адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Глыбоцкага раёна] Мой родны край — Глыбоччына</ref> * [[Аляксандр Мікалаевіч Шубскі]] (з 29 ліпеня 2019) == Вядомыя асобы == * [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]] — беларускі акцёр, рэжысёр, тэатральны дзеяч. * [[Уладзімір Канстанцінавіч Вайцецкі]] — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч]] (1898—1939) — пісьменнік. * [[Дзмітрый Альбертавіч Дзёмін]] — дудар, музыкант і майстар народных інструментаў. * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] (1888—1954) — беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу<ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924090829/http://www.rh.by/by/221/20/6494/ |date=24 верасня 2015 }} («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref><ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140419015122/http://www.rh.by/by/222/10/6551/ |date=19 красавіка 2014 }} («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> * [[Алесь Дубровіч]] — паэт. * [[Клаўдзій Дуж-Душэўскі]] — палітычны дзеяч. * [[Ігнацій Іванавіч Карпеза]] (нарадзіўся ў в. Кульгаёўка) — генерал-лейтэнант. * [[Вацлаў Ластоўскі]] — грамадска-палітычны дзеяч, гісторык, філолаг, этнограф, публіцыст, пісьменнік, літаратуразнавец. * [[Андрэй Майсяёнак]] — вучоны-біяхімік, краязнавец. * [[Лявон Савёнак]] — беларускі празаік, журналіст, перакладчык і грамадскі дзеяч. * [[Віктар Сянкевіч]] — беларускі гісторык, журналіст, дзеяч беларускай дыяспары ў Іспаніі, Канадзе і ЗША. * [[Леанід Крывічанін]] — пісьменнік, журналіст<ref>{{Cite web |url=http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19571 |title=Архіўная копія |access-date=29 студзеня 2021 |archive-date=9 лютага 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210209122701/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19571 |url-status=dead }}</ref>. * [[Эдуард Уладзіміравіч Мацюшонак|Эдуард Мацюшонак]] — беларускі мастак. * [[Дзмітрый Літвінскі]] — глыбоцкі мастак, фотамайстар і відэааматар. * [[Янка Пачопка]] — пісьменнік, фалькларыст. * [[Міхась Машара]] (1902—1976) — беларускі паэт, празаік, драматург, перакладчык (нарадзіўся на хутары Падсосна). * [[Леанід Канстанцінавіч Пугаўка]] — Герой Сацыялістычнай Працы (1958). * [[Міхал Пятроўскі]] — каталіцкі святар. * [[Вячаслаў Іосіфавіч Савіцкі]] * [[Мікалай Іванавіч Савіцкі|Мікола Савіцкі]] — вучоны ў галіне эканамічнай інфарматыкі. * [[Фёдар Іванавіч Сухавіла]] — беларускі самабытны мастак, майстар маляваных дываноў. * [[Павел Восіпавіч Сухі]] — авіяканструктар. * [[Віктар Сянкевіч]] — гісторык і журналіст. * [[Алег Аркадзьевіч Тарыкаў]] — краязнавец. * [[Тамара Канстанцінаўна Чабан]] — беларускі літаратуразнавец, педагог, грамадскі дзеяч. * [[Адам Шульга]] — дудар з трупы Ігната Буйніцкага. * [[Пётр Бурэц]] — знакаміты дудар з вёскі Асінаўка. * [[Іван Іванавіч Волкаў]] — настаўнік і краязнаўца. * [[Юозас Булька]] — каталіцкі святар. * Ануфры Карказевіч — польскамоўны паэт і абшарнік маёнту Кашталянаўшчына, якую атрымаў у спадчыну ад роду Корсакаў. * Антоній Круман (1836—1891) — польскамоўны паэт, які прысвяціў Глыбокаму некалькі вершаў у зборніку «Piewiec z nade Dźwiny» («Пясняр з-над Дзвіны» 1860, Вільня). == Памятныя мясціны == {{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Глыбоцкага раёна}} * [[Свята-Іаана-Прадцечанская царква (Бабруйшчына)|Свята-Іаана-Прадцечанская царква, Бабруйшчына]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна / рэд.: Б. І. Сачанка і інш.; маст. А. М. Хількевіч. — Мн., 1995. — 450 с. == Спасылкі == * [https://www.radzima.net/be/rayon/glybocki.html Спіс населенных пунктаў Глыбоцкага раёна па сельсаветах] * [http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/by/ Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200427191254/http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=27 красавіка 2020 }} * [http://glubmusej.by/be/ Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей] * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/glybotski-rajon Рэсурс Віцебскай абласной бібліятэкі «Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць»] * [http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_vitebsk/regions/reg_glubokoe/map.shtml Мапы і агульныя звесткі на emaps-online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714163555/http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_vitebsk/regions/reg_glubokoe/map.shtml |date=14 ліпеня 2014 }} {{ref-ru}} * [http://www.radzima.org/be/rayon/glybotski.html Фотаздымкі на сайце Radzima.org] * [http://globustut.by/_regs/glubok.htm Выдатныя мясціны на партале globustut.by] {{ref-ru}} {{Глыбоцкі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Віцебскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Глыбоцкі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Вілейская вобласць|child|загаловак=Глыбоцкі раён у [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] (1940—1944)}} |спіс2 = {{Полацкая вобласць|child|загаловак=Глыбоцкі раён у [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]] (1944—1954)}} |спіс3 = {{Маладзечанская вобласць|child|загаловак=Глыбоцкі раён у [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]] (1954—1960)}} |спіс4 = {{Віцебская вобласць БССР|child|загаловак=Глыбоцкі раён у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] (з 1960)}} }} [[Катэгорыя:Глыбоцкі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1940 годзе]] 2i92bz31b67xal70h5170cxqdwp3x81 0 3305 5158342 5143638 2026-06-25T15:01:22Z SpinnerLaserzthe2nd 100466 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of Yangon Division.gif]] → [[File:Flag of Yangon Division.svg]] 5158342 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = |беларуская назва = Янгон |арыгінальная назва = ရန်ကုန် |краіна = М'янма |герб = |сцяг = Flag of Yangon Division.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 16|lat_min = 48|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 96|lon_min = 9|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |Яндэкскарта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутраны падзел = |від главы = мэр |глава = Хла М'ін |дата заснавання = 1028 |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 576 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 15 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 5 998 000 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = 7774 |агламерацыя = 5 990 318 |нацыянальны склад = [[бірманцы]], [[Чын (народы)|чын]], [[араканцы]], [[моны]], [[карэны]], [[кітайцы]], [[індусы]], [[англа-бірманцы]] |канфесійны склад= [[будызм]], [[хрысціянства]], [[індуізм]], [[іслам]] |этнахаронім = |часавы пояс = +6:30 |DST = |тэлефонны код = 1, 80, 99 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Yangon |сайт = http://www.yangoncity.com.mm/ |мова сайта = }} '''Янго́н''' (раней '''Рангу́н''', {{lang-my|ရန်ကုန်}}, {{IPA|jàɴɡòʊɴ}} [[MLCTS]]: Rangun) — горад у [[М’янме]], былая [[сталіца]] краіны (да 2025 года). Насельніцтва: 6 млн чалавек (2007). == Гісторыя == Горад быў заснаваны на месцы монскага паселішча '''Дагон''', узнікненне якога датуецца каля 500 г. н. э. Гэта была невялікая рыбацкая вёска вакол [[Пагада Шведагон|пагады Шведагон]]. У 1753 годзе кароль Алаўнпая заняў Ніжнюю Бірму і пераназваў горад у '''Горад Рангун''', што азначае канец варожасці. Горад перажыў вялікі пажар у 1841 годзе і разбурэнні ў 1852 годзе падчас другой англа-бірманскай вайны. Янгон быў сталіцай М’янмы да 6 лістапада 2005 года, калі рэзідэнцыя ўрада перанесена ў [[Найп’іда|Найп’да]]. == Геаграфія == [[Файл:Rangoon 96.19638E 16.84495N.jpg|thumb|злева|Касмічны здымак наваколляў Янгона]] Янгон размешчаны ў Ніжняй М’янме ў зліцця рэк [[Рака Янгон|Янгон]] і [[Рака Бага|Бага]] прыкладна ў 30 км ад заліва [[Мартабан]]. == Клімат == Клімат Янгона паводле [[класіфікацыя кліматаў Кёпена|класіфікацыі кліматаў Кёпена]] — [[трапічны клімат|трапічны мусонны]]<ref name=Peel>{{cite journal | author=Peel, M. C. and Finlayson, B. L. and McMahon, T. A. | year=2007 | title=Updated world map of the Koppen–Geiger climate classification | journal=Hydrol. Earth Syst. Sci. | volume=11 | pages=1633–1644 | doi=10.5194/hess-11-1633-2007 | url=http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.pdf | issn=1027-5606 | access-date=17 сакавіка 2015 | archive-date=3 лютага 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120203170339/http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.pdf | url-status=dead }}</ref>. З мая па кастрычнік доўжыцца сезон дажджоў, у які выпадае большая частка гадавой нормы ападкаў; у сухі сезон (з лістапада па красавік) колькасць ападкаў мінімальна. У сухі сезон надвор’е спякотнае: сярэдні максімум дасягае +37&nbsp;°C у красавіку, сярэдні мінімум пры гэтым +24,3&nbsp;°C. {{Клімат горада | Шырыня = 70 | Становішча = left |Горад_род=Янгона |Крыніца=[http://www.worldweather.org/180/c00232.htm World Meteorological Organisation] [http://www.globalbioclimatics.org/station/my-rangu.htm] | Сту_сяр=25.1 | Сту_сяр_апад=5 | Лют_сяр=26.9 | Лют_сяр_апад=2 | Сак_сяр=28.8 | Сак_сяр_апад=7 | Кра_сяр=30.7 | Кра_сяр_апад=15 | Май_сяр=29.2 | Май_сяр_апад=303 | Чэр_сяр=27.4 | Чэр_сяр_апад=547 | Ліп_сяр=26.9 | Ліп_сяр_апад=559 | Жні_сяр=26.9 | Жні_сяр_апад=602 | Вер_сяр=27.3 | Вер_сяр_апад=368 | Кас_сяр=27.9 | Кас_сяр_апад=206 | Ліс_сяр=27.2 | Ліс_сяр_апад=60 | Сне_сяр=25.3 | Сне_сяр_апад=7 | Год_сяр=27.5 | Год_сяр_апад=2681 | Сту_сяр_мін=17.9 | Сту_сяр_макс=32.2 | Лют_сяр_мін=19.3 | Лют_сяр_макс=34.5 | Сак_сяр_мін=21.6 | Сак_сяр_макс=36.0 | Кра_сяр_мін=24.3 | Кра_сяр_макс=37.0 | Май_сяр_мін=25.0 | Май_сяр_макс=33.4 | Чэр_сяр_мін=24.5 | Чэр_сяр_макс=30.2 | Ліп_сяр_мін=24.1 | Ліп_сяр_макс=29.7 | Жні_сяр_мін=24.1 | Жні_сяр_макс=29.6 | Вер_сяр_мін=24.2 | Вер_сяр_макс=30.4 | Кас_сяр_мін=24.2 | Кас_сяр_макс=31.5 | Ліс_сяр_мін=22.4 | Ліс_сяр_макс=32.0 | Сне_сяр_мін=19.0 | Сне_сяр_макс=31.5 | Год_сяр_мін=22.6 | Год_сяр_макс=32.3 | Сту_а_макс=37.8 | Сту_а_мін=12.8 | Лют_а_макс=38.3 | Лют_а_мін=13.3 | Сак_а_макс=39.4 | Сак_а_мін=16.1 | Кра_а_макс=41.1 | Кра_а_мін=20.0 | Май_а_макс=40.6 | Май_а_мін=20.6 | Чэр_а_макс=36.7 | Чэр_а_мін=21.7 | Ліп_а_макс=33.9 | Ліп_а_мін=21.1 | Жні_а_макс=33.9 | Жні_а_мін=20.0 | Вер_а_макс=34.4 | Вер_а_мін=22.2 | Кас_а_макс=35.0 | Кас_а_мін=21.7 | Ліс_а_макс=35.0 | Ліс_а_мін=16.1 | Сне_а_макс=35.6 | Сне_а_мін=12.8 | Год_а_макс=41.1 | Год_а_мін=12.8 |}} == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == * {{Flagicon|Vietnam}} [[Хашымін]], [[В’етнам]] * {{Сцяг Інданезіі}} [[Палангкарая]], правінцыя [[Цэнтральны Калімантан]], [[Інданезія]] * {{Сцяг Кітая}} [[Куньмін]], правінцыя [[Юньнань]], [[Кітай]] * {{Сцяг Кітая}} [[Наньнін]], [[Гуансі-Чжуанскі аўтаномны раён]], [[Кітай]] * {{Сцяг Кітая}} [[Янчжоу]], правінцыя [[Цзянсу]], [[Кітай]] * {{flagicon|Japan}} [[Фуцю, Токіа|Фуцю]], [[Японія]] * {{Flagicon|Nepal}} [[Катманду]], [[Непал]] == Выбітныя ўраджэнцы == * [[Аун Сан Су Чжы]] — палітычны дзеяч. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады М’янмы]] [[Катэгорыя:Янгон| ]] 6hyuncmqwsmby2jyb3i1fx615777col 5158467 5158342 2026-06-26T05:14:13Z M.L.Bot 261 go to Wikidata, афармленне 5158467 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = |беларуская назва = Янгон |арыгінальная назва = ရန်ကုန် |краіна = М'янма |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 16|lat_min = 48|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 96|lon_min = 9|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |Яндэкскарта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = [[бірманцы]], [[Чын (народы)|чын]], [[араканцы]], [[моны]], [[карэны]], [[кітайцы]], [[індусы]], [[англа-бірманцы]] |канфесійны склад = [[будызм]], [[хрысціянства]], [[індуізм]], [[іслам]] |этнахаронім = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = }} '''Янго́н''', раней '''Рангу́н''' ({{lang-my|ရန်ကုန်}}, {{IPA|jàɴɡòʊɴ}} [[MLCTS]]: Rangun) — горад у [[М’янме]], былая [[сталіца]] краіны (да 2025 года). == Гісторыя == Горад заснаваны на месцы монскага паселішча '''Дагон''', узнікненне якога датуецца каля 500 года. Гэта была невялікая рыбацкая вёска вакол [[Пагада Шведагон|пагады Шведагон]]. У 1753 годзе кароль Алаўнпая заняў Ніжнюю Бірму і пераназваў горад у '''Горад Рангун''', што азначае канец варожасці. Горад перажыў вялікі пажар у 1841 годзе і разбурэнні ў 1852 годзе падчас другой англа-бірманскай вайны. Янгон быў сталіцай М’янмы да 6 лістапада 2005 года, калі рэзідэнцыя ўрада перанесена ў [[Найп’іда|Найп’да]]. == Геаграфія == [[Файл:Rangoon 96.19638E 16.84495N.jpg|thumb|злева|Касмічны здымак наваколляў Янгона]] Янгон размешчаны ў Ніжняй М’янме ў зліцця рэк [[Рака Янгон|Янгон]] і [[Рака Бага|Бага]] прыкладна ў 30 км ад заліва [[Мартабан]]. == Клімат == Клімат Янгона паводле [[класіфікацыя кліматаў Кёпена|класіфікацыі кліматаў Кёпена]] — [[трапічны клімат|трапічны мусонны]]<ref name=Peel>{{cite journal | author=Peel, M. C. and Finlayson, B. L. and McMahon, T. A. | year=2007 | title=Updated world map of the Koppen–Geiger climate classification | journal=Hydrol. Earth Syst. Sci. | volume=11 | pages=1633–1644 | doi=10.5194/hess-11-1633-2007 | url=http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.pdf | issn=1027-5606 | access-date=17 сакавіка 2015 | archive-date=3 лютага 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120203170339/http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.pdf | url-status=dead }}</ref>. З мая па кастрычнік доўжыцца сезон дажджоў, у які выпадае большая частка гадавой нормы ападкаў; у сухі сезон (з лістапада па красавік) колькасць ападкаў мінімальна. У сухі сезон надвор’е спякотнае: сярэдні максімум дасягае +37&nbsp;°C у красавіку, сярэдні мінімум пры гэтым +24,3&nbsp;°C. {{Клімат горада | Шырыня = 70 | Становішча = left |Горад_род=Янгона |Крыніца=[http://www.worldweather.org/180/c00232.htm World Meteorological Organisation] [http://www.globalbioclimatics.org/station/my-rangu.htm] | Сту_сяр=25.1 | Сту_сяр_апад=5 | Лют_сяр=26.9 | Лют_сяр_апад=2 | Сак_сяр=28.8 | Сак_сяр_апад=7 | Кра_сяр=30.7 | Кра_сяр_апад=15 | Май_сяр=29.2 | Май_сяр_апад=303 | Чэр_сяр=27.4 | Чэр_сяр_апад=547 | Ліп_сяр=26.9 | Ліп_сяр_апад=559 | Жні_сяр=26.9 | Жні_сяр_апад=602 | Вер_сяр=27.3 | Вер_сяр_апад=368 | Кас_сяр=27.9 | Кас_сяр_апад=206 | Ліс_сяр=27.2 | Ліс_сяр_апад=60 | Сне_сяр=25.3 | Сне_сяр_апад=7 | Год_сяр=27.5 | Год_сяр_апад=2681 | Сту_сяр_мін=17.9 | Сту_сяр_макс=32.2 | Лют_сяр_мін=19.3 | Лют_сяр_макс=34.5 | Сак_сяр_мін=21.6 | Сак_сяр_макс=36.0 | Кра_сяр_мін=24.3 | Кра_сяр_макс=37.0 | Май_сяр_мін=25.0 | Май_сяр_макс=33.4 | Чэр_сяр_мін=24.5 | Чэр_сяр_макс=30.2 | Ліп_сяр_мін=24.1 | Ліп_сяр_макс=29.7 | Жні_сяр_мін=24.1 | Жні_сяр_макс=29.6 | Вер_сяр_мін=24.2 | Вер_сяр_макс=30.4 | Кас_сяр_мін=24.2 | Кас_сяр_макс=31.5 | Ліс_сяр_мін=22.4 | Ліс_сяр_макс=32.0 | Сне_сяр_мін=19.0 | Сне_сяр_макс=31.5 | Год_сяр_мін=22.6 | Год_сяр_макс=32.3 | Сту_а_макс=37.8 | Сту_а_мін=12.8 | Лют_а_макс=38.3 | Лют_а_мін=13.3 | Сак_а_макс=39.4 | Сак_а_мін=16.1 | Кра_а_макс=41.1 | Кра_а_мін=20.0 | Май_а_макс=40.6 | Май_а_мін=20.6 | Чэр_а_макс=36.7 | Чэр_а_мін=21.7 | Ліп_а_макс=33.9 | Ліп_а_мін=21.1 | Жні_а_макс=33.9 | Жні_а_мін=20.0 | Вер_а_макс=34.4 | Вер_а_мін=22.2 | Кас_а_макс=35.0 | Кас_а_мін=21.7 | Ліс_а_макс=35.0 | Ліс_а_мін=16.1 | Сне_а_макс=35.6 | Сне_а_мін=12.8 | Год_а_макс=41.1 | Год_а_мін=12.8 |}} == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == * {{Flagicon|Vietnam}} [[Хашымін]], [[В’етнам]] * {{Сцяг Інданезіі}} [[Палангкарая]], правінцыя [[Цэнтральны Калімантан]], [[Інданезія]] * {{Сцяг Кітая}} [[Куньмін]], правінцыя [[Юньнань]], [[Кітай]] * {{Сцяг Кітая}} [[Наньнін]], [[Гуансі-Чжуанскі аўтаномны раён]], [[Кітай]] * {{Сцяг Кітая}} [[Янчжоу]], правінцыя [[Цзянсу]], [[Кітай]] * {{flagicon|Japan}} [[Фуцю, Токіа|Фуцю]], [[Японія]] * {{Flagicon|Nepal}} [[Катманду]], [[Непал]] == Выбітныя ўраджэнцы == * [[Аун Сан Су Чжы]] — палітычны дзеяч. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады М’янмы]] [[Катэгорыя:Янгон| ]] 125wno1ujsxheh3a4wemqvxxn92n5bs 0 10007 5158392 5134966 2026-06-25T17:19:04Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ удакладненне 5158392 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Маладзечна}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Маладзечна |краіна = Беларусь |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |статус з = 1929 }} '''Маладзе́чна'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Maladziečna}}) — горад у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] на [[Уша (прыток Віліі)|рацэ Уша]], адміністрацыйны цэнтр [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]. За 73 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а. Насельніцтва — {{num|88290|чал.}} (2025)<ref name=":9">{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|title=Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=Белстат|access-date=1 красавіка 2025|archive-date=28 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250328084902/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|url-status=dead}}</ref>. == Назва == Назва Маладзечна ўтварылася ад слова «маладзец» у значэнні — «дзяцюк, ваяр княжацкай дружыны»<ref name="KTSB" />. Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі [[Уша (прыток Віліі)|Уша]] ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала{{няма АК|3|06|2025}}. {{няма АК 2|Назва можа быць звязаная з літоўскім ''maldas, meldas'' «трыснёг»|3|06|2025}}, ад якога літоўскія гідронімы тыпу ''Mald-upis, Maldenis''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.</ref>. Назва горада ад словаў «малады», «малодшы» або ад спалучэння даўніх словаў «мала» і «надэчыць», што азначае «малазмяшчальнае месца»{{няма АК|3|06|2025}}. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Маладзечна}} У раёне Маладзечна ў бронзавым веку (XI тысячагоддзе да н. э. — VII стагоддзе да н. э.) жылі плямёны [[Культура шнуравой керамікі|культуры шнуравой керамікі]]. Насельнікі займаліся жывёлагадоўляй і земляробствам, хоць больш старадаўнія заняткі — паляванне, рыбалоўства і збіральніцтва — таксама займалі значнае месца у іх гаспадарчай дзейнасці. Наступная стадыя ў развіцці насельніцтва рэгіёна — [[культура штрыхаванай керамікі]]. Жыллём для насельнікаў служылі хаты слупавой канструкцыі<ref>Каханоўскі Г. А. Маладзечна: Гіст.-экан. нарыс.— Мн.: Полымя, 1988.— 120 с.: іл.— (Гарады Беларусі). ISBN 5-345-000787-6</ref>. На захадзе ад Маладзечна ў пачатку II тысячагоддзя спынілася ўмоўная мяжа паміж старалітоўскай племянной тэрыторыяй і тэрыторыяй, якую ў выніку экспансіі (імаверна пры [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыславе]]) кантралявалі крывічы<ref>Е. Ахманскі. Літоўская этнічная племянная мяжа на ўсходзе ад племянной эпохі да XVI стагоддзя // Arche. № 2. 2016. С. 91.</ref>. Пра гэта сведчаць тапонімы каля Маладзечна тыпу [[Палачаны]], [[Гарадзілава (Маладзечанскі раён)|Гарадзілава]] (ад імя тыпу *Гарадзіла). Пазней адбылася літоўская палітычная (і часткова дэмаграфічная, у выглядзе перасялення літоўскага баярства) экспансія ў адваротным кірунку, пра гэта сведчыць суцэльная прастора тапонімаў, вытворных ад балцка-літоўскіх імёнаў, ажно да Менску (непасрэдна ля Маладзечна — [[Цівідаўка]] і [[Насілава]], ад імёнаў тыпу ''Ti-vydas, Nasilà''). Першы пісьмовы ўспамін Маладзечна ў прысяжным лісце князя ноўгарад-северскага [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрыя Альгердавіча]] <!-- Не Карыбут, ён прысягнуў яшчэ ў 1386 годзе ў Луцку і не быў ноўгарад-северскім князем, а княжыў у Навагрудку. -->каралю [[Ягайла|Ягайлу]] і датуецца 16 снежня 1388 года{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}<ref>Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии / Изд. А. Сапунова и кн. В. Друцкого-Любецкого. — Витебск: Губернская типо-литография, 1896. — [2], 264, 144 с., 33 л. ил., карт.: ил. — С. 221.</ref>. З 1413 года мясцовасць у складзе [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У XV ст. каля сутокаў Маладачанкі і Ушы (на яе правым забалочаным беразе) пабудавалі [[Маладзечанскі замак|драўляны замак]], які неаднаразова цярпеў ад пажараў (у 1519 двойчы, у 1533 годзе) і быў зруйнаваны ў XVIII ст. Цэнтр намесніцтва, у 1500 годзе згадваецца намеснік маладзечанскі [[Іван Кошка]], акольнічы смаленскі. Паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў, Маладзечна ўвайшло ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У 1567 годзе тут праходзілі папярэднія перамовы прадстаўнікоў Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага датычна ўмоў [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У канцы XVI ст. Маладзечна сярод 20 найбуйнейшых гарадоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У розныя часы мясцовасць знаходзілася ва ўладанні [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх-Мсціслаўскіх]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], [[Агінскія|Агінскіх]] і інш. У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] (1700—1721) у 1708 годзе Маладзечна пэўны час займалі шведскія войскі. У 1757 годзе [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аўгуст Сас]] надаў мястэчку прывілей на гандаль. У 1758 годзе ўладальнік паселішча [[Міхал Казімір Агінскі]] збудаваў тут касцёл [[Святы Казімір|Св. Казіміра]], пры якім з 1762 года дзейнічаў кляштар трынітарыяў (скасаваны расійскімі ўладамі ў 1831)<ref name="KChB" />. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793) Маладзечна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1847 [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 4 снежня каля мястэчка расійскія войскі разбілі ар’ергард французскай арміі маршала Віктора. Падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|вызваленчага паўстання 1830—1831 гадоў]], 14 красавіка 1831 года атрад [[Міхал Ходзька|Міхала Ходзькі]] пры падтрымцы местачкоўцаў выбіў расійскі гарнізон з Маладзечна. Аднак ужо 22 красавіка 1831 года царскія карнікі занялі паселішча, пачалі дзейнічаць ваенна-палявыя суды над паўстанцамі. У 1864 годзе для [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі краю]] расійскія ўлады адкрылі [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|настаўніцкую семінарыю]], выкладанне ў ёй вялося рускай мовай пад наглядам [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]. У 1873 годзе будова [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]] спрыяла пераўтварэнню невялікага мястэчка ў чыгуначны вузел. <gallery mode="packed" heights="120" caption="Старыя выявы Маладзечна"> Файл:Maładečna. Маладэчна (D. Strukov, XIX).jpg|Грэка-каталіцкая царква Файл:Maładečna, Zamkavaja. Маладэчна, Замкавая (1887).jpg|Панарама мястэчка Файл:Maładečanskaja synagoga. Маладэчанская сынагога (1887).jpg|Сінагога Файл:Maładečna. Маладэчна (XIX, II).jpg|Царква-[[Мураўёўкі|мураўёўка]] [[Маскоўскі патрыярхат|МП]] </gallery> У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Маладзечна з восені 1915 года апынулася ў прыфрантавой паласе. Тут дыслацыраваліся часці расійскай 10-й арміі Заходняга фронту, размяшчаўся яе штаб, пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года выдавалася армейская газета «Бюллетень военно-революционного комитета 10-й армии». У сакавіку 1917 года быў створаны Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. З 23 сакавіка па 13 красавіка 1917 года тут праходзіў 1-ы з’езд 10-й арміі. У гарнізоннай пякарні, дзе працавала 60 салдат і 140 вольнанаёмных рабочых, у ліпені 1917 года створана першая бальшавіцкая арганізацыя. Савецкая ўлада ўстаноўлена 7 (20) лістапада 1917 года. З 18 лютага 1918 года Маладзечна акупіравана германскімі войскамі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 18 снежня 1918 года адноўлена савецкая ўлада, 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай I з’езда КП(б)Б горад у складзе [[ССРБ|БССР]], з 27 лютага 1919 года — у [[ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 года да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года Маладзечна занята польскімі войскамі. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) Маладзечна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе было самастойнай гмінай Вілейскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1927 года — цэнтр [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]], а 26 красавіка 1929 года атрымала статус [[горад]]а<ref>https://www.belaerogis.by/projects/molodechensk/</ref><ref>http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190924190336/http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon |date=24 верасня 2019 }}</ref>. З 1922 па 1939 гады на тэрыторыі фальварка Гелянова (з 1929 года ў складзе горада) размяшчаўся [[Гарнізон у Гелянове|гарнізон]] 86-га пяхотнага палка [[Войска Польскае|Войска Польскага]]. У 1939 годзе Маладзечна ўвайшло ў [[БССР]], у 1940 годзе горад стаў цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Імёны людзей, звязаных з Маладзечнам, ёсць у спісах ахвяр [[Катынскі расстрэл|катынскага расстрэла]], так, былі забіты падпаручнік Стэфан Чапурно<ref name=":1">Убиты в Катыни книга памяти, Москва, Общество «Мемориал» — Издательство «Звенья» 2015 ISBN 978-5-78700-123-5</ref><ref>Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 92</ref>, лекар 12-га дывізіёна 19-га палка ў Маладзечна, падпаручнік запасу Тадэвуш Ставіньскі<ref name=":1" /><ref name=":2">Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595</ref>, чыноўнік падатковага ведамства ў Маладзечне, паручнік пяхоты Антоні Дэрвіньскі, які нарадзіўся ў Маладзечне<ref>Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595</ref>, паручнік Вацлаў Лужынскі, выпускнік мясцовай гімназіі<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Загінулі таксама вайскоўцы ды паліцыянты, якія ў розныя часы служылі ў Маладзечне, напрыклад капітан пяхоты Чэслаў Жэшатарскі<ref>Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2003, s. 466</ref>. У 1940 годзе ў Маладзечне адкрылася педагагічнае вучылішча, таксама на гэты час у горадзе працавалі 2 клубы, бібліятэка, бальніца, 2 аптэкі. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з 25 чэрвеня 1941 года да 5 ліпеня 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. З 20 верасня 1944 года горад стаў адміністрацыйным цэнтрам [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 20 студзеня 1960 года пасля скасавання Маладзечанскай вобласці ўвайшоў у склад [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]].<ref name=":0">https://news.tut.by/society/669362.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200126143547/https://news.tut.by/society/669362.html |date=26 студзеня 2020 }}</ref> 28 чэрвеня 1958 года створана Маладзечанскае музычнае вучылішча, якое 1 верасня 2011 года перайменавана ва УА «[[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага]]». [[Файл:Maladechna Emblems.jpg|alt=Maladechna_Emblems.jpg|centre|thumb|Гербы Маладзечна]] [[Файл:Coat of arms of Maladzechna 1988-1999, Belarus (MQ).jpg|alt=Coat_of_arms_of_Maladzechna_1988-1999|міні|Герб Маладзечна 1988—1999]] 17 сакавіка 1988 года зацверджаны першы герб Маладзечна<ref>Рашэнне № 38 выканкама Маладзечанскага гарадскога Савета народных дэпутатаў</ref>. Аўтары герба: доктар гістарычных навук, краязнаўца, археолаг, дырэктар краязнаўчага музея [[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Генадзь Каханоўскі]] (1936—1994) і мастак Юрый Герасіменка-Жызнеўскі (1948—1997). У пачатку 1990-х гадоў старшыня Маладзечанскага гарвыканкама [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] правеў самую буйную кампанію па дэсаветызацыі тапанімікі ў Рэспубліцы Беларусь.<ref name=":0" /> Так, 25 красавіка 1993 года на цэнтральнай плошчы Маладзечна ў прысутнасці некалькіх тысяч гараджан адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка «Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі». Раней па ініцыятыве настаўніка Лявона Цімохіна і дырэктара завода жалезабетонных вырабаў Мікалая Івашкевіча з [[Салавецкія астравы|Салаўкоў]] прывезлі камень, які стаў асновай для помніка. Пасля пры падрыхтоўцы да «[[Дажынкі|Дажынак]]» помнік перанеслі ў Зялёны Гарадок — гістарычны раён горада побач з гарадскім паркам, затым далей у парк.<ref name="Пакутнікам" /> 3 мая 1991 года першым намеснікам старшыні Маладзечанскага гарвыканкама прызначаны [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]]. 18 сакавіка 1997 года ў горадзе адбылася ўрачыстая кансекрацыя новага касцёла Св. Іосіфа<ref name="catholic" />. 21 снежня 1999 года зацверджаны новы герб Маладзечна (аўтары герба: А. А. Шпунт і мастак І. А. Шпунт)<ref>Рашэнне № 23 Маладзечанскага гарадскога Савета дэпутатаў, новы герб занесены ў Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь 10 лютага 2000 пад № 39</ref>. <gallery mode="packed" heights="170" caption="Горад на старых фотаздымках"> Файл:Maładečna, Zamkavaja, Trynitarski. Маладэчна, Замкавая, Трынітарскі (1930).jpg|[[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]] Файл:Maładečna, Hielanova, Mienskaja brama. Маладэчна, Гелянова, Менская брама (1937) (2).jpg|[[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Трыўмфальная брама]], знішчаная пасля вайны Файл:Maładečna, Vilenskaja. Маладэчна, Віленская (1930).jpg|Капліца Файл:Maładečna, Stancyja.jpg|Чыгуначная станцыя </gallery> 17 кастрычніка 2002 года адкрыты Палац культуры (ДУ «Палац культуры г. Маладзечна»). 31 мая 2005 года адбылося аб’яднанне Маладзечанскага раёна і горада Маладзечна ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — Маладзечанскі раён з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Маладзечна<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-88/2005-88(004-005).pdf&oldDocPage=2 Указ Президента Республики Беларусь от 31 мая 2005 года № 248 «Об объединении Молодечненского района и города Молодечно в одну административно-территориальную единицу»]</ref>. У 2011 годзе ў горадзе прайшоў фестываль «[[Дажынкі]]-2011». 21 кастрычніка 2011 года адкрыты Лядовы палац з аквапаркам (Спартыўна-забаўляльны цэнтр ДУ «Мінская абласная комплексная дзіцяча-юнацкая спартыўная школа „Алімпік-2011“»). У 2013 годзе ў межы горада ўключаныя некаторыя вуліцы вёскі Рагазы, частка тэрыторыі Цюрлёўскага сельсавета<ref name="сельсавет" />. 10 сакавіка 2017 года адбылася акцыя пратэсту (каля 1000 чалавек) названая як «Марш недармаедаў» ці «Марш раззлаваных беларусаў». Людзі сабраліся на цэнтральнай плошчы і пасля мітынгу прайшлі маршам да будынка падатковай інспекцыі. Пратэставалі супраць так званага «дэкрэта аб дармаедстве» і «падатку на беспрацоўных» ([[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэта прэзідэнта № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»]]) і іншых дзеянняў уладаў. Гучалі лозунгі: «Нет декрету № 3 — [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашенко]] уходи», «Баста», «Ганьба», «[[Жыве Беларусь!|Жыве Беларусь]]» і іншыя.<ref>https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180616103953/https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ |date=16 чэрвеня 2018 }}</ref><ref>http://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno</ref><ref>http://belsat.eu/ru/news/protest-protiv-dekreta-3-planiruetsya-10-marta-v-molodechno-onlajn/</ref><ref>https://news.tut.by/economics/534762.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190729193919/https://news.tut.by/economics/534762.html |date=29 ліпеня 2019 }}</ref> 13 ліпеня 2019 года адбылося адкрыццё «Вуліцы стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска») на міні-рынку па вул. Ф. Скарыны. На дзень адкрыцця працавалі 12 павільёнаў ежы, прастора для выстаў і вулічных выступаў. Лічыцца мясцовай славутасцю.<ref>https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda</ref><ref>https://www.sb.by/articles/ulitsa-na-udivlenie.html</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.belmir.by/2019/07/14/кот-франциско-и-48-граффити-в-молодечно/</ref><ref>https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182702/https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref> 19 мая 2020 года адменены Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2020» у сувязі з пагрозай распаўсюджвання каранавіруснай інфекцыі [[COVID-19]]. Фестываль у Маладзечне ў 1993 годзе заснаваны па ініцыятыве [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка|Генадзя Карпенкі]]. З 1993 па 1996 праводзіўся штогод, пасля раз у два гады. З 2011 года зноў праводзіўся штогод, ажно да 2020.<ref>https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200527121718/https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ |date=27 мая 2020 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |title=Архіўная копія |access-date=20 мая 2020 |archive-date=5 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205224713/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |url-status=dead }}</ref> 31 ліпеня 2020 года кандыдат у прэзідэнты Рэспублікі Беларусь [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] разам з [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Веранікай Цапкала]] і [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыяй Калеснікавай]] падчас перадвыбарчага мітынгу на гарадскім стадыёне сабралі па розных ацэнках ад 3 да 5 тысяч жыхароў.<ref>https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301231542/https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ |date=1 сакавіка 2021 }}</ref><ref>https://nn.by/?c=ar&i=256298</ref><ref>https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815040957/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 |date=15 жніўня 2020 }}</ref><ref>https://news.tut.by/society/694890.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201130203539/https://news.tut.by/society/694890.html |date=30 лістапада 2020 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |title=Архіўная копія |access-date=30 студзеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808180216/https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |archivedate=8 жніўня 2020 |url-status=dead }}</ref><ref>https://belsat.eu/news/mityng-svyatlany-tsihanouskaj-u-maladzechne-strym/</ref><ref>https://charter97.org/be/news/2020/7/31/387735/</ref> 9—11 жніўня 2020 года на цэнтральнай плошчы сабралася да 2 тысяч жыхароў, якія [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэставалі]] супраць фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], што сканчалася жорсткімі сілавымі разгонамі і затрыманнямі (арыштамі) да 80-90 чалавек штодня, часта з збіццём і катаваннямі пасля і суправаджалася поўным адключэннем інтэрнэту ўсімі правайдэрамі каля трох сутак. 13-22 жніўня прысутнасць супрацоўнікаў сілавых структур у горадзе практычна не назіралася. 16 жніўня адбылася найбольш масавая за ўсю гісторыю пратэстная акцыя на цэнтральнай плошчы горада — па розных ацэнках ад 5 да 7 тысяч жыхароў. З 23 жніўня сілавікі пачалі з’яўляцца падчас акцый [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэсту]] на цэнтральнай плошчы і ў іншых раёнах горада, затрымліваць пратэстуючых супраць гвалту і фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — распачаліся масавыя [[палітычныя рэпрэсіі]]. 17 снежня 2020 года начальнік Маладзечанскага РАУС палкоўнік міліцыі [[Вадзім Сяргеевіч Прыгара]] дададзены ў санкцыйны спіс [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] з-за ўдзелу ў арганізацыі масавых [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]] і падрыву дэмакратыі ў [[Беларусь|Беларусі]].<ref>https://euroradio.fm/pad-sankcyi-es-trapili-dana-holdyngz-kiraunictva-spravami-prezidenta-agat</ref><ref>https://charter97.org/ru/news/2020/12/18/404495/</ref><ref>https://belsat.eu/ru/news/evrosoyuz-utverdil-novyj-paket-sanktsij-protiv-vlastej-belarusi</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=12 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212143708/https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.currenttime.tv/a/eu-belarus-sanctions/31005607.html</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.opensanctions.org/entities/NK-H27cy8t25f98NpuCoipXTt/|title=Vadzim Siarhejevich PRYGARA|website=OpenSanctions.org|date=1980-10-31|access-date=2023-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr/Gels/RegistreDetail?idRegistre=3395|title=Détail du registre - Gels des Avoirs - Direction Générale Du Trésor|website=gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr|access-date=2023-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vm.ee/en/sanctions-government-republic-view-situation-belarus#top|title=The sanctions of the Government of the Republic in view of the situation in Belarus {{!}} Välisministeerium|website=vm.ee|access-date=2023-07-20}}</ref> 19 ліпеня 2021 года сілавікі прыйшлі з ператрусам у рэдакцыю маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]», была канфіскавана тэхніка. Ператрус прайшоў і ў галоўрэда выдання Аляксандра Манцэвіча, пасля яго з жонкай павезлі на допыт, пасля чаго адпусцілі<ref>https://euroradio.fm/peratrus-u-regiyanalnay-gazece-u-maladzechne</ref><ref>https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027181639/https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ |date=27 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.mail.ru/incident/47179010/ |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027181453/https://news.mail.ru/incident/47179010/ |archivedate=27 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.currenttime.tv/a/belarus-smi/31366760.html</ref>. 22 ліпеня 2021 года «Рэгіянальная газета» спыніла выпуск друкаванай версіі выдання па незалежных ад рэдакцыі прычынах<ref>https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027133705/https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ |date=27 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>https://www.instagram.com/p/CRo0Rp7ITMY/</ref><ref>{{Cite web |url=https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archive-date=23 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723082032/https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |url-status=dead }}</ref>, а 20 студзеня 2022 года інфармацыйную прадукцыю сайта і тэлеграм-канала «Рэгіянальнай газеты» суд Маладзечанскага раёна прызнаў экстрэмісцкімі матэрыяламі. 15 кастрычніка 2021 года судом ліквідавана Рэспубліканскае маладзёжнае грамадскае аб’яднанне «NSNL» (РМГА «Некст Стоп — Нью Лайф»), дзякуючы якому ў Маладзечне з’явілася «Вуліца стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска»). Арганізацыя была заснавана ў 1989 годзе, а ў Маладзечне пачала дзейнічаць ад 2019 года. Сябры NSNL займаліся актывізмам-урбанізмам, праблемамі інклюзіі, правоў чалавека, гендара. Ліквідацыя найбольш імаверна адбылася ў рамках «зачысткі» [[КДБ Беларусі]] грамадскіх арганізацый, якія фармавалі грамадзянскую супольнасць Беларусі.<ref>https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>https://t.me/rh_by/9442</ref><ref>https://reform.by/265536-garadskaja-prastora-nas-gjeta-kazarma-v-belarusi-likvidirovany-urbanisticheskie-organizacii</ref> 15 сакавіка 2022 года аднавіла працу Маладзечанская цэнтральная бібліятэка імя М. Багдановіча<!-- Тут трэба вікіфікаваць не Багдановіча, а бібліятэку, калі пра яе можа быць артыкул. --> пасля васьмігадовага рамонту.<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=20 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163617/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |url-status=dead }}</ref> У верасні 2022 года закрыты рэчавы рынак, які працаваў больш за 20 гадоў з канца 1990-х (ТАА «Маладзечанскі кірмаш», дырэктар Святлана Пузянкова на момант закрыцця).<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=28 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028164650/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit |url-status=dead }}</ref> 5 ліпеня 2022 пасля рэканструкцыі адкрыты футбольны комплекс «Дзіцяча-юнацкай спартыўнай школы № 4 горада Маладзечна».<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05072022/v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-futbolnyj-kompleks/|title=В Молодечно торжественно открыли футбольный комплекс|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2022-07-05|access-date=2023-10-30|last2=Войтова|first2=Ольга}}</ref> 15 сакавіка 2023 года затрымалі 64-гадовага заснавальніка і галоўнага рэдактара «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» Аляксандра Манцэвіча, завялі крымінальную справу, пасля перавялі ў следчы ізалятар, відавочна ў межах [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]], скіраваных супраць незалежных СМІ ў Беларусі. Праваабарончыя арганізацыі прызналі яго [[Палітычныя зняволеныя|палітычным вязнем]].<ref>{{Cite web |url=https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230606225157/https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |archivedate=6 чэрвеня 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>https://nashaniva.com/312744</ref><ref>https://www.svaboda.org/a/32330967.html</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323225942/https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |archivedate=23 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>https://belsat.eu/in-focus/23-03-2023-masavyya-represii-pratsyagvayutstsa</ref><ref>https://euroradio.fm/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-raspachali-kryminalnuyu-spravu</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/313849|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» прызналі палітвязнем|website=Наша Ніва|access-date=2023-11-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/111344|title=Заява аб прызнанні Аляксандра Манцэвіча палітычным зняволеным|website=spring96.org|date=2023-04-06|access-date=2023-11-07}}</ref> 9-10 чэрвеня 2023 адбыўся ХХII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2023».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|title=НАЦЫЯНАЛЬНЫ ФЕСТЫВАЛЬ БЕЛАРУСКАЙ ПЕСНІ І ПАЭЗІІ “МАЛАДЗЕЧНА - 2023” - июнь, 2023 - Дворец культуры г.Молодечно|website=mdk.by|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150219/https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html|title=Гала-канцэрт закрыцця «Любімыя песні. Спяваем разам» ХХII Нацыянальнага фестывалю беларускай песні і паэзіі “Маладзечна – 2023” - Навіны - Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі “МАЛАДЗЕЧНА”|website=festyval.by|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150221/https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/ru/node/281662|title=Урачыста завяршыўся XXII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна — 2023»|website=zviazda.by|date=2023-06-11|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026154726/https://zviazda.by/ru/node/281662}}</ref> 15 ліпеня 2023 адбылося ўрачыстае адкрыццё новага будынка ЗАГСа ў цэнтры Маладзечна з удзелам міністра юстыцыі Сяргея Хаменкі і старшыні Мінскага аблвыканкама Аляксандра Турчына. У будынку ЗАГСа размясцілася таксама служба «Адно акно».<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://minjust.gov.by/be/press/news/_notaries_zags/_15072023/|title=У Маладзечне ўрачыста адкрылі новы ЗАГС|website=Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|date=15.07.2023}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/nastoyashchiy-dvorets-v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-novyy-zags.html|title=Настоящий дворец – в Молодечно торжественно открыли новый ЗАГС|first=Андрей|last=ЗАХАРОВ|website=www.sb.by|date=2023-07-15|access-date=2023-10-26}}</ref> 4-14 жніўня 2023 года ў Маладзечне праведзены гульні па пляжным валейболе ў рамках II [[Гульні краін СНД 2023|Гульняў краін СНД 2023]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|title=Молодечненцы на Играх стран СНГ бесились с красками, ели солдатскую кашу, а в гости приехали Премьер-министр и зампредседателя Миноблисполкома|website=KRAJ.BY - Спорт|access-date=2023-10-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belta.by/sport/view/uchastnikov-ii-igr-stran-sng-vstrechajut-v-gostinitse-molodechno-580350-2023/|title=Участников II Игр стран СНГ встречают в гостинице "Молодечно"|website=www.belta.by|date=2023-08-04|access-date=2023-10-26}}</ref> Гульні мелі вельмі нізкую папулярнасць сярод жыхароў Беларусі, нягледзячы на магчымасць бясплатнага наведвання і прымус бюджэтнікаў як гледачоў.<ref>{{Cite web|url=https://t.me/Belarus_Files/948|title=Беларусский расследовательский центр|website=Telegram|access-date=2023-10-26}}</ref> 25 верасня 2023 года старшыню Маладзечанскага райвыканкама [[Юрый Мікалаевіч Горлаў|Горлава Юрыя Мікалаевіча]] вызваліў ад пасады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] і прызначыў сваім памочнікам — інспектарам па Гомельскай вобласці.<ref name=":3">{{Cite web|lang=by-BY|url=https://blr.belta.by/president/view/juryj-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-belarusi-inspektaram-pa-gomelskaj-voblastsi-132850-2023/|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта Беларусі - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Навіны Беларусі {{!}} Беларускія навіны {{!}} Беларусь - афіцыйныя навіны {{!}} Мінск {{!}} БелТА|website=blr.belta.by|date=2023-09-25|access-date=2023-10-26}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/novosti-aprb/yuryy-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-inspektaram-pa-gomelskay-voblasci|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2023-10-26}}</ref> 3 лістапада 2023 года вынесены прысуд галоўнаму рэдактару «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» і палітвязню [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандру Манцэвічу]] — 4 гады калоніі і штраф у памеры 400 [[Базавая велічыня|базавых велічынь]], што складае 14 800 [[Беларускі рубель|рублёў]] (~4500 [[Долар ЗША|USD]]). Журналіста абвінавацілі ў дыскрэдытацыі Рэспублікі Беларусь паводле арт. 369-1 Крымінальнага кодэкса. Крымінальную справу вёў суддзя Аляксей Іршын, дзяржабвінавачанне падтрымліваў памочнік пракурора Аляксандр Марцінчык.<ref>{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/113227|title=“Сваёй віны не прызнаю”: вынесены прысуд рэдактару “Рэгіянальнай газеты” Аляксандру Манцэвічу|website=spring96.org|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/53115.html|title=Главреда «Рэгіянальнай газеты» приговорили к четырем годам колонии за «дискредитацию Беларуси»|website=Зеркало|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/belarus-mantsevich/32668741.html|title=В Беларуси главного редактора "Региональной газеты" Александра Манцевича приговорили к четырем годам колонии|website=Настоящее Время|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/03-11-2023-galouny-redaktar-regiyanalnaj-gazety-alyaksandr-mantsevich-asudzhany-na-4-gady|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» Аляксандра Манцэвіча засудзілі на 4 гады|author=Раман Шавель|website=Belsat TV|date=03.11.2023}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/redaktar-regiyanalnay-gazety-alyaksandr-mancevich-asudzhdany-na-4-gady-kalonii|title=Рэдактар "Рэгіянальнай газеты" Аляксандр Манцэвіч асуджаны на 4 гады калоніі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2023-11-03}}</ref> 4 студзеня 2024 года старшынёй Маладзечанскага райвыканкама стаў Павел Валянцінавіч Губко, упершыню за многія гады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] прызначыў на гэту пасаду ўраджэнца [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]].<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /> 5 жніўня 2024 года — у дачыненні да суддзі і намесніка старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольгі Анатольеўны за вынясенне палітычна матываваных прысудаў, падрыў вяршэнства закона, рэпрэсіі супраць грамадзянскай супольнасці і дэмакратычнай апазіцыі, у ліку чарговых 28 асоб за іх ролю ў працяглых унутраных рэпрэсіях і парушэннях правоў чалавека у Беларусі, напярэдадні чацвёртай гадавіны сфальсіфікаваных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у жніўні 2020 года ў Беларусі]], [[Савет Еўрапейскага саюза]] прыняў рашэнне аб увядзенні санкцый.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348588|title=Стаў вядомы поўны спіс сілавікоў і прапагандыстаў, супраць якіх ЕС сёння абвясціў санкцыі|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348583|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2024/2113/oj|title=Implementing regulation - EU - 2024/2113 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/99147/|title=У новы санкцыйны спіс ЕС уключаны суддзя, які вынес прыгавор па “справе БелаПАН”|website=Pozirk|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zerkalo.io/route/lang/bel/?l=https%3A%2F%2Fnews.zerkalo.io%2Feconomics%2F75026.html|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Zerkalo.io|date=5 жнiўня 2024}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/es-vvel-sankcii-protiv-28-belarusskih-silovikiov-i-propagandistov|title=ЕС ввел санкции против 28 беларусских силовиков и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://malanka.media/news/48761|title=Евросоюз ввел новые санкции против пропагандистов и судей в Беларуси|website=Маланка Медиа|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2024/8/5/605532/|title=Новые санкции ЕС против белорусских силовиков и пропагандистов: опубликован полный список|website=charter97.org|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/08/05/belarus-eu-lists-further-28-individuals-for-participation-in-internal-repression/|title=Belarus: EU lists further 28 individuals for participation in internal repression|website=Consilium|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://euneighbourseast.eu/be/news/latest-news/belarus-es-dadae-%D1%9E-sankczyjny-spis-yashche-28-asoba%D1%9E-za-%D1%9Edzel-u-represiyah-unutry-krainy/|title=Беларусь: ЕС дадае ў санкцыйны спіс яшчэ 28 асобаў за ўдзел у рэпрэсіях унутры краіны|first=Militsa|last=Eggert|website=EU NEIGHBOURS east|date=2024-08-07|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://europeanbelarus.org/2024/08/05/313145.html|title=Евросоюз ввел санкции против белорусских силовиков и пропагандистов|website=Еўрапейская Беларусь|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://motolko.help/by-news/es-uvyoy-novyya-sankczyi-supracz-rezhymu-y-belarusi/|title=ЕС увёў новыя санкцыі супраць рэжыму ў Беларусі|last=МатолькаДапамажы|website=МатолькаДапамажы|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://t.me/viasna96/27065|title=Вясна / Правы чалавека ў Беларусі|website=Telegram|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://unn.ua/ru/news/yes-vvel-sanktsii-protiv-yeshche-28-belorusskikh-chinovnikov-za-repressii|title=ЕС ввел санкции против еще 28 белорусских чиновников за репрессии {{!}} УНН|last=https://www.facebook.com/UNNews|website=unn.ua|date=2024-12-24|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/es-vvel-sanktsii-protiv-gendirektora-belta-i-rjada-zhurnalistov-652355-2024/|title=ЕС ввел санкции против гендиректора БЕЛТА и ряда журналистов|website=belta.by|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21530743|title=ЕС расширил санкции против Белоруссии|website=TACC|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://luka.zone/person/e3adae14-e9e7-4a40-ab56-c4a06e5cfeb0|title=Ольга Анатольевна Дубовик|author=Дело E3ADAE14|website=luka.zone}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://telegra.ph/Dubovik-Olga-Anatolevna-09-03|title=Дубовик Ольга Анатольевна|first=Дзiкае|last=Паляванне|website=Telegraph|date=2024-09-03|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zubr.cc/judge/877/|title=Судья Дубовик Ольга Анатольевна|website=zubr.cc|access-date=2024-12-25}}</ref> 14 жніўня 2024 года — суддзя і намесніца старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольга Анатольеўна ўключана ў санкцыйны спіс [[Швейцарыя|Швейцарыі]] за ўдзел у правядзенні [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычных рэпрэсій]] у Беларусі, вынясенне неправасудных палітычна матываваных прысудаў і іншыя злачынствы.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/100755/|title=Швейцарыя пашырыла беларускі санкцыйны спіс на 27 імёнаў|website=Pozirk|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://charter97.org/be/news/2024/8/15/606935/|title=Швэйцарыя ўнесла ў санкцыйны спіс 27 грамадзянаў Беларусі|website=charter97.org|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/82344698/shvejcariya-rasshirila-sankcii-protiv-belarusskih-chinovnikov-v-spisok-voshli-27-chelovek-prichastnyh-k-repressiyam|title=Швейцария расширила санкции против беларусских чиновников: в список вошли 27 человек, причастных к репрессиям|first=Telewizja Polska|last=S.A|website=ru.belsat.eu|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belarus-nau.org/post/%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83|title=Швейцария ударила по диктатору|website=The NAM info|date=2024-08-19|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/shvejcarija-vvela-sankcii-protiv-belarusskih-sudej-i-propagandistov|title=Швейцария ввела санкции против беларусских судей и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-15|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|title=Ordinance on measures against Belarus|website=www.seco.admin.ch|access-date=2024-12-28}}</ref> 11 верасня 2025 года — галоўны рэдактар ​​маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандр Манцэвіч]] меркавана (дакументы не выдаваліся) быў фармальна памілаваны ў ліку 52-х [[Палітычныя зняволеныя|палітычных зняволеных]], дастаўлены пад канвоем на мяжу і ў ліку 51-га палітычнага зняволенага фактычна дэпартаваны (выдвараны) з [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Літва|Літву]], у рамках здзелкі адміністрацыі прэзідэнта [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] (праз спецпасланніка Джона Коўла) з [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнкам А.Г.]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376772|title=Журналіст Манцэвіч, блогеры Казлоў і Вінаградаў, палітык Кучук. паплечнікі Аўтуховіча і Статкевіча. Хто яшчэ з палітвязняў вызваліўся сёння?|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/12-zhurnalistau-i-blogerau-vyjshli-na-volju/|title=12 журналістаў і блогераў выйшлі на волю|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-09-12|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/3578597,%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%86%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B5-%D0%B2%D1%8B%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%B4%D1%8D%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F-%D0%B7-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96|title=Святлана Ціханоўская: Гэта не вызваленне, гэта дэпартацыя з Беларусі - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/52-palitvjaznja-vyjszli-na-volju|title=52 палітвязня выйшлі на волю! Поўны спіс вызваленых (абноўлена)|last=НЧ|website=Новы Час|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376738|title=Вызваленыя з дэпартацыяй 52 палітвязні. Статкевіч адмовіўся пакінуць Беларусь і вярнуўся|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref> == Кіраўнікі горада == ;Маладзечанскі гарвыканкам * [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] (1991—1994), першы намеснік [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]] (1991—1994). * [[Мікалай Усцімавіч Чурсін]] (1995—2005), першы намеснік Яфім Аронавіч Ідэльчык (1995—200?). ;Маладзечанскі райвыканкам (з 2005 года аб’яднаны з гарвыканкамам) * Сямён Міхайлавіч Касабуцкі (2005—2009). * Генадзь Мечыслававіч Кучко (2009—2010). * [[Фёдар Аляксандравіч Дамаценка]] (верасень 2010<ref>[https://www.belta.by/president/view/prezident-belarusi-prinjal-kadrovye-reshenija-135807-2010 Президент Беларуси принял кадровые решения]</ref> — 2013). * Аляксандр Дзмітрыевіч Яхнавец (5 сакавіка 2013 года<ref>{{Cite web|url=http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|title=Молодечненский районный исполнительный комитет {{!}} РУКОВОДСТВО РЕГИОНА {{!}} Молодеченский район{{!}}Молодечно{{!}}Молодеченский райисполком{{!}}Новости Молодеченского района|website=web.archive.org|date=2015-10-05|access-date=2023-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005114404/http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|archivedate=5 кастрычніка 2015|url-status=}}</ref> — жнівень 2018). * [[Юрый Мікалаевіч Горлаў]] (31 жніўня 2018<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |title=https://kraj.by/news/sobitiya/u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel |access-date=18 верасня 2018 |archive-date=18 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918194104/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |url-status=dead }}</ref> — 25 верасня 2023<ref name=":3" /><ref name=":4" />). * Павел Валянцінавіч Губко (з 4 студзеня 2024 года<ref name=":5">{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1704370190|title=Разгляд кадравых пытанняў {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2024-01-05}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|title=Александр Турчин новому председателю Молодечненского райисполкома: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|website=KRAJ.BY - События|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105114348/https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|url-status=dead}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05012024/turchin-novomu-predsedatelyu-molodechnenskogo-rajona-glavnaya-zadacha-povyshenie-blagosostoyaniya-lyudej/|title=Турчин новому руководителю Молодечненского района: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2024-01-05|access-date=2024-01-05|last2=Лапицкая|first2=Екатерина}}</ref><ref name=":8">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|title=Молодечненская газета - Александр Турчин представил председателя Молодечненского райисполкома|website=mgazeta.by|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105154310/https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|url-status=dead}}</ref>). == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=450|height=250|type=line|x=1501,1623,1850,1897,1921,1931,1939,1941,1944,1959,1970,1972,1973,1978,1991,1995,2004,2006,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020, 2021, 2022|y=882,1000,1330,2393,1997,5964,6600,9500,4750,26300,50000,56100,58000,68000,93500,98100,98384,98400,95012,94195,93885,93736,93802,94155,94686,94922,95233,95011,92136,91171,91063,90136}}</div> * 1501 год — 882 чал.; * 1623 год — 1000 чал.; * 1850 год — 1330 чал.; * 1861 год — 746 чал.; * 1897 год — 2393 чал.; * 1921 год — 1997 чал.; * 1929 год — 5991 чал.; * 1931 год — 5964 чал.; * 1939 год — 6600 чал.; * 1941 год — 9500 чал.; * 1944 год — 4750 чал.; * 1959 год — 28 384 чал.; * 1970 год — 50 413 чал.; * 1972 год — 56 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; * 1978 год — 58 000 чал.; * 1978 год — 68 000 чал.; * 1979 год — 72 612 чал.; * 1989 год — 91 726 чал.; * 1991 год — 93 500 чал.; * 1995 год — 98 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; * 1996 год — 96 600 чал.; * 2004 год — 98 384 чал.; * 2006 год — 98 514 чал.; * 2007 год — 98 432 чал.; * 2008 год — 98 415 чал.; * 2009 год — 94 282 чал.<ref>{{Cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|title=Перепись населения Республики Беларусь 2009 года|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=belstat.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|archive-date=2010-10-30}}</ref>; * 2010 год — 94 195 чал.<ref name="2011-Estimate" />; * 2011 год — 93 885 чал.<ref name="2011-Estimate" />; * 2012 год — 93 736 чал.<ref name="2012-Estimate" />; * 2013 год — 93 802 чал.<ref name="2013-Estimate" />; * 2014 год — 94 155 чал.<ref name="2014-Estimate" />; * 2015 год — 94 686 чал.<ref name="2015-Estimate" />; * 2016 год — 94 922 чал.<ref name="2016-Estimate" />; * 2017 год — 95 233 чал.<ref name="2017-Estimate" />; * 2018 год — 95 011 чал.; * 2019 год — 92 136 чал.; * 2020 год — 91 719 чал.; * 2021 год — 91 063 чал.; * 2022 год — 90 136 чал.; * 2023 год — 89 268 чал.<ref>{{Cite web |url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |title=Архіўная копія |access-date=13 чэрвеня 2023 |archive-date=17 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417144537/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |url-status=dead }}</ref>; * 2024 год — 89 068 чал.<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|author=web.archive.org|access-date=27 кастрычніка 2024|archive-date=28 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328174010/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> * 2025 год — 88 290 чал.<ref name=":9" /> <timeline> ImageSize = width:960 height:650 PlotArea = left:80 right:40 top:40 bottom:40 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = late Colors = id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:100000 ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:10 align:left bar:1501 from:0 till:882 bar:1623 from:0 till:1000 bar:1850 from:0 till:1330 bar:1861 from:0 till:746 bar:1897 from:0 till:2393 bar:1921 from:0 till:1997 bar:1929 from:0 till:5991 bar:1931 from:0 till:5964 bar:1939 from:0 till:6600 bar:1941 from:0 till:9500 bar:1944 from:0 till:4750 bar:1959 from:0 till:28384 bar:1970 from:0 till:50413 bar:1972 from:0 till:56100 bar:1973 from:0 till:58000 bar:1978 from:0 till:68000 bar:1979 from:0 till:72612 bar:1989 from:0 till:91726 bar:1991 from:0 till:93500 bar:1995 from:0 till:98100 bar:1999 from:0 till:96600 bar:2004 from:0 till:98384 bar:2006 from:0 till:98514 bar:2007 from:0 till:98432 bar:2008 from:0 till:98415 bar:2009 from:0 till:94282 bar:2010 from:0 till:94195 bar:2011 from:0 till:93885 bar:2012 from:0 till:93736 bar:2013 from:0 till:93802 bar:2014 from:0 till:94155 bar:2015 from:0 till:94686 bar:2016 from:0 till:94922 bar:2017 from:0 till:95233 bar:2018 from:0 till:95011 bar:2019 from:0 till:92136 bar:2020 from:0 till:91719 bar:2021 from:0 till:91063 bar:2022 from:0 till:90136 bar:2023 from:0 till:89268 bar:2024 from:0 till:89068 bar:2025 from:0 till:88290 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1501 at: 882 text: 882 shift:(7) bar:1623 at: 1000 text: 1000 shift:(7) bar:1850 at: 1330 text: 1330 shift:(7) bar:1861 at: 746 text: 746 shift:(7) bar:1897 at: 2393 text: 2393 shift:(7) bar:1921 at: 1997 text: 1997 shift:(7) bar:1929 at: 5991 text: 5991 shift:(7) bar:1931 at: 5964 text: 5964 shift:(7) bar:1939 at: 6600 text: 6600 shift:(7) bar:1941 at: 9500 text: 9500 shift:(7) bar:1944 at: 4750 text: 4750 shift:(7) bar:1959 at: 28384 text: 28384 shift:(7) bar:1970 at: 50413 text: 50413 shift:(7) bar:1972 at: 56100 text: 56100 shift:(7) bar:1973 at: 58000 text: 58000 shift:(7) bar:1978 at: 68000 text: 68000 shift:(7) bar:1979 at: 72612 text: 72612 shift:(7) bar:1989 at: 91726 text: 91726 shift:(7) bar:1991 at: 93500 text: 93500 shift:(7) bar:1995 at: 98100 text: 98100 shift:(7) bar:1999 at: 96600 text: 96600 shift:(7) bar:2004 at: 98384 text: 98384 shift:(7) bar:2006 at: 98514 text: 98514 shift:(7) bar:2007 at: 98432 text: 98432 shift:(7) bar:2008 at: 98415 text: 98415 shift:(7) bar:2009 at: 94282 text: 94282 shift:(7) bar:2010 at: 94195 text: 94195 shift:(7) bar:2011 at: 93885 text: 93885 shift:(7) bar:2012 at: 93736 text: 93736 shift:(7) bar:2013 at: 93802 text: 93802 shift:(7) bar:2014 at: 94155 text: 94155 shift:(7) bar:2015 at: 94686 text: 94686 shift:(7) bar:2016 at: 94922 text: 94922 shift:(7) bar:2017 at: 95233 text: 95233 shift:(7) bar:2018 at: 95011 text: 95011 shift:(7) bar:2019 at: 92136 text: 92136 shift:(7) bar:2020 at: 91719 text: 91719 shift:(7) bar:2021 at: 91063 text: 91063 shift:(7) bar:2022 at: 90136 text: 90136 shift:(7) bar:2023 at: 89268 text: 89268 shift:(7) bar:2024 at: 89068 text: 89068 shift:(7) bar:2025 at: 89068 text: 88290 shift:(7) </timeline> == Геаграфія == У Маладзечне вылучаюцца мікрараёны: Залінейны, Старое Месца, Парашкі (ЗПМ), 11-ы, 10-ы, 6-ы, 1-ы, 2-і, 3-і, 4-ы, Цэнтральны, Гелянова, Здземелева, Паўднёвы (Рагазы). == Эканоміка == Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі, лёгкай, харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Вузел чыгунак на [[Мінск]], [[Полацк]], [[Вільнюс]], [[Ліда|Ліду]] і аўтадарог на [[Мінск]], [[Вільнюс]], курортны пасёлак [[Нарач (курортны пасёлак)|Нарач]]. Гасцініца «Маладзечна», знаходзіцца побач цэнтральнай плошчы, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага вакзала і аўтавакзала.<ref>{{Cite web|url=http://molodechnohotel.by/about-hotel/|title=Аб гатэлі "Маладзечна"}}</ref>. У 1970 годзе пачаў працу завод сілавых паўправадніковых вентыляў (з 1994 года — ААТ «Электрамодуль»)<ref>{{Cite web|lang=|url=https://elmodul.by/about|title=Аб кампаніі ААТ "Электрамодуль"|website=elmodul.by|access-date=2024-11-02}}</ref>. У 1984 годзе пачаў працу завод парашковай металургіі (з 1991 года ВРУП «[[Маладзечанскі завод парашковай металургіі]]»)<ref>{{Cite web|url=http://molzpm.by/|title=ВРУП "Маладзечанскі завод парашковай металургіі"}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc7d337b6871c5c3172f8|title=ПРУП "Мол ЗПМ", УНП 600066447. Проверка предприятия.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}</ref>. У 1980 годзе арганізаваны Маладзечанскі завод лёгкіх металаканструкцый праз зліццё двух заводаў: металаканструкцый і лёгкіх металаканструкцый. Першы ўведзены ў эксплуатацыю ў 1968 годзе, другі — у 1978 годзе<ref>{{Cite web|url=https://mzmk.by/about|title=Аб Заводзе {{!}} Маладзечанскі ЗМК ААТ|website=mzmk.by|access-date=2024-11-02|archive-date=22 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222090236/https://mzmk.by/about|url-status=dead}}</ref>. У 1989 годзе створана беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства «Мiнскi мэблевы цэнтр» (СП «ММЦ» ТАА) — мэблевая фабрыка па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву<ref>{{Cite web|url=https://spmmz.com/material/about|title=Аб прадпрыемстве|website=Мэблевая фабрыка Беларусі па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc8f737b6871c5c32bfc3|title=СП "ММЦ" ТАА, УНП 600003222. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02|quote=Беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства "Мiнскi Мэблевы Цэнтр" таварыства з абмежаванай адказнасцю}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-600003222|title=СП "ММЦ" ООО, УНП 600003222 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}</ref>. У 2006 годзе адбылося поўнае спыненне вытворчай дзейнасці і пачаўся працэс ліквідацыі (банкруцтва) РУП «Маладзечанская фабрыка музычных інструментаў»<ref>{{Cite web|url=https://www.bankrot.by/news-1680|title=Беларусы застануцца без сваіх піяніна і баянаў|author=Міхась Радкевіч|website=bankrot.by|date=13.09.2009|publisher=Беларуская штодзённая інтэрнэт-газета "Штодзённік"|access-date=2024-11-02|archive-date=21 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421084254/https://www.bankrot.by/news-1680|url-status=dead}}</ref>. У 2012 годзе пачаў працу завод вагавымяральнага абсталявання (ЗАТ «ЗВА»)<ref>{{Cite web|url=https://zvo.by/about/|title=Аб заводзе|website=ЗАТ "Завод вагавымяральнага абсталявання"}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc74237b6871c5c310b03|title=ЗАТ "ЗВА", УНП 691357099. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-691357099|title=ЗАО "ЗВО", УНП 691357099 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}</ref>. == Адукацыя == У Маладзечне 14 сярэдніх школ, мастацкая школа, 6 вучылішч, у т.л. медыцынскае і [[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага|музычнае]], політэхнічны каледж, [[Маладзечанскі гандлёва-эканамічны каледж Белкаапсаюза|гандлёва-эканамічны каледж]], 4 публічныя бібліятэкі. === СШ № 8 === Сярэдняя навучальная ўстанова па адрасе [[Вуліца Касманаўтаў (Маладзечна)|вуліца Касманаўтаў]]-3. Упершыню пра будаўніцтва школы згадана на жнівеньскай нарадзе настаўнікаў Маладзечна ў 1963/1964 навучальным годзе. Школа будавалася на новай вуліцы з сакавіка 1965 года, за красавік узведзены 2-гі паверх, у маі — трэці, пачалося будаўніцтва майстэрняў, актавай і спартыўнай залаў. Адкрыццё школы адбылося 1 верасня 1965 года<ref name="ІШ">[https://school8molod.ucoz.ru/index/o_nas/0-8 История школы] {{ref-ru}}</ref>, установа атрымала ганаровае імя Юрыя Гагарына. Першы дырэктар — Уладзімір Цітавіч Каралькоў, першыя намеснікі дырэктара — Ілья Раманавіч Салавейчык, Пётр Пятровіч Валынец і Уладзімір Іосіфавіч Нічыпаровіч.<ref>{{Cite web |url=https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |title=История школы и выпускники |access-date=21 лістапада 2022 |archive-date=21 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121075329/https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |url-status=dead }}</ref> Сярод выпускнікоў школы: [[Андрэй Віталевіч Гендрых]] — намеснік начальніка Службы спецыяльнай сувязі [[Федэральная служба аховы Расіі|ФСА Расіі]]; {{нп3|Генадзь Яўгенавіч Тур||d|Q115165197}} — беларускі ўрач-анколаг; [[Алег Багданавіч Нячаеў]] — беларускі ўрач-анестэзіёлаг; [[Юрый Касабуцкі|Юрый Казіміравіч Касабуцкі]] — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі; [[Людміла Багданаўна Церах]] — дацэнт кафедры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларускай акадэміі мастацтваў; [[Аляксандр Іванавіч Асіповіч]] — беларускі гісторык; [[Анатоль Анатолевіч Лабінскі]] — беларускі ўрач-анколаг-хірург; [[Васіль Генрыхавіч Богдан]] — беларускі ўрач-хірург; {{нп3|Ігар Анатолевіч Франчук||uk|Франчук Ігор Анатолійович}} — украінскі прадпрымальнік, народны дэпутат Украіны II, III і IV скліканняў. == Культура == [[Файл:Palace of Culture in Maladzechna.JPG|thumb|Палац культуры]] У горадзе знаходзяцца [[Мінскі абласны краязнаўчы музей]], [[Мінскі абласны драматычны тэатр]], [[Мінскі абласны тэатр лялек «Батлейка»]]. У горадзе штогод праводзіцца больш 30 культурных мерапрыемстваў, у т.л. рэспубліканскі тэатральны фестываль «[[Маладзечанская сакавіца]]» і [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі]] (з 1993). У 2006 і 2013 гадах горад стаў месцам правядзення фестывалю «[[Адна зямля]]»<ref name="РГ_2006"/>. У Маладзечне працуюць [[рэп]] і хіп-хоп гурты ([[Usplёsk]], [[Буркіна Фасо (гурт)|Буркіна Фасо]], [[ХЗКН]], [[Stickoxydal]] і іншыя). [[Файл:Молодечно.jpg|thumb|справа|Дзяржаўны політэхнічны каледж]] Выпускаецца гісторыка-краязнаўчы і літаратурна-мастацкі альманах «[[Куфэрак Віленшчыны (2000)|Куфэрак Віленшчыны]]» == Транспарт == === Аўтамабільны транспарт === Праз Маладзечна праходзяць рэспубліканскія аўтамабільныя дарогі {{Таблічка-by|Р|28}} (Мінск-Маладзечна-Нарач), {{Таблічка-by|Р|56}} (Маладзечна-Валожын), {{Таблічка-by|Р|106}} (Маладзечна-Смаргонь). {|class=toccolours style="text-align:center" align="center" !colspan=10|Адлегласць ад Маладзечна(аўтамабільнымі шляхамі) |- ||||||| [[Вільнюс]] ~ 145 км<br />[[Осла]] ~ 2206 км<br />[[Гданьск]] ~ 710 км || [[Талін]] ~ 706 км<br />[[Хельсінкі]] ~ 793 км<br />[[Рыга]] ~ 401 км || [[Полацк]] ~ 222 км<br />[[Санкт-Пецярбург]] ~ 783 км<br />[[Мурманск]] ~ 2101 км || |||| |- ||||||| [[Гродна]] ~ 266 км<br />[[Варшава]] ~ 609 км<br />[[Берлін]] ~ 1176 км |||[[Файл:Compass Rose North.svg|150px|center|Ружа вятроў|альт=Ружа вятроў]]|| [[Магілёў]] ~ 285 км<br />[[Смаленск]] ~ 387 км<br />[[Казань]] ~ 1600 км |||||| |- ||||||| [[Брэст]] ~ 421 км<br />[[Кракаў]] ~ 838 км<br />[[Барселона]] ~ 3008 км || [[Львоў]] ~ 683 км<br />[[Адэса]] ~ 1082 км<br />[[Стамбул]] ~ 1905 км || [[Мінск]] ~ 77 км<br />[[Ерэван]] ~ 2650 км<br />[[Доха]] ~ 5221 км |||||| |} === Чыгуначны транспарт === Будаўніцтва Лібава-Роменскай чыгункі (1870-я) спрыяла ператварэнню мястэчка ў чыгуначны вузел. У пачатку XX стагоддзя праз Маладзечна прайшла яшчэ адна чыгунка — Балагое-Сядлецкая, якая злучыла важныя рэгіёны Расійскай імперыі. Маладзечна стаў чыгуначным вузлом. У 1907 годзе ўзведзены будынак вакзала ў стылі «мадэрн», які захаваўся да цяперашняга часу. Маладзечна — чыгуначны вузел з кірункамі на [[Мінск]], [[Вільнюс]], [[Ліда|Ліду]] і [[Полацк]]. Пасажырскімі цягнікамі звязаны з [[Масква|Масквой]], [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецербургам]], [[Рыга]]й, [[Калінінград]]ам, [[Гродна]], [[Віцебск]]ам і іншымі. === Гарадскі транспарт === Пасажырскія перавозкі па горадзе ажыццяўляюцца толькі аўтобусамі. Грузавыя і пасажырскія перавозкі ў горадзе ажыццяўляе філіял «Аўтобусны парк № 4» ААТ «Мінаблаўтатранс». У будучыні плануецца замяніць аўтобусы на [[электробус]]ы. == СМІ == * «Маладзечанская газета». Орган раённай улады. * «[[Рэгіянальная газета]]». Недзяржаўнае выданне. Уваходзіць у склад [[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі»]] * Маладзечанскае кабельнае тэлебачанне «МКТВ» * Радыё «Маладзечна». == Грамадскае жыццё == ==== Дарослыя ==== * Прадстаўніцтва партыі [[Партыя БНФ|БНФ]] * Аддзяленне праваабарончай арганізацыі [[Беларускі Хельсінкскі камітэт]] ==== Моладзь ==== * [[Беларуская асацыяцыя клубаў ЮНЭСКА|Клубы ЮНЭСКА]] «[[Планета (клуб ЮНЭСКА)|Планета]]» і «[[Касіапея (клуб ЮНЭСКА)|Касіапея]]» * [[Скаўцкі рух|Скаўцкая дружына]] «[[Маладэчына (cкаўцкая дружына)|Маладэчына]]». * Аддзел [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|БРСМ]] == Рэлігійнае жыццё == У горадзе зарэгістравана 5 [[Рэлігійная суполка|рэлігійных суполак]]. == Турыстычная інфармацыя == Маладзечна ўваходзіць у турыстычны маршрут «У краі Нарачанскім»<ref name="TEB"/>. Гатэль «Маладзечна» знаходзіцца побач з цэнтральнай плошчай, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага і аўтобуснага вакзалаў. У горадзе працуе краязнаўчы музей. == Славутасці == * [[Касцёл Святога Айца Піо (Маладзечна)|Касцёл Святога Айца Піо]] * [[Касцёл Святога Юзафа (Маладзечна)|Касцёл Святога Юзафа]] * [[Маладзечанскі замак|Гарадзішча]] (XV—XVII стст.) — {{ГККРБ 4|613В000295}} * Гістарычная забудова горада (XIX — пач. XX стст.) * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]] (XVIII ст.) — {{ГККРБ 4|612Г000294}} [[Файл:Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі.jpg|міні|Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі]] [[Файл:Stalag 342.JPG|thumb|Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]] * [[Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]] * [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Настаўніцкая семінарыя]] (1762) * Сінагога (XIX—XX стст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Маладзечна)|Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы]] (1867—1871) * Чыгуначная станцыя (1907) '''Страчаная спадчына''' * [[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Брама Трыўмфальная]] (1920-я) * Уніяцкая царква Святых Казьмы і Дзям’яна (XVIII ст.) * Касцёл (1-я пал. XX ст.) * [[Палац Агінскіх, Маладзечна|Палац Агінскіх]] (XVIII ст.) * Царква (XVI ст.) <gallery mode="packed" heights="170" caption="Краявіды Маладзечна"> Maładečna - Vialiki Haściniec.jpg|<small>Вуліца Вялікі Гасцінец — галоўная вуліца горада</small> Файл:New church in Maladziečna - panoramio.jpg|<small>Касцёл Святога Айца Піо</small> Файл:Eastern Orthodox Church in Maladzechna, Belarus.JPG|<small>Царква Покрыва Прасв. Багародзіцы</small> MaladzetšnaStation Minsk Region1.jpg|<small>[[Маладзечна (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]</small> Maładečna - Broadway.jpg|<small>«Брадвей» — пешаходная частка вуліцы Прытыцкага, папулярнае сярод моладзі месца сустрэч</small> Amfiteatr-molo.jpeg|<small>Амфітэатр, узведзены да Дажынак-2011</small> Файл:Belarus-Maladzechna-Steam Locomotive-1.jpg|<small>Помнік-паравоз</small> Файл:Statue near Maladzechna train station.jpeg|<small>Помнік вандроўніцы з коткай</small> </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Маладзечна}} * [[Юрый Антонаў]] (нар. 1945) — савецкі і расійскі кампазітар і спявак. * [[Меер Аксельрод]] (1902—1970) — савецкі мастак. * [[Зэлік Аксельрод]] (1904—1941) — яўрэйскі савецкі паэт і перакладчык. * [[Валянцін Анатолевіч Борзды]] (нар. 1968) — беларускі скульптар. * [[Уладзімір Боська]] (нар. 1984) — пісьменнік, драматург, музыка. * [[Аляксандр Арсенавіч Варанецкі]] (нар. 1951) — акцёр цырка, клоўн. * [[Сяржук Вітушка]] (1965—2012) — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]]. Кіраўнік мінскага таварыства «[[Талака (таварыства)|Талака]]». * [[Алег Груздзіловіч]] (нар. 1958) — беларускі журналіст. * [[Фёдар Фёдаравіч Гулевіч]] (нар. 1952) — беларускі акцёр цырка, клоўн. * [[Ігар Дзедусенка]] (нар. 1990) — беларускі класічны гітарыст. * [[Юрый Касабуцкі]] (нар. 1970) — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі. * [[Мікалай Міхайлавіч Кірычэнка]] (1946—2018) — беларускі акцёр тэатра і кіно. * [[Дзмітрый Феафанавіч Матусевіч]] (нар. 1978) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Ян Станіслаў Сапега]] (1589—1635) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. * [[Вадзім Іванавіч Сіняўскі]] (нар. 1970) — генерал-маёр, міністр па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь (з 2021). * [[Уладзімір Іванавіч Сытчанка]] (1951—2021) — беларускі мастак. * [[Кандрат Зігмундавіч Церах]] (нар. 1935) — апошні [[Міністэрства гандлю СССР|міністр гандлю]] [[СССР]] (1986—1991). У 1963—1965 гадах — дырэктар Маладзечанскага гархарчпрамгандлю. == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Балгарыя}} [[Велінград]], [[Балгарыя]] * {{Сцяг|Латвія}} [[Елгава]], [[Латвія]] * {{Сцяг|Украіна}} [[Ірпінь]], [[Украіна]] * {{Сцяг|Расія}} [[Каломна]], [[Расія]] * {{Сцяг|Літва}} [[Панявежыс]], [[Літва]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Пётркаў Трыбунальскі]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Сакулка]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Расія}} [[Светлы (Калінінградская вобласць)|Светлы]], [[Расія]]<ref name="Светлы"/> * {{Сцяг|Малдова}} [[Фларэшць]], [[Малдова]] * {{Сцяг|Расія}} Фрунзенскі раён, [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]<ref name="rh"/> * {{Сцяг|Расія}} [[Чарапавец]], [[Расія]] * {{Сцяг|Германія}} [[Эслінген-на-Некары]], [[Германія]] == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Маладзечна]] == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 240.</ref> <ref name="KChB">{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі, 2008}} С. 215.</ref> <ref name="Пакутнікам">[http://rh.by/by/124/50/3205/ Помнік мучанікам устанавілі ў Зялёным Гарадку. Публікацыя ў «Рэгіянальнай газеце»]</ref> <ref name="catholic">[http://catholic.by/port/news/belarus/2-3/2007-03-18.htm 10-годдзе кансекрацыі касцёла Св. Юзафа ў Маладзечне] // «[[Catholic.by]]», 20 сакавіка 2007</ref> <ref name="сельсавет">[http://www.rh.by/by/231/50/6955/ Маладзечанскі раён. Маладзечна прырасло Рагазамі. На 2 сельсаветы меней. Падрабязнасці] // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="2011-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2011}}</ref> <ref name="2012-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2012}}</ref> <ref name="2013-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2013}}</ref> <ref name="2014-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2014}}</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="РГ_2006">«Адна зямля» ў Маладзечне //«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]», 21 ліпеня 2006 г., № 29 (583)</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Молодечно}}</ref> <ref name="Светлы">[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Маладзечна ўстанавіла партнёрскія адносіны з горадам Светлым Калінінградскай вобласці Расіі] // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="rh">[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Развитие и расширение международных связей в Санкт-Петербурге на примере Фрунзенского района] {{ref-ru}}</ref> }} == Літаратура == * Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 31. Акты о литовских татарах. — Вильна, 1906. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/025/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilene.%20Tom%2031%20f1906zxruge628sg.pdf С.108, 138—139, 161—162, 193, 196—197, 222—228, 255—256.] * Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 39. Документы и материалы, относящиеся к истории Отечественной войны 1812 года. — Вильна, 1912. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf С. 270, 259, 260, 299, 406—407, 465, 470.] * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Молодечно}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=263|артыкул=Маладзечна|аўтар=[[Генадзь Каханоўскі|Каханоўскі Г.]]}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6|647—648|Mołodeczno}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Маладзе́чна|458—459}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Maladziečna|Маладзечна}} {{OSM relation|6722552|Маладзечна}} * {{radzima2|maladzechna|Маладзечна}} * [http://www.rh.by «Рэгіянальная газета» анлайн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130518232246/http://www.rh.by/ |date=18 мая 2013 }} * [http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm Агульныя звесткі пра Занальны дзяржаўны архіў г. Маладзечна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061214025144/http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm |date=14 снежня 2006 }} * [http://bhcmld.bizland.com/ Маладзечанскае аддзяленне РАА «БХК»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050210023415/http://bhcmld.bizland.com/ |date=10 лютага 2005 }} * Надвор’е ў горадзе [https://www.gismeteo.by/weather-molodechno-11818/ Маладзечна] {{Маладзечанскі раён}} {{Гарады Мінскай вобласці}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Маладзечна| ]] 8l6rkssf087wqpkdats4sjmparv2wg8 0 14647 5158309 5158285 2026-06-25T13:35:04Z M.L.Bot 261 5158309 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Скарына}} {{Асоба | імя = Францыск Скарына | партрэт = Francišak Skaryna.jpg | апісанне = Ф. Скарына. Гравіраваны партрэт з [[Кніга Быццё (Скарына)|кнігі «Быццё»]]. Прага. 1519 | дата нараджэння = каля [[1490]] або паміж [[1470]] і [[1490]] | бацька = Лука Скарына | жонка = Маргарыта | дзеці = Сімяон, Францішак }} '''Францы́ск Скары́на''' або '''Франці́шак Скары́на''' (паміж 1485—1490<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref>''[[Алесь Суша (культуролаг)|Суша А. А.]]'' [https://www.academia.edu/97120270 Франциск Скорина — человек мира. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя], 2016. — С. 21. — ISBN 978-985-11-0947-6</ref>, або каля 1470<ref>Лемешкин Илья. 1470 — год рождения Ф. Ско́рина // Францыск Скарына: новыя даследаванні / Цэнтр. навук. б-ка імя Якуба Коласа Нац. акад. навук Беларусі; уклад. Аляксандр Груша; рэдкал.: А. І. Груша [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2019.</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/31550725.html|title=Як у Чэхіі «разьбеларусілі» Скарыну і зьняважылі беларусаў|first=Сяргей|last=Абламейка|website=Радыё Свабода|date=2022-04-30|access-date=2023-09-23}}</ref>, [[Полацк]] — да 2 чэрвеня 1541, [[Прага]]) — [[Беларусь|беларускі]] і [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскі]] [[Друкарня|першадрукар]], [[Асветніцтва на Беларусі|асветнік]]-[[Гуманізм|гуманіст]], [[пісьменнік]], грамадскі дзеяч, прадпрымальнік, вучоны-медык. Перакладчык і выдавец [[Біблія Францыска Скарыны|кніг]] [[Біблія|Бібліі]] беларускім зводам [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]]. Нарадзіўся ў сям’і заможнага купца ў Полацку, адным са значнейшых гандлёвых і вытворчых цэнтраў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Магчыма, у Полацку атрымаў і пачатковую адукацыю. У 1504 годзе паступіў у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскую акадэмію]], дзе атрымаў ступень бакалаўра, а ў 1512 годзе ў [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскім універсітэце]] стаў доктарам [[Медыцына|медыцыны]]. Пераехаў у [[Прага|Прагу]] і там 6 жніўня 1517 года выдаў першую друкаваную беларускую кнігу — «[[Псалтыр]]». Лічыцца адным з найвыдатнейшых гістарычных дзеячаў Беларусі. Імем Францыска Скарыны названы вышэйшыя ўзнагароды краіны — [[Медаль Францыска Скарыны|медаль]] і [[Ордэн Францыска Скарыны|ордэн]], а таксама [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскі ўніверсітэт]], [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальная бібліятэка]], грамадскае аб’яднанне [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]], іншыя арганізацыі і аб’екты. У розных краінах Францыску Скарыну пастаўлены помнікі, а таксама прысвечаны скульптурныя і жывапісныя творы. == Паходжанне і імя == На думку даследчыкаў, прозвішча ''Скарына'' паходзіць ад слоў ''скора'' (скура) або ''скорина'' (скарынка). [[Іван Іванавіч Насовіч|Іван Насовіч]] у «Слоўніку беларускай гаворкі» дае ''скарына,'' ''скарынка'' і ''скарыначка'' як ''цвёрдая паверхня выпечанага хлеба'' і падае прыклады «''Скорину поломай да положи въ капусту''» і «''Дай убогому скорынку''»<ref>Носович И. И. Словарь белорусского наречия. СПб., 1870. С. 585.</ref>, у такім самым значэнні ''скарынка'' і ''скарыначка'' дае і Тлумачальны слоўнік сучаснай беларускай мовы<ref>Тлумачальны слоўнік беларускай мовы. Мінск, 1977—1984. Т. 5. Кн. 1. С. 161.</ref>. Імаверна, прозвішча асветніка паходзіць ад старабеларускага слова ''скора — сырая скура,'' ''шкура, мех''. Яшчэ «[[Аповесць мінулых часоў]]» кажа пра даніну з [[драўляне|драўлян]] «''медомъ и скорою''»<ref>Повесть временных лет. С. 42, 48.</ref>. Ад ''скоры'' называлася і прафесія ў Вялікім княстве Літоўскім, напрыклад, у запісе [[Літоўская метрыка|Метрыкі]] ад 10 красавіка 1473 года пра наданне «''Яну, конюшему Виленьскому, шесть человек: Юрко скаринич, Иван скаринич, Левон скаринич, Рожай конокормец''»<ref>РИБ. СПб., 1910. Т. 27. Стб. 16-17.</ref> або «''Князю Евлашку Телятине два человека скориничи: Гридко и Хотян''»<ref>РИБ. СПб., 1910. Т. 27. Стб. 84.</ref>, дзе скарыніч пэўна не прозвішча. Бацька і брат Францыска гандлявалі пушнінай і скурамі. Род заняткаў, імаверна, быў спадчынным, магчыма, продак сям’і — рамеснік-скарыніч, які разбагацеў і заняўся гандлем{{sfn|Немировский|1990|с=153}}. Пэўная дата нараджэння Францыска Скарыны невядома, усе версіі грунтуюцца на супастаўленні ўніверсітэцкіх актаў. Скарына паступіў у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэт]] у 1504 годзе, а ў акце [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага ўніверсітэта]] 1512 года ён названы «''маладым чалавекам''». [[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Пётр Уладзіміраў]] адносіў час нараджэння да апошняй чвэрці XV ст., думаў, што калі Скарына ў 1504 годзе паступіў у Кракаўскі ўніверсітэт, яму было не менш за 14 гадоў<ref>Владимиров, с. 44.</ref>. Гэтай даты трымаюцца амаль усе даследчыкі жыцця асветніка<ref>''[[Алесь Суша (культуролаг)|Суша А. А.]]'' [https://www.academia.edu/97120270 Франциск Скорина — человек мира. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя], 2016. — С. 21. — <nowiki>ISBN 978-985-11-0947-6</nowiki>.</ref>. [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Мікалай Алексютовіч]] лічыў часам нараджэння Скарыны 1485—1490 гады<ref name=":3">Алексютовіч, с. 40.</ref>, як [[Сцяпан Казіміравіч Майхровіч|Сцяпан Майхровіч]]<ref name=":4">Майхровіч С. Георгій Скарына. С. 22.</ref> і [[Сямён Аляксандравіч Падокшын|Сямён Падокшын]]<ref name=":5">Подокшин, с. 65.</ref>, гэтую ж дату прапаноўваюць энцыклапедычныя слоўнікі<ref name=":6">Коршунов А. Ф. Скорина, Франциск // Краткая лит. энциклопедия. М., 1971. Т. 6. С. 893—894; Скорина Франциск // Книговедение: Энциклопедический словарь. М. 1981. С. 487 і інш.</ref>. [[Уладзіслаў Ігнацы Віслоцкі|Уладзіслаў Віслоцкі]] сцвярджаў, што [[абітурыент]] для паступлення ва ўніверсітэт мусіў дасягнуць 14-гадовага ўзросту{{sfn|Wisłocki|1886|s=9-10}}. Аднак вядомы выпадкі, калі студэнтамі станавіліся раней — гісторык [[Ян Длугаш]], матэматык Станіслаў Гжэпскі і паэт [[Мікалай Рэй]] паступілі ва ўніверсітэт у 13-гадовым узросце. Многія юнакі станавіліся студэнтамі і ў сталейшым узросце — настаўнік Скарыны [[Ян з Глогава]] стаў студэнтам у 17 гадоў, [[Мікалай Капернік]] — у 18, яго настаўнік Войцех з Брудзева — у 22, граматык Ежы з Легніцы — у 30, а вядомы італьянскі гуманіст [[Філіп Калімах]] — у 35 гадоў. [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімір Пічэта]] лічыў 14-гадовы ўзрост Скарыны дужа малым і трымаўся часу яго нараджэння каля 1485 года<ref name=":1">Пичета 1961, с. 775.</ref>, такой думкі трымаўся і [[Яўген Львовіч Неміроўскі|Яўген Неміроўскі]]{{sfn|Немировский|1990|с=155}}. У 1925 годзе [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|Мікалай Шчакаціхін]] звязаў дату нараджэння з выдавецкім знакам асветніка (сонца з паўмесяцам), які сустракаецца на 26 выявах, і выказаў думку, што яна прыпала на сонечнае зацьменне, а менавіта на 6 сакавіка 1486 года<ref name=":2">Шчакаціхін М. Калі радзіўся Францішак Скарына. С. 148.</ref>. Першыя звесткі пра полацкіх Скарынаў вядомы з пачатку 1440-х гадоў, калі полацкі купец Грыдка Скарына прадаў рыжскаму купцу Герке ў крэдыт болей за [[Беларуская сістэма мер|беркавец]] воску, а пры атрыманні аплаты ў [[Рыга|Рызе]] быў схоплены Геркам і два тыдні трыманы ў кайданах<ref name="ПолеховГр">''Полехов С. В.'' Малоизвестные сведения… С. 389—392.</ref>. З гэтага вынікае, што полацкія Скарыны — даволі стары род і ўжо да сярэдзіны XV ст. даволі заможны<ref name="ПолеховГр"/>. У 1492 годзе ў пераліку прэтэнзій вялікага князя маскоўскага [[Іван III Васільевіч|Івана Васілевіча]] да вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] згадваецца Лук’ян Скарына, які разам з іншым палачанінам абрабаваў велікалуцкага купца. Магчыма, названы Лук’ян тоесны Луку Скарыне — бацьку Францыска, які названы пазнейшымі дакументамі. Старэйшага брата Францыска, Івана Скарыну, каралеўскі дэкрэт называе адначасова віленскім мешчанінам і палачанінам. У сваіх выданнях Скарына больш за 100 разоў ужывае імя «Францыск», зрэдку — «Францишек»<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=576|артыкул=Скарына Францыск|аўтар=Галенчанка Г.}}</ref>. У прадмове да [[Псалтыр (Скарына, 1517)|Псалтыры]] 1517 года сказана: «''… я, Францишек Скаринин сын с Полоцка''», — тая ж форма сустракаецца ў прадмовах да [[Кніга Іова (Скарына)|кнігі Іова]], [[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Прытчаў Саламонавых]] і ў віленскай [[Псалтыр (Скарына, 1522)|Псалтыры]]. Форма «''я, Франциско Скорина''», сустракаецца ў прадмове да [[Кнігі Царстваў (Скарына)|першай кнігі Царстваў]], так падпісаны і партрэт асветніка ў пражскіх выданнях. У творным склоне імя («… ''выложена Франциском Скориною''») сустракаецца каля 50 разоў<ref>Жураўскі А. І. Імя і прозвішча Скарыны // Францыск Скарына і яго час. С. 343—344.</ref>, у родным склоне («''Повелением, працею и выкладом… Франциска Скоринина сына''») 64 разы. У [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскай]] і [[Каронная Метрыка|Кароннай]] метрыках, актах [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскага]] і [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага]] ўніверсітэтаў імя асветніка на лацінскай мове даецца як ''Franciscus''. Урэшце, у пражскіх дакументах 1538—1539 гадоў названы ''Francisco welisch gartner''{{sfn|Немировский|1990|с=157}}. І толькі ў адзіным дакуменце — прывілеі караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] ад 21 кастрычніка 1532 года — асветнік названы ''Georgij Franciscij Skorina'', у гэтым жа дакуменце Скарына называны яшчэ пяць разоў, але толькі адным імем — ''Franciscus'' або ''Francisco''. На падставе гэтага дакумента ў 1875 годзе [[Антоній Сцяпанавіч Петрушкевіч|Антоній Петрушкевіч]] выказаў здагадку, што сапраўдным імем Скарыны было Георгій, а імя Францыск ён мусіў узяць, каб паступіць у Кракаўскі ўніверсітэт<ref>Петрушкевич А. С. Ф. Скорина, издатель русской Библии в Празе чешской в 1517, 1518 и 1519 годах // Слово, Львов, 1875. № 130. С. 1-2.</ref>. Меркаванне стала паноўным у 1940—1950-я гады, калі Скарыну звалі выключна Георгіем. «''Георгій Скарына''» — назва драматычнай паэмы [[Міхась Клімковіч|Міхася Клімковіча]] і гістарычнага рамана [[Мікола Садковіч]]а і Яўгена Львова. У 1967 годзе [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія навук БССР]] прыняла кампраміснае рашэнне, пры скарочаным іменаванні пісаць Францыск Скарына, пры поўным — Францыск (Георгій) Скарына<ref>Жураўскі А. І. Цыт. тв. С. 343—344.</ref>. У 1925 годзе польскі даследчык [[Генрык Лаўмянскі]] аналізаваў яшчэ адзін акт 1532 года — грамату Жыгімонта Старога, — і звярнуў увагу, што асветнік там названы ''egregius Franciscus Skorina de Polocko'', таму выказаў здагадку, што пісар у дакуменце паблытаў словы ''Georgius'' і ''egregius'' (г. зн. шаноўны, слаўны)<ref>Ateneum Wileńskie. 1925—1926. R. 3. Z. 3. S. 161—179.</ref>. Невядома хроснае імя Скарыны, старая гіпотэза, што Скарына ў хрышчэнні быў Георгіем, супярэчыць сукупнасці адкрытых і вывучаных крыніц — акты Кракаўскага ўніверсітэта абвяргаюць вымушанае хаванне Скарынам праваслаўнага імя Георгій. У зімнім семестры 1504 года, калі Скарына паступаў ва ўніверсітэт, сярод абітурыентаў было 10 Георгіяў (сярод іх і Георгій, сын Якава з [[Ваўкавыск]]а) і толькі тры Францыскі, у тым ліку Скарына<ref>Album studiorum Universitatis Cracoviensis. P. 90-92.</ref>. Каталікі шанавалі [[Георгій Перамаганосец|св. Георгія]] не меней за [[Францыск Асізскі|св. Францыска]]. У [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|Віленскім кафедральным саборы]] алтар св. Георгія існаваў з 1428 года, а сам святы разам з [[Казімір Казіміравіч|Казімірам]] і [[Мікалай Цудатворац|Мікалаем]] лічыўся заступнікам [[Вільнюс|Вільні]]<ref>Ateneum Wileńskie. 1924. Z. 9. S. 163.</ref>. == Выгляд == Насуперак распаўсюджанаму меркаванню, на думку чэшскіх навукоўцаў [[Ілья Лямешкін|Ільі Лямешкіна]] і [[Пётр Войт|Пятра Войта]] на адзіным вядомым партрэце Скарына не мае [[вусы|вусоў]], тое, што лічылі за вусы, напраўдзе — цень ад носа<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=188162|title=Чэшскія даследчыкі: Францыск Скарына не меў вусоў|website=Наша Ніва|access-date=2023-09-23}}</ref>. == Біяграфія == === Раннія гады === Імя асветніка ў пасляслоўях яго выданняў абавязкова суправаджае «''с Полацька''», «''из славного града Полоцька''», «''с Полоцка града''», «''из града Полоцька''»<ref>''Скарына Ф.'' Прадмовы і пасляслоўі… — С. 34, 46, 48, 50, 57, 60, 88, 92, 100, 132, 138.</ref>. З архіўных крыніц вядома, што купец Лука Скарына меў у [[Полацк]]у ўласную зямлю і гандлёвую справу, якая перайшла ў спадчыну старэйшаму сыну Івану. У яго камерцыйных аперацыях удзельнічаў і малодшы Францыск, што дазваляла яму вучыцца за мяжой і, мабыць, пазней часткова фінансаваць сваё пражскае і віленскае кнігавыдавецтва. Памёр бацька, імаверна, каля 1511—1512 года, бо акты [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага ўніверсітэта]] за 1512 год называюць Францыска «''русінам… сынам нябожчыка пана Лукі''». Пачатковую адукацыю Францыск Скарына мог атрымаць у Полацку, а імаверней у сталіцы — [[Вільнюс|Вільні]]. Прынамсі Скарына ведаў [[лацінская мова|лацінскую мову]], якую ў Вялікім Княстве Літоўскім вучылі ў трывіяльных і трывіяльна-квадрыяльных школах пры парафіяльных касцёлах, каталіцкіх біскупскіх кафедрах і мужчынскіх кляштарах. У польскай хроніцы {{нп5|Ян з Камарова|Яна з Камарова|pl|Jan z Komorowa}} згадваецца [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Полацк)|кляштар бернардзінцаў-абсервантаў]] у Полацку, быццам заснаваны ў 1498 годзе, праз што ў [[каталіцтва]] навярнулася да 1000 палачан<ref>Jan z Komorova. Brewe memoriale ordinis fratrum minorum // Monumenta Poloniae Historica. Krakow, 1888. T. 5. P. 282.</ref>. Аднак Полацкая рэвізія 1552 года не паведамляе пра каталіцкія кляштары, няма звестак пра школу і ў грунтоўнай працы {{нп5|Антоні Карбовяк|Антонія Карбовяка|pl|Antoni Karbowiak}}{{sfn|Karbowiak|1898-1923}}, дзе зафіксаваны ўсе вядомыя крыніцам навучальныя ўстановы. Сям’я Скарыны мела цесныя сувязі з Вільняй, бацька асветніка гандляваў там футрам і скурай. Старэйшы брат Францыска Іван пэўны час жыў у сталіцы, у дакументах названы «мешчанінам віленскім». У сталіцы здаўна дзейнічала школа пры [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|віленскай кафедры]], у 2-й палове XV ст. яна неаднакроць згадваецца ў актах віленскага капітула<ref>''Kraszewski J. I.'' Wilno od poczatkow jego do roku 1750. — T. 4. — S. 88.</ref>. Пра віленскую школу, якая падрыхтавала яго да паступлення ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэт]], згадвае ў 1477 годзе гаспадарскі пісар [[Адам з Котры]], ён «''из детинства ест при школе виленской ласкаве ховался''»<ref>Feigelmanas N. Lietivos inkunabulai. S. 455.</ref>. Паводле Антонія Карбовяка, кафедральная школа да пачатку XV ст. была адзінай вучэбнай установай у Вільні, толькі ў 1513 годзе пробашч парафіяльнага [[Касцёл Святых Янаў|касцёла св. Яна]] атрымаў дазвол на адкрыццё другой віленскай школы{{sfn|Karbowiak|1898-1923|loc=t. 3, s. 158}}. Пры кафедральнай школе выкладалі [[катэхізіс]], а таксама трывіяльныя прадметы — [[граматыка|граматыку]], [[рыторыка|рыторыку]] і [[логіка|логіку]]. Выпускнікі школы добра размаўлялі на лацінскай мове і, калі хацелі, працягвалі адукацыю звычайна ў Кракаўскім універсітэце{{sfn|Немировский|1990|с=163}}. === У Кракаве, ступень бакалаўра === {{Цытата |аўтар= Рэгістрацыйная кніга-метрыка Кракаўскага ўніверсітэта, 1504 год|У рэктарства шаноўнага айца пана Іаана Аміцына з Кракава, доктара мастацтваў і кананічнага права, ласкаю Бога і апостальскага прастола біскупа лаодзіцэнскага і суфрагана кракаўскага, а таксама плябана [касцёла] святога Мікалая па-за сценамі Кракава, у зімні семестр у год Пана 1504 наступныя асобы ўпісаны... Францыск сын Лукі з Плоцка 2 грошы}} У зімні семестр 1504 года паступіў вучыцца ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэт]] на факультэт вольных мастацтваў або [[філасофія|філасофіі]]. Універсітэт быў заснаваны яшчэ ў 1364 годзе [[Казімір III Вялікі|Казімірам Вялікім]], а ў 1400 годзе кароль [[Ягайла]] значна пашырыў установу, якая атрымала сваю другую назву — Ягелонскі ўніверсітэт. Універсітэт меў тры асноўныя факультэты: багаслоўскі, юрыдычны і медыцынскі. Каб паступіць на адзін з іх, абітурыент павінен быў прайсці навучанне на факультэце вольных мастацтваў. Спачатку шкаляр вывучаў цыкл «трывіум» ([[граматыка]], [[рыторыка]] і [[логіка]]), потым «квадрывіум» ([[арыфметыка]], [[геаметрыя]], [[астраномія]] і [[музыка]]){{sfn|Немировский|1990|с=165}}. [[Файл:Nuremberg chronicles - CRACOVIA.png|thumb|upright=2|''Кракаў'' на гравюры 1493 года [[Хартман Шэдэль|Хартмана Шэдэля]] з [[Нюрнбергская хроніка|Нюрнбергскай хронікі]].]] Універсітэт славіўся як адзін з асноўных цэнтраў еўрапейскай [[Астраномія|астраноміі]] і [[Астралогія|астралогіі]], [[Матэматыка|матэматыкі]], прававых і гуманітарных навук. За 77 год (з 1433 па 1510) ва ўніверсітэт запісалася больш за 17 тысяч абітурыентаў, з іх больш за 8 тысяч былі іншаземцамі. Праз два ці, зрэдку, тры гады студэнт мог здаць іспыты і атрымаць ніжэйшую вучоную ступень бакалаўра, што рабілі, аднак, далёка не ўсе студэнты. За ўказаны час ступень бакалаўра атрымалі толькі крыху больш за 4 тысячы студэнтаў або 23,7 %, а наступную ступень магістра толькі 822 чалавекі ці ўсяго 4,7 % ад агульнай колькасці абітурыентаў<ref>Karbowiak A. Studia statystyczne z dziejow Uniwersytetu Jagiellonskiego… S. 1-82.</ref>. Выкладчыкі Кракаўскага ўніверсітэта былі добра вядомыя ў Еўропе сваёй навуковай і выкладчыцкай дзейнасцю. Рэктарам універсітэта ў 1505/06 вучэбным годзе быў [[Мацей Мяхоўскі]] (1457—1523), які спецыялізаваўся ў галіне медыцыны. Ён быў прыдворным лекарам каралёў [[Уласла II|Уладзіслава]] і [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта]], яго брашура пра прафілактыку чумы вытрымала пяць перавыданняў<ref>Maciej z Miechowa. Contra sewam pestem regimen accuratissimum. Cracoviae, 1508.</ref>, а «Трактат пра дзве Сарматыі» (Кракаў, 1517)<ref>Maciej z Miechowa. Tractatus de duabus Sarmatiis, Asiana et Europiana. Cracoviae, 1517.</ref> стаў на доўгія часы крыніцай ведаў еўрапейцаў пра [[Вялікае Княства Літоўскае]] і [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскую дзяржаву]]<ref>Греков Б. Д. Предисловие // Матвей Меховский. Трактат о двух Сарматиях. С. Х.</ref>. Не менш знакамітым быў прафесар [[Ян з Глогава]] (1445—1507), у якога Скарына слухаў лекцыі па «Другой аналітыцы» [[Арыстоцель|Арыстоцеля]] і па лагічных творах [[Пётр Іспанскі|Пятра Іспанскага]], і які стаў настаўнікам многіх будучых вучоных, у тым ліку [[Мікалай Капернік|Мікалая Каперніка]]<ref>Szczegola H. Jan Glogowczyk. Katowice, 1967; Zwiercan M. Jan z Glogowa // PSB. Krakow, 1963. T. 10. S. 450—452.</ref>. Шматлікія працы прафесара друкаваліся ў Кракаве, [[Лейпцыг]]у, [[Страсбур]]гу і выкарыстоўваліся як навучальныя дапаможнікі для студэнтаў{{sfn|Немировский|1990|с=174}}. Лекцыі па арыфметыцы і музыцы чытаў Мартын Бем з Алькуша (каля 1470—1540)<ref>Birkenmajer A.L. Biem Marcin // PSB. Krakow, 1936. T. 2. S. 68-69.</ref>, добра вядомы сваім сучаснікам трактатам «Аб рэформе рымскага календара»<ref>Biem M. Nova calendarii romano reformatio. Powst. 1514—1515. Vyd. A.L. Birkenmajer. Krakow, 1918.</ref>. Ян са Столбніцы (каля 1470—1530)<ref>Tarnowska I. Jan ze Stobnicy // PSB. Krakow, 1963. T. 10/3. S. 48; Michal z Bystrzykowa i Jan ze Stobnicy // Archiwum Komissii do badania histori filozofii. 1917. T. 1. S. 62-80.</ref> чытаў лекцыі амаль па ўсіх прадметах факультэта вольных мастацтваў, яго падручнік па філасофіі прыроды перавыдаваўся 5 разоў<ref>Jan ze Stobnicy. Parvolus philosophiae naturalis. Cracoviae, 1507; Ibid. Cracoviae, 1513; Ibid. Cracoviae, 1516.</ref>, а ў працы «Уводзіны ў касмаграфію Пталемея» (1512) упершыню ў Польшчы была змешчана геаграфічная карта, на якой быў пазначаны нядаўна адкрыты кантынент — [[Амерыка]]<ref>Jan ze Stobnicy, Introductio in Ptholomei Cosmographiam. Cracoviae, 1512.</ref>. Працы прафесараў акадэміі сістэматычна публікаваліся ў кракаўскай друкарні [[Ян Галер|Яна Галера]]. Няма сумнення, што ў [[Кракаў|Кракаве]] Францыск Скарына ўсвядоміў навучальныя і асветніцкія магчымасці друкаванай кнігі. У 1504/1505 вучэбным годзе, калі Францыск стаў студэнтам, ва ўніверсітэт паступіў 291 чалавек, з іх 141 — ураджэнцы Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага, а 150 — з-за мяжы. З 291 абітурыента вучоную ступень атрымалі 60 юнакоў, у тым ліку і Скарына. Праз 2 гады (мінімальны час для студэнтаў [[Філасофія|філасофскага]] факультэта), у 1506 годзе ён вытрымаў экзамен на ступень бакалаўра вольных мастацтваў. У прамацыйнай кнізе ўніверсітэта захаваўся наступны запіс: «''У год Пана 1506, у час дэканства Леанарда з Добшыц, бакалаўра кананічнага права… У тым жа годзе … у бліжэйшы дзень пасля свята Св. Люцыі, на які прыпадае сухаядзенне, асобы, узведзеныя ў ступень бакалаўра, былі размеркаваны ў наступным парадку месцаў: Мацвей з Семнійклоп, Андрэй з Зынты, Іаган з Гараў, Тамаш з Падляшша, Францыск з Полацка, ліцвін, Павел з Марыенбурга (прэфэкт, ён жа стараста), Іаган з Шкокі, Андрэй са Стжэльна, Якаў з Эльбінга, Іаган з Марыенбурга, Іаган з Фраўштата, Канрад з Монтэрэгіа, Іаган з Ураціслава, Валянцін з Нова Віла, Андрэй з Пакоста''»<ref>Statuta nec non liber promotionum philosophorum ordinis in Universitate studiorum Jagellonica ab anno 1402 ad annum 1849. P. 144.</ref>. Гэта адбылося 14 снежня 1506 года<ref>Горбачевский Н. И. Археографический календарь на две тысячи лет (325—2324), Вильна, 1869. С. 94; он же. Словарь древнего актового языка Северо-Западного края и Королевства Польского. Вильна, 1874. С. 201.</ref>. З усіх студэнтаў, атрымаўшых разам са Скарынам ступень бакалаўра, захаваліся звесткі толькі пра Андрэя з Пакоста, які пасля застаўся пры ўніверсітэце, чытаў тут лекцыі, а пасля стаў [[Гнезна (Польшча)|гнезненскім]] вікарыем і пракуратарам<ref>Liber Diligentiarum. P. 94, 97, 466.</ref>. === Паміж Кракавам і Падуяй === Невядома, дзе быў і чым займаўся Скарына на працягу няпоўных 6 гадоў. Падуанскія дакументы называюць Скарыну доктарам вольных навук і прафесарам. Каб атрымаць гэтае званне, трэба было здаць магістарскі экзамен, што для бакалаўра тады займала прынамсі два гады. Паводле статута Падуанскага ўніверсітэта, кандыдат на атрыманне доктарскай ступені мусіў для допуску да іспыту праслухаць трохгадовы курс лекцый, а пасля на працягу года займацца лекарскай практыкай пад наглядам вядомага лекара{{sfn|Немировский|1990|с=203}}. Ёсць меркаванні, што ён скончыў універсітэт у Празе, дзе атрымаў ступень доктара філасофіі. Але больш лагічна дапусціць, што ён атрымаў доктарскую ступень у Кракаве, дзе дзейнічалі 2 кафедры медыцыны (без права даваць доктарскія дыпломы). Лёс мог прывесці Скарыну ў які-небудзь італьянскі ўніверсітэт — Падуанскі або [[Балонскі ўніверсітэт|Балонскі]]. Запіс у акце Падуанскага ўніверсітэта 9 лістапада 1512 года называе Скарыну «''secretarii regis Datiae''» (сакратаром караля «Дацыі»). Першыя даследаванні распачаў [[Антоній Васілевіч Флароўскі|Антоній Флароўскі]], які выказаў здагадку, што маецца на ўвазе [[Данія]]. Навуковец звярнуўся ў дзяржаўны архіў у [[Капенгаген]]е з просьбай пашукаць дакументы пра Скарыну. У 1937 годзе ён атрымаў адказ ад дырэктара архіва, што згадак пра Скарыну ў дакументах першых дзесяцігоддзяў XVI ст. не знайшлося<ref>Флароўскі, с. 428—430.</ref>. Пасля Флароўскі напісаў румынскаму гісторыку П. Панаітэску, які ў адказ паведамляў, што назва Дакія датычна румынскіх княстваў XVI ст. амаль не ўжывалася, і што ні адзін з румынскіх ваяводаў таго часу каралём сябе не называў. Тым не менш, Флароўскі працягваў лічыць, што Скарына мог быць звязаны з [[Валахія]]й, прыводзячы сцвярджэнне пра румынскага кнігадрукара ў 1508—1512 гадах і пра тое, што ў [[Карлаў універсітэт|Карлавым універсітэце]] вучылася нямала юнакоў з тых зямель{{sfn|Немировский|1990|с=159}}. [[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Пётр Уладзіміраў]] лічыў, што Скарына быў сакратаром караля Даніі, да якога летам 1509 года вялікі князь [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт]] адправіў дэлегацыю для заключэння дагавора пра сяброўства<ref>Владимировас, с. 11.</ref>. Доказам ён прыводзіў знаходку ў Капенгагене асобніка «[[Малая падарожная кніжка|Малой падарожнай кніжкі]]». Назву Дакія ў XVI ст. ужывалі як да Даніі, так і да Валахіі. Настаўнік Скарыны Мацвей з Мехава ў «Трактаце пра дзве Сарматыі» пісаў: «''Скандынавія знаходзіцца на паўночным-захадзе, за Германскім морам, у суседстве з Дакіяй, пад уладай дакійскага гаспадара, на адлегласці многіх міль ад Скіфіі''»<ref>Матвей Меховский. Трактат о двух Сарматиях. С. 77.</ref>, пэўна разумеючы Данію. Там самым часам, у польскай дакументацыі XVI ст. назву Дакія адносілі ў асноўным да [[Трансільванія|Трансільваніі]], а ў 1512 годзе кароль Жыгімонт узяў шлюб з дачкой трансільванскага князя [[Іштван Запальяі|Стэфана]]<ref>ПСРЛ. М., 1980. Т. 35. С. 168.</ref>. Такім чынам, Скарына мог знаходзіцца як у Капенгагене, так і ў Трансільваніі. === У Падуі, доктарская ступень === {{Цытата |аўтар= Тадэа Мусаці, царква св. Урбана, [[Падуя]], 5 лістапада 1512 года|''Найдастойнейшыя паны дактары! Прычына склікання Вашых Дастойнасцей наступная: прыбыў нейкі вельмі вучоны малады чалавек, доктар мастацтваў, бедны, родам з надзвычай далёкіх краёў, магчыма на чатыры тысячы міль і больш ад гэтага слаўнага горада, для таго, каб узвялічыць славу і бляск Падуі, а таксама красуючай супольнасці філосафаў гімназіі і святой нашай Калегіі. Ён звярнуўся да Калегіі з просьбай дазволіць яму ў якасці дару і асобай міласці падвергнуцца з ласкі Божай выпрабаванням у галіне медыцыны пры гэтай святой Калегіі. Калі, Вашыя Дастойнасці, дазволіце, прадстаўляю яго самога. Малады чалавек і вышэйзгаданы доктар носіць імя пана Францыска, сына нябожчыка Лукі Скарыны з Полацка, русін{{efn|name="падуя"}}.''}} Не пазней за восень 1512 года Францыск Скарына прыбыў у [[Італія|Італію]], у [[Падуя|Падую]], каб атрымаць ступень доктара медыцыны. [[Падуанскі ўніверсітэт]], заснаваны яшчэ ў 1222 годзе<ref>Бернан Дж. Наука в истории общества. М., 1956, с. 176.</ref>, прыцягваў да сябе прафесараў і студэнтаў з розных краін Еўропы. Да часу прыезду Скарыны ва ўніверсітэце прайшлі навучанне не менш за 36 тысяч студэнтаў, з іх каля 16 тысяч былі іншаземцамі<ref>Саладух А. Францішак Скарына на грунце універсітэцкага жыцця ў Падуі. Калосьсе. 1937. Кн. 1/10, с. 39.</ref>. Універсітэт меў чатыры факультэты: свабодных мастацтваў, права, медыцыны і багаслоўя. Медыцынскі факультэт, атрымаўшы самастойнасць у XIV ст., меў асаблівую міжнародную папулярнасць. Так, у 1501—1503 гадах у Падуі вывучаў медыцыну і права [[Мікалай Капернік]]{{sfn|Немировский|1990|с=202}}. Скарына прыехаў у Падую ў цяжкі для горада час. [[Венецыянская рэспубліка]], у склад якой уваходзіла Падуя, знаходзілася ў стане вайны са [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыяй]] і [[Папская вобласць|Папскай дзяржавай]]. У 1509 годзе аб’яднаныя войскі імператара [[Максіміліян I Габсбург|Максіміліяна]] і папы [[Юлій II|Юлія ІІ]] аблажылі горад, які, тым не менш, аблогу вытрымаў. Універсітэт жа ў сувязі з ваеннымі падзеямі 1509—1516 гадоў быў практычна закрыты<ref>Favaro A. Die Hochschule Padua zur Zeit des Coppernicus // Mitteilungen des Coppernicus-Vereins fur Wissenschaft und Kunst. Thorn, 1881. H. 3. S. 39.</ref>. Аднак доктарскія экзамены калегія ўніверсітэта ўсё ж прымала: так, праз шэсць дзён пасля Скарыны экзамен на ступень доктара права трымаў Мікала Гозій з [[Сіракузы|Сіракуз]]{{sfn|Немировский|1990|с=203}}. Актавая дакументацыя ўніверсітэта захавалася даволі добра. Яшчэ каля 1740 года канцлер факультэта свабодных мастацтваў Джузэпэ Марыа Міната сабраў старыя акты ў 37-томны звод, да якога быў прыкладзены старанна складзены паказальнік<ref>Favaro A. L’Universita di Padova. Venezia, 1922. P. 97.</ref>. На жаль, імя дактаранта пададзена з памылкай: «''Luca Porina di Poloczko''», як і час абароны. У канцы XVIII ст. абат Франчэска Дарыгела склаў спіс усіх дактароў, што абаранілі дысертацыі ва ўніверсітэце. У рукапісе, які захоўваецца ў бібліятэцы ўніверсітэта дагэтуль<ref>Elenco di laureati in questa Universita di Padova e non Padovanu. Manoscritto, 43, II, F. 272.</ref>, імя асветніка перададзена дакладна. Спіс Дарыгела даследаваў С. Віндакевіч у пошуках палякаў, што вучыліся ва ўніверсітэце<ref>Windakiewicz S. Materialy do historyi polakow w Padwie // Archiwum do dziejow literatury i oswiaty w Polsce. Krakow, 1892. T. 7. S. 157—158.</ref>. І. Шляпкін на падставе спісаў адшукаў акты і апублікаваў іх на [[лацінская мова|лацінскай мове]] ў 1892 годзе<ref>Шляпкин И. А. К биографии Франциска Скорины. С. 382—385.</ref>. У 1937 годзе запіс адшукаў і паведаміў пра гэта [[Антоній Васілевіч Флароўскі|А. Флароўскі]], які рыхтаваў сваю знаходку да друку, але праз [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] не здолеў зрабіць гэтага. У 1960 годзе [[Янка Садоўскі]] паўторна адкрыў дакумент, а пасля і апублікаваў<ref>Znic 1960. № 50. S. 8; Францыск Скарына. С. 72-74.</ref>. У 1961 годзе ў [[Рым]]е выйшлі ў свет факсіміле арыгінала, лацінскі тэкст і беларускі пераклад<ref>Egzaminacyjnyja dakumenty Dr. Francisca Skaryny u Paduanskim Universytecie // Znic, 1961. № 61, s. 7; № 62-63, s. 10; 1962. № 64-65. s. 12.</ref>. Акты дазваляюць дакладна апісаць усе цырымоніі, звязаныя з наданнем Францыску Скарыне доктарскай ступені. У першым акце апавядаецца пра пасяджэнне калегіі дактароў вольных мастацтваў і медыцыны, якое адбылося ў царкве святога Урбана 5 лістапада 1512 года а 10 гадзіне раніцы. Адкрыў сход віцэ-прыёр калегіі Тадэа Мусаці, які ва ўступным слове прадставіў кандыдата: «''Францыск, ён сын нябожчыка Лукі Скарыны з Полацка, русін''»<ref>Францыск Скарына, c. 65.</ref>. Пасля ў залу запрасілі Скарыну, ён «''пакорліва і пачціва прасіў дапусціць яго да іспытаў па медыцыне''». Затым калегія прыступіла да абмеркавання. Выступленні, паводле акта, былі шматлікімі. Канечна пытанне вырашалася галасаваннем, якое было аднагалосным — усе дактары выказаліся за допуск Скарыны да іспытаў{{sfn|Немировский|1990|с=203}}. Іспыты праходзілі ў два этапы. Спачатку кандыдат павінен быў прайсці гутарку і дыскусію, якія паказвалі яго падрыхтаванасць да наступнага этапу. Першы іспыт адбыўся 6 лістапада 1512 года а 3 гадзіне. Паводле акта, Скарына «''бліскуча адказаў па памяці і абверг прад’яўленыя яму пярэчанні; выдатна аргументуючы, ён паказаў сябе з найлепшага боку''»<ref>Францыск Скарына, c. 68.</ref>. Дыскусію вялі прафесары-экзаменатары Францыска дэ Ноаліс, Іераніма а Мула, Барталамеа Барызона і Іераніма дэ Урбіна пад старшынствам віцэ-прыёра Тадэа Мусаці, акрамя таго, у царкве прысутнічала яшчэ 8 дактароў. Калегія прызнала, што Францыск Скарына «''варты быць дапушчаным да асаблівага экзамену па медыцыне''»{{sfn|Немировский|1990|с=204}}. Уласна іспыт адбыўся 9 лістапада 1512 года ў палацы біскупа. Аднак гэта была хутчэй загадзя падрыхтаваная парадная цырымонія, бо пытанне з прысваеннем ступені было вырашана яшчэ 6 лістапада{{sfn|Немировский|1990|с=204}}. Сярод ганаровых гасцей былі біскуп Аргеліскі Паўла Забарэла, віцэ-рэктар універсітэта, доктар медыцыны і свабодных мастацтваў Францыска Фульманелі з [[Верона|Вероны]], названы ў акце «''выдатным навукоўцам''», а таксама «''высокашаноўны ў Хрысце айцец і пан доктар Сікст''» — гэта быў не хто іншы, як кардынал Сікст дэла Раверэ, пляменнік папы Юлія ІІ. Скарыне ізноў прапанавалі пытанні па медыцыне. Паводле дакумента, «''пан магістр Францыск, сын нябожчыка пана Лукі Скарыны з Полацка, русін, на прапанаваныя яму раніцай гэтага дня пытанні па медыцыне бліскуча адказваў па памяці і адхіліў выказаныя яму пярэчанні, выдатна аргументуючы, ён праявіў сябе найлепшым чынам. У сувязі з гэтым усімі там прысутнымі вучонымі, з агульнай згоды ён быў ацэнены як падрыхтаваны і варты быць дапушчаным да асобага экзамену па медыцыне''»{{efn|name="падуя"|Дакумент зберагаецца ў архіве Падуанскага ўніверсітэта, Mstt., vol, 321. Sacri Collegii Dominorum Artistarum et Medicorum, 1512—1523, f.5, 6 r-v. Пераклад з лац. паводле: Францыск Скарына і яго час.}}. Пасля гэтага Тадэа Мусаці абвясціў Францыска Скарыну доктарам медыцыны, а Барталамеа Барызона ўручыў доктарскую мантыю і берэт, у якіх Скарына і адлюстраваны на сваім вядомым партрэце, змешчаным у двух пражскіх выданнях. У канцы акта пералічаны імёны 24 прафесараў Падуанскага ўніверсітэта. Менавіта ў гэтым акце (а пасля і на палях зборніка Джузэпэ Міната<ref>Scoriniana 1517—1967. c. 49</ref>) Скарына названы «''secretarii regis Datis''»{{sfn|Немировский|1990|с=205}}. [[Файл:Rostrum of Galelei.JPG|справа|thumb|Кафедра Галілея. Партрэт Скарыны — другі ў другім радку злева ад вугла.]] Падуанскі ўніверсітэт захаваў памяць пра Францыска Скарыну. У адну з аўдыторый, названую ''Залай сарака'', перанеслі кафедру, з якой, як лічыцца, чытаў лекцыі [[Галілеа Галілей]], а таксама памясцілі сорак партрэтаў найбольш знакамітых выхаванцаў універсітэта. Партрэты напісаны тэмперай на палатне і размешчаны ў два рады. Партрэт Скарыны знаходзіцца ў другім радзе: злева ад яго выява знакамітага польскага паэта [[Ян Каханоўскі з Чарналесся|Яна Каханоўскага]], справа — маскоўскага лекара {{нп5|Пётр Васілевіч Постнікаў|Пятра Постнікава|ru|Постников, Пётр Васильевич}}. Акрамя Скарыны, у зале знаходзіцца выява яшчэ аднаго чалавека, звязанага з Беларуссю, — [[Каралі польскія|караля Рэчы Паспалітай]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. Партрэты намаляваны ў 1940-х гадах італьянскім мастаком Джакама даль Форна. Скарына намаляваны ў чырвонай доктарскай мантыі, па-над якой накінуты аблямаваны мехам плашч. Пад мантыяй белая кашуля з вышытым каўняром. Галава не пакрытая, бачны высокі лоб з вялікімі залысінамі. На правай руцэ — чорная пячатка. Выява на партрэце ніякага падабенства з вядомым партрэтам на гравюры не мае. У верхняй частцы партрэта змешчаны надпіс: «''Franciscus Skoryna de Poloczko 1512''»{{sfn|Немировский|1990|с=205}}. === Пачатак кнігадрукавання ў Празе === {{main|Біблія Францыска Скарыны}} Пасля падуанскай абароны звестак пра Скарыну зноў няма на працягу пяці гадоў. Стаўшы доктарам медыцыны, Францыск Скарына атрымаў магчымасць займацца лекарскай практыкай. Гэты занятак у той час добра аплачваўся і, магчыма, дазваляў часткова пакрываць выдавецкую дзейнасць, якая наўрад ці была прыбытковай. Тым не менш, як асабліва выключны лекар Скарына сябе не зарэкамендаваў{{sfn|Немировский|1990|с=206}}. Магчыма, ён працаваў і настаўнікам, бо «доктарам мастацтваў» у тыя часы называлі і настаўніка гуманітарных навук — філалогіі, паэтыкі, красамоўства і інш. [[Файл:Скарына. Псалмы Давіда.jpg|thumb|справа|Скарына. «Псалтыр», 6 жніўня 1517 года. Ліст, з якога пачынаецца асноўны тэкст.]] Не выключаецца, што рабіў гэта на радзіме. На карысць гэтай здагадкі сведчыць выдатнае веданне ім жывой гаворкі сваіх бацькоў — старабеларускай літаратурнай і штодзённай гутарковай мовы. Відаць, у гэты час ён пачаў перакладаць [[Біблія|Біблію]]. Перыяд 1513—1516 гадоў у жыцці Скарыны не асветлены дакументамі, але менавіта ў гэты час ён вырашыў пачаць кнігадрукаванне. Безумоўна, яго ў гэтых намерах падтрымлівалі землякі з Вільні, Полацка, беларускія купцы, члены віленскага [[магістрат]]а. Няма сумненняў, што ў 1510-х гадах Францыск Скарына наведаў Вялікае Княства Літоўскае — Вільню, Полацк, іншыя гарады — і заручыўся падтрымкай суайчыннікаў. 6 жніўня 1517 года ў [[Прага|Празе]] выходзіць першая кніга [[Псалтыр (Скарына, 1517)|Псалтыр]], друкаваная «''повелением и працею избранного мужа, в лекарских науках доктора Франциска, Скоринина сына с Полоцька''»<ref>л. 142</ref>. Кнігадрукаванне ў Чэхіі пачалося ў 1468 годзе, яшчэ пры жыцці [[Іаган Гутэнберг|Іагана Гутэнберга]]<ref>Горак Ф. К. К истории книгопечатания в Чехии. 1960. С. 275—285; Мыльников А. С. Чешская книга. С. 26-40.</ref>. Даследчыкі лічаць, што Скарына арэндаваў адну з пражскіх тыпаграфій{{sfn|Немировский|1990|с=226}} разам з абсталяваннем і персаналам, які рабіў асноўную тыпаграфскую працу<ref>Владимиров, с. 64.</ref><ref>Сидоров А. А. Узловые проблемы и нерешенные вопросы истории русского книгопечатания. С. 24.</ref>. У сваіх выданнях Скарына часта паведамляе: «''Выложена працею і вытиснена повелением''»<ref>[[Кніга Эсфір (Скарына)|Кніга Эсфір]], л. 26</ref>, гэта значыць, што пераклад зроблены ўласна Скарынай, а друкавалі выданне другія асобы па яго «''повелению''». У 1517 годзе пры падтрымцы віленскіх мецэнатаў Якуба Бабіча і Багдана Онькава асветнік заснаваў у Празе першае ў гісторыі ўсходнеславянскіх народаў выдавецтва, абсталяваў друкарню. На працягу трох гадоў Скарына выдаваў ілюстраваныя кнігі Бібліі пад агульнай назвай ''«Бивлия руска, выложена доктором Франциском Скориною из славного града Полоцька, Богу ко чти и людем посполитым к доброму научению»''. Інтэнсіўная выдавецкая дзейнасць Скарыны ў Празе ў 1517—1519 гадах дазваляе думаць, што ён пасяліўся тут не пазней як у 1516 годзе. За тры гады Скарына выдаў 23 кнігі (калі лічыць усе кнігі [[Тора|Пяцікніжжа]] і Царстваў асобнымі выданнямі). 11 кніг маюць дакладныя даты, на пяці толькі год друку — 1519, а на чатырох з пяці выданняў Пяцікніжжа дата наогул не пазначана. Таму храналагічны час выхаду можа быць дадзены толькі для выданняў 1517—1518 гадоў, для астатніх толькі прыблізна: [[Псалтыр (Скарына, 1517)|Псалтыр]], «[[Кніга Іова (Скарына)|Іоў]]», «[[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Прытчы Саламона]]», «[[Кніга Ісуса Сірахава (Скарына)|Ісус Сірахаў]]» (усе 1517), «[[Еклезіяст (Скарына)|Еклезіяст]]», «[[Песня песням (Скарына)|Песня песням]]», «[[Кніга Прамудрасць Божая (Скарына)|Прамудрасць Божая]]», «[[Кнігі Царстваў (Скарына)|Царствы]]», «[[Кніга Ісуса Навіна (Скарына)|Ісус Навін]]» (усе 1518), «[[Кніга Юдзіф (Скарына)|Юдзіф]]», «[[Кніга Суддзяў (Скарына)|Суддзі]]», «[[Кніга Быццё (Скарына)|Быццё]]», «[[Кніга Выхад (Скарына)|Выхад]]», «[[Кніга Левіт (Скарына)|Левіт]]», «[[Кніга Лічбы (Скарына)|Лічбы]]», «[[Другі закон (Скарына)|Другі закон]]», «[[Кніга Руф (Скарына)|Руф]]», «[[Кніга Эсфір (Скарына)|Эсфір]]», «[[Плач Ераміі (Скарына)|Плач Ераміі]]», «[[Кніга прарока Данііла (Скарына)|Прарок Данііл]]» (усе 1519). Некаторыя з апошніх выданняў, якія не маюць выхадных звестак і традыцыйна датуюцца 1519 годам, магчыма, надрукаваны ў 1520 годзе{{sfn|Немировский|1990|с=230}}. Агульны аб’ём выданняў — 1200 лістоў, з іх у 1517 годзе надрукавана 324, 1518—352, 1519—524 лісты. За такі кароткі тэрмін немагчыма падрыхтаваць да выдання тэксты кніг і выканаць тэхнічныя задачы па іх мастацкім афармленні ([[ілюстрацыя|ілюстрацыі]], [[Кніжная застаўка|застаўкі]], [[Буквіца (кніжная графіка)|буквіцы]], каляровы друк і г.д.). Значыць, хутчэй за ўсё, у 1517 годзе Францыск Скарына ўжо меў рукапіс поўнай Бібліі ў сваім перакладзе. Пра гэта ўскосна сведчаць спісы Скарынавых перакладаў, якія не ўвайшлі ў яго друкаваную Біблію. У Празе ён не паспеў выдаць кніг прарокаў, апрача прарока Данііла, і кніг Новага Запавету. === Пераезд у Вільню === [[Файл:Didzioji 19.JPG|thumb|[[Віленская друкарня Скарыны|Друкарня Францыска Скарыны]] па [[Вуліца Сціклю|Шкляной вуліцы]] ў Вільні.]] Каля 1520 года Францыск Скарына пераехаў у сталіцу Вялікага Княства Літоўскага Вільню. Выказваецца меркаванне, што прыезд Скарыны быў выкліканы падрыхтоўкай да друку толькі што прынятага Статута, які вялікі князь абяцаў надрукаваць «вялікай колькасцю кніг бітымі літарамі»<ref>Гячяускас Э. Франциск Скорина — секретарь вильнюсского епископа Иоанна из князей Литовских. С. 62.</ref>. Друк так і не адбыўся, але мяркуецца, што шрыфт для выдання быў адліты, ён пазней выкарыстоўваўся для набору «Малой падарожнай кніжкі» і [[Апостал (Скарына)|Апостала]]{{sfn|Немировский|1990|с=414}}. [[Файл:Ф. Скарына, памятная шыльда.jpg|міні|[[Мемарыяльная дошка|Памятная шыльда]] на доме, дзе знаходзілася друкарня Ф. Скарыны.]] У пачатку 1520-х гадоў ён заснаваў у доме [[Якуб Бабіч|Якуба Бабіча]]{{efn|Пра гэта сведчыць адзін з 10 захаваных асобнікаў Апостала з надпісам на 188 лісце: «''Совершися в дому почтивого мужа Якуба Бабича, наистаршего бурмистра славнаго и великаго места Виленскаго''».}} першую ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] [[Віленская друкарня Скарыны|друкарню]] і пачаў тут кнігадрукаванне. Каля 1522 года выдаў «[[Малая падарожная кніжка|Малую падарожную кніжку]]», якая складаецца па меншай меры з 21 часткі: <!-- Пакуль так «Пісаныя рэчы», -->[[Псалтыр (Скарына, 1522)|Псалтыр]], «[[Часасловец]]», «Акафіст жываноснай труне Гасподняй», «Канон жываноснай труне Гасподняй», «Акафіст архангелу Міхаілу», «Канон архангелу Міхаілу», «Акафіст Іаану Прадцечы», «Канон Іаану Прадцечы», «Акафіст Багародзіцы», «Канон Багародзіцы», «Акафіст апосталам Пятру і Паўлу», «Канон апосталам Пятру і Паўлу», «Акафіст цудатворцу Міколе», «Канон цудатворцу Міколе», «Акафіст крыжу Гасподняму», «Канон крыжу Гасподняму», «Акафіст Ісусу», «Канон Ісусу», «Шасцідневец», «Канон пакаяльны», «Паслядоўнасць царкоўнага збору»{{sfn|Немировский|1990|с=419}}; а таксама «[[Апостал (Скарына)|Апостал]]», які выйшаў асобным выданнем у 1525 годзе. Некаторыя часткі «Малой падарожнай кніжкі», магчыма, выходзілі як асобныя выпускі. У Вільні Скарына выконваў функцыі сакратара [[Біскупы віленскія|віленскага біскупа]] [[Ян з княжатаў літоўскіх|Яна з князёў літоўскіх]]. У самым раннім дакуменце, датаваным кастрычнікам 1523 года, ён пазваны «egregio et honorabilibus Francisco Phisico»<ref>БАН ЛитССР, ф. 389, № 12, л. 607 об. — 612; Голенченко Г. Я. Цит. соч. С. 62.</ref> (гэта значыць «''паважаны і шаноўны Францыск Фізік''», гэты тытул звычайна адносілі да дактароў медыцыны). 20 сакавіка 1526 года «egregio viro Francisco, medicinae doctore» (паважаны муж, пан Францыско, доктар медыцыны) удзельнічаў пры рэгістрацыі граматы на заснаванне касцёла ў мястэчку [[Вяйсіеяй|Вісіце]]{{sfn|Немировский|1990|с=421}}. У Вільні Францыск Скарына ажаніўся з Маргарытай, удавой віленскага радцы Юрыя Адверніка, мабыць, аднаго з былых фундатараў друкарні ў Вільні, і жыў у яе камяніцы на [[Вуліца Вокіечу|Нямецкай вуліцы]] недалёка ад палаца князёў Слуцкіх. Няма звестак, што Скарына меў у Вільні ўласны дом. Імаверна, усе сродкі ён аддаваў на выдавецкую справу. Фінансавае становішча асветніка палепшылася пасля таго, як яго жонка Маргарыта перамагла ў судовым працэсе са сваякамі за яе віленскі дом (1529). === Скарына і Лютэр === [[Файл:Martin_Luther,_1529.jpg|thumb|справа|Марцін Лютэр.]] У адной з кніг вядомага славіста [[Ерней Копітар|Варфаламея Копітара]], надрукаванай у [[Вена|Вене]] ў 1839 годзе, апублікаваны артыкул «''Гістарычнае пытанне пра доктара медыцынскага факультэта Прагі Францыска Скарыну, які чыніў падкопы супраць доктара Марціна Лютэра''»<ref>Kopitar B. De facultatis Pragenae medicinae doctore Francisco Skorina lithuano, doctoris Martini Lutheri insidiatore quaestio histoca // Kopitar B. Hessychii glossographi discipulis et epiglossistis russus, in ipsa Constantinopoli sec. XII—XIII codice Vindobonensi graecorussica omnia… Vindobonae, 1839. P. 33-34.</ref>. У артыкуле апавядаецца, як у 1525 годзе спачатку [[Філіп Меланхтан|Меланхтан]], а пасля [[Марцін Лютэр|Лютэр]] пазнаёміліся з нейкім доктарам Францыскам, які зачараваў іх сваёй вучонасцю і манерамі. Аднак хутка Лютэр спалохаўся папярэджванняў сваіх сяброў, пакінуў [[Вітэнберг]] і напісаў у магістрат просьбу затрымаць доктара і падвергнуць яго катаванню<ref>Францыск Скарына, с. 79-80.</ref>. Францыск, аднак, зачараваў і сяброў магістрата, і тыя адпусцілі яго. Копітар сцвярджаў, што тым доктарам быў Францыск Скарына. Тым не менш, Копітар лічыў сваё сцвярджэнне гіпотэзай, якая магла стаць фактам толькі пасля знаходкі ў архівах Вітэнберга дакументаў з імем Скарыны. Не паведамляе Копітар і пра крыніцы, на падставе якіх ён зрабіў вывад пра сустрэчу Лютэра і Скарыны, мімалётам спасылаючыся на [[Фейт Людвіг Зекендорф|Зекендорфа]], які «''прытрымліваўся іншага погляду пра гэты інцыдэнт''». Зекендорф у сваёй працы паведамляе пра нейкага яўрэйскага доктара з Польшчы, які спрабаваў атруціць Лютэра. Доктара схапілі, аднак сам Лютэр пажадаў, каб злачынцу не катавалі, а адпусцілі<ref>Seckendorf V. L. Commentarius… De Lutheranismo… Fracofurti, 1692. Lib. 2. P. 35; Ibid. Reformations-Geschichte. Leipzig, 1714. S. 40.</ref>. Паводле Зекендорфа, падзея адбылася ў 1525 годзе, а імя доктара медыцыны не паведамляецца. Аднак у адным з лістоў Лютэра барону [[Іаган фон Шварцэнберг|Шварцэнбергу]] ад 21 снежня 1524 года згадваецца «''доктар Францыск''»<ref>D. Martin Luthers Werke. Kritisch Gesamtausgabe. Briefwechsel. Weimar, 1933. Bd. 3. S. 407.</ref>, з якім рэфарматар быў у добрых зносінах. Знаёмства з доктарам працягвалася да верасня 1525 года, калі Лютэр пераехаў у [[Торгау]] пасля апісанага інцыдэнта. Даследчыкі лічаць, што пад загадкавым доктарам не крыецца асоба Францыска Скарыны, які ў тым жа 1525 годзе надрукаваў у Вільні [[Апостал (Скарына)|Апостал]], а ў сакавіку 1526 года прысутнічаў пры зацвярджэнні граматы князя [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрыя Слуцкага]] біскупам Янам{{sfn|Немировский|1990|с=428}}. === Шлюб з Маргарытай === Першым звесткі пра жонку Скарыны знайшоў [[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Пётр Уладзіміраў]], які яшчэ ў 1888 годзе надрукаваў акт 1529 года<ref>ЦГАДА, ф. 389, № 224, л. 297 об. — 298; Владимиров, с. 321—322.</ref>. У акце даецца рашэнне караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта]] па скарзе віленскіх жыхароў Марціна Субачовіча і Мікалая, сына Багдана Чупрына. Адказчыкам па справе была «''Малкгорета, жоне доктора Францышъка Скоринина, которая перед тым была за рядцою виленьским Юрем Одверником''»<ref>Францыск Скарына, с. 91-92.</ref>. Гэтая скарга пачалася ў 1523 годзе, яшчэ пры жыцці Юрыя Адверніка, і тычылася дома «''в месте Виленьском, который лежит на Рынку подле дому Иванова Плешывцова и Василева Воропанева''», а таксама іншай маёмасці — «''иншое имене и статъки''». Большасць даследчыкаў лічыць, што Адвернік фінансаваў кнігавыдавецкую дзейнасць Скарыны{{sfn|Немировский|1990|с=429}}. Да 1529 года ўсе першапачатковыя ўдзельнікі скаргі памерлі, Юрый Адвернік памёр пасля кастрычніка 1525 года<ref>Голенченко Г. Я. Цит. соч. С. 135.</ref>{{efn|У дакуменце 1525 г. Юрый Адвернік згадваецца як жывы: «''Потвержене мещанину виленскому Юрию Адверниковичу уходы з братом и з сестрами ехо о спадок на них по сестре их Зофеи Зеновены и по сыну ее''»<ref>ЦГАДА, ф. 389, № 224, л. 186 об.</ref>.}}. Справа аказалася працяглай: спачатку яе разглядаў гарадскі суд, пасля войт з бургамістрамі і радцамі, потым да справы далучыўся ўплывовы біскуп Ян з князёў Літоўскіх, у якога Скарына быў лекарам и сакратаром. Істцы спасылаліся на тэстамент Дароты Станіслававы, які быў без пячаткі і які, згодна са скаргай, «''зламал судом своим князь Ян, бискуп виленский''». Рашэнне караля было на карысць Маргарыты: «''тот дом доктора Францышъка Скорины Маркгорете держати и въжывати супокойне на вечные часы''». Акт быў падпісаны ў прысутнасці самога Скарыны, біскупа Яна і іншых [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|Паноў Рады]]. Акрамя гэтага акта, «''Маргарета, суўласніца выдатнага мужа Францыска, называнага доктар Скарынін''», згадваецца яшчэ ў познаньскім акце ад 23 кастрычніка 1529 года<ref>Францыск Скарына, с. 324.</ref>. Дакументальных пацвярджэнняў пра смерць Маргарыты няма, аднак у пазнейшых архіўных матэрыялах з 1532 года яе імя не згадваецца. Вялікі пажар у Вільні летам 1530 года выкаціў дзве трэці горада. Магчыма, у тым пажары загінула і яго жонка, пакінуўшы маленькага сына Сімяона.<ref>{{Cite web|ref=on|url=https://people.onliner.by/2023/02/14/1019024|title=Колькіх жанчын кахаў Купала і хто натхняў Шагала?|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230320115851/https://people.onliner.by/2023/02/14/1019024|archivedate=2023-03-20|last=Журбін|first=Якаў|lang=be|subtitle=Рамантыка ў жыцці вядомых беларусаў|url-status=live|website=[[Onliner.by]]|date=2023-02-14|accessdate=2023-05-23}}</ref> === Магчымая паездка ў Маскву === Пасля друкавання [[Апостал (Скарына)|Апостала]] Скарына спыняе друкарскую дзейнасць. Адной з прычын даследчыкі называюць вялікі пажар у Вільні 2 сакавіка 1530 года, які знішчыў палову горада, у тым ліку кафедральны сабор, палац біскупа Яна і, магчыма, дом Якуба Бабіча, у якім знаходзілася тыпаграфія, а таксама дом на Рынку, які належаў жонцы асветніка Маргарыце. У 1536 годзе пакідае віленскую кафедру заступнік Скарыны біскуп Ян{{sfn|Немировский|1990|с=487}}. Як лічаць даследчыкі ([[Антоній Васілевіч Флароўскі|Антоній Флароўскі]], [[Іосіф Первольф]], [[Вітаўт Тумаш|Сымон Брага]], [[Віктар Іванавіч Дарашкевіч|Віктар Дарашкевіч]]), у канцы 1520-х — пачатку 1530-х гадоў Скарына мог наведаць [[Масква|Маскву]] з мэтай распаўсюджання сваіх выданняў. Гэтыя меркаванні грунтуюцца на тэксце граматы [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] 1552 года: «''… калі ў праўленне нашага богададзенага бацькі нейкі яго падданы, вядомы набожным намерам, вырашыўшы надрукаваць і выдаць на рускай мове Свяшчэннае Пісанне, прыбыў да маскавітаў, гэтыя кнігі былі публічна спаленыя паводле загаду князя, бо былі выданы падданым рымскай царквы і ў месцах, якія падлягаюць яе ўладзе''»<ref>Францыск Скарына. Зборнік дакументаў і матэрыялаў. С. 201—202.</ref>. Грамата была надрукавана ў 1862 годзе аўстрыйскім гісторыкам І. Фідлерам<ref>Fiedler J. Ein Versuch der Vereinigung der russischen mit der romischen Kirche im sechzehnten Jahrhunderte // Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-Historische Classe. 1862. Bd. 40. S. 108—113.</ref>, а ў 1888 годзе варшаўскі даследчык І. Первольф адзначыў, што ў грамаце маецца на ўвазе Скарына<ref>Первольф И. И. Славяне, их взаимные отношения и связи. Варшава, 1888. Т. 2. С. 108—113.</ref>. Версію падрабязна абгрунтаваў [[Антоній Васілевіч Флароўскі|А. Флароўскі]]<ref>Чешская Библия в истории русской культуры и письменности: Франциск Скорина и продолжатели его дела. с. 210—211; его же. Франциск Скорина и Москва // Тр. Отд. древнерус. лит. 1969. Т. 24. С. 155—158.</ref>. Версія лічыцца магчымай з-за напружаных сацыяльна-палітычных абставін у Маскоўскай дзяржаве, дзе яшчэ былі памятныя [[наўгародска-пскоўскія ерасі]] з іх вольным тлумачэннем біблейскіх тэкстаў і з канца XV ст. быў свой афіцыйны звод Бібліі. У 1525 годзе ў Маскве быў асуджаны [[Максім Грэк]], якому былі вядомы выданні Скарыны, і ў працах якога існуюць тэкстуальныя супадзенні з пражскімі [[Кнігі Царстваў (Скарына)|кнігамі Царстваў]]<ref>Olmsted H. Maksim’s David and Goliath and the Skaryna Bible. Даклад прачытаны ў маі 1988 г. у Вашынгтоне на канферэнцыі, прысвечанай 1000-годдзю хрышчэння Русі.</ref>, а таксама вялікая колькасць беларусізмаў<ref>Соболевский А. И. Переводная литература Московской Руси XIV—XVII вв. СПб., 1903. С. 278.</ref>. === Смерць брата, Кёнігсберг і судовыя цяжбы === У пачатку 1530-х гадоў пагоршылася матэрыяльнае становішча беларускага першадрукара, памерлі амаль усе айчынныя апекуны яго пачынанняў: [[Якуб Бабіч]], Багдан Онкаў, Рыгор Адвернік. У пачатку ліпеня 1529 года памірае брат асветніка Іван, які меў асноўную маёмасць у [[Познань|Познані]]. Адразу ў гродскі суд былі пададзены іскі, у якіх быў і іск Францыска Скарыны<ref>Францыск Скарына, с. 110.</ref>. Адказчыкам выступаў пляменнік Скарыны Раман. 26 кастрычніка 1529 года адбыўся суд, пасля якога крэдыторы атрымалі ў кошт кампенсацыі маёмасць нябожчыка Івана (пераважна скуры), а Францыск Скарына, «''як галоўны апякун паважанай Маргарыты''», «''з’явіўшыся асабіста''», заявіў, што вызваляе Рамана Іванавіча ад прэтэнзій на суму ў 204 коп літоўскіх грошай «''назаўсёды і навечна''», атрымаўшы ў пакрыццё доўга 23 500 скур. Такім чынам, на той момант прэтэнзіі крэдытораў к нябожчыку Івану Лукічу Скарыне былі ўладжаныя{{sfn|Немировский|1990|с=490}}. [[Файл:Lucas Cranach d.Ä. - Bildnis des Markgrafen Albrecht von Brandenburg-Ansbach (Herzog Anton Ulrich-Museum).jpg|thumb|[[Лукас Кранах Старэйшы]]. Партрэт Альбрэхта Брандэнбург-Ансбахскага, герцага Прусіі. 1533.]] Пачалася чарада працэсаў у Вільні за нерухомую маёмасць жонкі. Паводле рашэння суда, жонка Скарыны атрымала ў спадчыну дом у Вільні ды іншую маёмасць. Але аднавіць выдавецкую справу тады не ўдалося: за нечаканай смерцю брата Івана ў [[Познань|Познані]] пачалася зацяжная судовая цяганіна з яго крэдыторамі. Амаль тры гады асветніку прыйшлося змагацца з правакацыямі і падступнасцю хітрых гандляроў. У 1530 годзе нейкія прычыны схілілі яго з’ездзіць у [[Калінінград|Кёнігсберг]]. Пра гэта стала вядома пасля публікацыі ў 1918 годзе А. А. Мілавідавым чатырох дакументаў 1530 года прускага герцага [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхта]], васала Польшчы і пляменніка караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта]]<ref>Thielen P.G. Die Kultur am Hofe Herzog Albrechts von Preusen (1525—1568). Gottingen, 1953. S. 5.</ref>. У першым лісце ад [[16 мая]] да [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] [[Альбрэхт Гаштольд|А. Гаштольда]] Альбрэхт выказвае высокае меркаванне пра таленты Скарыны, «''найвыдатнейшага мастацтва, якое ён дэманструе з дзіўным бляскам і вопытам, атрыманым, відаць, дзякуючы шматгадовым працам і вандроўкам з мэтай атрымання мноства ведаў, мы міласціва прылічылі яго да кругу нашых падданых''». Такім чынам, герцаг Альберт наблізіў асветніка да свайго двара і фактычна залічыў яго да [[Дваранства|дваранскага саслоўя]]. Альбрэхт хадайнічае перад Гаштольдам «''наконт асабістых спраў і маёмасці, пакінутых у Вільні разам з жонкай і дзецьмі''» і просіць, каб «''доктар Францыск… не быў пакінуты на волю лёсу''». Другі дакумент — падарожная грамата ад той жа даты, адрасаваная «''ўсім і кожнаму паасобку''»<ref>Францыск Скарына, с. 99.</ref>. Трэці дакумент ад 18 мая адрасаваны Віленскаму магістрату<ref>Францыск Скарына, с. 102.</ref>, сэнс якога — таксама просьба ў садзейнічанні Скарыне. У чацвёртым лісце ад 26 мая А. Гаштольду Альбрэхт скардзіцца, што Скарына «''тайна звёў з сабой іўдзея і нашага друкара, … пакінуў мноства нямоглых і недалекаваных…''». Імаверна, гэта было звязана з распаўсюджаннем у 1529—1530-х гадах у [[Герцагства Прусія|Прускім герцагстве]] пандэміі {{нп5|Англійскі пот|англійскай гарачкі|ru|Английский пот}}. Даследчыкі думаюць, што паездка магла быць звязана з судовымі спрэчкамі са сваякамі жонкі<ref>Миловидов А. И. Цит. соч., с. 222.</ref><ref>Пичета 1961, с. 771.</ref>, а таксама з планамі Альбрэхта выдання літаратуры ў інтарэсах [[Пратэстанцтва|пратэстантызму]] ў Кёнігсбергу<ref>Флоровский 1968, с. 404.</ref>, дзе Скарына мог працаваць як лекар<ref>Forstreuter K. Preussen und Russland imm Mittelalter. Die Entwicklung ihrer Beziehungen von 13. bis 17. Jahrhundert. Konigsberg; Berlin, 1938. S. 222.</ref>. Пасля вяртання ў Вільню Скарына меў намер абнавіць сваё друкарскае абсталяванне, для чаго і вывез з Прусіі друкара<ref>Алексютович, с. 51-52.</ref>. 5 лютага 1532 года кароль Жыгімонт выдаў указ, у якім загадваў затрымаць Скарыну і зняволіць яго па скарзе [[Варшава|варшаўскіх]] яўрэяў Лазара і Майсея<ref>Францыск Скарына, с. 126—127.</ref>. Скарга тычылася даўгоў нябожчыка Івана, а таксама маёмасці, якую, па іх меркаванню, «''доктар Францыск, яго брат, узяў сабе''», «''збег з горада Вільны, пераязджае з аднаго месца ў іншае''». Наступны дакумент ад 12 красавіка паведамляе пра суму доўга і пра тое, што Майсей упаўнаважвае Якуба Бжоску спагнаць з «''доктара Скарыны''» суму па скарзе<ref>Францыск Скарына, с. 128.</ref>. У сярэдзіне красавіка Францыска Скарыну, які прыехаў у Познань, заключылі ў турму. Яго пляменнік Раман адразу прыехаў з [[Гданьск]]а і 26 красавіка заявіў у магістраце, што паколькі, па сведчанні самога яўрэя, доўг быў зроблены яго бацькам, то і адказваць павінен ён сам<ref>Францыск Скарына, с. 130.</ref>. На новае разбіральніцтва ні варшаўскі яўрэй, ні яго ўпаўнаважаны не з’явіліся. Раман патрабаваў, каб Скарыну вызвалілі з турмы, заявіўшы, што мае неабходную маёмасць, каб заплаціць доўг, калі яго справядлівасць будзе даказана судом, а таксама ўнёс залог<ref>Францыск Скарына, с. 135—136.</ref>. Майсей звярнуўся са скаргай да караля, 2 мая<ref>Францыск Скарына, с. 140.</ref> Жыгімонт выдаў новы ліст, якім загадаў не вызваляць Скарыну. Новае разбіральніцтва працягнулася 4 чэрвеня, зноў Раман патрабаваў вызваліць Скарыну, але безвынікова. Тым часам, напэўна з пратэкцыі [[Ян з княжатаў літоўскіх|Яна з князёў Літоўскіх]]{{sfn|Немировский|1990|с=501}}, справа пачала карэнна мяняцца. У новым лісце ад 24 мая<ref>Францыск Скарына, с. 146.</ref> кароль, даведаўшыся, што «''Францыск Скарына з’яўляецца вельмі паважаным і маёмасным чалавекам, што нічога з рэчаў брата ў яго няма і што ёсць спадчыннікі … Івана Скарыны''», загадваў «''неадкладна вызваліць названага Францыска Скарыну''». 17 чэрвеня Францыск Скарына «''з’явіўся асабіста''» ў магістрат, праз свайго паверанага Мацея Лонгія прад’явіў ліст<ref>Францыск Скарына, с. 151—154.</ref> і патрабаваў, каб у суд вызвалі Майсея ці яго паверанага, з якіх ён патрабаваў кампенсацыю за ўрон, прычынены не толькі яму, але і «''паважанаму пану і ўладыку, біскупу віленскаму''». Судовую справу закрылі два каралеўскія ўказы. У першым з іх ад 21 лістапада 1532 года загадвалася, каб Францыска Скарыну «''збавілі ад нападак і дамаганняў''» за даўгі яго брата<ref>Францыск Скарына, с. 155—156.</ref>. Другі ўказ ад 25 лістапада таго ж года падкрэсліваў заслугі Скарыны<ref>Францыск Скарына, с. 159—160.</ref>, яго «''дабрачыннасць, незвычайную вучонасць у мастацтве медыцыны, вопытнасць і ўменне''». Таксама «''выдатны і слаўны Францыск Скарына з Полацка''» вызваляўся з-пад юрысдыкцыі гарадскіх і земскіх судоў, браўся пад каралеўскую ''«ахову і апеку''». У грамаце кароль адзначыў, што зрабіў ён гэта, «''далучаючыся да шчырых просьбаў некаторых нашых дарадчыкаў''». Такім чынам, працэс скончыўся для асветніка шчасна, хоць яму і прыйшлося правесці некалькі месяцаў у познаньскай турме. Віленскі біскуп Ян, у якога Скарына служыў сакратаром і ўрачом, заставаўся на пасадах да 1535 года, пасля чаго быў пераведзены ў Познань, дзе неўзабаве памёр. Яшчэ раз імя Францыска Скарыны згадвалася ў судовай справе двух зяцёў Івана Скарыны, якая разглядалася ў [[Полацк]]у 4 кастрычніка 1535 года<ref>Францыск Скарына, с. 50.</ref>. Суд вырашыў перадаць Міхну Аўсяннікаву «''дворыща, што в замъку Полоцъком суть''», аднак прызнаў, што ў маёмасці ёсць і «''часть доктора Франъцышка Скорыны''», за якой, пры наяўнасці прэтэнзій, доктару трэба будзе звярнуцца да Аўсяннікава. Францыска Скарыны, аднак, у той час ужо не было ў краіне. Спалучэнне розных абставін і адсутнасць выразнай сацыяльнай падтрымкі вымусілі Францыска Скарыну пакінуць ВКЛ і ад’ехаць у [[Прага|Прагу]]. === Вяртанне ў Прагу === [[Файл:26 Kolej Klementinum (Staré Město) 02.JPG|160px|thumb|Мемарыяльныя шыльда на сцяне пражскага [[Клеменцінум]]а.]] Дакладна невядома, чаму Францыск Скарына пакінуў ВКЛ і пераехаў у Прагу: судовыя скаргі скончыліся для яго ўдала, а сам ён атрымаў шматлікія прывілегіі, якія паляпшалі яго маёмасны стан. Асветнік мог працягваць службу ў біскупа Яна і выдавецкую дзейнасць. Лічыцца, што віленская тыпаграфія магла ўцалець пасля злашчаснага пажару 1530 года, бо гравіраваная на дрэве арнаментыка Скарыны выкарыстоўвалася ў віленскіх тыпаграфіях яшчэ праз шмат часоў пасля смерці Скарыны. Магчыма, нейкую ролю ў ад’ездзе адыграла маравая пошасць 1530—1533 гадоў{{sfn|Немировский|1990|с=505}}. У 1535 годзе кароль Чэхіі і Венгрыі [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанд]] вырашыў стварыць у Празе батанічны сад, аднак у краіне не знайшлося садоўніка з неабходнымі ведамі, і пачаліся пошукі садоўнікаў. У чэрвені 1538 года ў батанічным садзе працавала ўжо чатыры мужчыны і адна жанчына. У «Пераліку работ па італьянскаму саду ў чэрвені 1538 г.» названа імя «Францыска, італьянскага садоўніка» (''Franciscus welischer gartner'')<ref>Sokolova, s. 317.</ref>, гэтае ж імя («майстра Францыска») згадваецца ў лісце ад 27 чэрвеня 1538 года. Гэтым садоўнікам быў сам Францыск Скарына, бо ў грамаце Фердынанда ад 29 студзеня 1552 года згадваецца «''памерлы доктар Францыск Рус Скарынін з Полацка, наш садоўнік''». Адносіны Скарыны з Багемскай каморай былі складанымі: камора абвінавачвала Францыска ў тым, што «''ён працуе мала''»<ref>Францыск Скарына, с. 168.</ref>, у сваю чаргу, камора затрымлівала заробкі Скарыны. У красавіку 1539 года запазычанасць перад Францыскам склала каля 200 гульдэнаў<ref>Kopl K. Op. cit. № 6035; Sokolova, s. 319; Францыск Скарына, с. 178—183.</ref>, таму Скарына вырашыў звярнуцца асабіста да караля. У лісце ад 21 ліпеня таго ж года кароль загадвае «''разлічыцца з ім і каб вы яго больш не затрымлівалі''»<ref>Archiv Prazskeho hradu. Dvorska komora, c. 40 Koncept; Sokolova, s. 319; Францыск Скарына, с. 183—184.</ref>. Такім чынам, беларускі асветнік працаваў батанікам у Празе да 1539 года. === Смерць === Дзве крыніцы, дзе Францыск Скарына названы нябожчыкам (''někdy''), увёў у навуковы абарот Антоній Флароўскі ў 1936 годзе. Першая -- гэта фрагмент з кнігі чэшскага храніста [[Вацлаў Гаек|Вацлава Гаека]] з Любачан з паведамленнем пра вялікі пажар ў Празе 2 чэрвеня 1541 года<ref>Hajek z Libocan V. O nesstiastnee przihodie kteraz gze stala skrze ohen w Menssim Miestie Prazskem a na Grade Swateho Waclawa y na Graczanech… Praha, 1541.</ref>, калі: <blockquote>У доме ксяндза Яна з Пухова, прапаведніка, [загінула] кухарка Мандалена. Таксама малады слуга Францішак, сын нябожчыка (někdy) Доктара Руса, і яшчэ таксама іншы малады слуга.</blockquote> Сам Флароўскі, натуральна, схіляўся да думкі, што Францыск Скарына імаверна памёр да лета 1541 года, калі яго малады сын загінуў у пажары<ref>''Флоровский А. В.'' Чешская Библия в истории русской культуры и письменности. С. 213—214.</ref>. Такую гіпотэзу падтрымалі многія біёграфы, сярод іх [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Мікалай Алексютовіч]]<ref>Алексютовіч, с. 58-59.</ref>. Менавіта «да 1541 года», як час смерці, найчасцей даюць даследчыкі<ref>Владимировас, с. 58.</ref> і энцыклапедычныя даведнікі<ref>БСЭ. М., 1956. Т. 39. С. 252; Книговедение: Энцикл. словарь. М., 1981, с. 486; Краткая литературная энциклопедия. М., 1971, т. 6, с. 893; Советский энциклопедический словарь. М., 1982, с. 1231.</ref>. Аднак, ёсць версія і пра смерць Скарыны каля 1551 года<ref>Подокшин, с. 76.</ref> або ў студзені 1552 года, яна грунтуецца на другой крыніцы, уведзенай у навуковы абарот ў 1936 годзе Флароўскім — «даверанай грамаце» караля [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда I]], выдадзенай 29 студзеня 1552 года — дзе Францыск Скарана названы таксама нябожчыкам (někdy): <blockquote> Мы, Фердынанд і г.д., абвяшчаем гэтай граматай, што нябожчык (někdy) доктар Францішак Рус Скарына з Полацка, наш садоўнік — у гэтым каралеўстве чэшскім быў чужаземцам — сышоў на вечны спакой і пакінуў пасля сябе сына Сімяона Руса і пэўную маёмасць, паперы, даўгі і іншае, яму належнае. І прасіў нас вышэйзгаданы Сімяон [выдаць] грамату і агульны ўказ на выпадак, калі б ён знайшоў што-небудзь з маёмасці вышэйзгаданага свайго бацькі, каб яму была выдадзена і аказана дапамога.</blockquote> Кароль Фердынанд задаволіў просьбу сына і загадаў усім службовым асобам Чэшскага каралеўства дапамагаць Сімяону Скарыне ў такой справе. Сярод спадчыны асветніка названы кнігі і іншыя паперы<ref name="Паноў2005">Паноў С. В. Матэрыялы…</ref>. Таксама ў 1552 годзе заявілі пра свае прэтэнзіі Марцін Онкавіч і віленскі лаўнік купец Тоўсцік адносна «''рэчаў і маёмасці… пакінутых пасля смерці доктара Францыска Скарыны і ацэненых у 150 коп у літоўскай манеце''»<ref>Францыск Скарына, с. 194.</ref>. Некаторыя даследчыкі прапаноўвалі разумець «někdy» не як «нябожчык», а як «настаўнік», што чэшскай мовай магло значыць «доктар» побач лацінскага «доктар», у такім тлумачэнні Скарына служыў настаўнікам у «казацеля» (прапаведніка) ксяндза Яна з Пухова, які мог кіраваць адной з каталіцкіх школ. На думку [[Віктар Іванавіч Дарашкевіч|Віктара Дарашкевіча]], словы Гаека «''někdy doktora Rusa''» трэба разумець не як «нябожчыка доктара Руса», а як «доктара Руса, які некалі жыў у Празе»<ref>Францыск Скарына, с. 19, 38-39, 334.</ref>. З 2016 года версію пра смерць Скарыны каля 1551 года актыўна прасоўвае [[Ілля Лямешкін]], яго версія грунтуецца якраз на альтэрнатыўным разуменні «někdy» не як «нябожчык»<ref>''Лемешкин, И.'' Франциск Скорина и Прага 1541 г. Старший сын Скорины и дата смерти книгопечатника // Palaeoslavica. 2016. Т. XXIV/1. — С. 52-78. </ref><ref>''Лемешкин, И.'' Франциск Скорина и Прага 1541 г. Старший сын Скорины и дата смерти книгопечатника // «Нёман» № 8, 2017. — С. 128—149.</ref>. У 2026 годзе [[Сяргей Кнырэвіч]] правёў статыстычна-бібліяграфічны аналіз (апублікаваны пакуль на правах рукапісу) ужывання ''«někdy»'' у чэшскай мове XVI cт. і яго аналагаў у польскай і лацінскай мовах, а таксама практыкі перакладаў ''«někdy»'' на розныя мовы, які паказаў, што разумець слова трэба менавіта як «нябожчык»<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/166212669/%D0%9A_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B8_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%8B_%D0%B8%D0%BB%D0%B8_N%C4%9Bkdy_Doktor_Rus_|аўтар=Sergej Knyrevich|загаловак=К проблеме датировки смерти Франциска Скорины или "Někdy Doktor Rus"|год=2026-01-01}}</ref>. Аналіз Кнырэвіча пацвярджае рацыю версіі Флароўскага і тых, хто яе падтрымлівае, пра смерць Скарыны да лета 1541 года. Месца пахавання Скарыны невядома. Сімяон Скарына ўзяў ад бацькі ў спадчыну і яго прафесію, чэшскі храніст Вацлаў Бжэзан паведаміў, што старшы святар Іржы Чэтл да сваёй смерці (22 мая 1577) «''карыстаўся паслугамі доктара, нейкага паляка Сімяона, па прозвішчы Рус, з Полацка''»<ref>Brezan V. Ziwot Vilema z Rosenberka. Praha, 1847. S. 227; Францыск Скарына, с. 187.</ref>. Прозвішча паходзіць ад «рускі», у тагачасным сэнсе — «беларус», а «паляк» — звычайны [[анахранізм]], бо ўсіх жыхароў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[Еўропа|Еўропе]] часам называлі палякамі. Апошні раз імя Сімяона Скарыны ўпамінаецца чэшскім даследчым садова-паркавага мастацтва Ф. Тэплым: ён згадвае пра «''старога садавода Руса з Полацка Шымона Русака''», «якога праз яго нядужасці паслаў ягамосць пан у 1584 годзе лячыцца ў Добры Водзе, каля {{нп3|Капліцы (горад)|Капліцы|cs|Kaplice}}»<ref>Teply F. Dejiny mesta Jindrichova Hradce. Jindrichova Hradce, 1929. Dil 2. C. 1. S. 354; Францыск Скарына, с. 189—190.</ref> — горада ў паўднёвай [[Чэхія|Чэхіі]]. [[Файл:KrumlovKostel.jpg|thumb|[[касцёл Святога Віта, Чэскі Крумлаў|Касцёл Святога Віта]] ў [[Чэскі-Крумлаў|Чэскім-Крумлаве]], дзе, на думку [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адама Мальдзіса]], мог быць пахаваны Скарына.]] У 2017 годзе даследчык [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]] выказаў здагадку, што Скарына мог быць пахаваны ў [[касцёл Святога Віта, Чэскі Крумлаў|касцёле Святога Віта]] ў [[Чэскі-Крумлаў|Чэскім-Крумлаве]] на поўдні Чэхіі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/be/news/20170201/1485967595-dze-mozha-znahodzicca-prah-francyska-skaryny|title=Дзе можа знаходзіцца прах Францыска Скарыны?|website=zviazda.by|date=2017-02-02|access-date=2023-09-23|archive-date=5 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005101614/https://zviazda.by/be/news/20170201/1485967595-dze-mozha-znahodzicca-prah-francyska-skaryny|url-status=dead}}</ref>. == Культурная спадчына == === Выдавецкая дзейнасць === {{Асноўны артыкул|Кнігавыдавецкая дзейнасць Францыска Скарыны}} [[Файл:Biblia Ruska.jpg|thumb|Тытульны аркуш. «''Бивлия руска выложена докторомъ Францискомъ Скориною из славного града Полоцька, Богу ко чти и людемъ посполитымъ к доброму научению''». [[1517]], Прага.]] Пасля знаёмства з лацінскімі, чэшскімі, старажытнаяўрэйскімі і царкоўнаславянскімі тэкстамі Бібліі, у 1517—1519 гадах Францыск Скарына пракаментаваў і надрукаваў кірыліцай у Празе [[Кнігі Бібліі|23 кнігі]] [[Біблія|Бібліі]] пад агульным загалоўкам ''«Библия руска, выложена доктором Франциском Скориною из славного града Полоцька, богу ко чти и людем посполитым к доброму научению»''. Доўгі час сярод лінгвістаў вялася дыскусія пра мову, на якую ён пераклаў кнігі: на беларускую рэдакцыю [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] ці на царкоўны [[Стылістыка|стыль]] [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]. Беларускія лінгвісты прыйшлі да высновы, што мова перакладаў Бібліі Францыска Скарыны — гэта беларуская рэдакцыя царкоўнаславянскай мовы, дзе ёсць пэўны ўплыў гутарковай [[беларуская мова|беларускай]], [[чэшская мова|чэшскай]] і [[польская мова|польскай моў]]<ref>Булыка, А. М. Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — С. 210.</ref>. Заснаванне беларускага кнігадрукавання стала вяршыняй духоўнай дзейнасці Францыска Скарыны, найбольш выразным і яскравым пралогам беларускага Адраджэння 1-й паловы XVI ст. У друкаванай кнізе Скарына бачыў невычарпальныя магчымасці духоўнай асветы народа, выхавання высокіх хрысціянскіх, маральных і грамадзянскіх якасцей, усё большага далучэння і актыўнага ўзаемадзеяння з еўрапейскім культурна-гістарычным соцыумам. Імаверна, працяглыя падарожжы па краінах з развітым кнігадрукаваннем (Польшча, асабліва Італія, Чэхія і інш.), знаёмства з друкаванай кнігай, якая з канца XV ст. усё ў большых маштабах пранікала на землі ВКЛ, спрыялі яго планам, а падтрымка беларускіх мяшчан Вільні і Полацка забяспечыла іх ажыццяўленне. У адрозненне ад Польшчы, дзе ў той час значныя колы духавенства і вярхоўная ўлада не падтрымлівалі падобных праектаў (як раней [[Швайпольт Фіёль|Швайпольта Фіёля]] ў канцы XV ст.), дзе існавала значная манапалізацыя друкарскай справы, больш падыходзіла для рэалізацыі яго планаў Чэхія. Менавіта ў Празе Скарына ў асноўным завяршыў свой пераклад і каменціраванне тэкстаў Бібліі на падставе лацінскіх, чэшскіх, старажытна-яўрэйскіх і царкоўна-славянскіх крыніц і ў 1517—1519 гадах выдаў 23 кнігі Старога Запавету. Віленскія выданні 1520-х гадоў — «[[Малая падарожная кніжка]]» і Апостал — больш звязаны з традыцыйнай беларускай і ўсходне-славянскай кніжнасцю (за выключэннем некаторых дадаткаў, арнаментыкі і каментарыяў Скарыны) і выдаваліся на царкоўна-славянскай мове. У Вільні Францыск Скарына, у адрозненне ад Прагі, меў сваю друкарню ў доме старшага бурмістра Якуба Бабіча каля Рынку і больш актыўна займаўся непасрэднымі друкарскімі справамі<ref name="ВКЛ578">ВКЛ, с. 578.</ref>. Кнігі Скарыны вылучаюцца высокімі выдавецкімі і друкарскімі якасцямі. Беларускае кнігадрукаванне адразу пачалося з высокага еўрапейскага ўзроўню. Рэнесансныя выданні Ф. Скарыны, адметныя мастацкім, гравюрным, арнаментальным упрыгожваннем, шрыфтам і іншымі кампанентамі выдавецкай эстэтыкі і майстэрства, былі арыентаваны на ўсе слаі беларускага насельніцтва. Яны вылучаліся практычнымі памерамі, а каментарыі разлічаны на ўспрыняцце кніжнай прамудрасці простым («паспалітым») людам «языка рускага» (беларускай і іншых усходне-славянскіх моў). 3 гэтай мэтай ён тлумачыў на палях кнігі архаічныя царкоўна-славянскія словы «рускай мовай». Іншыя маргіналіі Скарыны павінны былі падкрэсліць духоўнае адзінства Свяшчэннага Пісання. 3 замежных, магчыма, славянскіх выданняў ён запазычыў падзел псалмоў на вершы<ref name="ВКЛ578"/>. Кнігі Скарыны зрабілі вялікі ўплыў на развіццё духоўнай культуры Беларусі і Украіны, стымулявалі ўзнікненне кнігадрукавання ў Маскоўскай Русі, распаўсюджваліся ў шматлікіх рукапісных копіях. Арнаментальныя матэрыялы Віленскай друкарні Скарыны да 1652 года выкарыстоўваліся ў выданнях найбуйнейшай беларускай друкарні — [[Віленская брацкая друкарня|Віленскай брацкай друкарні]] і яе філіяла — [[Еўінская друкарня|Еўінскай друкарні]], а некаторыя пражскія ініцыялы сустракаюцца ў выданнях Астрожскай друкарні ва Украіне ў канцы XVI ст.<ref name="ВКЛ578"/> Невядома, хто супрацоўнічаў са Скарынам у яго выдавецкай і друкарскай дзейнасці. На думку даследчыкаў, шматлікія рэнесансныя гравюры пражскіх выданняў выконваліся прадстаўнікамі розных мастацкіх школ пры ўдзеле самога Францыска (партрэт Скарыны да кнігі «Ісус Сірахаў» і «Царствы»). У Віленскай друкарні, безумоўна, працавалі і беларускія мастакі, гравёры, рамеснікі, друкары.<ref name="ВКЛ578"/> Маргінальныя запісы XVI—XVIII ст. на кнігах Скарыны сведчаць пра іх актыўнае выкарыстанне рознымі слаямі беларускіх і замежных чытачоў: купцамі, святарамі, настаўнікамі, вучнямі, тагачаснай адукаванай элітай, гарадскім патрыцыятам, праваслаўнымі і ўніяцкімі манахамі і інш.<ref name="ВКЛ578"/> Да цяперашняга часу захаваліся прыкладна 523 кнігі. Найбольшая колькасць экзэмпляраў (350) захоўваецца ў Расіі, 47 — ва Украіне, 36 — у Польшчы, 28 — у Беларусі, 19 — у Славеніі, 18 — у Даніі, 11 — у Германіі, 10 — у Вялікабрытаніі, па 2 — у Літве. і Чэхіі. З 28 экзэмпляраў Беларусі цяпер 10 захоўваецца ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://press.nlb.by/upload/iblock/d75/motulsky_r_s_170919.pdf|аўтар=Р. С. Мотульский|загаловак=Книжное наследие Франциска Скорины: международный научный издательский проект (к 500-летию белорусского и восточнославянского книгопечатания)|год=2019|выданне=Библиография|тып=часопіс|нумар=3|старонкі=3-16|issn=0869-6020}}</ref>. ==== Выданні Скарыны ==== <div class="references" style="-moz-column-count:3; column-count:3; -webkit-column-count:3;"> Выдадзеныя ў [[Прага|Празе]]: * 1517, 6 жніўня — «Псалтыр» * 1517, 10 верасня — «Кніга Іова» * 1517, 6 кастрычніка — «Прытчы Саламона» * 1517, 5 снежня — «Кніга Ісуса Сірахава» * 1518, 2 студзеня — «Еклезіяст» («Саборнік») * 1518, 9 студзеня — «Песня Песням» * 1518, 19 студзеня — «Кніга Прамудрасць Божая» * 1518, 10 жніўня — «Кніга Царстваў» * 1518, 20 снежня — «Кніга Ісуса навіна» * 1519, 9 лютага — «Кніга Юдзіф» * 1519, 15 снежня — «Кніга Суддзяў», «[[Кніга Быццё (Скарына)|Кніга Быццё]]» * 1519: «Выхад», «Левіт», «Лічбы», «Другі закон», «Руф», «Эсфір», «Плач Ераміі», «Кніга прарока Даніла» Выдадзеныя ў [[Вільня|Вільні]]: * 1522: «[[Малая падарожная кніжка]]» * 1525: «[[Апостал (Скарына)|Апостал]]» </div> === Літаратурная творчасць === Францыск Скарына зрабіў істотны ўклад у развіццё беларускай літаратуры. Ён значна пашырыў межы і магчымасці традыцыйных літаратурных жанраў — прадмоў, сказанняў і пасляслоўяў. У нарацыях пісьменніка адлюстроўваюцца пераважна падзеі старажытнай гісторыі. Так, прадмова да кнігі «Юдзіф» утрымлівае літаратурна апрацаваныя гістарычныя сюжэты пра блізкаўсходнія царствы старажытных часоў. У творах Ф. Скарыны ў белетрызаваным стылі апісваюцца найбольш значныя царкоўныя саборы, дэталёва паведамляецца пра дзяржаўных асоб, многіх філосафаў і рэлігійных дзеячаў. Пісьменнік на старонках прадмоў і сказанняў стварыў яркія і запамінальныя вобразы рэальных гістарычных асоб — цара [[Саламон]]а, Юдзіфі, Аляксандра Македонскага, філосафа Філона, апосталаў Пятра і Паўла. Ф. Скарына акцэнтаваў увагу пераважна на дзейнасці гістарычных персанажаў, паказваў значнасць іх спраў і веліч учынкаў. Асабліва каларытны вобраз егіпецкага цара Пталамея Філадэльфа, створаны Ф. Скарынам у прадмове да кнігі «Ісус Сірахаў». Пісьменнік звяртае ўвагу на дзейнасць Пталамея па пашырэнні кніжных ведаў, мудрасці і філасофіі, дэталёва апісвае запрашэнне ім з Іерусаліма ў Александрыю 72 вучоных дзеля перакладу кніг з яўрэйскай на грэчаскую мову. Ф. Скарына паведамляе пра захапленне Пталамея кнігамі, створаную ім унікальную Александрыйскую бібліятэку, дзе той сабраў звыш сарака тысяч рарытэтных кніг. Пісьменнік паказвае асветніцкую місію цара Пталамея арнаментаванымі і ўзнёслымі словамі: «Таковый убо был милосник наукы и мудрости, иже болей избрал оставити в науце и в книгах вечную славу и паметь свою, нежели во тленных великих царскых сокровищах». Характэрная адзнака творчага метаду Ф. Скарыны — рэгулярнае акрэсленне сваёй місіі перакладчыка і выдаўца. Ён нязменна ўказваў на асветніцкія матывы і адукацыйнае прызначэнне сваёй творчай працы, у аснове якой — пашырэнне ведаў, мудрасці, навукі, добрых нораваў. Так, пра высакародную і гуманістычную скіраванасць сваёй працы над кнігай «Ісус Сірахаў» Ф. Скарына пісаў: «Прото ж и я, для похвалы Божней и для посполитого доброго и розмноженыя мудросты, уменыя, опатрености, разуму и науце, приложил есм працу выложити книгу сию на рускый язык, елика бо прежде писана быша к нашему научению». Беларускі першадрукар выявіў сябе як майстар паэтычнага слова. У прадмовах да кніг «Іоў», «Зыход» і «Эсфір» змешчаны некалькі цікавых рыфмаваных радкоў, якія не страцілі свайго мастацкага і духоўна-маральнага значэння да нашага часу. Першы паэтычны твор Ф. Скарыны — вершаванае чатырохрадкоўе на тытуле кнігі «Іоў» (1517): {{Цытата| Богу въ Троици единому ко чти и ко славе,<br> Матери его Пречистой Марии к похвале.<br> Всем небесным силам и святым его к веселію,<br> Людем посполитым к доброму научению.<br> }} У вершаванай форме паэт сцісла, але надзвычай дакладна сфармуляваў прызначэнне свайго выдання. Гэты верш — адзін з найбольш ранніх узораў беларускай версіфікацыі. У яго структуры прыкметны яшчэ даволі значныя адступленні ад усталяваных сілабічных нарматываў. Тут захавана колькасная суразмернасць сумежных радкоў, адпаведны ўздым і спад інтанацыі перад і пасля цэзуры, парнасць рыфмоўкі (славе — похвале, веселию — научению).<ref name="Скарына492">Францыск Скарына і яго час, с. 492.</ref>. Істотна, што выкарыстаная Ф. Скарынам рытмічная суаднесенасць радкоў — 16:15, 15:14, дазваляла лёгка запомніць верш, з’яўлялася эстэтычна прывабнай і дасканалай. Другі вершаваны твор Ф. Скарыны «Веруй у Бога адзінага» змешчаны ў прадмове да кнігі «Выхад» (каля 1519): {{Цытата| Веруй в Бога единаго,<br> А не бери надармо имени его,<br> Помни дни светые святити,<br> Отца и матку чтити.<br> Не забивай ни едина<br> И не делай греху блудна.<br> Не вкради, что дружнего,<br> А не давай сведецтва лживага.<br> Не пожедай жены ближнего,<br> Ни имения или речи его.<br> }} Верш напісаны ў адпаведнасці з логікай біблейных «Дзесяці запаведзей Майсея», але даступнай для беларускага чытача мовай. У гэтым вершы адыход аўтара ад прынцыпаў сілабізму яшчэ больш відавочны: з усіх пяці двухрадкоўяў толькі трэцяе захоўвае васьміскладоўнік, усе астатнія маюць розную метрычную структуру. У выніку кожнае двухрадкоўе з’яўляецца па сутнасці завершанай інтанацыйна і сінтаксічна структурнай адзінкай<ref name="Скарына492"/>. Верш мае пераважна паралельную рыфму і адметную рытмічную структуру — 9:12, 9:7, 9:9, 7:11, 10:11, — даволі мілагучную і лёгкую для чытацкага ўспрымання. Трэці верш Ф. Скарыны змешчаны ў канцы прадмовы да кнігі «Эсфір» (1519): {{Цытата| Не копай под другом своим ямы —<br> Сам въвалишся в ню.<br> Не став Амане Мардохею шибинице<br> Сам повиснеш на ней.<br> }} Па змесце прыведзенае чатырохрадкоўе — гэта апрацоўка старажытнага мудраслоўя, у якім гучыць заклік да чалавека пазбягаць злых учынкаў. Верш знітаваны паэтычнай думкай, звязанай з канкрэтным сюжэтам і павышанай эмацыянальнасцю. Пра гэта сведчыць і графічнае вылучэнне страфы ў канцы прадмовы<ref name="Скарына492"/>. Дзеля рытмічнай арганізацыі верша паэт ужывае суаднесенасць радкоў — 11:5, 13:7. Такім чынам, першыя паэтычныя творы Ф. Скарыны — гэта няроўнаскладовыя, дасілабічныя вершы, у якіх сустракаецца ізасілабізм — роўнаскладовасць у межах вершаванага перыяду. Метрыка вершаў Ф. Скарыны цалкам адпавядае моўна-фанетычным асаблівасцям беларускай мовы. Яны напісаны паводле прынцыпаў танічнай і сілаба-танічнай моўных сістэм. Вершаваныя ўстаўкі ў прадмовах Ф. Скарыны выконвалі важныя эстэтычныя функцыі. Паэтычныя радкі стваралі ўзнёслае ўспрыманне ўсёй кнігі, абуджалі эмоцыі і глыбокія пачуцці ў чытача, рыхтавалі яго да сустрэчы з незвычайным, таямнічым, прыгожым. Паэтычны талент Ф. Скарыны выявіўся на ніве гімнаграфіі — духоўных вершаў у гонар Бога, Маці Божай, святых, якія ён апублікаваў у «Малой падарожнай кніжцы». Ф. Скарына пераклаў і творча перапрацаваў творы старажытных паэтаў-гімнографаў — Іосіфа Песняпісца, Яна Дамаскіна, Рамана Мілагучнага. У «Малой падарожнай кніжцы» сярод мноства духоўных песнапенняў ёсць два акафісты, якія ўтрымліваюць імянныя акравершы Ф. Скарыны, што сведчаць пра гімнаграфічныя здольнасці паэта. Так, «Акафіст Ісусу» змяшчае акраверш: «Делал доктор Скоринич Францыскус». Як паказаў аналіз, гэты твор быў складзены з перапрацаваных частак песнапенняў папярэдніх гімнографаў. «Акафіст Іаану Прадцечу» — арыгінальны паэтычны твор, які ўтрымліваў акраверш: «Писал доктор Скоринич Францыскус». Ён напісаны паводле ўзораў візантыйскіх гімнаў і блізкі да іх тэматычна. Біблейны персанаж Іаан Прадцеча паслужыў для Ф. Скарыны незаменнай персаніфікаванай асновай для стварэння вобраза станоўчага героя, ідэальнага чалавека, місія якога — выхоўваць і навучаць, быць бездакорным узорам для пераймання, служыць прыкладам добрых спраў і ўчынкаў. Паводле мастацкай канцэпцыі Ф. Скарыны, станоўчы герой — адукаваны чалавек, духоўна трывалы і інтэлектуальна прасветлены, навучае людзей дабру і справядлівасці, нязменна спрыяе развіццю народаў («разные языки житием просветівый»). Ён смела змагаецца з ворагам, цярплівы і надзейны, захоўвае цялесную чысціню, не злоўжывае віном. === Асветніцкая дзейнасць === Францыск Скарына першым сярод усходніх славян падрыхтаваў сістэматызаваны кодэкс кананічных біблейскіх кніг, пра што сведчыць дакладны пералік і вызначэнне місіі кожнай з іх у «Прадмове да ўсёй Бібліі». Асветнік слушна вылучыў чатыры асноўныя жанрава-тэматычныя групы кніг, што складалі Біблію, пра што ён пісаў у прадмове да «Першай кнігі Царстваў»: першая група — законы, навукі і суды Божыя, другая — гістарычныя і летапісныя кнігі, трэцяя — «''кнігі пра мудрасць, розум і навуку Старога і Новага запаветаў''», чацвёртая — кнігі прароцтваў і ўяўленняў. Францыск Скарына асабіста ажыццявіў пераклад надрукаваных ім кніг Бібліі. У прадмове да «Першай кнігі Царстваў» ён літаральна пісаў: «''О сих всех книгах, мною на руски язык ново выложенных и о именах их ширей, в предисловиах от мене на кожныи роздельно положенных, выписано знойдеши''». Пры перакладзе Бібліі Францыск Скарына абапіраўся на глыбокі філалагічны аналіз папярэдніх выданняў і выкарыстоўваў старадрукі. Рыхтуючы да друку тэксты Свяшчэннага Пісання, асветнік грунтоўна займаўся іх глыбокімі тэксталагічнымі апрацоўкамі, экзегетыкай і герменеўтыкай — каментаваннем біблейных кніг, тлумачэннем незразумелых месцаў на палях, што з’яўляецца адным з вызначальных кампанентаў яго творчага метаду. Пра ўласныя філалагічныя прынцыпы і характар апрацоўкі біблейных кніг ён паведамляў у прадмове да «Псалтыра»: «''Так же положил есми на боцех некоторыи слова для людей простых, не рушаючи самое „Псальтыри“ ни в чем же. Яко суть „онагри“ и „геродеево жиліще“ и „хлябне“ и иные слова, которые суть в „Псалтыри“ неразумные простым людем. Найдуть е на боцех русским языком, что которое слово знаменуеть. Теже розделил есми вси псалмы на стихи по тому, яко ся в ыных языцех делить''». Францішак Скарына зыходзіў з таго, што ў тэксце Бібліі існуюць два семантычныя ўзроўні: першы — літаральны, знешні і другі — унутраны, глыбінны, духоўны. Асветнік даводзіў, што не толькі асобныя выказванні, але нават кожнае слова ў Бібліі мае свой унутраны, патаемны сэнс, які патрабуе тлумачэння, пэўнага духоўнага напружання. «''Написаны суть воистину сие книги внутрь духовне е, разумеющим о тайнах превеликих Божиих''». Такім чынам, ён узаконьваў алегарызм, прытрымліваючыся думкі, што ўнутраны сэнс Бібліі здольныя зразумець пераважна духоўныя асобы, адукаваныя людзі. Францыск Скарына ўказваў таксама і на выключную важнасць літаральнага, вонкавага аспекту біблейнага дыскурсу. На яго думку, знешні бок, літаральнае прачытанне Бібліі адрасаваны простым людзям: «''Написаны теж и зовнутрь, понеже не толико докторове а люди вченые в них разумеють, но всякий простый и посполитый, чтучи их или слухючи, может поразумети, что ест потребно к душному спасению его''». Францыск Скарына ўслед за евангелістам Матфеем лічыў, што просты чалавек можа ўбачыць у Святым Пісьме тое, што нярэдка застаецца неўспрынятым і добра адукаванымі людзьмі. [[Файл:Книга Песни Песней Соломона (1518).pdf|thumb|Старонка кнігі «Песня песень» (1518).]] Выданні Скарыны з’яўляюцца ўнікальнымі помнікамі свецкай рэнесанснай біблейскай пісьменнасці. Іх месца ў еўрапейскім і беларускім культурна-гістарычным працэсе вызначаецца гістарычнымі ўмовамі, традыцыямі, своеасаблівасцю і агульным узроўнем духоўнага развіцця Беларусі і ўсходне-славянскіх зямель ВКЛ. Разам з тым яны адлюстроўваюць і асабістыя рысы выдаўца, яго духоўную адоранасць і непаўторнасць, веліч яго подзвігу. Біблія Скарыны не адпавядае поўнасцю ніводнаму з вядомых рукапісных ці друкаваных зводаў Свяшчэннага Пісання. Яна адыходзіць ад царкоўных традыцый не столькі сваім складам і зместам (дзе многа кананічнага), колькі агульнай накіраванасцю, жывым духам і свецкай хрысціянскай прыўзнятасцю, грамадскімі, нацыянальна-патрыятычнымі, гуманістычнымі і асветніцкімі тэндэнцыямі. Творы Скарыны непарыўна і арганічна звязаны з яго выданнямі, тэмамі і накіраванасцю яго духоўнай дзейнасці. Яны ўяўляюць сабой сукупнасць уступных, заключных і каментуючых матэрыялаў, якія дастасаваны да адпаведных біблейскіх кніг і ствараюць з імі і з усёй Бібліяй разам арганічную цэласнасць. Асноўную ролю адыгрываюць «''предьсловия''» і блізкія да іх па функцыях «''сказания''». У пражскіх выданнях 21 прадмова і 4 сказанні, у віленскіх — адпаведна 2 і 21. Большасць даследчыкаў адносіць прадмовы і сказанні да адной жанравай разнавіднасці, на думку іншых ([[Уладзімір Міхайлавіч Конан|У. Конан]], В. Дарашкевіч, А. Яскевіч) — сказанні бліжэй да пазнейшых беларускіх пропаведзей, казанняў. Яны звычайна больш сціслыя, адрозніваюцца сваёй стылістыкай, красамоўствам, насычаны багаслоўскай рыторыкай<ref name="ВКЛ579">ВКЛ, с. 579.</ref>. Кнігі Скарыны прызначаліся для прыватнага і сямейнага чытання, выкарыстання ў царкоўных службах і свецкіх бібліятэках. Францыск Скарына ўлічваў адсутнасць у ВКЛ і ўсёй Усходняй Еўропе развітой кніжна-пісьмовай традыцыі перапісвання біблейскіх зводаў, недастатковае знаёмства з імі свецкіх і нават царкоўных колаў. Асобныя рукапісныя зводы Бібліі («Генадзіеўская Біблія», 1499; «Дзесятаглаў» Мацея Дзевятага, 1502—1507; «Пяцікніжжа» дзяка Фёдара, 1514) не былі прызначаны для шырокага распаўсюджання, і толькі вынаходніцтва друку адкрыла перад ёй шырокія перспектывы. Каб пазбегнуць спрошчанага, памылковага ўспрыняцця Бібліі, Скарына імкнуўся ў простай і зразумелай форме каменціраваць біблейскія тэксты, падаваць звесткі пра гістарычныя, бытавыя, багаслоўскія, моўныя рэаліі. У тэалагічным кантэксце асноўнае месца ў прадмовах і сказаннях Скарыны займала т. зв. экзагеза — тлумачэнне алегарычнага зместу кніг Старога Запавету як прадвесця і прароцтва новазапаветных падзей, перамогі хрысціянства ў свеце і надзеі на вечнае духоўнае выратаванне. Комплекс прадмоў і сказанняў дапаўняюць калафоны — пасляслоўі з некаторымі выхаднымі звесткамі і т. зв. надпісанні — сціслыя ўступныя каментарыі да частак кожнай кнігі<ref name="ВКЛ579"/>. Даследчыкі адзначаюць стылявы і жанравы [[сінкрэтызм]] асноўных твораў Францыска Скарыны, дасканаласць выяўленчых сродкаў, публіцыстычнасць, экспрэсіўнасць, прытчавы і алегарычны характар, багацце гістарычных, філасофскіх, тэалагічных каментарыяў, сугучнасць узнёслай моўнай стылістыцы кніг Бібліі<ref name="ВКЛ579"/>. === Светапогляд, гуманізм === У творах Скарыны своеасабліва сінтэзаваліся антычныя і сярэдневяковыя традыцыі з ідэалогіяй еўрапейскага Адраджэння, хрысціянскі гуманізм з рэнесансна-гуманістычнымі ўяўленнямі. Патрыятычныя пачуцці, яго намаганні садзейнічаць усебаковаму духоўнаму і грамадскаму развіццю Айчыны не супярэчаць поглядам на гісторыю чалавецтва, права, заканадаўства, звычаі і традыцыі іншых народаў. Ён далёкі ад рэлігійнага фанатызму, ваяўнічага місіянерства. Яго канфесіянальныя погляды вызначаюцца талерантнасцю, а ў пражскіх выданнях — нават пэўнай неакрэсленасцю. Сучасныя даследчыкі звяртаюць шмат увагі на характарыстыку асветніцкіх імкненняў Скарыны, яго павагу да свецкіх навук, кніжнай справы, літаратуры, мастацтва, пісьменства, духоўных здабыткаў старажытных часоў і эпохі Адраджэння<ref name="ВКЛ580">ВКЛ, с. 580.</ref>. Францыск Скарына высока ацэньваў выдатных дзеячаў антычнага свету, знакамітых біблейскіх герояў, пазітыўна ставіўся да сучаснага яму караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]]. У сістэме Боскай іерархічнай пабудовы свету і зямной грамадскай гісторыі Скарына аналізаваў вядомую сярэдневяковай тэалогіі антыномію: «закон прыражоны» (Боскі) і «закон пісаны». Ідэі прававой дзяржаўнасці, справядлівага і маральнага вяршэнства законаў у тыя часы былі надзвычай актуальнымі. Менавіта тады быў распрацаваны і зацверджаны першы агульнадзяржаўны збор законаў — [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529|Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 года]], які сістэматызаваў і рэгуляваў асноўныя сферы сацыяльных і прававых адносін. Апалогія «прыражонага закона» ў Скарыны — гэта праекцыя ідэальнай мадэлі прававой арганізацыі грамадства, заснаванай на Боскіх і хрысціянскіх запаветах. «''Закон прироженый в том наболей соблюдаем бываеть: то чинити иным всем, что самому любо ест от иных всех, и того не чинити иным, чего сам не хощеши от иных имети''». «''Закон пісаны''», па словах Скарыны, быў таксама дараваны ад Бога ў Свяшчэнным Пісанні, а пазней устаноўлены ад людзей праз царкоўныя саборы і земскія законы. Скарына не бачыў неабходнасці ў параўнанні пісаных законаў розных краін і народаў. Для яго больш істотныя асноўныя пастулаты права, іх блізкасць і падабенства да «прыражонага закона». Як абгрунтаванне саслоўна-манархічнага ладу, удасканалення земскага заканадаўства ўспрымалася сучаснікамі яго апісанне старажытных правоў і статутаў, заключаных у біблейскіх кнігах: права паспалітае, язычніцкае, царскае, рыцарскае, гарадское, марское, купецкае і інш.<ref>ВКЛ, с. 580—581.</ref> Кнігі Скарыны сведчаць пра значныя змены ў развіцці духоўных і этнаінтэграцыйных працэсаў на Беларусі, асэнсаванні гістарычнага і культурна-моўнага адзінства беларускай народнасці. Традыцыйнасць этнагістарычных вызначэнняў у Скарыны — «''Русь''», «''руская мова''», «''Бівлія руска''» — не пярэчаць таму, што ў сваіх выданнях ён меў на ўвазе перш за ўсё Русь айчынную, уласна беларускія землі з іх насельніцтвам, традыцыямі і культурай. Яскравым пацвярджэннем этнагістарычнай і патрыятычнай свядомасці Скарыны з’яўляецца яго замілаванне [[Полацк]]ам і Полаччынай. Яно напаўняе яго агульнапатрыятычныя ўяўленні канкрэтным зместам — любоўю да сваёй малой радзімы, сям’і. Францыск Скарына адзначаў: «''Понеже от прирождения звери, ходящие в пустыни, знають ямы своя, птици, летающие по воздуху, ведаюць гнёза своя; рибы, плавающие по морю и в реках, чують виры своя; пчёлы и тым подобная боронять ульев своих, — тако ж и люди, и где зродилися и ускормлены суть по Бозе, к тому месту великую ласку имають''». Адсюль і палкае жаданне Скарыны служыць свайму народу, распаўсюджваць хрысціянскія і рэнесансна-гуманістычныя погляды, натхняць на асабістую і грамадскую актыўнасць, дасканаласць, пасціжэнне высокіх сэнсаў зямнога быцця і Боскіх запаветаў<ref name="ВКЛ580"/>. Палітычныя і сацыяльныя погляды Скарыны складаліся пад уздзеяннем рэальных працэсаў, што адбываліся на Беларусі, у ВКЛ, Польшчы, іншых еўрапейскіх краінах. Яго палітычным ідэалам была моцная і асветная манархічная ўлада, якая падтрымлівае хрысціянскую справядлівасць, законнасць, правасуддзе, мірныя зносіны з суседзямі, спрыяе развіццю духоўнай культуры, гандлю, рамяства. Ідэальнымі правіцелямі Скарына лічыў старажытных [[Старажытная Грэцыя|грэчаскіх]] і [[Старажытны Рым|рымскіх]] цароў і заканадаўцаў: [[Салон (паэт)|Салона]], [[Нума Пампілій|Нуму Пампілія]], [[Лікург]]а, егіпецкага цара [[Пталамей IV Філапатар|Пталамея IV Філапатара]]. На яго думку, манарх павінен быць набожным, мудрым, адукаваным, дабрачынным, чулым, а таксама справядлівым да сваіх падданых. Сацыяльныя адносіны Скарына таксама ацэньваў хрысціянскімі прынцыпамі: не адмаўляючы існавання класавых процілегласцей, лічыў, што ўзаемаадносіны паміж «''богатыми''» і «''убогими''» павінны складвацца на аснове «''братолюбия''» і «''друголюбия''»<ref>Францыск Скарына і яго час, с. 484.</ref>. Значная ўвага да пытанняў права, ролі народаў у выпрацоўцы законаў, ідэй справядлівасці, роўнасці ўсіх людзей перад законам сведчыць пра тое, што ён быў занепакоены рэальным становішчам спраў на сваёй Радзіме, з’явамі сацыяльнай дыскрымінацыі, феадальнай анархіі, свавольства<ref>ВКЛ, с. 581.</ref>. Скарына з’явіўся выразнікам ідэалогіі, духоўных патрэб гараджан Беларусі (пераважна купцоў і рамеснікаў). Светапогляд Скарыны тлумачыўся не толькі тыповымі рысамі эпохі, але і культурна-гістарычнымі абставінамі. На светапогляд Скарыны паўплывалі народна-этычныя і эстэтычныя, а таксама літаратурныя традыцыі. У цэнтры ўвагі знаходзілася праблема чалавека і грамадства. Скарына разглядаў і вырашаў пытанні сэнсу жыцця, духоўнага свету, годнасці чалавека, паходжання маральных уяўленняў, агульнага і індывідуальнага дабра. Ён сцвярджаў самакаштоўнасць чалавечага жыцця, але не адмаўляў і веры ў жыццё на тым свеце. Этыка Скарыны арыентуе чалавека на грамадска-карыснае зямное жыццё, служэнне «''пожитку посполитому''», маральнае ўдасканаленне, «''абы, начившися мудрости''», людзі «''добре живучи на свете''». Праблемы сэнсу жыцця і вышэйшага дабра разглядаліся ў прадмовах да шматлікіх кніг, у тым ліку да кніг [[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Прытчаў Саламона]], [[Кніга Ісуса Сірахава (Скарына)|Ісуса Сірахава]], [[Еклезіяст (Скарына)|Еклезіяста]]<ref>Францыск Скарына і яго час, с. 482.</ref>. <!-- Пакуль закаментуем Характэрная своеасаблівасць літаратурнай і выдавецкай дзейнасці Францыск Скарыны не абмяжоўваецца яго першапраходніцтвам у галіне кірылічнага кнігадрукавання ў Беларусі і Усходняй Еўропе. Яна выразна засведчана ў жанрава-тэматычным выбары першадрукаў, іх унутранай структуры, перакладзе і каментарыях, мастацкіх, літаратурна-пісьменніцкіх, філасофскіх і моўных рысах яго выданняў, у агульнай арыентацыі яго творчасці на патрэбы Айчыны і народа. Калі на яго радзіме завяршаўся працэс фарміравання ўсё больш замкнёнай і размежаванай саслоўнай структуры, абвастрыліся ўнутраныя супярэчнасці, уласныя інтарэсы пануючых пластоў сталі паволі прэваліраваць над этнаканфесійнымі і культурна-моўнымі традыцыямі, а гарадскі люд быў заканадаўча адмежаваны ад дзяржаўна-палітычнай дзейнасці на агульназемскім узроўні, Скарына выступіў гарачым прыхільнікам духоўнага і грамадскага адзінства ўсяго народа. Упершыню ў гісторыі Беларусі былі так цесна зліты ідэі адзінства і вяршэнства хрысціянскай і этнічнай свядомасці<ref name="ВКЛ580">ВКЛ, с. 580.</ref>. --> Духоўная спадчына Францыска Скарыны была асэнсавана і ў значнай ступені ўспрынята і развіта наступнымі пакаленнямі беларускіх мысліцеляў, гуманістаў-асветнікаў. Супастаўленне прававых ідэй Скарыны са зместам Статута 1529 года дазваляе зрабіць выснову пра практычнае ўвасабленне некаторых ідэй асветніка ў заканадаўства<ref>Францыск Скарына і яго час, с. 487.</ref>. == Ушанаванне памяці == Найбуйнейшыя мерапрыемствы па ўшанаванні Францыска Скарыны адбываліся ў Беларусі і іншых краінах у 1917, 1925, 1967, 1972, 1986—1991, 2017 гадах. Асаблівую значнасць мела святкаванне ў 2017 годзе [[500-годдзе беларускага кнігадрукавання|500-годдзя беларускага кнігадрукавання]], яно дало імпульс даследаванню і папулярызацыі спадчыны Францыска Скарыны. На працягу 2012—2017 гадоў намаганнямі [[Алесь Суша (культуролаг)|Алеся Сушы]] і [[Раман Сцяпанавіч Матульскі|Рамана Матульскага]] арганізаваны міжнародныя выставы выданняў Скарыны (у тым ліку з замежных збораў) у Мінску, Полацку, Маскве, Празе, Лондане і інш.; адбыліся навуковыя канферэнцыі, мастацкія конкурсы, пленэры, масавыя мерапрыемствы для дзяцей; з друку выйшлі дзясяткі навуковых і папулярных публікацый на розных мовах. Пад кіраўніцтвам Алеся Сушы таксама праведзена навуковая работа па выяўленні, апісанні і атрыманні лічбавых копій выданняў Скарыны з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Германія|Германіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]], [[Чэхія|Чэхіі]] і іншых краін, у выніку сфарміравана электронная калекцыя з больш за 200 паўнатэкставых копій (у фондах [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]). У 2013—2017 гадах рэалізаваны фундаментальнай значнасці навуковы і выдавецкі праект па факсімільным узнаўленні кніжнай спадчыны Францыска Скарыны (выдадзена 20 тамоў). У 2015—2017 гадах адбылося вяртанне «Малой падарожнай кніжкі» Францыска Скарыны ў Беларусь. * Імем Францыска Скарыны названы вуліцы і плошчы ў [[Вуліца Францыска Скарыны (Мінск)|Мінску]] (у 1991—2005 гадах імя Скарыны таксама насіла галоўная магістраль горада, цяпер [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]]), [[Полацк]]у ([[Вуліца Францыска Скарыны (Полацк)|вуліца]], [[Плошча Францыска Скарыны|плошча]] і [[праспект Францыска Скарыны (Полацк)|праспект]]), [[Віцебск]]у, [[Нясвіж]]ы, [[Орша|Оршы]], [[Слуцк]]у і іншыя, [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт]], гімназія № 1 Мінска, [[Полацкая дзяржаўная гімназія № 1 імя Францыска Скарыны|гімназія № 1 Полацка]], [[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны|беларуская гімназія ў Вільнюсе]]. * Помнікі яму пастаўлены ў [[Помнік Францыску Скарыну (Полацк)|Полацку]], [[Помнік Францыску Скарыну (Ліда)|Лідзе]], [[Мінск]]у (перад [[Помнік Францыску Скарыну (Мінск, каля Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі)|Нацыянальнай бібліятэкай Беларусі]] і ў [[Помнік Францыску Скарыну (Мінск, дворык БДУ)|дворыку БДУ]]), [[Вільнюс]]е, [[Помнік Францыску Скарыну (Калінінград)|Калінінградзе]], [[Помнік Францыску Скарыну (Прага)|Празе]], [[Бюст Францыска Скарыны (Кішынёў)|Кішынёве]]. * Імем Францыска Скарыны названа [[Астэроід|малая планета]] [[(3283) Скарына|№ 3283 (1979 QA10)]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]. * Уведзены дзяржаўныя ўзнагароды [[Беларусь|Беларусі]] — [[медаль Францыска Скарыны]] (1989) і [[ордэн Францыска Скарыны]] (1995). Жыццё і дзейнасць Францыска Скарыны вывучае комплексная навуковая дысцыпліна — [[скарыназнаўства]]. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Выява:Polatsk-F.Skaryna statue.JPG|Помнік у Полацку Выява:IKSUR Skaryna statue.jpg|[[Помнік Францыску Скарыну (Калінінград)|Помнік у Калінінградзе]] File:Francisko Skoryna 2.jpg|[[Помнік Францыску Скарыну (Прага)|Помнік у Празе]] </gallery> === У філатэліі === <center><gallery> Файл:The Soviet Union 1988 CPA 5925 stamp (500th birth anniversary of Francysk Skaryna, Ruthenian humanist, physician, and translator. Armillary sphere, sun and crescent, quill pen, paperweight, and text block).jpg|[[Паштовая марка]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], «''Францыск Скарына - 500 год''» (1988) Файл:1995. Stamp of Belarus 0106.jpg|Паштовая марка [[Беларусь|Беларусі]], выдадзена ў гонар заснавання [[Дзень беларускага пісьменства|Дня беларускага пісьменства і друку]]; на марцы выяўлены [[знак Скарыны]] (1995) Файл:1997. Stamp of Belarus 0236.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:1997. Stamp of Belarus 0237.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:1997. Stamp of Belarus 0238.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:1997. Stamp of Belarus 0239.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:2001. Stamp of Belarus 0437.jpg|Паштовая марка Беларусі са [[знак Скарыны|знакам Скарыны]] (2001) Файл:Skorina sayt.jpg|[[Паштовы блок]] Беларусі, выдадзены ў гонар Францыска Скарыны (2015) Файл:1211 (500-hoddzie bielaruskaha knihradrukavannia).jpg|Паштовы блок Беларусі, выдадзены ў гонар 500-годдзя беларускага кнігадрукавання (2017) Файл:1211 (500-hoddzie bielaruskaha knihradrukavannia) - Special postmark.png|[[Спецыяльны паштовы штэмпель]] Беларусі, выдадзены ў гонар 500-годдзя беларускага кнігадрукавання (2017) Файл:1211 (500-hoddzie bielaruskaha knihradrukavannia) - First day cover.jpg|[[Канверт першага дня]] [[Беларусь|Беларусі]], выдадзены ў гонар 500-годдзя беларускага кнігадрукавання (2017) </gallery></center> === У кінематографе === * У 1969 годзе на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» зняты мастацкі фільм «[[Я, Францыск Скарына…]]», ролю першадрукара выканаў [[Алег Іванавіч Янкоўскі|Алег Янкоўскі]]. == Выданні == * Б43 Белорусские мыслители XVI—XVII вв. Избранные труды. — Минск : Редакция журнала «Промышленно-торговое право», 2017. — 320 с. — (Наследие права)<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/nasledie-prava/nauchnye-trudy/sborniki/belorusskie-mysliteli-16-17-vv-izbrannye-trudy/|title=Белорусские мыслители 16-17 вв. «Избранные труды»|website=pravo.by}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Біблія Францыска Скарыны]] * [[Знак Скарыны]] * [[Кнігавыдавецкая дзейнасць Францыска Скарыны]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * 450 год беларускага кнігадрукавання. — Мн., 1968. * {{h|Karbowiak|1898-1923|''Antoni Karbowiak''. Dzieje wychowania i szkół w Polsce (t. 1 1898, t. 2 1903, t. 3 1923). — Petersburg (t. 1-2), Lwów (t. 3).}} * ''Агіевіч У. У.'' Сімволіка гравюры Скарыны. — Мн., 1999. * ''Алексютовіч М. А.'' Скарына, яго дзейнасць і светапогляд. — Мн., 1958. * ''Анічэнка У. В.'' Слоўнік мовы Скарыны. Т. 1—3. — Мн., 1977—94. * Беларусіка=Albaruthenica. Кн. 9. 480 год беларускага кнігадрукавання: Матэрыялы 3-х Скарын. чытанняў. — Мн., 1998. * ''Б. С.'' У Беларускім Інстытуце Навукі і Мастацтва // Беларус. — 1966. — № 110. — С. 1 (рэферат Вітаўта Тумаша «Калі нарадзіўся і памёр доктар Скарына»). * ''Булыка, А. М.'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — 253 с. * ''[[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Владимиров П.]]'' [[s:ru:Франциск Скорина (Владимиров)|Доктор Франциск Скорина. Его переводы, печатные издания и язык]]. — СПб.: Тип. Императорской акад. наук, 1888. * ''Галенчанка Г. Я.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/skaryna/Галенчанка_Г._Я._Францыск_Скарына_-_беларускі_і_ўсходнеславянскі_першадрукар.html Францыск Скарына — беларускі і ўсходне-славянскі першадрукар]. — Мн., 1993. * Гравюры Францыска Скарыны. — Мн., 1990. * Галенчанка Г. Я. [http://rsijournal.net/page.php?id=11 Францыск Скарына: у паціне версій, стэрэатыпаў і міфаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220526195026/http://rsijournal.net/page.php?id=11 |date=26 мая 2022 }} // Российские и славянские исследования, 2007, вып. 2. * ''Груша А.'' [https://www.academia.edu/81163497/ Скорина Франциск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221118120009/https://www.academia.edu/81163497 |date=18 лістапада 2022 }} // {{ПЭ|||64|273-277|}} * ''Груша А.'' [https://www.academia.edu/76327614/ Реплика в связи с новыми данными о возможных родственниках Франциска Скорины] // Даўнія факты — новыя ідэі. — Минск, 2021. — С. 145—153. * ''Дварчанін I.'' Францішак Скарына як культурны дзеяч і гуманіст на беларускай ніве: Пер. з чэш. — Мн., 1991. * Запісы Бел. Ін-та навукі й мастацтва. Кн. 21. — New York, 1994. * ''[[Аляксей Канстанцінавіч Каўка|Каўка А.]]'' Тут мой народ: Францішак Скарына і бел. літ. XVI — пач. XX стст. — Мн., 1989. * ''Конан У. М.'' Боская і людская мудрасць: (Францішак Скарына: жыццё, творчасць, светапогляд). — Мн., 1990. * ''Лабынцаў Ю.'' Пачатае Скарынам: Бел. друкаваная літ. эпохі Рэнесансу. Мн., 1990. * ''Лабынцаў Ю.'' Скарынаўскі каляндар: (Да 500-годдзя з дня нараджэння Ф. Скарыны). 2 выд. Мн., 1990. * ''Лемешкин И.'' 1470 — год рождения Ф. Ско́рина // Францыск Скарына: новыя даследаванні. — Мінск: Беларуская навука, 2019. — С. 23-85. — ISBN 978-985-08-2415-8 * ''Мальдзіс А.'' Францыск Скарына як прыхільнік збліжэння і ўзаемаразумення людзей і народаў. Мн., 1988. * {{Кніга|ref=Немировский|год=1990|аўтар=Немировский Е. Л.|загаловак=Франциск Скорина: Жизнь и деятельность белорусского просветителя|месца=Минск|выдавецтва=Мастацкая літаратура|старонак=597|isbn=ISBN 5-340-00813-4}} * ''Паноў С. В.'' Матэрыялы па гісторыі Беларусі: 46 тэм для вывучэння. Заданні для самакантролю. Лагічныя схемы. Тэрміналагічны слоўнік. Храналагічныя схемы. Тэрміналагічны слоўнік. Храналагічная табліца. Карты / С. В. Паноў; пад навук. рэд. М. С. Сташкевіча, Г. Я. Галенчанкі. — 6-е выд. — Мн.: Аверсэв, 2005. — 415 с.: іл. — (Экзамены). ББК 63.3(4Бел) П 16) ISBN 985-478-881-4. * ''Падокшын С. А.'' Філасофская думка эпохі Адраджэння ў Беларусі: Ад Францыска Скарыны да Сімяона Полацкага. — Мн., 1990. * ''Пляхімовіч І.'' [http://www.gazeta.bsu.by/2017/08/kab-zhyc-ne-mensh-za-500-god-yaki-sens-dlya-belarusau-mae-spadchyna-skaryny/ Каб жыць не менш за 500 год] // Настаўніцкая газета. — 2017. — 19 жн. — С. 18-19; Універсітэт: газета Беларус. дзярж. ун-та [Электронны рэсурс]. — 2017. — 25 жн. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171008181900/http://www.gazeta.bsu.by/2017/08/kab-zhyc-ne-mensh-za-500-god-yaki-sens-dlya-belarusau-mae-spadchyna-skaryny/ |date=8 кастрычніка 2017 }} * ''Подокшин C. A.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/padokshun/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%88%D0%B8%D0%BD_C._A._%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%81%D0%BA_%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0.html Франциск Скорина]. — М.: Мысль, 1981. — 215 с. * ''Полехов С. В.'' [https://www.academia.edu/12778822/%D0%A1.%D0%92._%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BE_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%87%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_-_2015._%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B5_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2._%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%9C._2015 Малоизвестные сведения о роде Франциска Скорины] // Берковские чтения — 2015. Книжная культура в контексте международных контактов. Минск; М., 2015. — С. 389—392. * ''Прысутны''. Даклад пра Рыгора Хадкевіча // Беларус. — 1969. — № 151. — С. 5. (Рэферат [[Вітаўт Тумаш|Вітаўта Тумаша]] ў Таронта (Канада) пра гетмана Рыгора Хадкевіча як паслядоўніка {{nowrap|Ф. Скарыны}} ў выдавецкай справе.) * Рэферат у Ню Брансьвіку // Беларус. — 1966. — № 110. — С. 6. (Рэферат Вітаўта Тумаша «Агляд жыцця і дзейнасці Ф. Скарыны ў святле архіўных знаходак».) * Скарына і яго эпоха. — Мн., 1990. * Скарына Францыск // Асветнікі зямлі Беларускай: Энцыкл. давед. / Рэдкал.: У. М. Жук. — Мн.: БелЭн, 2001. — 496 с. * Скарына Францыск // Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст.: Энцыкл. давед. — Мн.: БелЭн, 1995. — 671 с. * Спадчына Скарыны: 3б. матэрыялаў першых Скарынаўскіх чытанняў (1986). — Мн., 1989. * Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мінск: Кнігазбор, 2007. — («Беларускі кнігазбор»). ISBN 985-6824-43-5 * Сусветная спадчына Францыска Скарыны / складальнік А. Суша. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2017. * ''[[Алесь Суша (культуролаг)|Суша А. А.]]'' [https://www.academia.edu/97120270 Франциск Скорина — человек мира. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя], 2016. — 303 с. — <nowiki>ISBN 978-985-11-0947-6</nowiki>. * ''Суша А. А.'' Францыск Скарына. Чалавек-энцыклапедыя. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Ф. Скарыны, 2016. — 119 с. * ''Суша А. А.'' Францыск Скарына. Чалавек свету. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Ф. Скарыны, 2016. — 128 с. * ''Суша А. А.'' Францыск Скарына. Чалавек-легенда. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Ф. Скарыны, 2016. — 112 с. * Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед. Мн., 1988. * Францыск Скарына: Жыццё і дзейнасць: Паказ. літ. Мн., 1990. * Францыск Скарына: Жыццё і дзейнасць: Паказ. літ. Дад. за 1530—1988 гг., 1989—1993 гг. — Мн., 1995. * Францыск Скарына: Зб. дак. і матэрыялаў. Мн., 1988. * ''[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]]'' Пяць стагоддзяў Скарыніяны, XVI—XX: [Бібліягр.]. — Нью Ёрк, 1989. * ''Чамярыцкі В. А.'' Беларускі тытан эпохі Адраджэння. — М., 1990. * Чатырохсотлецце беларускага друку, 1525—1925. — Мн., 1926. * ''Яскевіч А. А.'' Творы Ф. Скарыны: Жанравая структура. Філас. погляды. Мастацтва слова. — Мн., 1995. * {{Кніга|ref=Wisłocki|аўтар=Wisłocki W.|загаловак=O wydawnictwie Liber diligentiarum Krakowskiego Fakultetu Filozoficznego z lat 1487-1563|год=1886|месца=Kraków}} * ''Оліна Эла''. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/skaryna1/%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C._%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B0_%D0%B4%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%83_%D1%85%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%8B_%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BC.html Падагра і геніяльнасць. Спроба дыягназу Скарыны прафесарам Сарокам] // Наша слова.pdf. № 3 (107), 17 студзеня 2024. * ''Брага Сымон''. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/skaryna/%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%BD._%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B5.html Доктар Скарына ў Маскве] // Спадчына. 1991. № 4. — С. 11-29. * ''Тумаш Вітаўт''. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/tumach1/%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%9E%D1%82._%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%83%D1%96.html Скарына ў Падуі] // Спадчына. 1996. № 6. — С. 171—227. === Бібліяграфія === * Прадмовы і пасляслоўі. — Мн., 1969. * Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія. — Мн., 1990. * Біблія: Факсімільнае ўзнаўленне Бібліі, выданай Францыскам Скарынаю ў 1517—1519 гг. — Т. 1—3. — Мн., 1990—1991. == Спасылкі == {{Commonscat|}} * {{YouTube|4ZfeWYcayQg|Павел Котаў: Што мы ведаем і чаго не ведаем пра Францішка Скарыну|logo=+}} {{Выданні Францыска Скарыны}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Асоба|Гісторыя|Культура і грамадства}} {{Артыкул года|2017}} {{DEFAULTSORT:Скарына Францыск}} [[Катэгорыя:Францыск Скарына| ]] [[Катэгорыя:Выдаўцы]] [[Катэгорыя:Друкары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Бібліі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Сярэдневякоўя]] [[Катэгорыя:Старабеларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Першадрукары]] [[Катэгорыя:Біблеісты Беларусі]] 6ogjd3m4y8g83qmee6po4zx3b2jsnpo 0 16239 5158332 5067672 2026-06-25T14:31:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158332 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Гарадок (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Гарадок |арыгінальная назва = Гарадок |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Haradok, Belarus.svg |сцяг = Flag of Haradok and Haradok Rajon.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 28|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 59|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Гарадоцкі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1128]] |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 2139 |паштовы індэкс = 211573 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Haradok |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242978970 }} '''Гарадо́к'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Haradok}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкага раёна]], на рацэ [[Усыса|Гаражанка]]. За 30 км на поўнач ад [[Віцебск]]а каля возера [[Лугавое (возера)|Лугавое]], на аўтамабільнай дарозе Віцебск — Невель. [[Гарадок (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Віцебск]] — [[Невель (горад)|Невель]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Узнік на месцы старажытнага ўмацаванага паселішча, якое, відаць, знаходзілася ў пойме Гаражанкі. Магчыма, у позніх летапісах XVI ст. згадваецца як '''«Гарадок каля Полацка»''' ў сувязі з міфічнымі падзеямі сярэдзіны XIII ст., калі каля Гарадка нібыта адбылася бітва паміж палачанамі і літоўскім войскам на чале з міфічным князем Мінгайлам. У канцы XVI ст. існаваў [[Гарадоцкі замак]] з магутнымі абарончымі валамі і пяццю вежамі. На карце [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] (1579), паказаныя Вялікі і Малы Гарадок. На карце [[Тамаш Макоўскі|Тамаша Макоўскага]] (1613) Гарадок пазначаны як мястэчка [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Быў дзяржаўнай маёмасцю. Пад 1650 г. у Гарадку ўпамінаецца Ільінская царква, пераўтвораная ва уніяцкую, у гэтым жа годзе яна была вернута праваслаўным. Паводле некаторых звестак, у XVI ст. Гарадок меў свой [[Герб Гарадка|герб]]: выява ільва на залатым полі. === У складзе Расійскай імперыі === [[Файл:Coat of arms of Gorodok 1781.svg|міні|справа|Герб Гарадка ў 1781 годзе]] Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) Гарадок увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. 3 1777 года зрабіўся цэнтрам [[Гарадоцкі павет|Гарадоцкага павета]] [[Полацкая губерня|Полацкай губерні]]. У 1778 годзе быў распрацаваны першы генеральны план Гарадка з рысамі класіцызму. 3 1796 года [[Гарадоцкі павет]] у [[Беларуская губерня|Беларускай]], а з 1802 года — [[Віцебская губерня|Віцебскай]] губернях. У 1781 годзе Гарадок атрымаў статус горада і новы герб з выявай Пагоні. У канцы XVIII стагоддзя ў ім 169 дамоў, у 1860 годзе — 377 дамоў, 4075 жыхароў. У горадзе працавалі фабрыка паташу, 19 дробных саматужных прадпрыемстваў, 75 крам. Былі царква, 6 яўрэйскіх малітоўных дамоў. У 1887 годзе ў горадзе дзейнічалі 23 прадпрыемствы, працавалі бальніца, рамесная школа, царкоўнапрыходскае вучылішча.<br />На працягу 2-й паловы 19 ст. паводле праекта планіроўкі 1846 горад рос уздоўж шашы Віцебск — Пецярбург. Пасля 1904 года, калі была пракладзена чыгунка, Гарадок развіваўся паміж вакзалам і рынкам. Паводле перапісу 1897 года, у Гарадку значыліся 5023 жыхары. У 1905 годзе — 21 мураваны і 834 драўляныя дамы, 6480 жыхароў. Працавалі 14 заводаў, фабрыка, паравы млын. Дзейнічалі 2 мужчынскія, 3 жаночыя вучылішчы, бальніца, 3 аптэкарскія магазіны, бібліятэка, 2 царквы, 10 сінагог. === Найноўшы час === 17 ліпеня 1924 года стаў цэнтрам [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкага раёна]]. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 10 ліпеня 1941 года Гарадок акупіраваны. За час акупацыі горад амаль поўнасцю разбураны, у горадзе і раёне загублена больш за 8 тыс. мірных жыхароў. Захопнікі стварылі ў Гарадку лагер смерці, дзе загінула 2,5 тыс. чалавек. 24 снежня 1943 у выніку [[Гарадоцкая аперацыя|Гарадоцкай аперацыі]] Гарадок вызвалілі войскі [[1-ы Прыбалтыйскі фронт|1-га Прыбалтыйскага фронту]]. Пасля вайны горад паступова адбудаваўся. У 1966 годзе быў распрацаваны праект планіроўкі. У 1977 годзе прыняты генеральны план горада. Узведзены новыя мікрараёны з шматпавярховымі дамамі. У 1997 годзе Гарадок адзначыў 220-годдзе з дня прысваення яму статуса горада. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=416|height=128|type=rect|x=1801,1860,1897,1905,1939,1959,1969,2003,2009,2017|y=1713,4075,5023,6480,7300,7600,9000,14100,13400,12193}}</div> * '''XIX стагоддзе''': 1801 год — 1&nbsp;713 чал.; 1860 год — 4&nbsp;075 чал.; 1897 год — 5&nbsp;023 чал. (перапіс) * '''XX стагоддзе''': 1905 год — 6&nbsp;480 чал.; 1939 год — 7,3 тыс. чал.; 1959 год — 7,6 тыс. чал.; 1969 год — 9 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2003 год — 14,1 тыс. чал.; 2006 год — 13,8 тыс. чал.; 2008 год — 13,6 тыс. чал.; 2009 год — 13,4 тыс. чал.; 2016 год — 12&nbsp;186 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 12&nbsp;193 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы лёгкай, дрэваапрацоўчай, харчовай прамысловасці. Ільнозавод. Гарадок вядомы як цэнтр ганчарнага промыслу (так званая гарадоцкая кераміка). Гасцініца «Раўбічы». == Культура == Дом культуры, 2 бібліятэкі, [[Гарадоцкі раённы краязнаўчы музей]], Дом рамёстваў і фальклору. [[Свята-Троіцкая царква (Гарадок)|Гарадоцкая Троіцкая царква]] (1999). == Адукацыя == [[Гарадоцкі аграрна-тэхнічны каледж]], Гарадоцкі прафесійна-тэхнічны каледж сельскагаспадарчай вытворчасці, 2 сярэднія, 8-гадовая, дзіцяча-юнацкая спартыўная школы, школа мастацтваў == СМІ == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Гарадоцкі веснік]]». == Спорт == Дзейнічае рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Гарадоцкі цэнтр спорту і турызму Раўбічы». == Славутасці == [[File:Gorodor-pmtnk-min.JPG|thumb|[[Помнік у гонар воінаў-вызваліцеляў (Гарадок)|Помнік у гонар воінаў-вызваліцеляў]]]] * Селішча і могільнік часоў Русі — помнікі археалогіі * [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гарадок)|Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Свята-Троіцкая царква (Гарадок)|Свята-Троіцкая царква]] * [[Паштовая станцыя (Гарадок)|Паштовая станцыя]] (сярэдзіна XIX ст.) * Жылыя дамы (канец XIX — пачатак XX стст.) * Вадзяны млын * [[Помнік у гонар воінаў-вызваліцеляў (Гарадок)|Помнік у гонар воінаў-вызваліцеляў]] * Помнік воінам-танкістам, якія аднымі з першых увайшлі ў горад у дзень вызвалення * [[Мемарыяльны комплекс «Бессмяроцце»|Мемарыяльны комплекс на воінскіх могілках]]. * Вайсковыя могілкі (1944), пл. Леніна — {{ГККРБ 4|213Д000314}} * [[Помнік Вызвалення (Гарадок)|Помнік Вызвалення]] * [[Бюст Івану Хрыстафоравічу Баграмяну]] == Вядомыя асобы == * [[Бэр Аршанскі]] (1883—1945) — савецкі дзяржаўны і партыйны дзеяч, літаратар. * [[Ангел Іванавіч Багдановіч]] — расійскі публіцыст. * [[Сяргей Анатольевіч Багніч]] — беларускі вучоны ў галіне спектраскапіі арганічных злучэнняў, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Аляксандр Георгіевіч Вышалескі]] (1892—1950) — беларускі архітэктар. * [[Цодзік Львовіч Даўгапольскі]] — яўрэйскі пісьменнік. * [[Настасся Віктараўна Дубарэзава]] — беларуская біятланістка. * [[Аляксандр Арсенцьевіч Дудкін]] — беларускі вучоны. * [[Леў Абрамавіч Дымшыц]] (1896—1968) — савецкі вучоны-афтальмолаг. Доктар медыцынскіх навук, прафесар<ref>http://aprilpublish.ru/oftalmologi-19-20-veka/dymshic-lev-abramovich-1896-1968.html</ref>. * [[Анатоль Іванавіч Ерашоў]] (нар. 1936) — вучоны ў галіне ветэрынарнай вірусалогіі, мікрабіялогіі і радыяцыйнай біялогіі. * [[Ігар Паўлавіч Каўрыга]] — кандыдат тэхнічных навук, прафесар. * [[Яўхім Яўсеевіч Кліёнскі]] (1892—1961) — савецкі фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук, прафесар<ref>{{Cite web |url=https://www.rujen.ru/index.php/%D0%9A%D0%9B%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%95%D1%84%D0%B8%D0%BC_%D0%95%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |title=Архіўная копія |access-date=10 лютага 2023 |archive-date=10 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210190841/https://www.rujen.ru/index.php/%D0%9A%D0%9B%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%95%D1%84%D0%B8%D0%BC_%D0%95%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |url-status=dead }}</ref>. * [[Іван Андрэевіч Крумін]] — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Фрына Львоўна Лейтман]] (1921—1995) — беларускі мастацтвазнаўца<ref>https://socrealizm.com.ua/gallery/artist/leitman-fl-1921</ref>. * [[Людміла Пятроўна Луцэвіч]] (нар. 1948) — беларускі архітэктар. * [[Юзаф Маралёўскі]] — паэт, педагог. * [[Зіновій Міронавіч Масарскі]] (1928—2014) — савецкі хормайстар. Заслужаны артыст Літоўскай ССР. Прафесар<ref>https://www.conservatory.ru/esweb/massarskiy-zinoviy-mironovich-1929-2014</ref>. * [[Барыс Аляксандравіч Нікалаеў]] — беларускі вучоны, кандыдат хімічных навук, дацэнт. * [[Аляксандр Пятровіч Сабалеўскі]] — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Уладзімір Канстанцінавіч Слабін]] — беларускі вучоны. * [[Аляксандр Сяргеевіч Паварэха]] — беларускі вучоны, кандыдат тэхнічных навук. * [[Міхаіл Валянцінавіч Пузыроў]] — беларускі вучоны, кандыдат фізіка-матэматычных навук. * [[Леанід Сяргеевіч Пузырэўскі]] — беларускі вучоны, доктар эканамічных навук, прафесар. * [[Уладзімір Сцяпанавіч Сідараў]] — беларускі вучоны, кандыдат філасофскіх навук, дацэнт. * [[Уладзімір Якаўлевіч Хазанскі]] — беларускі журналіст, пісьменнік. * [[Аркадзь Сямёнавіч Шофман]] (1913—1993) — [[гісторык]], доктар гістарычных навук, заслужаны дзеяч навукі [[Татарстан]]а. * [[Данііл Сямёнавіч Шофман]] (1917—1976) — савецкі мастак<ref>http://www.shr-khv.ru/content/section_1354409838/</ref>. * [[Леанід Ісакавіч Шофман]] — беларускі вучоны. == Фотагалерэя == <center> <gallery> Файл:Gorodok-muzeum-01.JPG|У цэнтры - Краязнаўчы музей. 2009 год. Файл:Gorodok-pmtnk-tank.jpg|Помнік танкістам, удзельнікам вызвалення горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Файл:Gorodok-verenitsyn.JPG|Валун з мемарыяльнай дошкай, прысвечаны паэме «[[Тарас на Парнасе]]» каля краязнаўчага музея. Файл:Lugovoe-gorodok.JPG|Від на возера Лугавое і ўрочышча Вераб’ёвыя горы. Файл:Garadok Lenin place.JPG|Плошча Леніна (2012) </gallery> </center> == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Гарадка]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * Гарадок // Гарады і гарадскія пасёлкі Беларусі / рэд. Л. К. Калошына. — Мн., 1981. — С. 61—62. * Гарадок // Рэспубліка Беларусь : вобласці і раёны : энцыклапедычны даведнік / аўт. — склад. Л. В. Календа. — Мн., 2004. — С.122—124. * ''Шагалеева Т. А.'' Гарадок і яго жыхары ў другой палове XIX — пачатку ХХ ст. / Т. А. Шагалеева // Памяць: Гарадоцкі р-н: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. С. І. Садоўская; рэдкал. Н. А. Бурунова і інш. — Мн., 2004. — С. 130—147. * Городок // Города Беларуси. Витебщина. — Мн., 2006. — С. 78—79. * ''Цітоў А.'' Геральдыка беларускіх местаў. / Маст. А. П. Бажэнаў. — Мн.: Полымя, 1998. — С. 145. — 287 с. — 5000 экз. — ISBN 985-07-0131-5 * {{крыніцы/ЭГБ|2|Гарадок||477}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Haradok|Гарадок}} {{OSM relation|1173272|Гарадок}} * [http://www.lib.vitebsk.net/PRIDVINIE-1/CITIES/Gorodok.htm Прыдзвінскі край — Горад Гарадок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090201182240/http://lib.vitebsk.net/PRIDVINIE-1/CITIES/Gorodok.htm |date=1 лютага 2009 }} * [http://www.lib.vitebsk.net/PRIDVINIE-1/GORODOK/Legends-GORODOK.htm Легенда пра Гарадок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090131143049/http://lib.vitebsk.net/PRIDVINIE-1/GORODOK/Legends-GORODOK.htm |date=31 студзеня 2009 }} * {{SgKP|III|133|Horodek}} * [https://www.gismeteo.by/weather-gorodok-11029/ Надвор’е ў горадзе Гарадок] * ''Анна Наумова'' [https://www.sb.by/articles/v-prazdnovanii-80-letiya-osvobozhdeniya-gorodka-i-gorodokskogo-rayona-prinyal-uchastie-vnuk-marshala.html В праздновании 80-летия освобождения Городка и Городокского района принял участие внук маршала Баграмяна] // [[СБ. Беларусь сегодня]] {{Гарадоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарадок| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскага ваяводства]] f3iboij7gdja7murq98yer97pium3ek 0 16241 5158539 5156832 2026-06-26T09:00:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158539 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Глыбокае |выява = Hłybokaje, Глыбокае, панарама, Кагальнае, Глубокое, панорама, Głębokie, panorama (08.10.2021).jpg |подпіс = Панарама Глыбокага над возерам Кагальным |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |першае згадванне = 1514 }} '''Глыбо́кае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hlybokaje}}, [[Руская мова|рус]].: ''Глубокое'', [[Польская мова|польск]].: ''Głębokie'', [[Літоўская мова|літ.]]: ''Glubokas'', [[іўрыт]]: ''עברית'') — [[горад]] у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. За 140 км на поўнач ад [[Мінск|Мінска]], 160 км на захад ад [[Віцебск]]а, 160 км на паўночны ўсход ад [[Вільня|Вільні]], 300 км на паўднёвы ўсход ад [[Рыга|Рыгі]]. На скрыжаванні аўтамабільных дарог [[Бягомль]] - [[Браслаў]] і [[Полацк]] — [[Вільня]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Крулеўшчына]] — [[Лынтупы]]. У межах горада - возера [[Кагальнае]], з якога выцякае рака [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]], левы прыток [[Дзісна (рака)|Дзісны]]. Да межаў горада прылягаюць азёры [[Бяглец]], [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], [[Мушкацкае]], [[Падлужнае]]. Насельніцтва - 17 720 чал. (па стане на 1 студзеня 2026 года)<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|загаловак=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. Статистический бюллетень|год=2026|месца=Минск|выдавецтва=Национальный статистический комитет|старонкі=7}}</ref>. == Гісторыя == === Полацкае Княства === Тэрыторыя цэнтральнай часткі сучаснага горада Глыбокага (паўночны, паўночна-заходні і заходні берагі возера Кагальнае) была заселеная ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], пра што сведчаць знаходкі керамікі XI—XIII стагоддзяў. Пазней паселішча перапыніла сваё існаванне — кераміка XIV—XV стагоддзяў на тэрыторыі горада адсутнічае<ref>Клімаў Марат. Археалагічныя назіранні ў г. Глыбокаe//[http://westki.info Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200202070730/http://westki.info/ |date=2 лютага 2020 }}, старонка захавана 04.01.2008.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню ўзгадваецца ў [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыцы ВКЛ]] у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Іванавіча Зяновіча]]. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — [[1414]] год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі польскага даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта<ref name=":8" />. Двор [[Зяновічы|Зяновічаў]] знаходзіўся на паўночным беразе [[Кагальнае|возера Глыбокае]] (цяпер - Кагальнае), на тэрыторыі [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]], побач з мяжой [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]]. Мяжа праходзіла па рацэ [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярэзвіцы]] (Бярозаўцы), што выцякае з возера Кагальнае. Назва возера (Глыбокае) дала назву населенаму пункту<ref>Hedemann Otton. Głębokie. Szkic dziejów. Wilno, 1935. S. 9</ref>. У 1514 годзе згадваецца ''«торг»'' пры двары Юрыя Іванавіча Зяновіча ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю<ref>«Росийская Историческая Библиотека». Т. ХХ, с. 190.</ref>. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як [[мястэчка]]<ref name=":8">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/82024216/miedzy-wilnem-a-polockiem-odkrycie-regionalisty-kwestionuje-610-rocznice-wzmianki-o-glebokiem|title=Między Wilnem a Połockiem. Odkrycie regionalisty kwestionuje 610. rocznicę wzmianki o Głębokiem|author=Łupacz Z., Szytal K.|website=Centrum Europy|date=29.08.2024}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Pachałavicki, Глыбокае, Пахалавіцкі (1580).jpg|міні|злева|Глыбокае на карце Станіслава Пахалавіцкага (1580)]] У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў [[кальвінізм]]. У 1582 г. [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч]] валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў яе сваім нашчадкам. У тэстамэнце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Кшыштафа Зяновіча]] ў 1611 годзе згадваюцца кальвінскі збор і школа<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann O.|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=11, 22-23|старонак=60}}</ref>. Сын Кшыштафа, [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] у 1613 годзе перайшоў у каталіцтва і заснаваў у мястэчку касцёл святога Міхала. У 1622 годзе ў маёнтку Зяновічаў згадваецца ''«бібліятэка кніг каля трохсот экзэмпляраў»''. Касцёл святога Міхала быў знішчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654—1667 гадоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1BwCarR_Q-p6oFXyINxaJYm6rVEROc_pq/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Род Зяновічаў і першы касцёл у Глыбокім|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=6|нумар=6|старонкі=4-5|issn=2224-9624}}</ref>. У 1628 годзе Ганна Зоф'я Зяновіч выйшла замуж за [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхта Уладзіслава Радзівіла]], у выніку чаго Глыбокае перайшло да [[Радзівілы|Радзівілаў]]. [[Файл:Юзаф Корсак Глыбоцкі, Іосіф Корсак, Иосиф Корсак, Józef Korsak Głębocki.jpg|міні|Іосіф Корсак, ваявода мсціслаўскі.]] Уладанні на правым (усходнім) беразе Бярэзвіцы ў канцы XIV ст. полацкі князь [[Андрэй Альгердавіч]] надаў роду [[Корсакі|Корсакаў]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/polock-gram.zip/2015/Polockije_hramoty_T1.pdf|загаловак=Полоцкие грамоты XIII - начала XVI века. Том 1|адказны=А. Л. Хорошкевич (ответственный редактор), С. В. Полехов (заместитель ответственного редактора), В. А. Воронин, А. И. Груша, А. А. Жлутко, Е. Р. Сквайрс, А. Г. Тюльпин|год=2015|месца=Москва|выдавецтва=Университет Дмитрия Пожарского|старонкі=73-74|isbn=978-5-91244-137-0}}</ref>. Не пазней за 1582 год Корсакі заклалі мястэчка на сваіх землях на правым беразе Бярэзвіцы, насупраць мястэчка Зяновічаў. Мястэчка Корсакаў таксама называлася Глыбокае, але ўваходзіла ў [[Полацкае ваяводства]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=17|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=12|старонак=60}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Karmelity, Глыбокае, Кармеліты, Kazanie przy exegviach Alexandra Tyszkiewicza (1645).jpg|міні|Тытульны аркуш казання на пахаванні Аляксандра Тышкевіча, прамоўленага ў Глыбокім 13 верасня 1644 года.]] У 1639 годзе [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] піша тэстамэнт, у якім распараджаецца перадаць мястэчка Глыбокае і маёнткі Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава рыма-каталіцкаму ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]<ref>''Wanat J. Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605—1975''. ss. 458—459.</ref>. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. У 1642 годзе Іосіф Корсак фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]]<ref name=":0" />. 16 красавіка 1643 года Корсак памёр. У тым жа годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне полацкага земскага суддзі Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай — гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак А.|загаловак=Першым глыбоцкім пісьменьнікам быў Язафат Тышкевіч, кармэліт босы|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=16|нумар=7|старонкі=11|issn=0233-433X}}</ref>. У 1652 годзе ў кармеліцкай частцы Глыбокага быў збудаваны драўляны парафіяльны касцёл<ref name=":0" />. У ходзе вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654 - 1667 гадоў атрад маскоўскага войска пад кіраўніцтвам двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «''литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал''». Глыбокае было акупавана маскоўскім войскам. У верасні 1655 годзе ваявода Багдан Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў у Глыбокае і збудаваў ва ўсходняй частцы паселішча [[Глыбоцкі замак|замак]]<ref>{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=БелЭн|старонкі=41|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. У студзені 1659 года атрад ваяводы віцебскага [[Уладзіслаў Валовіч|Уладзіслава Валовіча]] «''сжёг острожек в Глубоком''», а гарматы, якія там былі, вывез у [[Даўгінава]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=39|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=32-33|старонак=60}}</ref>. У выніку вайны былі спаленыя мястэчка і двор у радзівілаўскай частцы Глыбокага, касцёлы святога Міхала, Святой Тройцы, кармелітаў босых. Пасля вайны новы двор Радзівілаў быў заснаваны на пагорку на поўдзень ад возера Кагальнае. Паводле інвентара 1702 г. двор уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш. Да 1694 года адносіцца першая пацверджаная згадка пра грэка-каталіцкую царкву Святой Тройцы ў радзівілаўскай частцы Глыбокага<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189 Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 1/354/0/23/t.170 p. 10 — s. 294]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Першыя згадкі пра яўрэяў сустракаюцца ў інвентары радзівілаўскай часткі Глыбокага ў 1694 годзе<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189|title=Głębokie/Archiwum Główne Akt Dawnych, sygnatura 1/354/0/23/t.170 p.10|website=Szukaj w Archiwach|url-status=dead}}</ref>. Іх колькасць хутка ўзрастала на працягу XVIII стагоддзя. Найстарэйшая вядомая мацэва на могілках датаваная 1708 годам. У 1742 годзе глыбоцкія яўрэі атрымалі ад віленскага біскупа [[Міхал Ян Зянковіч|Міхала Зянковіча]] дазвол на пабудову сінагогі на месцы, дзе была ранейшая<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=30-32}}</ref>. Паводле інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» або што існавала сувязь з [[Смаргонская мядзведжая акадэмія|"акадэміяй" у Смаргоні]] - абодва мястэчкі з канца XV да пачатку ХІХ ст. належалі адным і тым жа ўласнікам.<ref>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/289-glybotskiya-dudary-myadzvedniki</ref>[[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1878).jpg|міні|Касцёл і кляштар кармелітаў босых (акварэль ХІХ ст.)]] 16 ліпеня 1735 года віленскі суфраган [[Ежы Казімір Анцута|Ежы Анцута]] асвяціў барочны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] кляштара кармелітаў босых. Паводле меркавання польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл быў зноў перабудаваны каля 1755 года. Аўтарам перабудовы быў віленскі архітэктар Абрагам Вюрцнэр, пад яго кіраўніцтвам былі ўзнесеныя дзве вежы і шчыт галоўнага фасада ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak, Fara. Глыбокае, Рынак, Фара (Балзункевіч, 1900-02).jpg|міні|Фарны касцёл (фота Яна Балзункевіча, пач. ХХ ст.)]] 11 ліпеня 1783 года віленскі суфраган Пётр Тачыдлоўскі асвяціў мураваны парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], збудаваны ў 1764—1782 гадах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedeman, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=22-26}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Kalona. Глыбокае, Копцеўка, Калона (1920-29) (3).jpg|міні|Калона на могілках (фота 20-х гг. ХХ ст.)]] У канцы XVIII стагоддзя на могілках Копцеўка была збудаваная [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|мураваная калона]], якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі называюць «Калонай [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]». === Глыбокае ў складзе Расійскай імперыі === З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]. [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Karmelicki. Глыбокае, Копцеўка, Кармэліцкі (1920-29) (4).jpg|міні|Капліца святога Іллі на могілках Копцеўка (1920-я).]] Кармеліты пабудавалі ў 1804 годзе [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]] ў стылі класіцызму на могілках «Копцеўка», яе асвяціў 11 мая 1805 года біскуп мінскі [[Якуб Дадэрка]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак Аляксандр|загаловак=Мястэчка Глыбокае. Капліца св. Эльяша (Іллі Прарока)|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=23|нумар=8|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. ==== Напалеон у Глыбокім ==== [[Файл:Кляштар Кармелітаў.jpg|thumb|left|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (Былы касцёл кармелітаў босых)]] У 1812 годзе шлях імператара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Паводле гісторыка [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]], Напалеон прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён<ref name=":9">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=61|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=54-56|старонак=60}}</ref>. Паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён<ref name="euro" />. У Глыбокім 18 ліпеня Напалеон выдаў загад «Адозвы генеральнай канфедэрацыі да палякаў», прызначаны для палякаў, якія знаходзяцца на расійскай дзяржаўнай службе, а 20 ліпеня - загад супраць марадзёраў і рабаўніцтва. Згодна з распараджэннем Напалеона, у Глыбокім з’явіўся харчовы склад, загад пра гэта быў падпісаны павятовым маршалкам шляхты Алоізам Буйніцкім<ref name=":9" />. Парафіяльны касцёл быў пашкоджаны, бо быў ператвораны на склад правіянту, салдаты забралі касцельныя рэчы<ref name="westki" />. Паводле інтэрпрэтацый, якія існавалі ў першай палове ХХ ст., Напалеон займаў пакоі на другім паверсе захаванага крыла кляштара. Прыхільнікі такога меркавання абапіраліся на тэкст Філіпа Поля дэ Сегура: ''«la Courlande nurria Macdonald, la Samogitie Oudinot; les plaines fertiles de Klubakoje'' (то бок — Глыбокае) ''— l‘Impereur»''. Гэтая версія тлумачыць, што ''«les plaines fertiles de Klubakoje»'', то бок урадлівыя раўніны Глыбокага, імператар мог бачыць толькі з акон на другім паверсе існуючага крыла (разбураныя два крылы былі павернутыя ў бок горада) — значыць, ён там жыў. Аднак, як пісаў Отан Гедэман, гэта не вынікае гэта наўпрост з тэксту Сегура, які меў на думцы толькі магчымасці забеспячэння арміі харчамі з урадлівых раўнін Курляндыі, Жамойці і Глыбокага, г. зн. Белай Русі<ref name=":9" />. Паводле іншай легенды, паміж імператарам і прыёрам кармелітаў босых завязаўся наступны дыялог. Напалеон: «Якой велічыні кляштарная ўласнасць?» Прыёр: «1000 дамоў». Напалеон: «Гэтага замнога! А чым займаецеся?» Прыёр: «Молімся». Напалеон: «Гэтага замала!» Аднак, удзячны за гасціннасць, злажыў прыёру на ад’езд «поўную талерку» напалеондораў. Імператар быццам бы нават выказаў шкадаванне, што не можа забраць у Парыж касцёл кармелітаў, каб яго там паставіць побач з саборам Нотр Дам<ref name=":9" />. Пасля гібелі ў 1813 годзе [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма Радзівіла]] заходняя частка Глыбокага перайшла ва ўласнасць яго дачкі [[Стэфанія Радзівіл|Стэфаніі]], якая ў 1828 годзе выйшла замуж за [[Леў Пятровіч Вітгенштэйн|Льва Вітгенштэйна]]. Наступнай уласніцай маёнтка стала іх дачка Марыя, пазней жонка нямецкага палітыка [[Хлодвіг Гогенлоэ-Шылінгсфюрст|Хлодвіга Гогенлоэ-Шылінгсфюрста]]. У канцы ХІХ стагоддзя маёнтак быў прададзены Восіпу Путырскаму. [[Файл:Hłybokaje, Kahalnaje. Глыбокае, Кагальнае (1869) (2).jpg|міні|Панарама мястэчка (1869)]] [[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1918).jpg|міні|Царква Раства Багародзіцы, перабудаваны касцёл кармелітаў (1918).]] Кармеліты падтрымалі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцаў у 1830-31 гадах]]. Для следства супраць паўстанцаў у Глыбокае прыязджаў [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхал Мураўёў]] і стварыў камісію вайсковага суда. У 1842 годзе ўлады канфіскавалі большасць зямельных уладанняў кляштара. У 1862 годзе кляштар быў скасаваны, а касцёл кармелітаў стаў філіяй парафіяльнага. У 1864 годзе, у рамках рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|студзеньскага паўстання]], улады адабралі ў каталікоў і перадалі праваслаўным былы кармеліцкі [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]]. [[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, Сінагога, Głębokie, Synagoga, Глубокое, Синагога (1916).jpg|міні|Вялікая сінагога (фота: Ежы Рачыньскі, 1916).]] У 1848-1856 гадах рабінам у Глыбокім быў [[Шмуэль Магілевер]], адзін з піянераў рэлігійнага [[Сіянізм|сіянізму]]. У 50-я - 60-я гады ХІХ ст. на месцы папярэдняй была збудаваная драўляная Вялікая сінагога<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/238169/edition/199926|аўтар=Chawes Mojżesz|загаловак=Rzeźba artystyczna w bożnicy|год=1931|мова=pl|выданне=Ziemia Dziśnieńska|тып=часопіс|месяц=11-12|нумар=2|старонкі=10-11}}</ref>. У 1870-х гадах у Глыбокім вучыўся [[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэр Бен-Егуда]], пазнейшы габрэйскі мовазнаўца, адзін з адраджальнікаў [[Іўрыт|іўрыту]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mishpoha.org/pochta-mishpokhi/702-chelovek-voskresivshij-ivrit-ben-yeguda|title=Человек, воскресивший иврит|author=Бернштрам Владимир|website=Мишпоха. Международный еврейский журнал}}</ref>. У 1870-я гады ў Глыбокім былі паштовая станцыя, паліцэйская канцылярыя, валасная ўправа, народнае вучылішча, некалькі млыноў, вінакурня, некалькі бровараў і фабрык пітнога мёду, некалькі сінагог, дзве праваслаўныя царквы, касцёл. Насельніцтва па стане на 1879 год — 4084 чалавекі<ref name=":10">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/b6bc8a10-d0dc-4e72-95a8-0a811cc81d70?page=604|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 2, [Derenek - Gżack]|год=1881|месца=Warszawa|старонкі=604-605}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak Kaściuški. Глыбокае, Рынак Касьцюшкі, Głębokie, Rynek, Глубокое, Базарная площадь (каля 1914).jpg|міні|Рынак (каля 1914 г.)]] Кожны тыдзень праводзіліся кірмашы, на якіх гандлявалі прадуктамі харчавання, мануфактурнымі вырабамі, а таксама смалой, дзёгцем, паташом, што прыходзілі з памешчыцкіх маёнткаў. Сяляне гандлявалі прадуктамі харчавання, набывалі соль, крупы, гарбату, цукар, гарэлку. 26 верасня (8 кастрычніка н. ст.) 1880 згарэла драўляная царква Святой Тройцы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/1d/58/1d580bb7-e270-468e-96d4-4d6161783a13.pdf|аўтар=Котлинский Александр|загаловак=Из Дисненского уезда|год=1880|мова=ru|выданне=Литовские епархиальные ведомости|тып=газета|месяц=10|чысло=12|нумар=41|старонкі=350-351}}</ref> (не была адбудаваная). У 1895 годзе ў прыёмным пакоі працаваў фельчар, дзейнічалі вольнапрактыкуючыя ўрачы, існавалі 4 аптэкарскія крамы. Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 5654 жыхары. Меліся народнае і яўрэйскае прыватнае вучылішчы. У 1897 годзе пачаўся рух цягнікоў па [[Вузкакалейная чыгунка|вузкакалейнай чыгунцы]] да [[Новыя Свянцяны|Новых Свянцянаў]]. У 1916 годзе чыгунка была падоўжана да станцыі Сеславіна ([[Крулеўшчына]]). У 1904 годзе заснаваны Глыбоцкі аддзел Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/79847101/wilenskie-towarzystwo-rolnicze-120-lat-temu-zmienilo-gospodarcze-oblicze-glebokiego|title=Wileńskie Towarzystwo Rolnicze. 120 lat temu zmieniło gospodarcze oblicze Głębokiego|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=31.03.2024}}</ref>, у 1906 — Глыбоцкае дабрачыннае таварыства<ref name=":1">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80308012/autor-znachora-urodzil-sie-na-dzisiejszej-bialorusi-nieznane-fakty-o-doledzemostowiczu|title=Autor „Znachora” urodził się na dzisiejszej Białorusi. Nieznane fakty o Dołędze-Mostowiczu|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=30.09.2023}}</ref>, у 1907 — таварыства «Oświata», якое адчыніла ў Глыбокім польскую школу, зачыненую ўладамі праз чатыры месяцы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/80548caf-3e62-4663-aeec-e60e3b1897b5?page=1|аўтар=Wiesławski, W., dr.|загаловак=Polskie Towarzystwo "Oświata" w Wilnie|год=1908|мова=pl|выданне=Goniec Wileński|тып=газета|месяц=10|чысло=17|нумар=211|старонкі=2-3}}</ref>. Актыўнай дзяячкай Дабрачыннага таварыства і «Oświaty» была Станіслава Мастовіч, маці польскага пісьменніка [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Далэнгі-Мастовіча]]<ref name=":1" />. Падчас [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Беларусі|рэвалюцыі ў Расійскай імперыі]], у лістападзе 1905 года адбылася забастоўка паштовых служачых і палітычныя дэманстрацыі, удзел у якіх прынялі некалькі соцень чалавек. 11 жніўня 1913 года адбылася першая беларуская вечарынка — акторы-аматары адыгралі п’есы «Пашыліся ў дурні» Марка Крапіўніцкага і «Міхалка» М. Дальнага<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.djvu_pdf.zip/mab.lt/1913-33.cyr.pdf|аўтар=Глыбачанін|загаловак=Беларуская вечарынка|год=1913|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|месяц=8|чысло=16|нумар=33|старонкі=4}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja, Глыбокае, Замкавая, Дом Поднаса, друкарня Рома, Глубокое, Głębokie.jpg|міні|Камяніца, у якой месціліся друкарня і кнігарня Л. Рома (каля 1914).]] Не пазней за 1913 год была заснаваная друкарня М. Трэбелева і Л. Рома, пры якой існавала кнігарня, у якой прадаваліся беларускія календары і кнігі. Каля 1914 года Л. Ром выдаў серыю з не менш як шасці каляровых паштовак з краявідамі Глыбокага і [[Беразвечча]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://budzma.org/news/nevyadomyya-staronki-gistoryi-glybokaga.html|title=Невядомыя старонкі гісторыі Глыбокага: вызначана месца, дзе ў пачатку ХХ стагоддзя ў Глыбокім прадавалі беларускія кнігі|author=Рамэйка Ян|website=Будзьма беларусамі!|date=21.06.2024}}</ref>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў верасні 1915 года Глыбокае [[Свянцянскі прарыў|занялі немцы]], але праз два тыдні мястэчка адбілі расійскія войскі. Глыбокае знаходзілася ў тыле [[3-я армія (Расійская імперыя)|3-й расійскай арміі]]. === Найноўшы час === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкага пераварота]], у снежні 1917 года ў Дзісенскім павеце пачалі стварацца органы савецкай ўлады<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=Беларусь, Глыбоцкі край і Эдвард Вайніловіч: матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі : г. Глыбокае, 25 верасня 2020 г|частка=Рудовіч Станіслаў. Дзісенска-глыбоцкі край у віхуры войн і рэвалюцый (1914-1921 гг)|месца=Мінск|выдавецтва=ІВЦ Мінфіна|старонкі=351-369|старонак=460|isbn=978-985-880-085-7}}</ref>. Сход для выбараў савета ў Глыбокім быў прызначаны на другую палову лютага 1918 года, але не адбыўся, бо мястэчка занялі нямецкія войскі, якія акупавалі яго да лістапада. Глыбокае знаходзілася на тэрыторыі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак структуры БНР у мястэчку не былі створаныя. 11 снежня 1918 года Глыбокае занятае часцямі савецкай Пскоўскай дывізіі. З 1 студзеня 1919 года — у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]<ref name=":2" />. У жніўні 1919 занята польскімі войскамі. 6 лістапада 1919 года быў утвораны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскі павет]], сядзіба ўладаў якога знаходзілася ў Глыбокім. У маі 1920 года Глыбокае на кароткі час было занятае Чырвонай арміяй, праз кароткі час яго зноў занялі польскія войскі. 5 ліпеня 1920 года часці 15-й арміі пад камандаваннем А. І. Корка вялі ў ваколіцах Глыбокага баі з польскімі войскамі, у якіх загінулі 1,5 тыс. чал. ==== Польская Рэспубліка ==== У кастрычніку 1920 года па выніках [[Рыжскі дагавор (1920)|Рыжскага папярэдняга дагавора]] зноў занятае польскімі войскамі<ref name=":2" />. Глыбокае ўвайшло ў склад [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]], а ў 1922 годзе — [[Віленская зямля|Віленскай зямлі]] (з 1926 года — [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]). [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1921-39).jpg|міні|Праваслаўны хрэсны ход на вуліцы Замкавай (1920-я).]] У 1921 годзе Глыбокаму быў нададзены статус горада<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/167ce1f0-ea6b-48f9-8b30-f880de2479ad?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=5|чысло=2|нумар=118|старонкі=8}}</ref> і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. У 1921 годзе ў Глыбокім — 661 жылы будынак, 4514 жыхароў. Па веравызнанні: 2844 іўдзеяў, 894 праваслаўных, 709 рыма-каталікоў, 51 мусульманін, 13 старавераў, 3 пратэстантаў. Па нацыянальным складзе — 2220 палякаў, 1418 яўрэяў, 819 беларусаў, 33 татары, 21 рускі, 1 эстонец, 1 літовец, 1 украінец<ref name=":4">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ea74b1e6-27ce-480b-819a-e86f691a53ee?page=6|загаловак=Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej : opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 7 cz. 2, Ziemia wileńska. Powiaty : Brasław, Duniłowicze, Dzisna i Wilejka|год=1923|месца=Warszawa|выдавецтва=Nakładem Głównego Urzędu Statystycznego|старонкі=39}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Bandurskaha, Глыбокае, Бандурскага, Глубокое, Głębokie (1941).jpg|міні|Мадэрністычная забудова 1930-х на вуліцы Уладзіслава Бандурскага (1941).]] Глыбокае было адміністрацыйным цэнтрам [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] і [[Глыбокае (гміна)|Глыбоцкай гміны]], сядзібай гродскага суда, важным асяродкам гандлю. Адміністрацыйнае і геаграфічнае становішча спрыяла хуткаму развіццю горада. У 1931 годзе ў горадзе быў 1081 жылы будынак і 7361 жыхар<ref name=":5">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ab644b2d-e1e2-4ce4-a7f2-a7aee01a983c?page=8|загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. T. 1, Województwo Wileńskie|год=1938|месца=Warszawa|выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej|старонкі=15}}</ref>. У 1939 годзе — 9200 жыхароў<ref name=":6">{{Артыкул|спасылка=https://bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/publication/2855/edition/1931/content|загаловак=Rocznik Polityczny i Gospodarczy 1939|мова=pl|выданне=|старонкі=346}}</ref>. У 1927 годзе ў Глыбокім дзейнічалі чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспадарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса. У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня. [[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (J. Drazdovič, 1925).jpg|міні|Карчма і касцёл Св. Тройцы (малюнак Язэпа Драздовіча, 1925).]] У Глыбокім дзейнічалі каталіцкая парафія, якая мела [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу Сэрца Езуса]] на могілках Копцеўка, праваслаўны прыход, які мела [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|царкву Раства Багародзіцы]], дзесяць сінагог, мячэць (заснаваная ў 1931 годзе), баптысцкая царква. Дзейнічала 7-класная польская пачатковая школа, дзе ў 1924/25 навучальным годзе настаўнікам малявання працаваў беларускі мастак [[Язэп Драздовіч]]. У 1925 годзе ён стварыў альбом малюнкаў «Глыбокае», а ў 1926 рабіў замалёўкі [[Беразвечча]]. У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. Існавала яўрэйская прыватная пачатковая школа. У 1938 годзе заснаваная другая польская пачатковая школа. [[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, ТБШ, Таварыства беларускай школы (06.05.1928).jpg|міні|Сход Таварыства беларускай школы, 6 мая 1928 года.]] У 1926-28 гадах дзейнічала акружная ўправа [[Таварыства беларускай школы|Таварыства Беларускай Школы]]. ТБШ мела бібліятэку, арганізоўвала беларускія прадстаўленні. Сябры таварыства збіралі грошы на пабудову будынка для прыватнай беларускай школы і гімназіі, аднак гэтая справа не была скончаная<ref name=":3">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/306457|title=«Лічыць сябе беларусам, хоць мае вышэйшую адукацыю». Як актывісты з Заходняй Беларусі змагаліся за сваю ідэнтычнасць 100 год таму|author=Валынец Ганна, Рамэйка Ян|website=Наша Ніва|date=29.12.2022}}</ref>. У 1926-27 гадах у Глыбокім існавала павятовая ўправа [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. У 1920-х гадах у горадзе неаднаразова ладзіліся беларускія прадстаўленні, мітынгі беларускіх дэпутатаў польскага Сойму. У 30-я гады беларуская дзейнасць спынілася з прычыны аслаблення беларускага руху ў Польскай Рэспубліцы і палітыкі польскіх уладаў<ref name=":3" />. У 1928 годзе створаны аддзел Польскага краязнаўчага таварыства, які ў 1931 годзе заснаваў Музей Дзісенскай зямлі. Зборы музею, сярод якіх былі прыродазнаўчыя, археалагічныя, нумізматычныя, этнаграфічныя экспанаты, знаходзіліся ў будынку стараства Дзісенскага павета, былым кляштары кармелітаў босых<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://muzea2rp.amu.edu.pl/m/62|title=Muzeum Ziemi Dziśnieńskiej w Głębokiem|author=Tołysz Aldona|website=Muzea w dwudziestoleciu międzywojennym|date=16.04.2025}}</ref>. У 1935 годзе таварыства выдала манаграфію [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]] «Głębokie: (szkic dziejów)», прысвечаную гісторыю горада. У тым жа годзе намаганнямі таварыства была адрамантаваная [[Калона на могілках Копцеўка (Глыбокае)|калона на могілках «Копцеўка»]]. У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове «Głos Dziśnieński» (1924—1926), «Wiadomości głębockie» (1930—1931), «Wiadomości kresowe» (1934—1935), «Echo głębockie» (1936), «Echo kresowe» (1937), на ідыш — «Gluboker Leben» (1930—1936), «Gluboker Woch» (1934—1936), «Gluboker Sztyme» (1936—1939)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-23-1000-2019|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Да гісторыі перыядычнага друку ў Глыбокім|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=6|нумар=23|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. У 1936-39 гадах у Глыбокім працаваў інжынер Аляксандр Мілаш, бацька польскага паэта, лаўрэата Нобелеўскай прэміі па літаратуры [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]]. Паэт як мінімум двойчы наведваў Глыбокае<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80320693/na-bialorusi-odnaleziono-dom-z-ktorego-rodzice-czeslawa-milosza-uciekli-przed-wojna|title=Na Białorusi odnaleziono dom, z którego rodzice Czesława Miłosza uciekli przed wojną|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=29.10.2020}}</ref>. ==== Другая сусветная вайна ==== [[Файл:Hłybokaje, Karmelicki. Глыбокае, Кармэліцкі (07.1941).jpg|міні|злева|Партрэт Сталіна над уваходам у кляштар кармелітаў (ліпень 1941)]] [[Файл:Hłybokaje Bandurskaha Karmelicki Глыбокае Бандурскага Кармеліцкі (07.1941).jpg|міні|Жыхары Глыбокага каля нямецкага самалёта (ліпень 1941)]] 17 верасня 1939 года Глыбокае было занята [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] і 2 лістапада 1939 года далучана да [[БССР]]. 15 студзеня 1940 года ўтвораны [[Глыбоцкі раён]], які належаў да [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі. Частка жыхароў горада ў 1939-41 гадах стала ахвярамі [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]]. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1941).jpg|міні|Калона нямецкіх вайскоўцаў на вул. Замкавай (лета 1941)]] Пасля [[Аперацыя Барбароса|нападу Германіі на СССР]] першая бамбардзіроўка Глыбокага адбылася 23 чэрвеня 1941 года. 3 ліпеня 1941 года ў горад увайшлі нямецкія войскі. 17 ліпеня 1941 года горад уключаны ў склад [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі Беларусь]], стаў цэнтрам Глыбоцкай акругі (гебіта)<ref name=":7">{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі|старонкі=175|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (1942).jpg|міні|Мітынг, арганізаваны акупантамі (1942)]] У жніўні 1941 года акупанты правялі першы расстрэл мірнага насельніцтва, забіўшы дзесяць чалавек<ref name=":7" />. 4 сакавіка 1942 года ва ўрочышчы Барок расстралялі траіх каталіцкіх святароў — [[Мечыслаў Багаткевіч|Мечыслава Багаткевіча]], Уладзіслава Мацьковяка, Станіслава Пыртака. У 1999 годзе Папа [[Ян Павел II|Ян Павел ІІ]] [[Беатыфікацыя|беатыфікаваў]] іх. 4 ліпеня 1942 года ў ваколіцах горада былі расстраляныя некалькі дзясяткаў прадстаўнікоў польскай інтэлігенцыі і каталіцкага духавенства з Глыбоцкай акругі<ref>{{Кніга|аўтар=Krahel Tadeusz, ks.|загаловак=Męczennicy z Berezwecza|год=1998|месца=Białystok|старонкі=8-10|isbn=83-903063-9-5}}</ref>. У верасні 1941 года створана [[Гета ў Глыбокім|гета]]. Вясной 1942 года адбылося [[Халакост у Беларусі|масавае забойства яўрэяў]] ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). 18-20 жніўня 1943 года гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал. ''Асноўны артыкул: '''[[Гета ў Глыбокім]]''''' У горадзе дзейнічалі настаўніцкія курсы (сярод іх выпускнікоў — пісьменнік [[Кастусь Акула]]), беларуская прагімназія, пачатковая школа, структуры [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]]. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (11.07.1944).jpg|міні|Вул. Замкавая пасля вызвалення Глыбокага ад немцаў (ліпень 1944).]] У горадзе дзейнічала савецкае падполле: падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё». Адначасова ў Глыбокім існавалі структуры польскай [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]. З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпеліна» «Расія—Цэнтр» ({{lang-de|SS-Hauptkommando Russland—Mitte Unternehmen Zeppelin}}) і разведшкола з [[Яблань (Люблінскае ваяводства)|Яблані]]<ref>Залесский, К. РСХА: Главное управление имперской безопасности / Константин Залесский. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2004. — 382, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 241. — (Тайны III рейха). — ISBN 5-699-06223-8.</ref><ref>Чуев, С. Г. Спецслужбы Третьего Рейха: [В 2 кн.] / Сергей Геннадьевич Чуев. — СПб.: Нева, 2003. — 443, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 154. — (Досье. Спецслужбы мира). — ISBN 5-7654-2831-2.</ref> Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе [[Полацкая аперацыя|Полацкай аперацыі]]. Перад адступленнем немцы спалілі вялікую колькасць будынкаў, асабліва ў цэнтральнай частцы Глыбокага. ==== Пасляваенны перыяд ==== [[Файл:Hłybokaje, Глыбокае, помнік Леніна, Глубокое памятник Ленина (22.03.2012).jpg|міні|Помнік Леніна ў Глыбокім (дэмантаваны ў 2012 годзе).]] У 1946-1947 дзейнічаў канспірацыйны [[Саюз беларускіх патрыётаў]], які аб'ядноўваў моладзь, пераважна з Глыбоцкага педагагічнага вучылішча. Сябры арганізацыі імкнуліся да пашырэння нацыянальнай свядомасці, беларускай мовы і культуры. У лютым 1947 года арганізацыя разгромленая дзяржбяспекай, удзельнікі асуджаныя да зняволення ў лагерах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/anton_furs_prisjagu_primal_pad|title=Антон Фурс: «Прысягу прымалі пад бел-чырвона-белым сцягам і «Пагоняй»|author=Шыталь Кастусь|website=Новы час|date=27.04.2012}}</ref>. У 1960 годзе да Глыбокага далучаны населены пункт [[Беразвечча]]. У 1967 годзе кіраўніцтвам [[Віктар Антонавіч Ламака|Віктара Ламакі]] закладзены [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]], які мае адну з найбольшых па колькасці калекцый раслін у Беларусі. Нягледзячы на антырэлігійную палітыку камуністычных уладаў, у Глыбокім спынялася дзейнасць праваслаўнай і рыма-каталіцкай парафій. ==== Рэспубліка Беларусь ==== 31 жніўня 1992 года заснаваны [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]], у 1997 годзе экспазіцыя адчыненая для наведнікаў. У 1994-2020 гадах выдавалася штотыднёвая незалежная газета [[Вольнае Глыбокае|"Вольнае Глыбокае"]], рэдактарам якой быў краязнавец, грамадскі дзеяч [[Уладзімір Іванавіч Скрабатун|Уладзімір Скрабатун]]. Выданне апублікавала некалькі соцень краязнаўчых артыкулаў. Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны [[Герб Глыбокага|герб горада]]. У 2012 годзе ў Глыбокім прайшоў [[Дзень беларускага пісьменства]]. Падчас падрыхтоўкі ў скверы на плошчы 17 Верасня быў знесены помнік Леніну, а замест яго створаная Алея славутых землякоў, якая складаецца з дзевяці бронзавых бюстаў асобаў, звязаных з Глыбоччынай<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/179-pomniki-gistoryi/4162-aleya-znakamitykh-zemlyako-glybotski-rajon-g-glybokae|title=Алея знакамітых землякоў. Глыбоцкі раён, г. Глыбокае|date=26.11.2019}}</ref>. У 2013 годзе ўпершыню прайшоў фестываль "[[Вішнёвы фэст]]", а ў 2017 годзе - міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй|"Дударскі рэй"]]. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1959,1970,2009,2016,2017|y=7300,11900,19500,18921,19038}}</div> '''XIX стагоддзе:''' 1879 год - 4,1 тыс. чал.<ref name=":10" /> * '''XX стагоддзе''': 1921 год — 4,5 тыс. чал.<ref name=":4" />; 1931 год — 7,4 тыс. чал.<ref name=":5" />; 1939 год — 9,2 тыс. чал.<ref name=":6" />; 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;921 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 19&nbsp;038 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы: * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * Глыбоцкі камбікормавы завод, ААТ * [http://glubmk.by/ Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ] * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам». * Унітарнае прадпрыемства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Глыбоцкага раёна<ref name=":11">{{Cite web|lang=ru|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ekonomika/promyshlennost/|title=Промышленность|website=Глубокский районный исполнительный комитет}}</ref>. * [[Глыбоцкі доследны лясгас]], ДЛГУ Харчовая прамысловасць займае 87,9% агульнай прамысловай прадукцыі Глыбоцкага раёна<ref name=":11" />. == Культура == [[Файл:Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага краю.jpg|thumb|Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка]] * [[Глыбоцкі дом рамёстваў]] * Раённы дом культуры * Гарадскі цэнтр культуры * Дзіцячая мастацкая школа імя Язэпа Драздовіча * [[Дударскі рэй]] * [[Вішнёвы фэст]] У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый [[Першая беларуская трупа|першай беларускай трупы]], якую заснаваў [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]]. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч. == СМІ == * Газета «[[Вольнае Глыбокае]]». Выдавалася ў 1994-2020 гадах, уваходзіла ў склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Веснік Глыбоччыны]]». Орган Глыбоцкага райвыканкама, раённага савета дэпутатаў. == Славутасці == * [[Глыбоцкі Раства-Багародзіцкі сабор|Комплекс былога кляштара кармелітаў: сабор Раства Багародзіцы]], уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай ([[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзі, сярэдзіна [[ХІХ]] стагоддзя), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000365}} * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|Касцёл Святой Тройцы]] ([[1764]]—[[1782]], [[1902]]—[[1908]]), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000366}} * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Жылы будынак былога манастыра базыльян у Беразвеччы]] ([[1756]]—[[1763]]) — {{ГККРБ 4|212Г000363}} * [[Ільінская капліца (Глыбокае)|Капліца святога Іллі]] ([[1804]]) — {{ГККРБ 4|213Г000364}} * [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|Калона ў гонар Канстытуцыі]] (кан. XVIII ст.) — мураваная калона на могілках Копцеўка, якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі, называюць помнікам [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]. * [[Забудова вуліцы Леніна (Глыбокае)|Забудова вуліцы Леніна]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — {{ГККРБ 4|213Г000367}} * [[Забудова вуліцы Маскоўскай (Глыбокае)|Забудова вуліцы Маскоўскай]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — {{ГККРБ 4|213Г000369}} * Будынак ([[1931]]), вул. Энгельса, 24. Цяпер [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] — {{ГККРБ 4|}} * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Глыбокае)|Брацкая магіла]] ([[1944]]), вул. Леніна, [[парк Перамогі, Глыбокае|парк Перамогі]] — {{ГККРБ 4|213Д000368}} * [[Мемарыяльны комплекс «Барок»]] * Помнікі на месцы масавых расстрэлаў мірнага насельніцтва ва ўрочышчы Барок * Помнік ахвярам Халакосту * Могілкі "Копцеўка": шматлікія пахаванні ХІХ-ХХ стагоддзяў, магілы польскіх вайскоўцаў (1919-20), плютановага Стэфана Палчыньскага (1939), Фердынанда і Вільгельміны Мюнхгаўзенаў (1878), [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч|кс. Антонія Зянкевіча]], [[Альберт Антонавіч Бацяноўскі|Альберта Бацяноўскага]]. * Яўрэйскія могілкі (XVIII-XX ст) * Алея славутых землякоў - бронзавыя бюсты асобаў, звязаных з Глыбоччынай - [[Язэп Львовіч Корсак|Іосіфа Корсака]], [[Элізэр Бэн-Іегуда|Элізэра Бэн-Іегуды]], [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]], [[Ігнат Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], [[Алесь Дубровіч|Алеся Дубровіча]], [[Пётр Міхайлавіч Казлоў|Пятра Казлова]], [[Павел Сухі|Паўла Сухога]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]<ref name="kultura" />, [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі (вучоны)|Юрыя Сабалеўскага]] * Мемарыяльныя шыльды ў гонар [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]], [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Даленгі-Мастовіча]], [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі|Лявонція Ракоўскага]] * Самалёт-помнік авіяканструктару [[Павел Восіпавіч Сухі|Паўлу Сухому]] * Скульптура «[[Ісус і самаранка]]» (2014) * Скульптура [[Помнік барону Мюнхаўзену|«Барон Мюнхаўзен]]» (2014) * Скульптура «[[Дзед-глыбачанін]]» (2015) * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння * [[Глыбоцкая дуда]] (копія дуды ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]) <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Забудова вуліцы Маскоўская Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Капліца святога Іллі Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Калона на могілках "Копцеўка" Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Глыбокага}} * [[T. Даленга-Мастовіч|Tадэвуш Даленга-Мастовіч]] (1900—1939), польскі пісьменнік, аўтар аповесцяў «Знахар», "Кар'ера Нікодэма Дызмы" і інш. * [[Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі]], беларускі гісторык * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] ([[1888 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1888]]—[[1954 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1954]]), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу <ref name="Канферэнцыя"/><ref name="Канферэнцыя_2"/>. * [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]] (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог * [[Сямён Навумавіч Леках]], беларускі вучоны ў галіне металургіі * [[Тадэа Касцюшка]] (1868—1946), манахіня непакалянка, заклала ў Глыбокім кравецка-белізнярскую школу для дзяўчат * [[Павел Восіпавіч Сухі]] (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы * [[Аляксандр Францавіч Хайноўскі]], беларускі дыпламат * [[Марына Іванаўна Шкерманкова]], беларуская цяжкаатлетка * [[Мікалай Мінскі]], рускі паэт, драматург, перакладчык * [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі]], рускі пісьменнік. * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч]], мастак * [[Дзмітрый Літвінскі]], беларускі мастак * [[Барыс Міхайлавіч Волін]], савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык * [[Сямён Іофе]] (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР * [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік [[Глыбоцкі дэндралагічны сад|глыбоцкага дэндрарыя]] * [[Шмуэль Магілевер]] - яўрэйскі грамадскі і рэлігійны дзеяч, адзін з заснавальнікаў [[Сіянізм|сіянізму]] == Гл. таксама == * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй]] * [[Спіс вуліц Глыбокага]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="euro">[http://eurobelarus.info/special-project/city-day/2013/03/03/dva-glybok-h-dzve-tsentral-nyya-ploshchy-dva-zamk.html «Два Глыбокіх, дзве цэнтральныя плошчы, два замкі»] 03.03.2013 Улaдзімір Скрабатун</ref> <ref name="westki">[http://westki.info/artykuly/13496/rouna-dzvesce-god-tamu-u-glybokae-uvayshou-napaleon «Роўна дзвесце год таму ў Глыбокае ўвайшоў Напалеон»] 18.07.2012 Кастусь Шыталь</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kultura">[http://kultura.gov.by/news/ab-vyn-kakh-konkursu-na-stvarenne-esk-znykh-praekta-pomn-ka-vyal-kamu-knyazyu-m-ndo-gu Аб выніках конкурсу на стварэнне эскізных праектаў помніка вялікаму князю Міндоўгу]</ref> <ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> <ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> }} == Літаратура == * ''Гедэман О.'' Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Hlybokaje|Глыбокае}} {{OSM relation|1176300|Глыбокае}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/CITIES/Glubokoe.htm Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.westki.info/hlybokaje Глыбокае — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418080427/http://westki.info/hlybokaje |date=18 красавіка 2009 }} * [http://radzima.org/be/pub/2515_m/ Глыбокае — radzima.org] * [https://www.gismeteo.by/weather-glubokoye-11028/ Надвор’е ў горадзе Глыбокае] {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Глыбокае| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] ite665g9u4ku6cp5jydtgi18uhna0sw 0 19115 5158532 5055160 2026-06-26T08:26:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158532 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Crataegus monogyna in Joncret AR1aJPG.jpg | image title = Crataegus monogyna. Агульны выгляд дарослай расліны. | image descr = ''{{bt-bellat|Глог аднапесцікавы|Crataegus monogyna}}''. <br />Пасяленне {{нп3|Жанкрэт||fr|Joncret}} у [[Бельгія|Бельгіі]], агульны выгляд дарослай расліны. | regnum = Расліны | parent = | rang = Род | latin = Crataegus | author = [[L.]] | syn = | children name = | children = | typus = {{bt-latbel|Crataegus oxyacantha|Глог калючы|aut=[[L.]], [[nom. rej.]]}}<ref name="ЛРКЛ">Назва '''Глог калючы''' згодна з {{ЛРКЛ}}</ref> | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Crataegus | commons = Category:Crataegus | iucn = | itis = 24539 | ncbi = 23159 | eol = 29927 | grin = 3040 | ipni = 33740 }} '''Глог''', '''Баярышнік'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|41}}</ref> (''Crataegus'') — [[род]] [[лістападныя расліны|лістападных]], рэдка паўвечназялёных высокіх [[куст]]оў або невялікіх [[дрэва|дрэў]], якія адносяцца да сямейства {{bt-bellat|Ружавыя|Rosaceae}}. Шырока выкарыстоўваецца як [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўная]] і [[Лекавыя расліны|лекавая расліна]]. Плады ўжываюцца ў ежу. [[Меданос]]. == Назва == Навуковая назва паходзіць ад {{lang-el|κραθαιος}} («моцны»), што адлюстроўвае або ўласцівасць [[драўніна|драўніны]] — моцнай і цвёрдай, або здольнасць расліны жыць доўга: узрост глогу можа дасягаць 300 гадоў. == Распаўсюджанне і экалогія == Глог распаўсюджаны пераважна ва ўмераных раёнах [[паўночнае паўшар'е|паўночнага паўшар’я]] ў межах паміж 30° і 60° [[паўночная шырата|п. ш .]], галоўным чынам у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], а таксама [[Еўразія|Еўразіі]]. У [[Беларусь|Беларусі]] 2 дзікарослыя віды: {{bt-bellat|глог адагнутачашалісцікавы|Crataegus curvisepala}}, {{bt-bellat|глог аднапесцікавы|Crataegus monogyna}}<ref name="База Растения Беларуси">[http://hbc.bas-net.by/plantae/allplantras.php?aaafam=-+%F1%E5%EC%E5%E9%F1%F2%E2%EE+-&gen=Crataegus База Растения Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306043151/http://hbc.bas-net.by/plantae/allplantras.php?aaafam=-+%F1%E5%EC%E5%E9%F1%F2%E2%EE+-&gen=Crataegus |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. У прыродзе глог сустракаюцца звычайна адзінкава ці групамі ў зарасніках кустоў, па [[узлесак|ўзлескам]], на [[высечка]]х і палянах, на асыпках, радзей яны растуць у негустых лясах і зусім не сустракаюцца пад густым драўняным полагам. Распаўсюджаныя ад узроўню мора да [[Субальпійскі пояс|верхняй мяжы лясной расліннасці ў гарах]], у самых розных умовах [[рэльеф]]у і на розных [[грунт]]ах. Да глебы не патрабавальны, але лепш развіваецца на глыбокіх, сярэднявільготных, добра [[дрэнаж]]аваных урадлівых цяжкіх глебах; станоўча рэагуюць на прысутнасць [[Карбанат кальцыя|вапны]] ў глебе. У культуры непераборлівыя, у пераважнай большасці зімаўстойлівыя, святлалюбныя. Не патрабуюць спецыяльнага догляду, акрамя перыядычнай падрэзкі і выразкі сухіх галін; пры перасадцы, якую глог у маладым узросце пераносяць лёгка, неабходная моцная падрэзка; магчымая перасадка глогу і летам, у пакрытым лісцем стане. Растуць на схілах у далінах рэк і катлавінах азёр, у хмызняках, мяшаных лясах і на ўзлесках. == Апісанне == Лістападныя, рэдка шматгадовазялёныя кусты і невялікія дрэвы вышынёй да 15 м, з парасткамі, якія ўкрытыя калючкамі даўжынёй 0,5 — 15 см. Кветкі двухполыя, пераважна белыя або ружова-белыя, з моцным водарам [[мігдал]]аў. Цвітуць у канцы [[май|мая]] — пачатку [[чэрвень|чэрвеня]]<ref name="Ур">Дикорастущие плоды и ягоды/Шапиро Д. К., Михайловская В. А., Манциводо Н. И.—2-е изд., перераб. и доп.—Мн.: Ураджай, 1981.—159 с., 16 л. ил.</ref>. [[Файл:Howthorn-Crataegus.jpg|thumb|left|Плады]] Плады яблыкападобныя, чырвоныя, амаль чорныя, аранжавыя, жоўтыя або зеленавата-жоўтыя, выспяваюць у [[верасень|верасні]] — [[кастрычнік]]у. Сакавітыя, смачныя, маюць 4 — 11 % [[цукры|цукроў]], 0,5 — 0,7 % [[арганічныя кіслоты|арганічных кіслот]] (у асноўным [[вінна-каменная кіслата|вінна-каменнай]] і [[лімонная кіслата|лімоннай]]), 20 — 100мг % [[вітамін C|вітаміну C]], 2 — 3 мг % [[каратын]]у, 4 — 6 мг % [[вітамін E|вітаміну E]]. Асабліва багатыя [[пектын]]ам — 1,9 %, і [[сарбіт]]ам (у высушаных пладах да 22,5 %). === Размнажэнне === Глог размножваюць [[Пасеў, праца|пасевам]] [[насенне]]м, каранёвымі [[Парастак|атожылкамі]], а культурныя сарты — [[Прышчэпка, батаніка|прышчэпкай]]. Пры насенным размнажэнні патрабуецца доўгая — да 7-8 месяцаў — [[Стратыфікацыя, батаніка|стратыфікацыя]]. Пры восеньскім пасеве ў садзе насенне вясной прарастае не ўсё і даволі доўга. У першы год звычайна прарастае 20-30 % насення. Частка насення ўсходзіць на наступны год. Працэнт усходжасці павялічваецца, калі насенне перад пасевам падвергнуць [[Скарыфікацыя насення|скарыфікацыі]] або стратыфікацыі. Чаранкаванне вельмі дрэннае; [[вегетатыўнае размнажэнне]] іх ажыццяўляецца каранёвымі атожылкамі і атожылкамі; садовыя формы размножваюць прышчэпкай, прычым у якасці прышчэпы звычайна выкарыстоўваюць {{bt-bellat|глог аднапесцікавы|Crataegus monogyna}} і {{bt-bellat||Crataegus laevigata}}. === Біялагічныя асаблівасці === Пры прарастанні [[семядоля|семядолі]] выносяцца над зямлёй; яны яйкападобныя або эліптычныя, некалькі мясістыя, голыя, кароткачарашковыя, даўжынёй 4-13 мм. Падсемядольная частка усходаў даўжынёй 1-6 см, голая, звычайна чырвоная. Першае [[лісце]] чарговае, збліжанае, значна менш нармальнае і з менш глыбока і інтэнсіўна парэзанай пласцінкай. На працягу першага года або першых двух гадоў сеянцы растуць павольна; гадавы прырост не перавышае 7-20 см, затым прырост павялічваецца і дасягае 30-40 (да 60) см у год, што працягваецца да 6-8-гадовага ўзросту; пасля гэтага рост зноў запавольваецца. Цвіценне і плоданашэнне надыходзіць ва ўзросце 10-15 гадоў. Працягласць жыцця — 200—300 (да 400) гадоў. === Шкоднікі === Галоўнымі шкоднікамі глога з’яўляюцца матылькі — {{bt-bellat||Aporia crataegi}}, {{bt-bellat||Malocosima neustria}}, {{bt-bellat||Erannis defoliaria}}, {{bt-bellat||Nygmia phaerrhoea}}; тлі — {{bt-bellat||Aphis pomi}}, {{bt-bellat||Psilla mail}}; усе яны пашкоджваюць лісце і пупышкі; акрамя таго, {{bt-bellat||Lepidosaphus ulmi}} пашкоджвае ствалы і галіны. Найбольш сур’ёзнымі хваробамі глога з’яўляюцца {{bt-bellat||Podosphaera oxyacanthae}} і {{bt-bellat||Gymnosporangium clavariaeformae}}. == Батанічнае апісанне == {{Фотакалонка|Crataegus-mollis-trunk.jpg|Crataegus-erythropoda-1.jpg|Crataegus douglasii 9467.JPG|Crataegus douglasii 9468.JPG|тэкст=Зверху ўніз: <br />Ніжняя частка ствала дарослай расліны ({{bt-bellat||Crataegus mollis}}). <br /> Пупышка, якая распускаецца, віду {{bt-bellat||Crataegus erythropoda}}. <br /> Верхні і ніжні бок ліста ({{bt-bellat||Crataegus douglasii}}). |align=left|color=#BBDD99|ш=160}} === Знешні выгляд === Глогі — [[лістападныя расліны|лістападныя]], рэдка паўвечназялёныя дрэвы вышынёй 3-5 м, часам да 10-12 м, нярэдка шматствольныя або якія растуць кустападобна. [[Крона дрэва|Крона]] шчыльная, круглявая, шарападобная або яйкападобная, нярэдка асіметрычная. Кара ствала карычневая або шэрая, нераўнамерна рабрыстая або трэшчынаватая, у асобных відаў адслойваецца небуйнымі пласцінкамі. Галіны моцныя, прамыя або некалькі зігзагападобныя, радзей плакучыя; маладыя [[парасткі]] пурпурна-чырвоныя, голыя або густа апушаныя, да лямцавых. Асяродак парасткаў круглявы, па краях вышчэрблены, белы да светла-зялёнай. У большасці відаў маюцца шматлікія калючкі, якія з’яўляюцца перайначанымі скарочанымі парасткамі і развіваюцца з [[пазуха, батаніка|пазушных]] пупышак у ніжняй частцы парасткаў адначасова з лісцем і на год раней, чым адпаведныя пупышкі ў верхняй частцы парасткаў. Калючкі звычайна бязлісцевыя, даўжынёй 0,5-1 см да 6-7 і нават 10 см, радзей пакрытыя лісцем. У еўрапейскіх і азіяцкіх відаў калючкі дробныя або зусім адсутнічаюць. Парасткі вельмі рэдка заканчваюцца калючкай. Пупышкі размяшчаюцца збоку ад калючкі, ля яе аснавання, радзей пупышкі сядзяць па абодвум бакам калючкі. === Лісце === [[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-круглявыя, канічныя або даўгаватыя, завостраныя або, часцей, прытупленыя, даўжынёй 2-10 мм; лускавінкі ў ліку 4-6, размешчаныя спіральна, светла- або цёмна-бурыя, з [[кармін]]авым адценнем, але па краях нярэдка з больш светлай аблямоўкай, часцей голыя, бліскучыя, радзей раснічастыя па краі ці валасістыя. Ліставы рубец вузкі, з трыма слядамі, якія часам прыкметныя толькі пасля зрэзу з рубца коркавай тканіны. [[Лісце]] размешчана спіральна, нярэдка скучана на канцах кароткіх парасткаў, яйкападобнае або зваротнаяйкападобнае, радзей круглявае, ромбічнае або эліптычнае, з суцэльнай, пёрыста-надрэзанай, лопасцевай або рассечанай пласцінкай, глыбока і буйна зубчастае або пільчатае, радзей цэльнакрайняе, даўжынёй 1-12 см, голае або густа апушанае, знізу да лямцавага, [[хвосцік|чарашковае]], радзей амаль сядзячае. На доўгіх парастках буйней і больш глыбока лопасцевае, чым на кароткіх, у той жа час ніжняе лісце кароткіх парасткаў звычайна драбней верхніх і слаба парэзанае. [[Прылістак|Прылісткі]] ў многіх відаў рана ападаюць. Увосень лісце некаторых глогаў ярка афарбоўваецца ў залацісты, аранжавы і пурпуравы колеры, у шматлікіх відаў яно доўга захоўваюцца, не змяняючы афарбоўкі, і ападае зялёным або бурэе. === Плады === [[Плод]] — дробны [[Яблык (батаніка)|яблык]], утвораны з [[Гінецый|гінецыя]], зарослага звонку [[Гіпантый|гіпантыям]], памер 0,5-4 см. Спеюць у верасні — кастрычніку. Плады глогу бываюць шарападобнымі, [[груша]]падобнымі, выцягнутымі; з адной або некалькімі (да 5) буйнымі, вельмі трывалымі трохграневыя костачкамі. Размешчаны гэтыя костачкі каля чашачкі на верхавіне плоду і злёгку прыкрытыя скуркай. Костачкі з вельмі цвёрдай камяністай абалонкай, жаўтлявыя або бураватыя, трохграневыя, сціснутыя з бакоў і кілеватыя, гладкія, рабрыстыя, выемчатые або вышчарбленыя; гіпастыль (месца прымацавання слупка да косткі) рознай велічыні і формы. Афарбоўка пладоў залежыць ад выгляду і сорту, яна можа быць бледнай памяранцава-жоўтай, чырвонай, ярка-аранжавай, радзей амаль чорнай. Памер пладоў гэтак жа розны, як і іх афарбоўка. У {{bt-bellat||Crataegus sanguinea}} яны ўсяго 5-7 мм у дыяметры, а ў буйнаплодных амерыканскіх відаў — амаль 3, радзей 4 см. У культуру ўводзяцца буйнаплодныя віды, такія, як {{bt-bellat||Crataegus canadensis}}, {{bt-bellat||Crataegus punctata}} і {{bt-bellat||Crataegus pontica}}. Усе яны пладаносяць штогод, высокаўраджайныя. Іх плады падобныя на яблыкі [[Ранетка, гатунак яблыкаў|Ранетка]], але адрозніваюцца кароткай [[пладаножка]]й. У залежнасці ад віду з аднаго дрэва збіраюць ад 10 да 50 кг пладоў. === Цвіценне і плоданашэнне === Кветкі распускаюцца вясной або ў пачатку лета, пасля лісця, у перыяд, калі апошнія яшчэ не дасягнулі нармальнай велічыні, меданосныя, але валодаюць непрыемным пахам і [[апыленне|апыляюцца]] галоўным чынам рознымі [[мухі|мухамі]], а таксама [[жукі|жукамі]] і [[пчолы|пчоламі]]. У канцы цвіцення, калі тычынкі цалкам развітыя, магчыма і самаапыленне. == Драўніна == [[Драўніна]] бялёса-ружовая, чырванавата-жоўтая або чырвоная, з падзелам на [[Ядро, батаніка|ядро]], магчыма часам паталагічнага паходжання, спелую драўніну і [[Абалона, батаніка|абалону]]; ядро цёмнага колеру, чырвона-бурае ці нават чорна-бурае. [[Гадавыя кольцы]] прыкметныя. Сасуды з простай перфарацыяй. Міжсасудзістая поравасць супратыўная, радзей чарговая. У {{bt-bellat||Crataegus caucasica}} — на сценках сасудаў маецца штрыхаванасць. Валокны з акаймаванымі норамі. Драўніна рассеяна-сасудзістая, часам з тэндэнцыяй да кольцасасудзістасці. Драўняная [[парэнхіма]] дыфузная, збольшага паратрахеальная. Прамяні гетэрагенныя, часам з некаторай тэндэнцыяй да гамагеннасці, адна-трохрадныя. Асобныя віды роду Глог моцна вар’іруе па прыкметах будовы драўніны. Драўніна выкарыстоўваецца для вырабу дзяржальняў да ударных інструментах, на розныя прадметы хатняга ўжытку, такарныя і разьбяныя вырабы і г. д. Выпрабоўвалася яна на гравіравальныя дошкі і паказала даволі здавальняючыя вынікі. Некаторыя віды глогу (напрыклад {{bt-bellat|глог аднапесцікавы|Crataegus monogyna}}) дасягаюць вышыні 8 м і ўтвараюць даволі вялікую масу драўніны, таму эксплуатацыя іх цалкам магчымая. Вялікую каштоўнасць па афарбоўцы і прыгажосці малюнка маюць глогавыя [[кап (біялогія)|капы]] (наплывы). == Значэнне і ўжыванне == === Харчовае прымяненне === {{Біяфота|TejocoteMarmelade.JPG|ш=180|Джэм з глогу.}} Многія віды глогу — каштоўныя харчовыя і лекавыя расліны. Спелыя плады ў свежым выглядзе мяккія, сопкія і смачныя, па лячэбнай каштоўнасці мала саступаюць [[шыпшынна|шыпшыне]]. Утрымліваюць ад 4 да 11 % [[цукар|цукру]], у асноўным [[Фруктоза|фруктозы]], так што іх можна есць і пры цукровым [[дыябет|дыябеце]], а таксама комплекс біялагічна актыўных рэчываў — [[Церпенавыя кіслоты|трыцерпенавых кіслот]] ([[алеанавая кіслата|алеанавая]], [[урсолавая кіслата|урсолавая]] і [[кратэгавая кіслата|кратэгавая]]), [[халін]]у і [[ацэтылхалін]]у, [[кверцэцін]]у, [[дубільныя рэчывы|дубільных рэчываў]], [[фітастэрыны]], [[Вінная кіслата|віннай]] і [[Лімонная кіслата|лімоннай кіслаты]], [[вітамін]]аў А, С, Р. Утрыманне кіслот невялікае і вагаецца ад 0,26 да 0,93 %. У больш сакавітых пладах яно вышэй; сопкія сухаватыя плады амаль пазбаўленыя кіслот. Утрыманне вітамінаў дасягае: вітаміна С — 31-108 мг% (у амерыканскіх відаў да 257,3), вітаміна Р — 330—680 мг%, каратыну 2-4 мг% (у амерыканскіх відаў да 75). Даволі шмат [[пекцін]]у, які пры перапрацоўцы не толькі ўтварае жэле, але і выводзіць з арганізма солі цяжкіх металаў і іншыя шкодныя рэчывы. Плады буйнаплодных відаў смачныя, іх можна ёсць свежымі, перапрацоўваць на [[павідла]], [[віно]], [[кампот]] і заварваць як гарбату. З глогу гатуюць [[кісель|кісялі]], [[сок]]і — часцей у спалучэнні з сокамі кіслых ягад ([[парэчкі чорныя|чорнай парэчкі]], [[журавіны|журавін]], [[барбарыс]]у) і [[яблыкі|яблыкаў]], [[джэм]]ы, [[варэнне]], [[жэле]], [[мармелад]]ы, [[кампот]]ы. Высушаныя плады ўжываюць як сурагат [[кава|кавы]]. Плады глогу, якія маюць сухую сопкую мякаць, выкарыстоўваюць у асноўным сушанымі. Іх размалываюць у муку, якую дадаюць пры выпечцы [[хлеб]]у і [[кандытарскія вырабы|кандытарскіх вырабаў]]. У [[Заходняя Еўропа|заходнееўрапейскай]] кулінарыі даўней жэле служыла гарнірам да мясных страў; дзеці вясной елі почкі кветак глогу, з іх таксама гатавалі [[Салата (страва)|салаты]]. У шляхецкай кулінарыі [[XIX стагоддзе|XIX]] — [[XX стагоддзе|XX]] ст. былі папулярныя салодкія [[суп]]ы з глогу. === Медыцынскае прымяненне === Пачынаючы з XVI стагоддзя глог выкарыстоўваецца ў медыцыне. У ранейшыя часы яго ўжывалі толькі як звязальны сродак пры паносах і дызентэрыі. З XIX стагоддзя сталі выкарыстоўваць чай з кветак і лісця як крывеачышчальны сродак, а з пачатку XX стагоддзя экстракт з пладоў або настой з кветак глогу рэкамендуюцца як лекі пры захворваннях сэрца і [[сасудзістыя захворванні|сасудаў]]<ref name="Ур"/>. [[Лекавыя сродкі]], вырабленыя з глогу, валодаюць кардыятанічным дзеяннем. Яны ўзмацняюць скарачэнні [[міякард]]у, але памяншаюць яго ўзбудлівасць; трытэрпенавыя кіслоты ўзмацняюць кровазварот у [[каранарны кровазварот|вянцовых сасудах]] і ў сасудах мозгу, павышаюць адчувальнасць [[Сэрца|сардэчнай мышцы]] да дзеяння сардэчных гліказідаў, ліквідуюць боль і дыскамфорт у вобласці сэрца. Прэпараты глогу ўжываюць у комплекснай тэрапіі функцыянальных расстройстваў сардэчнай дзейнасці, кардыялгій, [[Клімакс (фізіялогія)|клімактэрычнага сіндрому]], [[эсэнцыяльняя гіпертэнзія|гіпертанічнай хваробы]], астэна-неўратычных станаў<ref>''Ф. П. Тринус''. Фармако-терапевтический справочник. — 6-е изд. — Киев: Здоров’я, 1989. — 640 с.</ref>. У навуковай медыцыне выкарыстоўваюцца [[спірт]]авая [[Настойка, лекавая форма|настойка]], а таксама вадкі і густы [[экстракт]] з кветак і пладоў. У народнай медыцыне прымяненне ў тых жа мэтах маюць кветкі глогу (радзей плады, і тое больш у мэтах харчавання)<ref>''М. А. Носаль, И. М. Носаль''. Лекарственные растения и способы их применения в народе / Под ред. акад. АН УССР {{нп3|Віктар Рыгоравіч Драбацько|В. Г. Дроботько|ru|Дроботько, Виктор Григорьевич}}. — Киев: Госмедиздат УССР, 1959.</ref>. Аднак глогам не варта злоўжываць. Больш шклянкі ягад з’ядаць за адзін раз не рэкамендуецца, бо гэта можа выклікаць рэзкае падзенне крывянага ціску і парушэнне рытму сардэчных скарачэнняў. {{bt-bellat||Crataegus laevigata}}, {{bt-bellat|глог крывава-чырвоны|Crataegus sanguinea}}, {{bt-bellat||Crataegus chlorocarpa}}, {{bt-bellat||Crataegus dahurica}}, {{bt-bellat|глог аднапесцікавы|Crataegus monogyna}}, {{bt-bellat|глог пяціпесцікавы|Crataegus pentagyna}} і іншыя віды з’яўляюцца раслінамі для атрымання двух відаў [[Лекавая раслінная сыравіна|лекавай сыравіны]]: кветак глогу ({{lang-la|Flores Crataegi}}) і пладоў глогу ({{lang-la|Fructus Crataegi}}). == Раслінная сыравіна == Кветкі збіраюць у пачатку цвіцення ў сухое надвор’е, сушаць пад падстрэшкам або ў сушылках пры нагрэве да 40&nbsp;°C. Плады нарыхтоўваюць на стадыі поўнай сталасці і сушаць у цёплых памяшканнях або ў сушылках пры тэмпературы да 70&nbsp;°C на рэшаце. Асноўныя дзеючыя рэчывы — [[флаваноіды]]: [[гіперазід]], [[кверцытрын]], [[кверцэцін]], [[вітэксін]], [[ацэцілвітэксін]], а таксама [[оксікарычныя кіслоты]] — [[кававая кіслата|кававая]] і [[хларагенавая кіслата|хларагенавая]]<ref name="БФС">{{кніга|аўтар=Блинова К. Ф. и др.|частка=|загаловак=Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|адказны=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|месца={{М.}}|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=173|isbn=5-06-000085-0}}</ref>. === Дэкаратыўнае прымяненне === {{Біяфота|English Hawthorn, 1953-2007.jpg|ш=180|{{bt-bellat||Crataegus laevigata}} у выглядзе [[бансай]].}} З Амерыкі ў Еўропу былі завезены некалькі відаў, да пачатку XVIII стагоддзя ў садах і парках вырошчвалі восем паўночнаамерыканскіх відаў: {{bt-bellat||Crataegus crus-galli}}, {{bt-bellat||Crataegus mollis}}, {{bt-bellat||Crataegus intricata}}, {{bt-bellat||Crataegus punctata}}, {{bt-bellat||Crataegus flava}}. У Расіі амерыканскія віды глогу з’явіліся ў [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]]. Глог шырока выкарыстоўваюцца ў дэкаратыўным [[садоўніцтва|садоўніцтве]]. Яны зімаўстойлівыя, засухаўстойлівыя, непатрабавальныя да [[глеба|глеб]], дэкаратыўныя на працягу ўсяго перыяду [[вегетацыя|вегетацыі]] дзякуючы вытанчанаму лісцю, якое афарбоўваецца восенню ў аранжава-чырвоныя тоны, шматлікім белым кветкам у шчыткападобных суквеццях, пладам яркай афарбоўкі, якія упрыгожваюць крону на працягу двух месяцаў. Глогі жывуць да 300 гадоў, гэта ідэальны матэрыял для [[жывая агароджа|калючых жывых агароджаў]] — прыгожых і пры гэтым практычна непраглядных. У сярэдняй паласе [[Расія|Расіі]] найбольш шырока выкарыстоўваюць {{bt-bellat||Crataegus laevigata}} і {{bt-bellat||Crataegus sanguinea}}, а таксама {{bt-bellat||Crataegus crus-galli}}. З глогу ствараюць дэкаратыўныя групы ў [[ландшафт]]ных парках; выкарыстоўваюць для замацавання схілаў [[яр]]аў, берагоў [[вадаём]]аў і рэк. === Іншыя карысныя ўласцівасці глогу === Глогі — [[меданос]]ы, іх ахвотна наведваюць пчолы, аднак, вялікага збору мёду і [[Пылок|абножкі]] не даюць<ref>{{кніга|аўтар=Абрикосов Х. Н. и др.|частка=Боярышник|загаловак=Словарь-справочник пчеловода|спасылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|адказны=Сост. Федосов Н. Ф|месца=М.|выдавецтва=Сельхозгиз|год=1955|старонкі=33|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107195254/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|archivedate=7 студзеня 2012}}</ref>. Кара выкарыстоўвалася для [[дубленне|дублення]]. [[Адвар]] лісця, кары і каранёў афарбоўвае тканіны ў карычневы і жоўты колеры. Калючкі часам выкарыстоўвалі замест цвікоў, цвёрдая і шчыльная драўніна зрэдку ўжываецца ў сталярнай вытворчасці. Глог выкарыстоўваюць у якасці [[Прышчэпка, батаніка|прышчэпы]] для такіх культурных відаў, як [[мушмула]], [[яблыня]], [[груша]], [[айва]]. Ён устойлівы да неспрыяльных умоў горада, станоўча адклікаецца на прысутнасць у глебе [[Вапна|вапны]]. Выносіць зацяненне. Валодае высокай парасткаўтваральнай здольнасцю, выдатна пераносіць стрыжку і фармоўку. == Класіфікацыя == === Таксанамія === Род '''Глог''' уваходзіць у [[Трыба (біялогія)|трыбу]] {{bt-bellat||Pyreae}} [[падсямейства]] {{bt-bellat||Spiraeoideae}} сямейства {{bt-bellat|Ружавыя|Rosaceae}} [[атрад|парадку]] {{bt-bellat|Ружакветныя|Rosales}}. {{Табліца1222221 |a=аддзел '''[[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]]''' |b1=парадак '''[[Ружакветныя]]''' |b2=яшчэ 44 парадка кветкавых раслін <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;III]]) |c1=яшчэ 8 сямействаў <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;III]]) |c2=сямейства '''[[Ружавыя]]''' |d1=падсямейства '''[[Спірэйныя]]''' |d2=яшчэ 8 падсямействаў <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;III]]) |e1=яшчэ 7 трыб <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;III]]) |e2=трыба '''''[[Pyreae]]''''' |f1=<span style{{eq}}"background-color:#FFA99A; font-size:150%">род '''Глог''' |f2=яшчэ каля 60 родаў <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;III]]) |g= ад 200 да 300 відаў |color=#235623 |bgcolor=#CAEA9A }} === Віды === {{main|Віды роду Глог}} У родзе налічваецца больш за 200 [[Біялагічны від|відаў]] і велізарная колькасць формаў і [[Гібрыд, біялогія|гібрыдаў]]. Некаторыя даследчыкі, якія вылучаюць гэтыя формы ў асобныя віды, даводзяць іх колькасць да 2000<ref>Germplasm Resources Information Network приводит [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?3040 231 вид] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090120141310/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?3040 |date=20 студзеня 2009 }}, а USDA NRCS — [http://plants.usda.gov/java/ClassificationServlet?source=profile&symbol=CRATA&display=31 только 214] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130509024531/http://plants.usda.gov/java/ClassificationServlet?source=profile&symbol=CRATA&display=31 |date=9 мая 2013 }}.</ref>. У [[Беларусь|Беларусі]] 2 дзікарослыя віды: {{bt-bellat|глог адагнутачашалісцікавы|Crataegus curvisepala}}, {{bt-bellat|глог аднапесцікавы|Crataegus monogyna}}<ref name="База Растения Беларуси"/>. Акрамя таго ў садах і парках ў ліку іншых відаў культывуюцца сваякі дзікага глогу — {{bt-bellat||Crataegus laevigata}}, {{bt-bellat|глог крывава-чырвоны|Crataegus sanguinea}} і {{bt-bellat|глог пяціпесцікавы|Crataegus pentagyna}}<ref name="ЛРКЛ"/><ref name="Ур"/> == Гібрыдныя роды з удзелам прадстаўнікоў роду Глог == * ''[[×Crataegosorbus]]'' (= ''[[Sorbus]]'' × ''Crataegus'') {{Фотарадок|Illustration Crataegus laevigata1.jpg|Crataegus azarolus.jpg|ш2=192|Crataegus sanguinea.jpg|Crataegus monogyna egybigés galagonya.jpg|ш4=203|тэкст=Злева направа: <div align=left> * {{Бат.іл.|3}}, <br />{{bt-bellat||Crataegus laevigata}}; * {{bt-bellat||Crataegus azarolus}} з кнігі «''Traité des arbres fruitiers''»; * {{bt-bellat|Глог крывава-чырвоны|Crataegus sanguinea}} з кнігі ''Watson, P.W.'' «''Dendrologia Britannica''»; * {{bt-bellat|Глог аднапесцікавы|Crataegus monogyna}}.</div> |color=#BBDD99}} == Глог у культуры == === У літаратуры === {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''На калючкі не крыўдуй,''<br /> ''Лепш плады іх пакаштуй.''<br /> ''Не шукай наўпрост дарог:''<br /> ''Жываплотам вырас глог.''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Алена Церашкова]]. ''«Глог»''.<ref>[http://dzietki.org/article/cms_view_article.php?aid=1343 Алена Церашкова. «Глог»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180310023615/http://dzietki.org/article/cms_view_article.php?aid=1343 |date=10 сакавіка 2018 }}</ref> |} Алена Церашкова напісала дзіцячы верш-загадку пра глог. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Глог}} * {{ФлораСССР|аўтар=Пояркова А. И.|частка=Род 733. Боярышник — Crataegus L.|том=9|стар=416—468}} * {{ДзікСССР|аўтар=Полетико О. М.|частка=Род 26. Боярышник — Crataegus L.|том=3|стар=514—577}} * {{кніга|аўтар=[[Пётр Феліксавіч Маеўскі|Маевский П. Ф.]]|загаловак=Флора средней полосы Европейской части СССР|выданне =Изд. 9-е|месца=Л.|выдавецтва=Колос|год=1964|старонак=}} * {{кніга|аўтар=Машковский М. Д.|загаловак=Лекарственные средства. Пособие для врачей. ч. 1|выданне = Изд. 7-е|месца = М.|выдавецтва = Медицина|год=1972|старонак=}} * {{кніга|аўтар=[[Міхаіл Рыгоравіч Папоў|Попов М. Г.]]|загаловак=Флора Средней Сибири|месца= М.—Л.|выдавецтва=Изд-во АН СССР|год=1957|старонак=|том=1}} * {{кніга|аўтар=Новиков А. Л.|загаловак=Определитель деревьев и кустарников в безлистном состоянии|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/novikov1965_opred_der_kust_v_bezlist_sost.djvu|месца=Минск|выдавецтва=Высш. шк.|год=1965|старонкі=194—212|старонак=408}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Слівавыя]] hbsef9mnsfn9uh6vnc10uqpuof5xjt5 0 21990 5158319 4992380 2026-06-25T14:07:52Z M.L.Bot 261 стыль 5158319 wikitext text/x-wiki {{Святы |пол = |імя святога = Апостал Павел |выява = St. Paul, by El Greco.jpg |памер выявы = 300px |подпіс = [[Эль Грэка]], ''Апостал Павел'' |тып(колер) = |арыгінальнае імя = |імя ў міру = |манаскае імя = |нарадзіўся = [[5]]–[[10]] |месца нараджэння = [[Тарсус|Тарс]], [[Кілікія]] |памёр = [[64]]–[[67]] |месца смерці = [[Рым]] |шануецца = большасцю хрысціянскіх цэркваў |услаўлены = |беатыфікаваны = |кананізаваны = |у ліку = |дзень памяці = [[12 ліпеня]] (праваслаўе), [[29 чэрвеня]] (каталіцызм) |дзень памяці ў {{#time:Y}} = |заступнік = |галоўная святыня = |атрыбуты = |дэкананізаваны = |працы = |падзвіжніцтва = }} '''Па́вел'''<ref>{{кніга|аўтар = Анатоль Клышка|частка = |загаловак = Новы Запавет |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Пазітыў-цэнтр |год = 2014 |том = |старонкі = |старонак = 610 |серыя = |isbn = 978-985-6983-42-2 |тыраж = 3000}}</ref>, або '''Па́вал'''<ref>{{кніга|аўтар = Васіль Сёмуха |частка = |загаловак = Біблія. Кнігі Сьвятога Пісаньня Старога і Новага Запавету. Кананічныя. У беларускім перакладзе |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = DUNCANVILLE, USA |выдавецтва = WORLD WIDE PRINTING |год = 2002 |том = |старонкі = |старонак = 1538 |серыя = |isbn = 1-58712-085-2 |тыраж = 10000}}</ref>, або '''Па́ўла'''<ref>{{кніга|аўтар = Уладзіслаў Чарняўскі |частка = |загаловак = Біблія. Кнігі Святога Пісання Старога і Новага Запаветаў |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 1127 |серыя = |isbn = 978-985-6183-14-6 |тыраж = 4000}}</ref> ({{lang-grc|Σαούλ (Saul), Σαῦλος (Saulos), Παῦλος (Paulos)}}) (?, [[Тарсус|Тарс]] — каля [[60]]) — адзін з [[хрысціянства|хрысціянскіх]] [[апостал]]аў, прапаведнікаў хрысціянства, прылічаны да [[святы]]х; «[[апостал усіх народаў]]». Павел лічыцца адным з самых важных фігур [[Апостальскае Стагоддзе|Апостальскага Стагоддзя]]. З сярэдзіны 30-х да сярэдзіны 50-х гадоў ён заснаваў шэраг цэркваў у [[Малая Азія|Малой Азіі]] і [[Еўропа|Еўропе]]: у [[Старажытная Сірыя|Сірыі]], [[Кілікія|Кілікіі]], [[Старажытная Македонія|Македоніі]], [[Старажытная Грэцыя|Грэцыі]], [[Малая Азія|Малой Азіі]]. Павел выкарыстаў свой статус як [[яўрэі|яўрэя]] дык і [[Рымскі грамадзянін|рымскага грамадзяніна]], што давала яму перавагу ў яго служэнні для яўрэйскіх і рымскіх аўдыторый. Паводле [[Новы Запавет|Новага Запавету]] Павел, які спачатку зваўся Саўлам, актыўна ўдзельнічаў у пераследваннях першых вучняў Ісуса ў ваколіцах [[Іерусалім]]а. У кнізе [[Дзеянні Апосталаў|Дзеянняў Апосталаў]] расказваецца, што калі Саул (Павел) ехаў з Іерусаліма ў Дамаск, каб арыштаваць і прывесці хрысціян у Іерусалім, яму явіўся [[Уваскрэсенне Ісуса Хрыста|ўваскрослы Хрыстос]] ў воблаку святла. Павел аслеп, але пасля трох дзён яго зрок адноўлены [[Ананія з Дамаска|Ананіям]], і Павел стаў прапаведаваць, што Ісус з Назарэта ёсць [[Месія]] і [[Божы Сын|Сын Божы]]. Прыкладна палова кнігі Дзеяў апавядае пра жыццё і дзейнасць Паўла. Быў арыштаваны ў [[Іерусалім]]е і замучаны ў [[Рым]]е. Чатырнаццаць з дваццаці сямі кніг Новага Запавету традыцыйна прыпісваецца Паўлу. Лісты Паўла па-ранейшаму з'яўляюцца крыніцамі тэалогіі, пакланення і пастырскага жыцця ва ўсіх хрысціянскіх канфесіях<ref name="Aageson">Aageson, James W. ''Paul, the Pastoral Epistles, and the Early Church''. Hendrickson Publishers, 2008. ISBN 978-1-59856-041-1 p.1</ref>. [[Аўгусцін Аўрэлій]] распрацаваў ідэю Паўла, што выратаванне заснавана на веры, а не «справах закона». Інтэрпрэтацыя [[Марцін Лютэр|Марціна Лютэра]] твораў Паўла паўплывала на дактрыну Лютэра [[Sola fide]]. Верагодных выяў не існуе, а [[іканаграфія|іканаграфічная]] традыцыя, калі наогул існуе, пачынаецца каля [[4 ст.]] Напрыклад, на [[медальён]]е з пазалочанага шкла, дзе Павел выяўлены разам з Пятром, ён паказаны з даўгаватай [[барада|барадой]] і вялікай лысінай<ref name=par>{{Крыніцы/Партрэты}}</ref>. == Крыніцы == Асноўнай крыніцай інфармацыі аб жыцці Паўла з'яўляецца апавяданне, змешчаннае ў [[Лісты апостала Паўла|лістах Паўла]] і ў кнізе [[Дзеянні Апосталаў|Дзеянняў Апосталаў]]. Аднак лісты ўтрымліваюць мала інфармацыі пра мінулае Паўла. Кніга Дзеянняў дае больш інфармацыі, але пакідае некалькі частак жыцця Паўла па-за межамі расказу, напрыклад, аб верагодным, але недакументаваным пакаранні ў [[Рым]]е<ref name="ODCC self">«Paul, St», Cross, F. L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005</ref>. Крыніцы па-за межамі Новага Запавету, у якіх згадваецца Павел, ўключаюць у сябе: * Ліст [[Клімент I|Клімента Рымскага]] [[Ліст да Карынфянаў Клімента|да Карынфянаў]] (канец 1ст./пачатак 2-га); * Ліст [[Ігнацый з Антыёхіі|Ігнацыя з Антыёхіі]] [[Ліст Ігнацыя да Рымлян|да Рымлян]] (2-й рана стагоддзя); * Ліст [[Палікарп]]а [[Ліст Палікарпа да Філіпійцаў|да Філіпійцаў]] (2-й рана стагоддзя); * Дакумент 2-й стагоддзя [[Пакутніцтва Палікарпа]]. == Імя == Хоць звычайна лічыцца, што імя апостала было змененае, калі ён звярнуўся з [[іўдаізм]]у ў [[хрысціянства]], на самой справе гэта не так<ref>{{cite book|last1=Marrow|first1=Stanley B.|title=Paul: His Letters and His Theology : an Introduction to Paul's Epistles|date=1 Jan 1986|publisher=Paulist Press|isbn=978-0809127443|pages=5, 7|url=http://books.google.se/books?id=RPu1qx50HmgC&pg=PA5&dq=%22The+name+of+saul+paul%22&hl=sv&sa=X&ei=7FkDVI68BoPIyAOA_oKwBg&ved=0CCEQ6AEwAA#v=onepage&q=%22The%20name%20of%20saul%20paul%22&f=false|accessdate=31 August 2014}}</ref><ref name=CathAns>{{cite web|title=Why did God change Saul's name to Paul?|url=http://www.catholic.com/quickquestions/why-did-god-change-sauls-name-to-paul|website=Catholic Answers|accessdate=31 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121030000303/http://www.catholic.com/quickquestions/why-did-god-change-sauls-name-to-paul|archivedate=30 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. Яго яўрэйскае імя «''Саул''» ({{lang-he|שָׁאוּל}}, ''Шауль'' — «выпрошаны, вымолены, запазычаны»), магчыма, у гонар біблейскага [[Саул|цара Саула]], з [[Веніямінава пакаленне|роду Веніяміна]] і першага цара Ізраіля. Згодна Кнізе Дзеяў, ён атрымаў у спадчыну рымскае грамадзянства ад бацькі. Як рымскі грамадзянін, ён таксама насіў лацінскае імя «Павел» — на [[кайнэ]] Παῦλος (Паулос)<ref>Greek lexicon [http://studybible.info/strongs/G4569 G4569 Σαύλος (Saul)]<br />Greek lexicon [http://studybible.info/strongs/G3972 G3972 Παύλος (Paul)]<br />Hebrew lexicon [http://studybible.info/strongs/H7586 H7586 שׁאוּל (Shaul/Saul)]</ref>, і на [[лацінская мова|латыні]]: '''Paulus'''<ref>'''Paulus''' autem et Barnabas demorabantur Antiochiae docentes et evangelizantes cum aliis pluribus verbum Domini</ref><ref>Дзеянні 16:37</ref><ref>22: 25–28</ref>. Гэта была даволі звычайная практыка для яўрэяў таго часу мець два імя: адно іўрыце, а другое на лаціне або грэчаскай мове<ref name=Prat>Prat, Ferdinand. [http://www.newadvent.org/cathen/11567b.htm «St. Paul»]. The Catholic Encyclopedia. Vol. 11. New York: Robert Appleton Company, 1911. 2 Apr. 2013.</ref><ref>Oxford University Lewis and Short Latin Dictionary, ISBN 0198642016, entry for Paulus: «a Roman surname (not a praenomen;»</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.se/books?isbn=0802804780 |title=The Letter of Paul to the Galatians: An Introduction|publisher=books.google.se|accessdate=2014}}</ref>. У кнізе Дзеянняў, калі Павел меў бачанне, якое прывяло да [[Зварот апостала Паўла|яго пераўтварэння на шляху ў Дамаск]], Ісус назваў яго «''Саул, Саул''»<ref>Дзеянні 9:4; 22:7; 26:14</ref> на «''яўрэйскай мове''»<ref>Дзеянні 26:14</ref>. Пазней, у бачанні [[Ананія з Дамаска|Ананіі]] Гасподзь называе яго як «''Саул''»<ref>Дзеянні 9:11 Гэта месца, адкуль паходзіць імя «Саул з Тарса» «[http://studybible.info/compare/Acts%209:11]»</ref>. Калі Ананія прыйшоў, каб аднавіць зрок, ён назваў яго «''брат Саул''»<ref>Дзеянні 9:17; 22:13</ref>. У Дзеяннях 13:9 Саул называецца «Павел» у першы раз на [[востраў Кіпр|востраве Кіпр]] — значна пасля часу яго пераўтварэння. Аўтар ([[Лука (евангеліст)|Лука]]) паказвае, што імёны былі ўзаемазаменныя: ''«… Саул, ён жа і Павел…»''. Пасля гэтага ён звяртаецца да яго, як Павел, па-відаць перавагі Паўла, так ён называецца ва ўсіх іншых кнігах Бібліі, дзе ён згадваецца, у тым ліку ў тых, дзе ён аўтар. Прыняцце яго лацінскага імя было характэрна для місіянерскай дзейнасці Паўла. Яго метад быў падыходзіць да ўзроўню людзей у іх мове і стылі, да якога яны адносяцца, як аб гэтым паведамляецца ў 1 Кар 9: 19–23<ref name=CathAns/>. == Жыццё == Ураджэнец [[Тарсус|Тарса]], сталіцы [[Кілікія (рымская правінцыя)|рымскай правінцыі Кілікія]]<ref name="Дзеянні 22:3">Дзеянні 22:3</ref>, Павел пісаў, што ён быў «народжаным [[яўрэі|яўрэям]]», [[фарысеі|фарысеям]]<ref name="Філ. 3:5">Філ. 3:5</ref>, і тым, хто прасунуліся ў іўдаізме больш за многіх сваіх аднагодкаў. Ён таксама напісаў, што ён быў «нежанатым», па меншай меры да пачатку напісання ліста да Карынфянаў 7:8. Яго першапачатковая рэакцыя на зноў утвораны хрысціянскі рух было заўзятае пераследванне ранніх паслядоўнікаў і лютая спроба знішчыць малады рух. [[Зварот апостала Паўла|Драматычны зварот Паўла]] адбыўся на дарозе ў [[Дамаск]], пасля чаго ён стаў з самага зацятага ганіцеля ў аднаго з самых гарачых прыхільнікаў хрысціянства<ref name="Powell">Powell, Mark A. ''Introducing the New Testament. '' Grand Rapids, MI: Baker Academic. 2009. ISBN 978-0-8010-2868-7</ref>. Пасля свайго звароту Павел пачаў прапаведаваць, што Ісус ёсць [[Хрыстос]], [[Божы Сын|Сын Божы]]<ref>Дзеянні 9:20–21</ref>. Яго кіраўніцтва, уплыў і аўтарытэт прывялі да фарміравання суполак з былых язычнікаў, якія пакланяліся Ісусу і адмовіліся ад рытуальных нормаў [[Закон Майсея|Закона Майсея]]. Павел вучыў, што гэтыя законы і рытуалы былі альбо выкананы ў жыцці Хрыста ці былі сімвалічныя папярэднікі Хрыста, хоць дакладная ўзаемасувязь паміж апосталам Паўлам і іўдаізмам усё яшчэ абмяркоўваецца. Павел вучыў, што жыццё і дзейнасць Ісуса Хрыста і яго вучэнне Новага Запавету, усталяваныя праз [[Распяцце Ісуса|смерць]] і [[Уваскрэсенне Ісуса Хрыста|ўваскрасенне Ісуса]]. У [[Новы Запавет|Новым Запавеце]] нічога не расказваецца пра смерць Паўла. === Ранняе жыццё === [[Выява:Saint Pauls Well in Tarsus.JPG|thumb|Калодзеж св. Паўла ў [[Горад Тарсус|Тарсе]] — адна з галоўных славутасцяў месца]] Двума асноўнымі крыніцамі інфармацыі пра раннія гады жыцця Паўла з'яўляюцца [[Дзеянні Апосталаў|Кніга Дзеянняў апосталаў]] і аўтабіяграфічныя звесткі з лістоў Паўла да ранніх хрысціянскіх супольнасцей. Павел быў, верагодна, нарадзіўся паміж [[5 да н.э.|5 г. да н.э.]] і 5 г. н.<ref name=White2007>{{cite book|last=White|first=L. Michael|title=From Jesus to Christianity|year=2007|publisher=HarperSanFrancisco|location=San Francisco|isbn=0060816104|pages=145–147|edition=3rd impr.}}</ref>. Кніга Дзеяў паказвае, што Павел быў рымскім грамадзянінам па нараджэнні, такім чынам грамадзянінам быў і яго бацька, але некаторыя навукоўцы сумняваюцца ў гэтым<ref>{{cite book|last=Koester|first=Helmut|title=Introduction to the New Testament|year=2000|publisher=de Gruyter|location=New York|isbn=3110149702|page=107|url=https://books.google.com/books?id=thXUHM5udTcC&pg=107#v=onepage&q&f=false|edition=2|accessdate=14 June 2013}}</ref><ref>Дзеянні 16:37, 22:25–29</ref>. Саул паходзіў з набожнай яўрэйскай сям'і з [[Тарсус|горада Тарса]] — аднаго з найбуйнейшых гандлёвых цэнтраў на ўзбярэжжы [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]]<ref>Montague, George T. ''The Living Thought Of St. Paul''. Milwaukee: Bruce Publishing Co. 1966. AISN: B0006CRKIC</ref>. Горад існаваў ужо некалькі стагоддзяў да нараджэння Саўла, ён быў вядомы сваім універсітэтам, у якім студэнты маглі атрымаць выдатную адукацыю. У часы [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Вялікага]] (памёр у 323 годзе да нашай эры) Тарс быў самым уплывовым горадам у [[Малая Азія|Малой Азіі]]<ref>Wright, G. Ernest, ''Great People of the Bible and How They Lived'', (Pleasantville, New York: The Reader's Digest Association, Inc., 1974). ASIN: B000OEOKL2</ref>. У лістах Паўла моцна адлюстроўваюцца яго веды [[Стаіцызм|філасофіі стоікаў]], ён выкарыстоўвае тэрміны стоікаў і метафары, каб дапамагчы звернутым у хрысціянства язычнікам у іх разуменні адкрытага слова Божага<ref>Kee, Howard and Franklin W. Young, ''Understanding The New Testament'', Englewood Cliffs, New Jersey, Prentice Hall, Inc. 1958, pg 208. ISBN 978-0139365911</ref>. Павел таксама атрымаў добрую падрыхтоўку ў вывучэнні закона і прарокаў, і выкарыстоўваў гэтыя веды, каб пераканаць сваіх яўрэйскіх суайчыннікаў у адзінстве прароцтваў [[Стары Запавет|Старога Запавету]] і іх з выканання ў [[Ісус Хрыстос|Ісусе Хрысце]]. Яго шырокі спектр вопыту і адукацыі даў яму тытул «апостал язычнікаў»<ref>Рым. 1:5, 11:13, Гал. 2:8</ref>, гэтыя веды ён пазней будзе эфектыўна выкарыстоўваць для распаўсюджвання Евангелля і падтрымання духоўнага стану цэркваў у многіх частках частках [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]<ref name="Wallace">Wallace, Quency E. «The Early Life and Background of Paul the Apostle». ''The American Journal of Biblical Theology''.</ref>. Павел называў сябе «''з роду Ізраілевага, калена Веньямінавага, яўрэй ад яўрэяў, паводле закона — фарысей''»<ref name="Філ. 3:5"/>. [[Біблія]] вельмі мала апавядае пра сям'ю Паўла. Пляменнік Паўла, сын яго сястры, згадваецца ў Дзеяннях 23:16. У Дзеяннях таксама ўскосна спасылаецца на бацьку Паўла, кажучы, што Павел быў «''фарысей, сын фарысея''»<ref>Дз. 23:6</ref>. У [[Рымлянам|лісце да Рымлян]] 16: 7 ён заяўляе, што яго сваякі [[Андронік]] і [[Юнія]] былі хрысціянамі, раней за яго і былі прыкметнымі сярод апосталаў. Сям'я Паўла была вядома сваёй рэлігійнай набожнасцю<ref>2 Цім. 1:3</ref><ref name="disputed">1st&nbsp;Timothy, 2nd&nbsp;Timothy, and Titus may be «Trito-Pauline», meaning they may have been written by members of the Pauline school a generation after his death.</ref>. Хутчэй за ўсё, сямейная лінія была вельмі прывязаная да фарысейскай традыцыі і абрадаў на працягу некалькіх пакаленняў<ref>Флп. 3:5–6</ref>. Малады Саул ведаў як працаваць з шэрсцю, з якой рабіліся палаткі<ref>Дзеянні 18:1–3</ref>. Пазней, калі ён стаў хрысціянскім місіянерам, гэта рамяство стала сродкам заробку для яго, і ён мог практыкаваць яго ў любым месцы. Гэтае рамяство стала таксама прычынай знаёмства з [[Акіла і Прыскіла|Акілай і Прыскілай]], з якімі ён будзе супрацоўнічаць у вырабе палатак<ref>Дзеянні 18:3</ref> і якія пазней стануць вельмі важнымі супрацоўнікамі і адданымі місіянерамі<ref>Рым. 16:4</ref>. У часы маладосці Павел быў адпраўлены ў [[Іерусалім]], каб атрымаць адукацыю ў школе [[Гамалііл]]а<ref name="Дзеянні 22:3"/>, аднаго з самых вядомых рабінаў у гісторыі. У школе студэнты атрымлівалі збалансаваную адукацыю, хутчэй за ўсё, шырокі класічную літаратуру, філасофію і этыку<ref name="Wallace" />. Некаторыя з яго сям'і магчыма пражывалі ў Іерусаліме, так як пазней сын адной з яго сясцёр там выратаваў Паўлу жыццё<ref>Дзеянні 23:16</ref>. Больш нічога не вядома пра жыццё Паўла да часу, калі ён прымае актыўны ўдзел у пакутніцтве Стэфана<ref>Дзеянні 7:58–60; 22:20</ref>. Павел прызнаецца, што «звыш меры» ён гнаў Божую Царкву да свайго пераўтварэння<ref>Гал. 1:13–14, Філ. 3:6, Дзеянні 8:1–3</ref>. Хоць з біяграфіі Паўла вядома, што ён мог размаўляць на [[іўрыт|іўрыце]], сучасная навука мяркуе, што [[Кайнэ|грэчаскі кайнэ]] быў яго першай мовай<ref>Frederick Fyvie Bruce (1977), ''Paul, Apostle of the Heart Set Free'', p. 43</ref><ref>[[Dale Martin]] 2009. ''Introduction to New Testament History and Literature'', lecture 14 [https://www.youtube.com/watch?v=3V8NeoY2qB4&list=PL279CFA55C51E75E0&index=14 «Paul as Missionary»]. [[Yale University]].</ref>. === Зварот === {{Main|Зварот апостала Паўла}} [[Выява:The Conversion of Saint Paul-Caravaggio (c. 1600-1).jpg|thumb|right|''Зварот св. Паўла'', [[Караваджа]], 1600 г.]] Зварот Паўла можна аднесці да 31–36 гадоў<ref>{{Cite book | last1 = Bromiley | first1 = Geoffrey William | title = International Standard Bible Encyclopedia: A — D (International Standard Bible Encyclopedia (Wbeerdmans)) | url = https://archive.org/details/internationalsta0000unse_n2k0 | year = 1979 | publisher = Wm. B. Eerdmans Publishing Company | location = | isbn = 0-8028-3781-6 | page = 689 }}</ref><ref>{{Cite book | last1 = Barnett | first1 = Paul | title = Jesus, the Rise of Early Christianity: A History of New Testament Times | year = 2002 | publisher = InterVarsity Press | location = | isbn = 0-8308-2699-8 | page = 21 }}</ref><ref>{{Cite book | last1 = L. Niswonger | first1 = Richard | title = New Testament History | year = 1993 | publisher = Zondervan Publishing Company | location = | isbn = 0-310-31201-9 | page = 200 }}</ref> згодна яго спасылак у адным са [[Лісты апостала Паўла|сваіх лістоў]]. У [[Галатам|лісце да Галатаў]] 1:16 Павел піша, што Бог «''пажадаў адкрыць ва мне Сына Свайго''». У [[Першы ліст да Карынфян Святога Апостала Паўла|1-ым лісце да Карынфянаў]] 15:8 ён, пералічваючы парадак, у якім [[Ісус Хрыстос|Ісус]] з'явіўся вучням пасля [[Уваскрэсенне Ісуса Хрыста|Свайго ўваскрасення]], піша, што Хрыстос «''пасля ўсіх з'явіўся і мне, як нейкаму вылюдку''». Згодна кнізе [[Дзеянні Апосталаў|Дзеянняў Апосталаў]] гэта адбылося на дарозе ў [[Дамаск]], дзе ён перажыў бачанне ўваскрэслага Ісуса. Апавяданне кажа, што «''ён упаў на зямлю і пачуў голас, які казаў яму: Саул, Саул, чаму ты гоніш Мяне?» Саул адказаў: «Хто Ты, Госпадзе» І сказаў Гасподзь: «Я Ісус, Якога ты гоніш? Цяжка табе ісці супраць ражна''»<ref>Дз. 9:4–5</ref>. Далей, згодна апавяданню, ён быў сляпы на працягу трох дзён і яго адвялі ў Дамаск за руку. На працягу гэтых трох дзён, Саул не еў ежу або не піў ваду, і правёў час у малітве да Бога. Затым прыйшоў [[Ананія з Дамаска|Ананія]] і паклаў на яго рукі і сказаў: «''Брат Саул, Гасподзь Ісус, Які з'явіўся табе на шляху, паслаў мяне, каб ты зноў атрымаў знок і напоўніўся Духам Святым''»<ref>Дзеянні 9:17</ref>. Зрок Паўла аднавіўся, ён устаў і быў ахрышчаны. Гэтая гісторыя апісваецца толькі ў Дзеяннях, і не сустракаецца ў лістах Паўла<ref name=Aslan>{{cite book|last1=Aslan|first1=Reza|title=Zealot|url=https://archive.org/details/zealotlifetimeso00reza|date=2013|publisher=Random House|location=New York|isbn=978-0-8129-8148-3|page=[https://archive.org/details/zealotlifetimeso00reza/page/184 184]|edition=Paperback}}</ref>. Аўтар кнігі Дзеяў апосталаў верагодна даведаўся аб звароце або ад самага Паўла, ад царквы ў Іерусаліме, або ад царквы ў [[Антыёхія|Антыёхіі]]<ref name="McRay66">{{cite book|last=McRay|first=John|url=https://books.google.com/books?id=GvgexcfnWC0C&pg=PT66#v=onepage&q=%22Luke%20knew%20the%20story%22&f=false |title=Paul His Life and Teaching|year=2007|publisher=Baker Academic|location=Grand Rapids, MI |isbn=978-1441205742 |page=66}}</ref>. === Пасля звароту === [[Выява:Ananias house.jpg|thumb|Дом у [[Дамаск]]у, які, як лічыцца, належаў [[Ананія з Дамаска|Анініі]]]] [[Выява:Damascus-Bab Kisan.jpg|thumb|Брама [[Баб Кісан]] у Дамаску, з якой, верагодна, Паўла спусцілі ў кошыку]] Пасля звароту Павел адразу пачаў прапаведаваць у сінагогах, што Ісус ёсць Сын Божы. Яго слухачы былі моцна ўражаныя і пыталі, ці той гэта чалавек, які прыйшоў пераследваць хрысціян<ref>Дзеянні 9: 20–22</ref>. У першых вершах ліста да [[Рымлянам|Рымлянаў]] Павел забяспечвае пералічэнне свайго апостальскага прызначэння прапаведаваць язычнікам [Гал. 01:16] і яго звароту пры з'яўленні ўваскрэслага Хрыста<ref name="Sanders2">Sanders, E. P. «Saint Paul, the Apostle». Encyclopædia Britannica. ''Encyclopædia Britannica Online Academic Edition.'' Encyclopædia Britannica Inc., 2013. Web. 08 Jan. 2013.</ref>. Вельмі характэрна яго змена ў мысленні. Павел змяніў сваю канцэпцыю аб [[Месія|Месіі]], калі раней ён успрымаў як абсурд ідэю прыняцця ўкрыжаванага Месіі<ref>1Кар. 1:21–25</ref>. Яшчэ больш складанай задачай было змяненне яго канцэпцыі этнічнай перавагі яўрэйскага народа. Вядуцца дэбаты, ці зразумеў Павел яго прызначэнне прапаведдваць Евангелле язычнікам на момант яго звароту<ref>{{Cite book | last1 = Horrell | first1 = David G | title = An Introduction to the Study of Paul | url = https://archive.org/details/introductiontost0000horr | year = 2006 | publisher = T&T Clark | location = New York | isbn = 0-567-04083-6 | page = [https://archive.org/details/introductiontost0000horr/page/30 30] }}</ref>. === Ранняе служэнне === Пасля свайго звароту Павел адправіўся ў [[Дамаск]], дзе згодна Дзеяў 9 ён быў вылечаны ад слепаты і ахрышчаны [[Ананія з Дамаска|Ананіяй]]<ref>[[Martin Hengel|Hengel, Martin]] and Anna Maria Schwemer, trans. John Bowden. ''[https://books.google.com/books?id=PRIKVslqctkC&pg=PA43&q=paul+baptized+damascus Paul Between Damascus and Antioch: The Unknown Years]'' Westminster John Knox Press, 1997. ISBN 0-664-25736-4</ref>. Павел піша, што калі ён быў у Дамаску, ён ледзь пазбег смерці<ref>2Кар. 11:32</ref>. Таксама Павел кажа, што сперша ён пайшоў у [[Аравія|Аравію]], а пасля вярнуўся ў Дамаск<ref>Гал. 1:17</ref><ref>Kirsopp Lake, [https://archive.org/stream/earlierepistleso00lakeuoft#page/320/mode/2up ''The earlier Epistles of St. Paul, their motive and origin''] (London 1911), pp. 320—323.</ref>. Паездка Паўла ў Аравію не згадваецца нідзе ў [[Біблія|Бібліі]], і некаторыя даследчыкі мяркуюць, што ён на самай справе адправіўся ў [[Гара Сінай|горы Сіная]] для малітвы ў пустыні<ref name=WrightArabia>N.T. Wright, [http://www.ntwrightpage.com/Wright_Paul_Arabia_Elijah.pdf «Paul, Arabia and Elijah» (PDF)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110429090440/http://www.ntwrightpage.com/Wright_Paul_Arabia_Elijah.pdf |date=29 красавіка 2011 }}</ref><ref>Martin Hengel, [https://www.ibr-bbr.org/files/bbr/BBR_2002a_04_Hengel_PaulInArabia.pdf «Paul in Arabia» (PDF)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190227023045/https://www.ibr-bbr.org/files/bbr/BBR_2002a_04_Hengel_PaulInArabia.pdf |date=27 лютага 2019 }} ''[[Bulletin for Biblical Research]]'' 12.1 (2002) pp. 47–66.</ref>. Ён апісвае ў [[Галатам|лісце да Галатаў]], што тры гады пасля свайго звароту, ён пайшоў у [[Іерусалім]]. Там ён сустрэў [[Якаў Зевядзееў|Якава]] і застаўся з [[Пётр (апостал)|Сымонам Пятром]] на працягу 15 дзён<ref>Гал. 1: 13–24</ref>. Павел згадвае [[гара Сінай|гару Сінай]] у Аравіі ў лісце да Галатаў 4:24-25. Павел сцвярджаў, што ён атрымаў Евангелле не ад чалавека, а непасрэдна праз «''адкрыццё Ісуса Хрыста''»<ref>Гал 1:11–16</ref>. Ён сцвярджаў пра амаль поўную незалежнасць ад іерусалімскай абшчыны<ref name="Harris">Harris, Stephen L. [https://books.google.com/books?id=KcIqAQAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Paul+Jerusalem+independence ''Understanding the Bible.''] Palo Alto: Mayfield. 1985. ISBN 978-1-55934-655-9</ref>{{rp|pp.316–320}}, але згаджаўся з ёй наконт прыроды і зместу Евангелля<ref>Гал 1:22–24</ref>. Ён горача імкнуўся прынесці матэрыяльную падтрымку ў Іерусалім з розных зноўствораных цэркваў язычнікаў, якія ён заснаваў. У сваіх працах, Павел выкарыстаў ганенні, якім ён падвергся, як фізічных пакут і слоўных нападак, як доказ блізкасці і еднасці з [[Ісус Хрыстос|Ісусам]] і як праверку яго вучэння. У апавяданні Паўла ў лісце да Галатаў гаворыцца, што праз 14 гадоў пасля свайго звароту ён зноў пайшоў у Іерусалім<ref>Гал. 2:1–10</ref>. Гэта не зусім вядома, што адбылося падчас гэтых «невядомых гадоў», але ў кнігах Дзеянняў і Галатаў даюцца некаторыя частковыя дадзеныя<ref>Barnett, Paul ''[https://books.google.com/books?id=iEfBfYC5NU4C&pg=PA200&q=paul+fourteen+years+unknown The Birth Of Christianity: The First Twenty Years]'' (Eerdmans Publishing Co. 2005) ISBN 0-8028-2781-0 p. 200</ref>. У канцы гэтага часу [[Варнава]] пайшоў, каб знайсці Паўла, і прывёў яго назад у [[Антыёхія|Антыёхію]]<ref name="Дзеянні 11:26">Дзеянні 11:26</ref>. Падчас голаду ў Іўдзеі (каля 45–46)<ref>Ogg, George, ''Chronology of the New Testament'' in [[Peake's Commentary on the Bible]] (Nelson, 1963)</ref> Павел і Варнава адправіліся ў Іерусалім, каб даставіць фінансавую падтрымку ад супольнасці Антыёхіі<ref>Barnett [https://books.google.com/books?id=iEfBfYC5NU4C&pg=PA83&q=paul+fourteen+years+unknown p. 83]</ref>. Згодна з Дзеямі Антыёхія стала альтэрнатыўным цэнтрам для хрысціян пасля рассялення вернікаў пасля смерці Стэфана. Менавіта ў Антыёхіі паслядоўнікі Ісуса ўпершыню сталі называцца «''хрысціянамі''»<ref name="Дзеянні 11:26"/>. === Першае місіянерскае падарожжа === Аўтар кнігі Дзеяў апісвае місіянерскія вандроўкі Паўла ў выглядзе трох асобных падарожжаў. Першая вандроўка (Дзеянні 13–14) адбылася разам з [[Варнава]]й, якія з [[Антыёхія|Антыёхіі]] адплылі на [[Кіпр]], пасля ў паўднёвую [[Малая Азія|Малую Азію]], і, нарэшце, вярнуліся ў Антыёхію. На Кіпры Павел выкрывае і асляпляе чараўніка [[Эліма|Эліму]] (Дзеянні 13:8–12), які супрацівіўся іх вучэнню. У гэтым месцы Павел апісваецца як лідар групы<ref>{{cite web|url=http://www.biblestudy.org/maps/pauls-first-journey-map.html |title=Map of first missionary journey |publisher=Biblestudy.org |accessdate=2010-11-19}}</ref>. Далей яны плывуць у [[Перга|Пергу]], у [[Памфілія|Памфіліі]]. [[Ян Марк]] пакінуў іх і вярнуўся ў [[Іерусалім]]. Павел і Варнава прыходзяць у [[Антыёхія Пісідыйская|Антыёхію Пісідыйскую]]. У суботу яны ідуць у сінагогу, дзе лідары сінагогі запрашаюць іх да прамовы. Павел разглядае гісторыі Ізраіля ад жыцця ў Егіпце да цара [[Давыд|Давіда]]. Ён выяўляе Ісуса нашчадкам Давіда, дараванага Ізраілю Богам. Павел кажа, што ён і яго сябры прыйшлі ў горад, каб прынесці вестку пра выратаванне. Ён распавядае гісторыю пра [[Распяцце Ісуса|смерць]] і [[Уваскрэсенне Ісуса Хрыста|ўваскрасенне Ісуса]]. Ён цытуе Пісанне, што Ісус быў абяцаным [[Месія]]м, Які прынёс ім прабачэнне за свае грахі. І яўрэі і «''богабаязныя''» язычнікі запрасілі іх пагаварыць у наступную суботу. У той час сабраўся амаль увесь горад. Гэта прывяло да гневу некаторых уплывовых яўрэяў, якія пачалі выступаць супраць іх. Павел скарыстаўся выпадкам, каб абвясціць змены ў сваёй місіі, якая з тых часоў пачала адносіцца пераважна да язычнікаў<ref>Дз. 13:13–48</ref>. === Знаходжанне ў Антыёхіі. Савет у Іерусаліме. Спрэчка з Пятром. === Антыёхія стала асноўным хрысціянскім цэнтрам для евангелізацыі Паўла<ref name="Harris"/>. Павел заставаўся там на працягу «''некаторага часу''» або на «''доўгі час''» у іншых перакладах пасля заканчэння свайго першага падарожжа. Некаторыя даследчыкі лічаць, што гэты тэрмін працягваўся ад некалькіх месяцаў да году<ref>http://biblehub.com/commentaries/pulpit/acts/14.htm accessed 9 September 2015</ref>. Паміж гадамі 48 да 50 адбылася падзея, запісаная ў Дзеях 15:2 і ў лісце да Галатаў 2:1<ref name="ODCC self" />. У антыяхійскай царкве ўзнікла пытанне пра абразанне язычнікаў. Пазней Павел сцвярджае ў сваім лісце да Галатаў, што [[Пётр (апостал)|Пётр]], [[Якаў, брат Ісуса|Якаў]] і [[Ян (апостал)|Ян]] ухвалілі місію Паўла да язычнікаў. Нягледзячы на дамоўленасці, дасягнутыя у Савеце Іерусаліме, Павел распавядае, як ён пазней публічна уступіў ў спрэчку з Пятром. Гэты выпадак часам называюць «[[Інцыдэнт у Антыёхіі]]», з нежаданнем Пятра падзяліць трапезу з хрысціянамі з язычнікамі у Антыёхіі, таму што яны не прытрымліваліся яўрэйскіх звычаяў<ref name=cathen-incident>[http://www.newadvent.org/cathen/08537a.htm Catholic Encyclopedia: Judaizers]</ref>. Апісваючы пазней гэты інцыдэнт, Павел распавядае: «''Я адкрыта выступіў супраць яго [Пятра], бо ён заслужыў дакору''», і сказаў ён Пятру, «''Калі ты яўрэй жывеш па-язычніцку, а не па-іўдзейску, дык навошта язычнікаў змушаеш жыць па-іўдзейску?''» (Гал. 2: 11–14) Павел таксама адзначае, што нават Варнава, яго спадарожнік і таварыш, аказаўся на баку Пятра<ref name="cathen-incident"/>. Канчатковы вынік інцыдэнту застаецца нявызначаным. Мяркуецца, што Павел выйграў спрэчку<ref name=cathen-incident/>, аднак сам Павел ніколі не згадвае гэтую перамогу і некаторыя даследчыкі робяць супрацьлеглую выснову, што спрэчка з Пятром мела іншы вынік, і Павел неўзабаве пакінуў Антыёхію, у якую ніколі больш не вярнуўся<ref>{{cite book | page = 170 | url = https://books.google.com/?id=w4ehxXoIxCUC&pg=PA170&vq=%22total+failure+of+political+bravado%22&dq=paul+%22visits+to+jerusalem%22+acts+letters | first = L. Michael | last = White | title = From Jesus to Christianity | publisher = HarperSanFrancisco | year = 2004 | isbn = 0-06-052655-6}}</ref>. === Другое місіянерскае падарожжа === [[Выява:V&A - Raphael, St Paul Preaching in Athens (1515).jpg|thumb|''Святы Павел прапаведуе ў Арэапагу'', [[Рафаэль Санці|Рафаэль]], 1515г.]] Павел пакінуў Іерусалім і выправіўся ў другое місіянерскае падарожжа у канцы восені 49<ref>Andreas J. Köstenberger, L. Scott Kellum and Charles Quarles (2009). [https://books.google.com/?id=g-MG9sFLAz0C&pg=PA400#v=onepage&q=%22second%20missionary%20journey%22%2C%20paul%2C%20date%2C%2049&f=false ''The Cradle, the Cross, and the Crown: An Introduction to the New Testament.''] Nashville, Tennessee, B&H Publishing Group. p. 400</ref> пасля пасяджэння [[Іерусалімскі Савет|Савета ў Іерусаліме]], дзе было абмеркавана пытанне пра абразанне. Пасля паездцы па [[Міжземнае мора|Міжземнаму мору]] Павел і яго спадарожнік Варнава спыніліся ў Антыёхіі, дзе у іх адбылася вострая спрэчка наконт Яна Марка. [[Дзеянні Апосталаў|Кніга Дзеяў]] апавядае, што Ян Марк пакінуў іх у папярэдняй паездцы і пайшоў дадому. Спрэчку не ўдаецца вырашыць, і Павел і Варнава вырашылі аддзяліцца; Варнава узяў Яна Марка з сабой, у той час як да Паўла далучыўся [[Сіла (апостал з 70)|Сіла]]. Павел і Сіла першапачаткова наведалі [[Тарсус|Тарс]] (радзіму Паўла), [[Дэрвія|Дэрвію]] і [[Лістра|Лістру]]. У Лістры яны сустрэлі [[Цімафей Эфескі|Цімафея]], вучня, які меў добрую рэпутацыю, і вырашыў узяць яго з сабой. Царква працягвала расці, да яе звярталіся вернікі, і расла ў веры штодзённа<ref>Дзеі 16:5</ref>. У [[Філіпы|Філіпах]] Павел выгнаў дух прадракання з служанкі, гаспадары якой былі незадаволеныя стратамі даходаў ад яе вяшчунстваў<ref>Дзеі 16:16–24</ref>. Яны падбухторылі горад супраць місіянераў, і Павел з Сілай былі кінутыя ў турму. Пасля цудоўнага землятруса вароты турмы развалілася, і Павел з Сілай маглі б збегнуць, але засталіся. Гэта падзея прывяла да звароту турэмшчыка (Дз. 16:25–40). Падарожжа працягнулася спярша ў Вэрыю, а затым у [[Афіны]], дзе Павел прапаведаваў іўдзеям і богабаязным грэкаў у сінагозе і грэчаскім інтэлектуалам у [[арэапаг]]у. Паміж 50–52 гадамі Павел правёў 18 месяцаў у [[Карынф]]е. Спасылка ў Дзеях на праконсула [[Юній Аней Галіён|Галіёна]] дапамагае удакладніць гэтую дату ([[надпіс Галіёна]])<ref name="ODCC self" />. У Карынфе Павел сустрэў [[Прыскіла і Акіла|Прыскілу і Акілу]], якія сталі натхнёнымі вернікамі і супрацоўнікамі Паўлу ў яго місіянерскіх падарожжах. Яны пайшлі з Паўлам і яго спадарожнікамі у [[Эфес (горад)|Эфэс]] і засталіся там, каб стварыць на той час адну з самых моцных і адданых цэркваў. У 52 годзе місіянеры прыплылі ў [[Кесарыя|Кесарыю]], каб прывітаць царквы, а пасля адправіліся на поўнач у Антыёхію, дзе яны заставаліся прыблізна на працягу года перад новым ад'ездам у трэцяе місіянерскае падарожжа<ref>[http://www.biblestudy.org/maps/pauls-secd-journey-map.html Apostle Paul's Second Missionary Journey Map] Biblestudy.org</ref>. === Трэцяе місіянерскае падарожжа === Згодна Кнізе Дзеянняў Павел пачаў сваё трэцяе місіянерскае падарожжа, ідучы па ўсёй вобласці [[Галатыя|Галатыі]] і [[Фрыгія|Фрыгіі]] для ўмацавання ў веры і навучання вернікаў. Затым Павел адправіўся ў [[Эфес (горад)|Эфес]], важны цэнтр ранняга хрысціянства, і заставаўся там на працягу амаль трох гадоў. Там ён, як сцвярджаецца, рабіў шматлікія цуды, ацаляючы людзей і выганяючы бесаў і, хутчэй за ўсё, арганізаваў місіянерскую дзейнасць у іншыя рэгіёны<ref>«Paul, St». Cross, F. L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005</ref>. Павел пакінуў Эфэс толькі пасля хвалявання мясцовых срэбных майстроў з-за выяў [[Артэміда|Артэміды]] з удзелам большасці горада<ref name="ODCC self" />. Падчас свайго знаходжання ў Эфэсе, Павел напісаў чатыры лісты да царквы ў [[Карынф]]е<ref name=McRay185>{{cite book|last=McRay|first=John|url=https://books.google.com/books?id=GvgexcfnWC0C&pg=PT185#v=snippet&q=%22four%20letters%20to%20the%20church%20in%20Corinth%22&f=false |title=Paul His Life and Teaching|year=2007|publisher=Baker Academic|location=Grand Rapids, MI |isbn=978-1441205742 |page=185}}</ref>. Павел адправіўся праз [[Македонія|Македонію]] ў [[Ахая|Ахаю]] і падрыхтаваўся ісці ў Сірыю, але змяніў свае планы і паехаў назад праз Македонію з-за яўрэяў, якія зрабілі змову супраць яго. У гэты час (56–57 гады) Павел, верагодна, наведаў Карынф, дзе заставаўся на працягу трох месяцаў<ref name="ODCC self" />. У лісце да Рымлянаў 15:19 Павел піша, што ён наведаў [[Ілірыя|Ілірыю]], але ён, магчыма, меў на ўвазе вобласць [[Illyria Graeca]]<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=b52QYgZg6W8C&pg=PR26&dq=%22illyris+graeca%22&cd=1#v=onepage&q=%22illyris%20graeca%22&f=false |title=A critical and exegetical commentary on the Epistle to the Galatians |publisher=|accessdate=2010-11-19|isbn=978-0-567-05029-8|year=1977|author1=Burton|first1=Ernest De Witt}}</ref>, якая ляжыць у паўночнай часткі сучаснай [[Албанія|Албаніі]], але ў той час знаходзілася ў Рымскай правінцыі Македоніі<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/05209a.htm Catholic Encyclopedia: Durazzo (Albania)]. Newadvent.org (1909-05-01). Праверана 2010-11-19.</ref>. Павел і яго спадарожнікі наведалі іншыя гарады на шляху ў [[Іерусалім]], такія як [[Філіпы]], [[Траада]], [[Мілет]], [[Родас]] і Тыр. Павел скончыў сваю паездку прыпынкам у [[Кесарыя|Кесарыі]], дзе ён і яго таварышы прыпыніліся ў [[Філіп, евангеліст|Філіпа Евангеліста]], а пасля прыбыла ў Іерусалім<ref>[http://www.biblestudy.org/maps/pauls-third-journey-map.html Трэцяе місіянерскае падарожжа апостала Паўла] Biblestudy.org</ref>. === Падарожжа ў Рым і апошнія гады жыцця === [[Выява:Paul arrested.jpg|thumb|''Арышт апостала Паўла'', біблейская ілюстрацыя пачатку 1900-ых]] Пасля прыбыцця Паўла ў [[Іерусалім]] ў канцы свайго трэцяга місіянерскага падарожжа, ён стаў удзельнікам сур'ёзнага канфлікту з некаторымі ''«азіяцкімі яўрэямі»'' (найбольш верагодна з [[Азія (рымская правінцыя)|рымскай правінцыі Азія]]). Канфлікт у выніку прывёў да арышту і пазбаўлення волі Паўла ў [[Кейсарыя|Кесарыі Прыморскай]] на працягу двух гадоў. Нарэшце, Павел і яго спадарожнікі адплылі ў [[Рым]], дзе Павел павінен быў паўстаць перад судом за свае меркаваныя злачынствы. [[Дзеянні Апосталаў|Кніга Дзеянняў]] апавядае, што Павел прапаведаваў у Рыме на працягу двух гадоў, ў чаканні суда для яго арандавалі памяшканне. Далей не згадваецца, што адбылося пасля, але некаторыя крыніцы сцвярджаюць, што Павел быў вызвалены [[Нерон]]ам і працягваў прапаведаваць у Рыме. У ранняй хрысціянскай працы [[Клімент I|Клімента Рымскага]] апавядаецца, што Павел быў «''веснікам Евангелля Хрыста на Захадзе''», і што «''ён адправіўся на ускраіну захаду''»<ref name="scarlet">[http://www.biblestudy.org/bibleref/judah-sceptre-joseph-birthright/a-study-in-scarlet.html A study in scarlet (Judah sceptre — Joseph birthright)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130309135705/http://www.biblestudy.org/bibleref/judah-sceptre-joseph-birthright/a-study-in-scarlet.html |date=9 сакавіка 2013 }}</ref>. [[Іаан Златавуст|Златавуст]] апавядае, што Павел прапаведаваў у [[Іспанія|Іспаніі]]: «''Пасля таго як ён быў у Рыме, ён вярнуўся ў Іспанію, а ці быў ён зноў прыйшоў у тых краях, мы не ведаем''»<ref>[[s:Nicene and Post-Nicene Fathers: Series I/Volume XIII/On Timothy, Titus, and Philemon/On 2 Timothy/2 Timothy 4:9-13|Chrysostom on 2 Tim.4:20]] (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series I Volume XIII)</ref>. [[Кірыл Іерусалімскі]] кажа, што Павел ''«аддана прапаведаваў Евангелле, і даручыў да веры нават імператарскі Рым, і нёс вестку ўсюды, нават да Іспаніі, нягледзячы на бясконцыя перашкоды, творачы знакі і цуды»''<ref>[[s:Nicene and Post-Nicene Fathers: Series II/Volume VII/S. Cyril/Lecture 17|Cyril on Paul and gifts of the Holy Ghost]] (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II Volume VII, Lecture 17, para.26)</ref>. Мураторыяў канон згадвае ''«ад'езд Паўла з горада [Рыма] [5а] (39), калі ён адправіўся ў Іспанію»''<ref>[http://www.bible-researcher.com/muratorian.html The Muratorian Fragment] lines 38–39</ref>. ==Смерць== [[Выява:Decapitación de San Pablo - Simonet - 1887.jpg|thumb|''Адсячэнне галавы святому Паўлу'', [[Інрыке Сіманэ]], 1887г.]] У [[Біблія|Бібліі]] не гаворыцца, як і калі Павел памёр. Існуе ранняя традыцыя згодна [[Ігнацыя, апостал|Ігнацыя]] (каля 110 г. н.э.), што Павел прыняў пакутніцкую смерць<ref>[http://www.ccel.org/ccel/schaff/anf01.v.ii.xii.html Ignatius of Antioch, ''Letter to the Ephesians'', Chapter XII]</ref>. Дыянісій Карынфскі ў лісце да Рымлянаў (166–174 н.э.), заявіў, што Павал і Пётр прынялі пакутніцкую смерць у Італіі<ref>{{cite web|last1=of Corinth|first1=Dionysius|title=Fragments from a Letter to the Roman Church Chapter III|url=http://www.earlychristianwritings.com/dionysius.html|publisher=earlychristianwritings.com|accessdate=1 June 2015}} «Такім чынам, вы таксама павінны такім настаўленнем далучыцца да цеснага саюза цэркваў, якія былі пасаджаныя Пятром і Паўлам, у Рыме і ў Карынфе: яны абодва прыйшлі да нас у Карынф, і вучылі нас такім жа чынам, як яны вучылі і вас калі яны прыйшлі ў Італію; і вучылі вас і прынялі пакутніцкую смерць у той жа час.»</ref>. Еўсевій таксама цытуе ўрывак Дыянісія<ref>{{cite web|last1=of Caesarea|first1=Eusebius|title=Church History Book II Chapter 25:8|url=http://www.newadvent.org/fathers/250102.htm|publisher=newadvent.org|accessdate=1 June 2015}}</ref>. === Смяротная кара === Хрысціянская традыцыя лічыць, што Павел быў абезгалоўлены ў [[Рым]]е падчас кіравання [[Нерон]]а каля сярэдзіны 60-х у [[абацтва Трэ Фантанэ|абацтве Трэ Фантанэ]]<ref>Serena De Leonardis and Stefano Masi (1999). [https://books.google.com/?id=owS4gojfggEC&pg=PA21#v=onepage&q=paul%20beheaded%20%22Tre%20Fontane%20Abbey%22&f=false Art and history: Rome and the Vatican. Casa Editrice Bonechi.] p. 21</ref>. [[Тэртуліян]] ў сваім ''Прадпісанні супраць ерэтыкоў'' (200 г. н.э.) піша, што смерць Паўла была падобна смерці [[Ян Хрысціцель|Яна Хрысціцеля]], які быў абезгалоўлены<ref>{{cite web|last1=Quintus Septimius Florens|first1=Tertullian|title=Prescription Against Heretics Chapter XXXVI|url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/anf03.v.iii.xxxvi.html|publisher=ccel.org|accessdate=1 June 2015}}</ref>. [[Еўсевій Кесарыйскі]] ў сваёй ''Царкоўнай гісторыі'' (320 г. н.э.) сведчыць аб тым, што Павел быў абезгалоўлены ў Рыме і Пятра ўкрыжавалі. Ён апісваў магілы гэтых двух апосталаў, з іх надпісамі, якія захаваліся ў яго час; і спасылаецца на аўтарытэт вядомага чалавека [[Гай Рымскі|Гая]]<ref>{{cite web|last1=of Caesarea|first1=Eusebius|title=Church History Book II Chapter 25:5–6|url=http://www.newadvent.org/fathers/250102.htm|publisher=newadvent.org|accessdate=1 June 2015}}</ref>. Тое самае піша і [[Лактанцыўс]] (318 г. н.э.), што Нерон «''укрыжаваў Пётра і забіў Паўла''»<ref>Lactantius, [http://www.ccel.org/fathers2/ANF-07/anf07-15.htm ''Of the Manner in Which the Persecutors Died'' II]</ref>. [[Еранім Стрыдонскі]] ў сваёй працы De Viris Illustribus (Jerome)|De Viris Illustribus (392 г. н.э.) сведчыць, што Павел быў абезгалоўлены ў Рыме<ref name="auto">{{cite web|last1=saint|first1=Jerome|title=On Illustrious Men Chapter 5|url=http://www.newadvent.org/fathers/2708.htm|accessdate=3 June 2015}}</ref>. [[Іаан Златавуст|Ян Залатавуст]] (ок. 349–407) пісаў, што Нерон асабіста ведаў Паўла і забіў яго<ref>John Chrysostom. [http://www.newadvent.org/fathers/1907.htm ''Concerning Lowliness of Mind'' 4]</ref>. Тое самае апавядае і [[Сульпіцый Север]] (каля 403 г.)<ref>Sulpicius Severus, [http://www.thelatinlibrary.com/sulpiciusseveruschron2.html ''Chronica'' II.28–29].</ref>. ===Рэшткі=== [[Гай Рымскі|Гай]] ў сваім ''Дыспуту супраць Прокла'' (198 г. н.э.) згадвае месца, у якіх захоўваліся астанкі апосталаў Пятра і Паўла: ''"Я магу пазначыць на труны апосталаў, калі вы гатовыя пайсці ў Ватыкан або на шлях Асцыяна, вы знойдзеце труны тых, хто заснаваў гэтую Царкву»''<ref>{{cite web|last1=presbyter|first1=Caius (Gaius)|title=Dialogue or Disputation Against Proclus (198 AD) in Eusebius, Church History Book II Chapter 25:6–7|url=http://www.newadvent.org/fathers/250102.htm|publisher=newadvent.org|accessdate=1 June 2015}}</ref>. [[Еранім Стрыдонскі|Еранім]] ў сваёй працы [[Аб выдатных мужах, Еранім|De Viris Illustribus]] (Аб выдатных мужах, 392 г. н.э.), апісваючы біяграфію Паўла, згадвае, што «''Павел быў пахаваны на Шляху Асцыяна ў Рыме''»<ref name="auto"/>. У чэрвені [[2009]] года Папа [[Бенедыкт XVI]] абвясціў вынікі раскопак магілы Паўла ў [[Базіліка Святога Паўла за гарадскімі сценамі|базіліцы святога Паўла па-за сценамі]]. Саркафаг не адчыняўся і даследваўся з дапамогай зонда, які паказаў кавалачкі ладану, фіялетавага і сіняга лёну, і невялікіх фрагментаў костак. Узрост костак радыёвугляродным метадам быў вызначаны 1 або 2 стагоддзем. Згодна сведчанню Ватыкана, гэтыя дадзеныя супадаюць з традыцыяй, што магіла з'яўляецца труной Паўла<ref> [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6219656.stm St Paul's tomb unearthed in Rome] from BBC News (2006-12-08); [http://www.dw-world.de/dw/article/0,,4442169,00.html?maca=en-rss-en-all-1573-rdf Vatican to open Apostle Paul's tomb]</ref>. На саркафагу маецца надпіс на [[лацінская мова|лацінскай мове]]: ''«Апостал Павел пакутнік»''<ref>{{cite news|title=Remains of St. Paul confirmed|url=http://www.washingtontimes.com/news/2009/jun/29/remains-confirmed-to-belong-to-st-paul/|newspaper=Washington Times|date=June 29, 2009}}</ref>. ==Працы== {{main|Лісты апостала Паўла}} [[Выява:Probably Valentin de Boulogne - Saint Paul Writing His Epistles - Google Art Project.jpg|thumb|''Павел піша свае лісты'', [[Валянцін дэ Булонь]], 17 ст.]] З 27 кніг [[Новы Запавет|Новага Запавету]] 14 лічацца былі напісаны Паўлам; 7 з іх аўтарства Паўла лічыцца бясспрэчным, у той час як аўтарства 7 іншых аспрэчваецца<ref name="Aune9">''The Blackwell Companion to The New Testament'' by David E. Aune ISBN 1405108258</ref><ref name="EerdDunn">''Eerdmans Commentary on the Bible'' by [[James D. G. Dunn]] (Nov 19, 2003) ISBN 0802837115</ref><ref name="Perkins4">Pheme Perkins, ''Reading the New Testament: An Introduction'' (Paulist Press, 1988), ISBN 0809129396</ref>. Бясспрэчнымі лічацца найбольш важныя лісты, паколькі яны ўтрымліваюць, как усе лічаць ўласныя погляды Паўла пра яго жыццё і думкі. Лічацца, што Павел накіраваў гэтыя 7 лістоў у спецыфічных выпадках канкрэтным цэрквам. Напрыклад, калі царква ў Карынфе не адчувала б праблем, звязаных з святкаваннем [[Вячэра Гасподняя|Вячэры Гасподняй]](1 Кар. 11:17–34), то сёння было б невядома, ва што Павел нават верыў з гэтай нагоды<ref name="Powell" />{{rp|с.234}}. Хоць прыкладна палова [[Дзеянні Апосталаў|кнігі Дзеянняў]] апісвае жыццё і творчасць Паўла, кніга Дзеяў не адносіцца да аўтарства Паўла. Даследчыкі лічаць, што аўтар Дзеянняў не меў доступу да лістоў Паўла. Адным з доказаў гэтай версіі з'яўляецца то, што аўтар ніколі не цытуе лісты Паўла. Разыходжанні паміж лістамі Паўла і Дзеяннямі падтрымліваць выснову, што аўтар Дзеянняў не меў доступу да гэтых лістоў, калі складнікаў сваю кнігу<ref>[https://books.google.com/books?id=Tlvgp7WggvEC&pg=PA98#v=onepage&q=discrepancies%20paul%20acts&f=false Peter, Paul, and Mary Magdelene: the followers of Jesus in history and legend] By [[Bart Ehrman]], p.98–100</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=n6Q9AAAAYAAJ&q=discrepancies A commentary on the Acts of the Apostles] by Charles Stephan Conway Williams, pp. 22, 240</ref>. У сваіх творах Павел забяспечвае першае пісьмовае апісанне таго, што значыць быць хрысціянінам і апісанне хрысціянскай духоўнасці. Яго лісты былі ахарактарызаваны як самыя ўплывовыя кнігі Новага Запавету пасля Евангелляў ад [[Евангелле паводле Матфея|Матфея]] і [[Евангелле паводле Яна|Яна]]<ref name="Sanders2" />. Паколькі часта Павел не меў магчымасці зноў паведаць свае заснаваныя суполкі. Ён спрабаваў падтрымліваць духоўны ўзровень вернікаў, адказваў на іх пытанні, вырашаў іх праблемы ў лісцах і пасылаў сваіх памочнікаў. Лісты Паўла выяўляюць выдатнага чалавека: адданага, спагадлівага, эмацыйнага, часам суровага, разумнага і кемлівага, з гарачай прыхільнасцю да Бога і Ісуса Хрыста. Хутчэй за ўсё, пасля яго смерці адзін з яго паслядоўнікаў сабраў некаторыя з яго лістоў і апублікаваў іх. Яны ўяўляюць сабой адзін з самых выдатных у гісторыі асабістых узносаў у рэлігійную думку і практыку<ref name="Sanders2" />. ==Уплыў на хрысціянства== Уплыў Паўла на хрысціянскае мысленне, магчыма быў больш значным, чым любога іншага аўтара [[Новы Запавет|Новага Запавету]]<ref name="Sanders2" />. Павел заявіў, што ''«Хрыстос ёсць канец закона»''<ref>Рым. 10:4</ref>, ўзвысіў хрысціянскую царкву як цела Хрыста, і паказаў свет па-за Царквой як падлягаючага суду<ref name="ODCC self" />. Лісты Паўла ўключаюць раннюю згадку пра Вячэру Гасподнюю<ref>1Кар. 10:14–17, 1Кар. 11:17–34</ref>, абрад традыцыйна вызначаемы як [[Эўхарыстыя]]. На Усходзе бацькі царквы прыпісваюць элемент выбараў у лісце да Рымлянаў, 9, як на нябеснае выбранне<ref name="ODCC self" />. Тэмы перадвызначэння ў заходнім хрысціянстве не з'яўляюцца ва Усходняй тэалогіі. Асноўная праца Аўгустына пра Евангелле як дар, пра мараль як жыццё па Духу, пра перадвызначэнне бяруць пачатак ад Паўла, асабліва ад ліста да рымлян<ref name="ODCC self" />. ==Царкоўнае паданне== Розныя хрысціянскія аўтары падавалі больш падрабязную інфармацыю пра жыццё Паўла. У [[Клімента, 1-ы ліст|першым лісце Клімента]], напісаным рымскім біскупам [[Клімент I|Кліментам Рымскім]] каля 90 года<ref>The First Epistle of Clement to the Corinthians, 5:5–6, translated by J.B. Lightfoot in {{cite book | first = Joseph Barber | last = Lightfoot | title = The Apostolic Fathers: A Revised Text with Introductions, Notes, Dissertations, and Translations | publisher = Macmillan | year = 1890 | page = 274 | oclc = 54248207 | url = http://earlychristianwritings.com/text/1clement-lightfoot.html | isbn = 0-8010-5612-8 }}</ref>, паведамляецца наступнае пра Паўла: [[Выява:San Paolo fuori le Mura06.jpg|thumb|Базіліка Святога Паўла за гарадскімі сценамі. Ланцугі, у якія, як лічыцца, быў закаваны святы Павел]] «Пасля рэўнасці і злобы Павел сваім прыкладам паказаў вялікае цярпенне. Пасля гэтага ён быў сем разоў у вязніцы, быў ў выгнанні, быў пабіваны камянямі, прапаведаваў на Усходзе і на Захадзе, ён атрымаў высокую славу, якая была узнагародай за яго веру, вучыў праведнасьці па ўсім свеце і дасягнуў самых аддаленых межаў Захаду; і пасля гэтага ён засведчыў сваю веру перад кіраўнікамі, пакінуў гэты свет, і пайшоў да святога месца, выявіўшы выдатны прыклад трывалага цярпення». Каментатары зазначаючь, што ў гэтым ўрыўку «відавочна не сказана», што Павел прыняў пакутніцкую смерць у Рыме, аднак такое пакутніцтва з'яўляецца найбольш верагодным тлумачэннем<ref>{{cite book | page = 124 | url = https://books.google.com/?id=_6H3XKLXGvYC&pg=PA124&vq=%22such+a+martyrdom+is+the+most+reasonable+interpretation%22&dq=paul+clement+death | first = Raymond Edward | last = Brown | author2 = John Paul Meier | title = Antioch and Rome: New Testament Cradles of Catholic Christianity | publisher = Paulist Press | location = Mahwah, NJ | year = 1983 | isbn = 0-8091-2532-3 }} </ref>. [[Еўсевій Кесарыйскі]], які напісаў у 4-м стагоддзі, гаворыць, што Павел быў абезгалоўлены ў валадаранне рымскага імператара [[Нерон]]а<ref>Hist. Eccl., II.25 -</ref>. Гэта падзея была адбыцца альбо каля [[64]] года, калі Рым быў разбураны ў выніку пажару, або праз некалькі гадоў — у [[67]] годзе. Паводле традыцыі, [[царква Сан-Паола Але Тре Фонтане]] адзначае месца забойства Паўла. [[Каталіцтва|Каталіцкая]] літургічная [[дзень Пятра і Паўла|ўрачыстасць Пятра і Паўла]], якая адзначаецца 29 чэрвеня ў памяць яго мучаніцкай смерці, адлюстроўвае традыцыю (якая ўсходзіць да часоў Еўсевія), што Пётр і Павел былі закатаваныя ў адзін і той жа час<ref>Eusebius, Hist. Eccl., II.25, where he quotes Dionysius of Corinth to this effect</ref>. Рымскакаталіцкі літургічны каляндар на наступны дзень цяпер ушаноўвае ўсех хрысціян, якія прынялі пакутніцкую смерць падчас ранніх ганенняў; а 30 чэрвеня адначаецца як свята апостала Паўла<ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/210/6/301.html|title=Saint Paul, the Apostle. June 30. Rev. Alban Butler. 1866. Volume VI: June. The Lives of the Saints|work=bartleby.com}}</ref>. Асобы і рэлігійныя ордэны з асаблівым дачыненнем да Паўла шануюць свайго заступніка 30 чэрвеня<ref>{{cite web|url=http://www.paulines.ph/?p=3935|title=June 30 – St. Paul The Apostle|work=paulines.ph}}</ref>. У апакрыфічныя [[Дзеянні Паўла]] і [[Дзеянні Пятра]] выказаць здагадку, што Павел пасля Рыму адправіўся далей на захад. Некаторыя думаюць, што Павел мог зноў дасягнуць [[Грэцыя|Грэцыі]] і [[Малая Азія|Малой Азіі]] пасля яго паездкі ў [[Іспанія|Іспанію]], і, магчыма, тады быў арыштаваны ў Траадзе, дастаўлены ў Рым і там пакараны<ref name="disputed" />. Згодна традыцыі Павел быў пахаваны разам з Пятром у катакомбах каля [[Апіева дарога|Апіевай дарогі]], пасля чаго яго рэшткі перанеслі ў [[Базіліку Святога Паўла за гарадскімі сценамі]]. [[Беда Вялебны|Бяда]] ў сваёй [[Царкоўная гісторыя народа англаў|Царкоўнай гісторыі]], піша, што [[Віталіян, Папа Рымскі|папа Віталіян]] ў [[665]] годзе падараваў рэліквіі Паўла (у тым ліку крыж, зроблены з турэмных ланцугоў, з скляпоў Лучыны каралю [[Нартумбрыя|Нартумбрыі]] Осві. Павел лічыцца заступнікам [[Лондан]]а. Свята [[Зварот апостала Паўла|зварота Паўла]] святкуецца 25 студзеня<ref>{{cite web|title=Chambers' The Book of Days|url=http://www.thebookofdays.com/months/jan/25.htm|year= 1869|accessdate=2012-02-09}}</ref>. ==У мастацтве== <gallery widths="170" heights="200" perrow="5"> Файл:Rembrandt Harmensz. van Rijn 163.jpg|«Апостал Павел», [[Рэмбрант]] Файл:Adam Elsheimer - Saint Paul.jpg|«Святы Павел», [[Адам Эльсгаймер]], [[1604]] г. Файл:ElGrecoPaul.jpg|«Апостал Павел», [[Эль Грэка]] Файл:Rubens apostel paulus grt.jpg|«Апостал Павел», [[Пітэр Паўль Рубенс]] Файл:Giovanni Battista Crespi 001.jpg|«Апосталы Пётр і Павел», [[Джавані Батыста Крэспі]] Файл:El Greco - Apostles Peter and Paul - WGA10496.jpg|«Апосталы Пётр і Павел», Эль Грэка Файл:Berchem, Nicolaes Pietersz. - Paul and Barnabas at Lystra - 1650.jpg|«Павел і Варнава ў Лістры», [[Ніколас Пітэрс Берхем]] Файл:Paul in prison by Rembrandt.jpg|«Павел у вязні», Рэмбрант Файл:Albrecht Dürer - The Four Holy Men (Mark and Paul) - WGA7026.jpg|«Чатыры святыя мужы (Марк і Павел)», [[Альбрэхт Дзюрэр]] Файл:Saint Peter and Saint Paul mg 0036.jpg|«Апосталы Пётр і Павел», [[Джузэппе Рібера]] </gallery> == Зноскі == {{reflist|2}} == Гл. таксама == * [[Паўлікяне]] * [[Эфесянам]] == Літаратура == * {{крыніцы/СкарынаТв|128}} == Спасылкі == * http://www.people.freenet.de/biblische_lehre{{Недаступная спасылка}} : «Das Evangelium des Apostels Paulus» (ням.) und «Die Dienstabschnitte des Apostels Paulus» (русск. і ням.) {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Павел, апостал}} [[Катэгорыя:Апосталы]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія святыя I стагоддзя]] [[Катэгорыя:Постаці старажытнагрэчаскай эпісталаграфіі]] [[Катэгорыя:Іўдзеі, якія прынялі хрысціянства]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рыме]] [[Катэгорыя:Абезгалоўленыя]] [[Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Каталіцкія і праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю рэлігійныя дзеячы]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Постаці I стагоддзя]] [[Катэгорыя:Дзеянні святых апосталаў]] [[Катэгорыя:Апостал Павел]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 9t8xf1jawrhzc9w8f3pksmmih113hlg 5158323 5158319 2026-06-25T14:16:31Z M.L.Bot 261 /* Крыніцы */ сляды машыннага перакладу 5158323 wikitext text/x-wiki {{Святы |пол = |імя святога = Апостал Павел |выява = St. Paul, by El Greco.jpg |памер выявы = 300px |подпіс = [[Эль Грэка]], ''Апостал Павел'' |тып(колер) = |арыгінальнае імя = |імя ў міру = |манаскае імя = |нарадзіўся = [[5]]–[[10]] |месца нараджэння = [[Тарсус|Тарс]], [[Кілікія]] |памёр = [[64]]–[[67]] |месца смерці = [[Рым]] |шануецца = большасцю хрысціянскіх цэркваў |услаўлены = |беатыфікаваны = |кананізаваны = |у ліку = |дзень памяці = [[12 ліпеня]] (праваслаўе), [[29 чэрвеня]] (каталіцызм) |дзень памяці ў {{#time:Y}} = |заступнік = |галоўная святыня = |атрыбуты = |дэкананізаваны = |працы = |падзвіжніцтва = }} '''Па́вел'''<ref>{{кніга|аўтар = Анатоль Клышка|частка = |загаловак = Новы Запавет |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Пазітыў-цэнтр |год = 2014 |том = |старонкі = |старонак = 610 |серыя = |isbn = 978-985-6983-42-2 |тыраж = 3000}}</ref>, або '''Па́вал'''<ref>{{кніга|аўтар = Васіль Сёмуха |частка = |загаловак = Біблія. Кнігі Сьвятога Пісаньня Старога і Новага Запавету. Кананічныя. У беларускім перакладзе |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = DUNCANVILLE, USA |выдавецтва = WORLD WIDE PRINTING |год = 2002 |том = |старонкі = |старонак = 1538 |серыя = |isbn = 1-58712-085-2 |тыраж = 10000}}</ref>, або '''Па́ўла'''<ref>{{кніга|аўтар = Уладзіслаў Чарняўскі |частка = |загаловак = Біблія. Кнігі Святога Пісання Старога і Новага Запаветаў |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 1127 |серыя = |isbn = 978-985-6183-14-6 |тыраж = 4000}}</ref> ({{lang-grc|Σαούλ (Saul), Σαῦλος (Saulos), Παῦλος (Paulos)}}) (?, [[Тарсус|Тарс]] — каля [[60]]) — адзін з [[хрысціянства|хрысціянскіх]] [[апостал]]аў, прапаведнікаў хрысціянства, прылічаны да [[святы]]х; «[[апостал усіх народаў]]». Павел лічыцца адным з самых важных фігур [[Апостальскае Стагоддзе|Апостальскага Стагоддзя]]. З сярэдзіны 30-х да сярэдзіны 50-х гадоў ён заснаваў шэраг цэркваў у [[Малая Азія|Малой Азіі]] і [[Еўропа|Еўропе]]: у [[Старажытная Сірыя|Сірыі]], [[Кілікія|Кілікіі]], [[Старажытная Македонія|Македоніі]], [[Старажытная Грэцыя|Грэцыі]], [[Малая Азія|Малой Азіі]]. Павел выкарыстаў свой статус як [[яўрэі|яўрэя]] дык і [[Рымскі грамадзянін|рымскага грамадзяніна]], што давала яму перавагу ў яго служэнні для яўрэйскіх і рымскіх аўдыторый. Паводле [[Новы Запавет|Новага Запавету]] Павел, які спачатку зваўся Саўлам, актыўна ўдзельнічаў у пераследваннях першых вучняў Ісуса ў ваколіцах [[Іерусалім]]а. У кнізе [[Дзеянні Апосталаў|Дзеянняў Апосталаў]] расказваецца, што калі Саул (Павел) ехаў з Іерусаліма ў Дамаск, каб арыштаваць і прывесці хрысціян у Іерусалім, яму явіўся [[Уваскрэсенне Ісуса Хрыста|ўваскрослы Хрыстос]] ў воблаку святла. Павел аслеп, але пасля трох дзён яго зрок адноўлены [[Ананія з Дамаска|Ананіям]], і Павел стаў прапаведаваць, што Ісус з Назарэта ёсць [[Месія]] і [[Божы Сын|Сын Божы]]. Прыкладна палова кнігі Дзеяў апавядае пра жыццё і дзейнасць Паўла. Быў арыштаваны ў [[Іерусалім]]е і замучаны ў [[Рым]]е. Чатырнаццаць з дваццаці сямі кніг Новага Запавету традыцыйна прыпісваецца Паўлу. Лісты Паўла па-ранейшаму з'яўляюцца крыніцамі тэалогіі, пакланення і пастырскага жыцця ва ўсіх хрысціянскіх канфесіях<ref name="Aageson">Aageson, James W. ''Paul, the Pastoral Epistles, and the Early Church''. Hendrickson Publishers, 2008. ISBN 978-1-59856-041-1 p.1</ref>. [[Аўгусцін Аўрэлій]] распрацаваў ідэю Паўла, што выратаванне заснавана на веры, а не «справах закона». Інтэрпрэтацыя [[Марцін Лютэр|Марціна Лютэра]] твораў Паўла паўплывала на дактрыну Лютэра [[Sola fide]]. Верагодных выяў не існуе, а [[іканаграфія|іканаграфічная]] традыцыя, калі наогул існуе, пачынаецца каля [[4 ст.]] Напрыклад, на [[медальён]]е з пазалочанага шкла, дзе Павел выяўлены разам з Пятром, ён паказаны з даўгаватай [[барада|барадой]] і вялікай лысінай<ref name=par>{{Крыніцы/Партрэты}}</ref>. == Крыніцы == Асноўная крыніца інфармацыі пра жыццё Паўла -- апавяданне ў [[Лісты апостала Паўла|лістах Паўла]] і кнізе [[Дзеянні Апосталаў|Дзеянняў Апосталаў]]. Аднак лісты змяшчаюць мала інфармацыі пра мінулае Паўла. Кніга Дзеянняў дае больш інфармацыі, але расказвае пра некаторыя часткі жыцця Паўла, напрыклад, пра імавернае, але недакументаванае пакаранне ў [[Рым]]е<ref name="ODCC self">«Paul, St», Cross, F. L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005</ref>. Крыніцы, апроч Новага Запавету, у якіх згадваецца Павел: * Ліст [[Клімент I|Клімента Рымскага]] [[Ліст да Карынфянаў Клімента|да Карынфянаў]] (канец 1ст./пачатак 2-га); * Ліст [[Ігнацый з Антыёхіі|Ігнацыя з Антыёхіі]] [[Ліст Ігнацыя да Рымлян|да Рымлян]] (пачатак 2-га стагоддзя); * Ліст [[Палікарп]]а [[Ліст Палікарпа да Філіпійцаў|да Філіпійцаў]] (пачатак 2-га стагоддзя); * Дакумент 2-га стагоддзя [[Пакутніцтва Палікарпа]]. == Імя == Хоць звычайна лічыцца, што імя апостала было змененае, калі ён звярнуўся з [[іўдаізм]]у ў [[хрысціянства]], на самой справе гэта не так<ref>{{cite book|last1=Marrow|first1=Stanley B.|title=Paul: His Letters and His Theology : an Introduction to Paul's Epistles|date=1 Jan 1986|publisher=Paulist Press|isbn=978-0809127443|pages=5, 7|url=http://books.google.se/books?id=RPu1qx50HmgC&pg=PA5&dq=%22The+name+of+saul+paul%22&hl=sv&sa=X&ei=7FkDVI68BoPIyAOA_oKwBg&ved=0CCEQ6AEwAA#v=onepage&q=%22The%20name%20of%20saul%20paul%22&f=false|accessdate=31 August 2014}}</ref><ref name=CathAns>{{cite web|title=Why did God change Saul's name to Paul?|url=http://www.catholic.com/quickquestions/why-did-god-change-sauls-name-to-paul|website=Catholic Answers|accessdate=31 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121030000303/http://www.catholic.com/quickquestions/why-did-god-change-sauls-name-to-paul|archivedate=30 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. Яго яўрэйскае імя «''Саул''» ({{lang-he|שָׁאוּל}}, ''Шауль'' — «выпрошаны, вымолены, запазычаны»), магчыма, у гонар біблейскага [[Саул|цара Саула]], з [[Веніямінава пакаленне|роду Веніяміна]] і першага цара Ізраіля. Згодна Кнізе Дзеяў, ён атрымаў у спадчыну рымскае грамадзянства ад бацькі. Як рымскі грамадзянін, ён таксама насіў лацінскае імя «Павел» — на [[кайнэ]] Παῦλος (Паулос)<ref>Greek lexicon [http://studybible.info/strongs/G4569 G4569 Σαύλος (Saul)]<br />Greek lexicon [http://studybible.info/strongs/G3972 G3972 Παύλος (Paul)]<br />Hebrew lexicon [http://studybible.info/strongs/H7586 H7586 שׁאוּל (Shaul/Saul)]</ref>, і на [[лацінская мова|латыні]]: '''Paulus'''<ref>'''Paulus''' autem et Barnabas demorabantur Antiochiae docentes et evangelizantes cum aliis pluribus verbum Domini</ref><ref>Дзеянні 16:37</ref><ref>22: 25–28</ref>. Гэта была даволі звычайная практыка для яўрэяў таго часу мець два імя: адно іўрыце, а другое на лаціне або грэчаскай мове<ref name=Prat>Prat, Ferdinand. [http://www.newadvent.org/cathen/11567b.htm «St. Paul»]. The Catholic Encyclopedia. Vol. 11. New York: Robert Appleton Company, 1911. 2 Apr. 2013.</ref><ref>Oxford University Lewis and Short Latin Dictionary, ISBN 0198642016, entry for Paulus: «a Roman surname (not a praenomen;»</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.se/books?isbn=0802804780 |title=The Letter of Paul to the Galatians: An Introduction|publisher=books.google.se|accessdate=2014}}</ref>. У кнізе Дзеянняў, калі Павел меў бачанне, якое прывяло да [[Зварот апостала Паўла|яго пераўтварэння на шляху ў Дамаск]], Ісус назваў яго «''Саул, Саул''»<ref>Дзеянні 9:4; 22:7; 26:14</ref> на «''яўрэйскай мове''»<ref>Дзеянні 26:14</ref>. Пазней, у бачанні [[Ананія з Дамаска|Ананіі]] Гасподзь называе яго як «''Саул''»<ref>Дзеянні 9:11 Гэта месца, адкуль паходзіць імя «Саул з Тарса» «[http://studybible.info/compare/Acts%209:11]»</ref>. Калі Ананія прыйшоў, каб аднавіць зрок, ён назваў яго «''брат Саул''»<ref>Дзеянні 9:17; 22:13</ref>. У Дзеяннях 13:9 Саул называецца «Павел» у першы раз на [[востраў Кіпр|востраве Кіпр]] — значна пасля часу яго пераўтварэння. Аўтар ([[Лука (евангеліст)|Лука]]) паказвае, што імёны былі ўзаемазаменныя: ''«… Саул, ён жа і Павел…»''. Пасля гэтага ён звяртаецца да яго, як Павел, па-відаць перавагі Паўла, так ён называецца ва ўсіх іншых кнігах Бібліі, дзе ён згадваецца, у тым ліку ў тых, дзе ён аўтар. Прыняцце яго лацінскага імя было характэрна для місіянерскай дзейнасці Паўла. Яго метад быў падыходзіць да ўзроўню людзей у іх мове і стылі, да якога яны адносяцца, як аб гэтым паведамляецца ў 1 Кар 9: 19–23<ref name=CathAns/>. == Жыццё == Ураджэнец [[Тарсус|Тарса]], сталіцы [[Кілікія (рымская правінцыя)|рымскай правінцыі Кілікія]]<ref name="Дзеянні 22:3">Дзеянні 22:3</ref>, Павел пісаў, што ён быў «народжаным [[яўрэі|яўрэям]]», [[фарысеі|фарысеям]]<ref name="Філ. 3:5">Філ. 3:5</ref>, і тым, хто прасунуліся ў іўдаізме больш за многіх сваіх аднагодкаў. Ён таксама напісаў, што ён быў «нежанатым», па меншай меры да пачатку напісання ліста да Карынфянаў 7:8. Яго першапачатковая рэакцыя на зноў утвораны хрысціянскі рух было заўзятае пераследванне ранніх паслядоўнікаў і лютая спроба знішчыць малады рух. [[Зварот апостала Паўла|Драматычны зварот Паўла]] адбыўся на дарозе ў [[Дамаск]], пасля чаго ён стаў з самага зацятага ганіцеля ў аднаго з самых гарачых прыхільнікаў хрысціянства<ref name="Powell">Powell, Mark A. ''Introducing the New Testament. '' Grand Rapids, MI: Baker Academic. 2009. ISBN 978-0-8010-2868-7</ref>. Пасля свайго звароту Павел пачаў прапаведаваць, што Ісус ёсць [[Хрыстос]], [[Божы Сын|Сын Божы]]<ref>Дзеянні 9:20–21</ref>. Яго кіраўніцтва, уплыў і аўтарытэт прывялі да фарміравання суполак з былых язычнікаў, якія пакланяліся Ісусу і адмовіліся ад рытуальных нормаў [[Закон Майсея|Закона Майсея]]. Павел вучыў, што гэтыя законы і рытуалы былі альбо выкананы ў жыцці Хрыста ці былі сімвалічныя папярэднікі Хрыста, хоць дакладная ўзаемасувязь паміж апосталам Паўлам і іўдаізмам усё яшчэ абмяркоўваецца. Павел вучыў, што жыццё і дзейнасць Ісуса Хрыста і яго вучэнне Новага Запавету, усталяваныя праз [[Распяцце Ісуса|смерць]] і [[Уваскрэсенне Ісуса Хрыста|ўваскрасенне Ісуса]]. У [[Новы Запавет|Новым Запавеце]] нічога не расказваецца пра смерць Паўла. === Ранняе жыццё === [[Выява:Saint Pauls Well in Tarsus.JPG|thumb|Калодзеж св. Паўла ў [[Горад Тарсус|Тарсе]] — адна з галоўных славутасцяў месца]] Двума асноўнымі крыніцамі інфармацыі пра раннія гады жыцця Паўла з'яўляюцца [[Дзеянні Апосталаў|Кніга Дзеянняў апосталаў]] і аўтабіяграфічныя звесткі з лістоў Паўла да ранніх хрысціянскіх супольнасцей. Павел быў, верагодна, нарадзіўся паміж [[5 да н.э.|5 г. да н.э.]] і 5 г. н.<ref name=White2007>{{cite book|last=White|first=L. Michael|title=From Jesus to Christianity|year=2007|publisher=HarperSanFrancisco|location=San Francisco|isbn=0060816104|pages=145–147|edition=3rd impr.}}</ref>. Кніга Дзеяў паказвае, што Павел быў рымскім грамадзянінам па нараджэнні, такім чынам грамадзянінам быў і яго бацька, але некаторыя навукоўцы сумняваюцца ў гэтым<ref>{{cite book|last=Koester|first=Helmut|title=Introduction to the New Testament|year=2000|publisher=de Gruyter|location=New York|isbn=3110149702|page=107|url=https://books.google.com/books?id=thXUHM5udTcC&pg=107#v=onepage&q&f=false|edition=2|accessdate=14 June 2013}}</ref><ref>Дзеянні 16:37, 22:25–29</ref>. Саул паходзіў з набожнай яўрэйскай сям'і з [[Тарсус|горада Тарса]] — аднаго з найбуйнейшых гандлёвых цэнтраў на ўзбярэжжы [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]]<ref>Montague, George T. ''The Living Thought Of St. Paul''. Milwaukee: Bruce Publishing Co. 1966. AISN: B0006CRKIC</ref>. Горад існаваў ужо некалькі стагоддзяў да нараджэння Саўла, ён быў вядомы сваім універсітэтам, у якім студэнты маглі атрымаць выдатную адукацыю. У часы [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Вялікага]] (памёр у 323 годзе да нашай эры) Тарс быў самым уплывовым горадам у [[Малая Азія|Малой Азіі]]<ref>Wright, G. Ernest, ''Great People of the Bible and How They Lived'', (Pleasantville, New York: The Reader's Digest Association, Inc., 1974). ASIN: B000OEOKL2</ref>. У лістах Паўла моцна адлюстроўваюцца яго веды [[Стаіцызм|філасофіі стоікаў]], ён выкарыстоўвае тэрміны стоікаў і метафары, каб дапамагчы звернутым у хрысціянства язычнікам у іх разуменні адкрытага слова Божага<ref>Kee, Howard and Franklin W. Young, ''Understanding The New Testament'', Englewood Cliffs, New Jersey, Prentice Hall, Inc. 1958, pg 208. ISBN 978-0139365911</ref>. Павел таксама атрымаў добрую падрыхтоўку ў вывучэнні закона і прарокаў, і выкарыстоўваў гэтыя веды, каб пераканаць сваіх яўрэйскіх суайчыннікаў у адзінстве прароцтваў [[Стары Запавет|Старога Запавету]] і іх з выканання ў [[Ісус Хрыстос|Ісусе Хрысце]]. Яго шырокі спектр вопыту і адукацыі даў яму тытул «апостал язычнікаў»<ref>Рым. 1:5, 11:13, Гал. 2:8</ref>, гэтыя веды ён пазней будзе эфектыўна выкарыстоўваць для распаўсюджвання Евангелля і падтрымання духоўнага стану цэркваў у многіх частках частках [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]<ref name="Wallace">Wallace, Quency E. «The Early Life and Background of Paul the Apostle». ''The American Journal of Biblical Theology''.</ref>. Павел называў сябе «''з роду Ізраілевага, калена Веньямінавага, яўрэй ад яўрэяў, паводле закона — фарысей''»<ref name="Філ. 3:5"/>. [[Біблія]] вельмі мала апавядае пра сям'ю Паўла. Пляменнік Паўла, сын яго сястры, згадваецца ў Дзеяннях 23:16. У Дзеяннях таксама ўскосна спасылаецца на бацьку Паўла, кажучы, што Павел быў «''фарысей, сын фарысея''»<ref>Дз. 23:6</ref>. У [[Рымлянам|лісце да Рымлян]] 16: 7 ён заяўляе, што яго сваякі [[Андронік]] і [[Юнія]] былі хрысціянамі, раней за яго і былі прыкметнымі сярод апосталаў. Сям'я Паўла была вядома сваёй рэлігійнай набожнасцю<ref>2 Цім. 1:3</ref><ref name="disputed">1st&nbsp;Timothy, 2nd&nbsp;Timothy, and Titus may be «Trito-Pauline», meaning they may have been written by members of the Pauline school a generation after his death.</ref>. Хутчэй за ўсё, сямейная лінія была вельмі прывязаная да фарысейскай традыцыі і абрадаў на працягу некалькіх пакаленняў<ref>Флп. 3:5–6</ref>. Малады Саул ведаў як працаваць з шэрсцю, з якой рабіліся палаткі<ref>Дзеянні 18:1–3</ref>. Пазней, калі ён стаў хрысціянскім місіянерам, гэта рамяство стала сродкам заробку для яго, і ён мог практыкаваць яго ў любым месцы. Гэтае рамяство стала таксама прычынай знаёмства з [[Акіла і Прыскіла|Акілай і Прыскілай]], з якімі ён будзе супрацоўнічаць у вырабе палатак<ref>Дзеянні 18:3</ref> і якія пазней стануць вельмі важнымі супрацоўнікамі і адданымі місіянерамі<ref>Рым. 16:4</ref>. У часы маладосці Павел быў адпраўлены ў [[Іерусалім]], каб атрымаць адукацыю ў школе [[Гамалііл]]а<ref name="Дзеянні 22:3"/>, аднаго з самых вядомых рабінаў у гісторыі. У школе студэнты атрымлівалі збалансаваную адукацыю, хутчэй за ўсё, шырокі класічную літаратуру, філасофію і этыку<ref name="Wallace" />. Некаторыя з яго сям'і магчыма пражывалі ў Іерусаліме, так як пазней сын адной з яго сясцёр там выратаваў Паўлу жыццё<ref>Дзеянні 23:16</ref>. Больш нічога не вядома пра жыццё Паўла да часу, калі ён прымае актыўны ўдзел у пакутніцтве Стэфана<ref>Дзеянні 7:58–60; 22:20</ref>. Павел прызнаецца, што «звыш меры» ён гнаў Божую Царкву да свайго пераўтварэння<ref>Гал. 1:13–14, Філ. 3:6, Дзеянні 8:1–3</ref>. Хоць з біяграфіі Паўла вядома, што ён мог размаўляць на [[іўрыт|іўрыце]], сучасная навука мяркуе, што [[Кайнэ|грэчаскі кайнэ]] быў яго першай мовай<ref>Frederick Fyvie Bruce (1977), ''Paul, Apostle of the Heart Set Free'', p. 43</ref><ref>[[Dale Martin]] 2009. ''Introduction to New Testament History and Literature'', lecture 14 [https://www.youtube.com/watch?v=3V8NeoY2qB4&list=PL279CFA55C51E75E0&index=14 «Paul as Missionary»]. [[Yale University]].</ref>. === Зварот === {{Main|Зварот апостала Паўла}} [[Выява:The Conversion of Saint Paul-Caravaggio (c. 1600-1).jpg|thumb|right|''Зварот св. Паўла'', [[Караваджа]], 1600 г.]] Зварот Паўла можна аднесці да 31–36 гадоў<ref>{{Cite book | last1 = Bromiley | first1 = Geoffrey William | title = International Standard Bible Encyclopedia: A — D (International Standard Bible Encyclopedia (Wbeerdmans)) | url = https://archive.org/details/internationalsta0000unse_n2k0 | year = 1979 | publisher = Wm. B. Eerdmans Publishing Company | location = | isbn = 0-8028-3781-6 | page = 689 }}</ref><ref>{{Cite book | last1 = Barnett | first1 = Paul | title = Jesus, the Rise of Early Christianity: A History of New Testament Times | year = 2002 | publisher = InterVarsity Press | location = | isbn = 0-8308-2699-8 | page = 21 }}</ref><ref>{{Cite book | last1 = L. Niswonger | first1 = Richard | title = New Testament History | year = 1993 | publisher = Zondervan Publishing Company | location = | isbn = 0-310-31201-9 | page = 200 }}</ref> згодна яго спасылак у адным са [[Лісты апостала Паўла|сваіх лістоў]]. У [[Галатам|лісце да Галатаў]] 1:16 Павел піша, што Бог «''пажадаў адкрыць ва мне Сына Свайго''». У [[Першы ліст да Карынфян Святога Апостала Паўла|1-ым лісце да Карынфянаў]] 15:8 ён, пералічваючы парадак, у якім [[Ісус Хрыстос|Ісус]] з'явіўся вучням пасля [[Уваскрэсенне Ісуса Хрыста|Свайго ўваскрасення]], піша, што Хрыстос «''пасля ўсіх з'явіўся і мне, як нейкаму вылюдку''». Згодна кнізе [[Дзеянні Апосталаў|Дзеянняў Апосталаў]] гэта адбылося на дарозе ў [[Дамаск]], дзе ён перажыў бачанне ўваскрэслага Ісуса. Апавяданне кажа, што «''ён упаў на зямлю і пачуў голас, які казаў яму: Саул, Саул, чаму ты гоніш Мяне?» Саул адказаў: «Хто Ты, Госпадзе» І сказаў Гасподзь: «Я Ісус, Якога ты гоніш? Цяжка табе ісці супраць ражна''»<ref>Дз. 9:4–5</ref>. Далей, згодна апавяданню, ён быў сляпы на працягу трох дзён і яго адвялі ў Дамаск за руку. На працягу гэтых трох дзён, Саул не еў ежу або не піў ваду, і правёў час у малітве да Бога. Затым прыйшоў [[Ананія з Дамаска|Ананія]] і паклаў на яго рукі і сказаў: «''Брат Саул, Гасподзь Ісус, Які з'явіўся табе на шляху, паслаў мяне, каб ты зноў атрымаў знок і напоўніўся Духам Святым''»<ref>Дзеянні 9:17</ref>. Зрок Паўла аднавіўся, ён устаў і быў ахрышчаны. Гэтая гісторыя апісваецца толькі ў Дзеяннях, і не сустракаецца ў лістах Паўла<ref name=Aslan>{{cite book|last1=Aslan|first1=Reza|title=Zealot|url=https://archive.org/details/zealotlifetimeso00reza|date=2013|publisher=Random House|location=New York|isbn=978-0-8129-8148-3|page=[https://archive.org/details/zealotlifetimeso00reza/page/184 184]|edition=Paperback}}</ref>. Аўтар кнігі Дзеяў апосталаў верагодна даведаўся аб звароце або ад самага Паўла, ад царквы ў Іерусаліме, або ад царквы ў [[Антыёхія|Антыёхіі]]<ref name="McRay66">{{cite book|last=McRay|first=John|url=https://books.google.com/books?id=GvgexcfnWC0C&pg=PT66#v=onepage&q=%22Luke%20knew%20the%20story%22&f=false |title=Paul His Life and Teaching|year=2007|publisher=Baker Academic|location=Grand Rapids, MI |isbn=978-1441205742 |page=66}}</ref>. === Пасля звароту === [[Выява:Ananias house.jpg|thumb|Дом у [[Дамаск]]у, які, як лічыцца, належаў [[Ананія з Дамаска|Анініі]]]] [[Выява:Damascus-Bab Kisan.jpg|thumb|Брама [[Баб Кісан]] у Дамаску, з якой, верагодна, Паўла спусцілі ў кошыку]] Пасля звароту Павел адразу пачаў прапаведаваць у сінагогах, што Ісус ёсць Сын Божы. Яго слухачы былі моцна ўражаныя і пыталі, ці той гэта чалавек, які прыйшоў пераследваць хрысціян<ref>Дзеянні 9: 20–22</ref>. У першых вершах ліста да [[Рымлянам|Рымлянаў]] Павел забяспечвае пералічэнне свайго апостальскага прызначэння прапаведаваць язычнікам [Гал. 01:16] і яго звароту пры з'яўленні ўваскрэслага Хрыста<ref name="Sanders2">Sanders, E. P. «Saint Paul, the Apostle». Encyclopædia Britannica. ''Encyclopædia Britannica Online Academic Edition.'' Encyclopædia Britannica Inc., 2013. Web. 08 Jan. 2013.</ref>. Вельмі характэрна яго змена ў мысленні. Павел змяніў сваю канцэпцыю аб [[Месія|Месіі]], калі раней ён успрымаў як абсурд ідэю прыняцця ўкрыжаванага Месіі<ref>1Кар. 1:21–25</ref>. Яшчэ больш складанай задачай было змяненне яго канцэпцыі этнічнай перавагі яўрэйскага народа. Вядуцца дэбаты, ці зразумеў Павел яго прызначэнне прапаведдваць Евангелле язычнікам на момант яго звароту<ref>{{Cite book | last1 = Horrell | first1 = David G | title = An Introduction to the Study of Paul | url = https://archive.org/details/introductiontost0000horr | year = 2006 | publisher = T&T Clark | location = New York | isbn = 0-567-04083-6 | page = [https://archive.org/details/introductiontost0000horr/page/30 30] }}</ref>. === Ранняе служэнне === Пасля свайго звароту Павел адправіўся ў [[Дамаск]], дзе згодна Дзеяў 9 ён быў вылечаны ад слепаты і ахрышчаны [[Ананія з Дамаска|Ананіяй]]<ref>[[Martin Hengel|Hengel, Martin]] and Anna Maria Schwemer, trans. John Bowden. ''[https://books.google.com/books?id=PRIKVslqctkC&pg=PA43&q=paul+baptized+damascus Paul Between Damascus and Antioch: The Unknown Years]'' Westminster John Knox Press, 1997. ISBN 0-664-25736-4</ref>. Павел піша, што калі ён быў у Дамаску, ён ледзь пазбег смерці<ref>2Кар. 11:32</ref>. Таксама Павел кажа, што сперша ён пайшоў у [[Аравія|Аравію]], а пасля вярнуўся ў Дамаск<ref>Гал. 1:17</ref><ref>Kirsopp Lake, [https://archive.org/stream/earlierepistleso00lakeuoft#page/320/mode/2up ''The earlier Epistles of St. Paul, their motive and origin''] (London 1911), pp. 320—323.</ref>. Паездка Паўла ў Аравію не згадваецца нідзе ў [[Біблія|Бібліі]], і некаторыя даследчыкі мяркуюць, што ён на самай справе адправіўся ў [[Гара Сінай|горы Сіная]] для малітвы ў пустыні<ref name=WrightArabia>N.T. Wright, [http://www.ntwrightpage.com/Wright_Paul_Arabia_Elijah.pdf «Paul, Arabia and Elijah» (PDF)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110429090440/http://www.ntwrightpage.com/Wright_Paul_Arabia_Elijah.pdf |date=29 красавіка 2011 }}</ref><ref>Martin Hengel, [https://www.ibr-bbr.org/files/bbr/BBR_2002a_04_Hengel_PaulInArabia.pdf «Paul in Arabia» (PDF)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190227023045/https://www.ibr-bbr.org/files/bbr/BBR_2002a_04_Hengel_PaulInArabia.pdf |date=27 лютага 2019 }} ''[[Bulletin for Biblical Research]]'' 12.1 (2002) pp. 47–66.</ref>. Ён апісвае ў [[Галатам|лісце да Галатаў]], што тры гады пасля свайго звароту, ён пайшоў у [[Іерусалім]]. Там ён сустрэў [[Якаў Зевядзееў|Якава]] і застаўся з [[Пётр (апостал)|Сымонам Пятром]] на працягу 15 дзён<ref>Гал. 1: 13–24</ref>. Павел згадвае [[гара Сінай|гару Сінай]] у Аравіі ў лісце да Галатаў 4:24-25. Павел сцвярджаў, што ён атрымаў Евангелле не ад чалавека, а непасрэдна праз «''адкрыццё Ісуса Хрыста''»<ref>Гал 1:11–16</ref>. Ён сцвярджаў пра амаль поўную незалежнасць ад іерусалімскай абшчыны<ref name="Harris">Harris, Stephen L. [https://books.google.com/books?id=KcIqAQAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Paul+Jerusalem+independence ''Understanding the Bible.''] Palo Alto: Mayfield. 1985. ISBN 978-1-55934-655-9</ref>{{rp|pp.316–320}}, але згаджаўся з ёй наконт прыроды і зместу Евангелля<ref>Гал 1:22–24</ref>. Ён горача імкнуўся прынесці матэрыяльную падтрымку ў Іерусалім з розных зноўствораных цэркваў язычнікаў, якія ён заснаваў. У сваіх працах, Павел выкарыстаў ганенні, якім ён падвергся, як фізічных пакут і слоўных нападак, як доказ блізкасці і еднасці з [[Ісус Хрыстос|Ісусам]] і як праверку яго вучэння. У апавяданні Паўла ў лісце да Галатаў гаворыцца, што праз 14 гадоў пасля свайго звароту ён зноў пайшоў у Іерусалім<ref>Гал. 2:1–10</ref>. Гэта не зусім вядома, што адбылося падчас гэтых «невядомых гадоў», але ў кнігах Дзеянняў і Галатаў даюцца некаторыя частковыя дадзеныя<ref>Barnett, Paul ''[https://books.google.com/books?id=iEfBfYC5NU4C&pg=PA200&q=paul+fourteen+years+unknown The Birth Of Christianity: The First Twenty Years]'' (Eerdmans Publishing Co. 2005) ISBN 0-8028-2781-0 p. 200</ref>. У канцы гэтага часу [[Варнава]] пайшоў, каб знайсці Паўла, і прывёў яго назад у [[Антыёхія|Антыёхію]]<ref name="Дзеянні 11:26">Дзеянні 11:26</ref>. Падчас голаду ў Іўдзеі (каля 45–46)<ref>Ogg, George, ''Chronology of the New Testament'' in [[Peake's Commentary on the Bible]] (Nelson, 1963)</ref> Павел і Варнава адправіліся ў Іерусалім, каб даставіць фінансавую падтрымку ад супольнасці Антыёхіі<ref>Barnett [https://books.google.com/books?id=iEfBfYC5NU4C&pg=PA83&q=paul+fourteen+years+unknown p. 83]</ref>. Згодна з Дзеямі Антыёхія стала альтэрнатыўным цэнтрам для хрысціян пасля рассялення вернікаў пасля смерці Стэфана. Менавіта ў Антыёхіі паслядоўнікі Ісуса ўпершыню сталі называцца «''хрысціянамі''»<ref name="Дзеянні 11:26"/>. === Першае місіянерскае падарожжа === Аўтар кнігі Дзеяў апісвае місіянерскія вандроўкі Паўла ў выглядзе трох асобных падарожжаў. Першая вандроўка (Дзеянні 13–14) адбылася разам з [[Варнава]]й, якія з [[Антыёхія|Антыёхіі]] адплылі на [[Кіпр]], пасля ў паўднёвую [[Малая Азія|Малую Азію]], і, нарэшце, вярнуліся ў Антыёхію. На Кіпры Павел выкрывае і асляпляе чараўніка [[Эліма|Эліму]] (Дзеянні 13:8–12), які супрацівіўся іх вучэнню. У гэтым месцы Павел апісваецца як лідар групы<ref>{{cite web|url=http://www.biblestudy.org/maps/pauls-first-journey-map.html |title=Map of first missionary journey |publisher=Biblestudy.org |accessdate=2010-11-19}}</ref>. Далей яны плывуць у [[Перга|Пергу]], у [[Памфілія|Памфіліі]]. [[Ян Марк]] пакінуў іх і вярнуўся ў [[Іерусалім]]. Павел і Варнава прыходзяць у [[Антыёхія Пісідыйская|Антыёхію Пісідыйскую]]. У суботу яны ідуць у сінагогу, дзе лідары сінагогі запрашаюць іх да прамовы. Павел разглядае гісторыі Ізраіля ад жыцця ў Егіпце да цара [[Давыд|Давіда]]. Ён выяўляе Ісуса нашчадкам Давіда, дараванага Ізраілю Богам. Павел кажа, што ён і яго сябры прыйшлі ў горад, каб прынесці вестку пра выратаванне. Ён распавядае гісторыю пра [[Распяцце Ісуса|смерць]] і [[Уваскрэсенне Ісуса Хрыста|ўваскрасенне Ісуса]]. Ён цытуе Пісанне, што Ісус быў абяцаным [[Месія]]м, Які прынёс ім прабачэнне за свае грахі. І яўрэі і «''богабаязныя''» язычнікі запрасілі іх пагаварыць у наступную суботу. У той час сабраўся амаль увесь горад. Гэта прывяло да гневу некаторых уплывовых яўрэяў, якія пачалі выступаць супраць іх. Павел скарыстаўся выпадкам, каб абвясціць змены ў сваёй місіі, якая з тых часоў пачала адносіцца пераважна да язычнікаў<ref>Дз. 13:13–48</ref>. === Знаходжанне ў Антыёхіі. Савет у Іерусаліме. Спрэчка з Пятром. === Антыёхія стала асноўным хрысціянскім цэнтрам для евангелізацыі Паўла<ref name="Harris"/>. Павел заставаўся там на працягу «''некаторага часу''» або на «''доўгі час''» у іншых перакладах пасля заканчэння свайго першага падарожжа. Некаторыя даследчыкі лічаць, што гэты тэрмін працягваўся ад некалькіх месяцаў да году<ref>http://biblehub.com/commentaries/pulpit/acts/14.htm accessed 9 September 2015</ref>. Паміж гадамі 48 да 50 адбылася падзея, запісаная ў Дзеях 15:2 і ў лісце да Галатаў 2:1<ref name="ODCC self" />. У антыяхійскай царкве ўзнікла пытанне пра абразанне язычнікаў. Пазней Павел сцвярджае ў сваім лісце да Галатаў, што [[Пётр (апостал)|Пётр]], [[Якаў, брат Ісуса|Якаў]] і [[Ян (апостал)|Ян]] ухвалілі місію Паўла да язычнікаў. Нягледзячы на дамоўленасці, дасягнутыя у Савеце Іерусаліме, Павел распавядае, як ён пазней публічна уступіў ў спрэчку з Пятром. Гэты выпадак часам называюць «[[Інцыдэнт у Антыёхіі]]», з нежаданнем Пятра падзяліць трапезу з хрысціянамі з язычнікамі у Антыёхіі, таму што яны не прытрымліваліся яўрэйскіх звычаяў<ref name=cathen-incident>[http://www.newadvent.org/cathen/08537a.htm Catholic Encyclopedia: Judaizers]</ref>. Апісваючы пазней гэты інцыдэнт, Павел распавядае: «''Я адкрыта выступіў супраць яго [Пятра], бо ён заслужыў дакору''», і сказаў ён Пятру, «''Калі ты яўрэй жывеш па-язычніцку, а не па-іўдзейску, дык навошта язычнікаў змушаеш жыць па-іўдзейску?''» (Гал. 2: 11–14) Павел таксама адзначае, што нават Варнава, яго спадарожнік і таварыш, аказаўся на баку Пятра<ref name="cathen-incident"/>. Канчатковы вынік інцыдэнту застаецца нявызначаным. Мяркуецца, што Павел выйграў спрэчку<ref name=cathen-incident/>, аднак сам Павел ніколі не згадвае гэтую перамогу і некаторыя даследчыкі робяць супрацьлеглую выснову, што спрэчка з Пятром мела іншы вынік, і Павел неўзабаве пакінуў Антыёхію, у якую ніколі больш не вярнуўся<ref>{{cite book | page = 170 | url = https://books.google.com/?id=w4ehxXoIxCUC&pg=PA170&vq=%22total+failure+of+political+bravado%22&dq=paul+%22visits+to+jerusalem%22+acts+letters | first = L. Michael | last = White | title = From Jesus to Christianity | publisher = HarperSanFrancisco | year = 2004 | isbn = 0-06-052655-6}}</ref>. === Другое місіянерскае падарожжа === [[Выява:V&A - Raphael, St Paul Preaching in Athens (1515).jpg|thumb|''Святы Павел прапаведуе ў Арэапагу'', [[Рафаэль Санці|Рафаэль]], 1515г.]] Павел пакінуў Іерусалім і выправіўся ў другое місіянерскае падарожжа у канцы восені 49<ref>Andreas J. Köstenberger, L. Scott Kellum and Charles Quarles (2009). [https://books.google.com/?id=g-MG9sFLAz0C&pg=PA400#v=onepage&q=%22second%20missionary%20journey%22%2C%20paul%2C%20date%2C%2049&f=false ''The Cradle, the Cross, and the Crown: An Introduction to the New Testament.''] Nashville, Tennessee, B&H Publishing Group. p. 400</ref> пасля пасяджэння [[Іерусалімскі Савет|Савета ў Іерусаліме]], дзе было абмеркавана пытанне пра абразанне. Пасля паездцы па [[Міжземнае мора|Міжземнаму мору]] Павел і яго спадарожнік Варнава спыніліся ў Антыёхіі, дзе у іх адбылася вострая спрэчка наконт Яна Марка. [[Дзеянні Апосталаў|Кніга Дзеяў]] апавядае, што Ян Марк пакінуў іх у папярэдняй паездцы і пайшоў дадому. Спрэчку не ўдаецца вырашыць, і Павел і Варнава вырашылі аддзяліцца; Варнава узяў Яна Марка з сабой, у той час як да Паўла далучыўся [[Сіла (апостал з 70)|Сіла]]. Павел і Сіла першапачаткова наведалі [[Тарсус|Тарс]] (радзіму Паўла), [[Дэрвія|Дэрвію]] і [[Лістра|Лістру]]. У Лістры яны сустрэлі [[Цімафей Эфескі|Цімафея]], вучня, які меў добрую рэпутацыю, і вырашыў узяць яго з сабой. Царква працягвала расці, да яе звярталіся вернікі, і расла ў веры штодзённа<ref>Дзеі 16:5</ref>. У [[Філіпы|Філіпах]] Павел выгнаў дух прадракання з служанкі, гаспадары якой былі незадаволеныя стратамі даходаў ад яе вяшчунстваў<ref>Дзеі 16:16–24</ref>. Яны падбухторылі горад супраць місіянераў, і Павел з Сілай былі кінутыя ў турму. Пасля цудоўнага землятруса вароты турмы развалілася, і Павел з Сілай маглі б збегнуць, але засталіся. Гэта падзея прывяла да звароту турэмшчыка (Дз. 16:25–40). Падарожжа працягнулася спярша ў Вэрыю, а затым у [[Афіны]], дзе Павел прапаведаваў іўдзеям і богабаязным грэкаў у сінагозе і грэчаскім інтэлектуалам у [[арэапаг]]у. Паміж 50–52 гадамі Павел правёў 18 месяцаў у [[Карынф]]е. Спасылка ў Дзеях на праконсула [[Юній Аней Галіён|Галіёна]] дапамагае удакладніць гэтую дату ([[надпіс Галіёна]])<ref name="ODCC self" />. У Карынфе Павел сустрэў [[Прыскіла і Акіла|Прыскілу і Акілу]], якія сталі натхнёнымі вернікамі і супрацоўнікамі Паўлу ў яго місіянерскіх падарожжах. Яны пайшлі з Паўлам і яго спадарожнікамі у [[Эфес (горад)|Эфэс]] і засталіся там, каб стварыць на той час адну з самых моцных і адданых цэркваў. У 52 годзе місіянеры прыплылі ў [[Кесарыя|Кесарыю]], каб прывітаць царквы, а пасля адправіліся на поўнач у Антыёхію, дзе яны заставаліся прыблізна на працягу года перад новым ад'ездам у трэцяе місіянерскае падарожжа<ref>[http://www.biblestudy.org/maps/pauls-secd-journey-map.html Apostle Paul's Second Missionary Journey Map] Biblestudy.org</ref>. === Трэцяе місіянерскае падарожжа === Згодна Кнізе Дзеянняў Павел пачаў сваё трэцяе місіянерскае падарожжа, ідучы па ўсёй вобласці [[Галатыя|Галатыі]] і [[Фрыгія|Фрыгіі]] для ўмацавання ў веры і навучання вернікаў. Затым Павел адправіўся ў [[Эфес (горад)|Эфес]], важны цэнтр ранняга хрысціянства, і заставаўся там на працягу амаль трох гадоў. Там ён, як сцвярджаецца, рабіў шматлікія цуды, ацаляючы людзей і выганяючы бесаў і, хутчэй за ўсё, арганізаваў місіянерскую дзейнасць у іншыя рэгіёны<ref>«Paul, St». Cross, F. L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005</ref>. Павел пакінуў Эфэс толькі пасля хвалявання мясцовых срэбных майстроў з-за выяў [[Артэміда|Артэміды]] з удзелам большасці горада<ref name="ODCC self" />. Падчас свайго знаходжання ў Эфэсе, Павел напісаў чатыры лісты да царквы ў [[Карынф]]е<ref name=McRay185>{{cite book|last=McRay|first=John|url=https://books.google.com/books?id=GvgexcfnWC0C&pg=PT185#v=snippet&q=%22four%20letters%20to%20the%20church%20in%20Corinth%22&f=false |title=Paul His Life and Teaching|year=2007|publisher=Baker Academic|location=Grand Rapids, MI |isbn=978-1441205742 |page=185}}</ref>. Павел адправіўся праз [[Македонія|Македонію]] ў [[Ахая|Ахаю]] і падрыхтаваўся ісці ў Сірыю, але змяніў свае планы і паехаў назад праз Македонію з-за яўрэяў, якія зрабілі змову супраць яго. У гэты час (56–57 гады) Павел, верагодна, наведаў Карынф, дзе заставаўся на працягу трох месяцаў<ref name="ODCC self" />. У лісце да Рымлянаў 15:19 Павел піша, што ён наведаў [[Ілірыя|Ілірыю]], але ён, магчыма, меў на ўвазе вобласць [[Illyria Graeca]]<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=b52QYgZg6W8C&pg=PR26&dq=%22illyris+graeca%22&cd=1#v=onepage&q=%22illyris%20graeca%22&f=false |title=A critical and exegetical commentary on the Epistle to the Galatians |publisher=|accessdate=2010-11-19|isbn=978-0-567-05029-8|year=1977|author1=Burton|first1=Ernest De Witt}}</ref>, якая ляжыць у паўночнай часткі сучаснай [[Албанія|Албаніі]], але ў той час знаходзілася ў Рымскай правінцыі Македоніі<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/05209a.htm Catholic Encyclopedia: Durazzo (Albania)]. Newadvent.org (1909-05-01). Праверана 2010-11-19.</ref>. Павел і яго спадарожнікі наведалі іншыя гарады на шляху ў [[Іерусалім]], такія як [[Філіпы]], [[Траада]], [[Мілет]], [[Родас]] і Тыр. Павел скончыў сваю паездку прыпынкам у [[Кесарыя|Кесарыі]], дзе ён і яго таварышы прыпыніліся ў [[Філіп, евангеліст|Філіпа Евангеліста]], а пасля прыбыла ў Іерусалім<ref>[http://www.biblestudy.org/maps/pauls-third-journey-map.html Трэцяе місіянерскае падарожжа апостала Паўла] Biblestudy.org</ref>. === Падарожжа ў Рым і апошнія гады жыцця === [[Выява:Paul arrested.jpg|thumb|''Арышт апостала Паўла'', біблейская ілюстрацыя пачатку 1900-ых]] Пасля прыбыцця Паўла ў [[Іерусалім]] ў канцы свайго трэцяга місіянерскага падарожжа, ён стаў удзельнікам сур'ёзнага канфлікту з некаторымі ''«азіяцкімі яўрэямі»'' (найбольш верагодна з [[Азія (рымская правінцыя)|рымскай правінцыі Азія]]). Канфлікт у выніку прывёў да арышту і пазбаўлення волі Паўла ў [[Кейсарыя|Кесарыі Прыморскай]] на працягу двух гадоў. Нарэшце, Павел і яго спадарожнікі адплылі ў [[Рым]], дзе Павел павінен быў паўстаць перад судом за свае меркаваныя злачынствы. [[Дзеянні Апосталаў|Кніга Дзеянняў]] апавядае, што Павел прапаведаваў у Рыме на працягу двух гадоў, ў чаканні суда для яго арандавалі памяшканне. Далей не згадваецца, што адбылося пасля, але некаторыя крыніцы сцвярджаюць, што Павел быў вызвалены [[Нерон]]ам і працягваў прапаведаваць у Рыме. У ранняй хрысціянскай працы [[Клімент I|Клімента Рымскага]] апавядаецца, што Павел быў «''веснікам Евангелля Хрыста на Захадзе''», і што «''ён адправіўся на ускраіну захаду''»<ref name="scarlet">[http://www.biblestudy.org/bibleref/judah-sceptre-joseph-birthright/a-study-in-scarlet.html A study in scarlet (Judah sceptre — Joseph birthright)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130309135705/http://www.biblestudy.org/bibleref/judah-sceptre-joseph-birthright/a-study-in-scarlet.html |date=9 сакавіка 2013 }}</ref>. [[Іаан Златавуст|Златавуст]] апавядае, што Павел прапаведаваў у [[Іспанія|Іспаніі]]: «''Пасля таго як ён быў у Рыме, ён вярнуўся ў Іспанію, а ці быў ён зноў прыйшоў у тых краях, мы не ведаем''»<ref>[[s:Nicene and Post-Nicene Fathers: Series I/Volume XIII/On Timothy, Titus, and Philemon/On 2 Timothy/2 Timothy 4:9-13|Chrysostom on 2 Tim.4:20]] (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series I Volume XIII)</ref>. [[Кірыл Іерусалімскі]] кажа, што Павел ''«аддана прапаведаваў Евангелле, і даручыў да веры нават імператарскі Рым, і нёс вестку ўсюды, нават да Іспаніі, нягледзячы на бясконцыя перашкоды, творачы знакі і цуды»''<ref>[[s:Nicene and Post-Nicene Fathers: Series II/Volume VII/S. Cyril/Lecture 17|Cyril on Paul and gifts of the Holy Ghost]] (Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II Volume VII, Lecture 17, para.26)</ref>. Мураторыяў канон згадвае ''«ад'езд Паўла з горада [Рыма] [5а] (39), калі ён адправіўся ў Іспанію»''<ref>[http://www.bible-researcher.com/muratorian.html The Muratorian Fragment] lines 38–39</ref>. ==Смерць== [[Выява:Decapitación de San Pablo - Simonet - 1887.jpg|thumb|''Адсячэнне галавы святому Паўлу'', [[Інрыке Сіманэ]], 1887г.]] У [[Біблія|Бібліі]] не гаворыцца, як і калі Павел памёр. Існуе ранняя традыцыя згодна [[Ігнацыя, апостал|Ігнацыя]] (каля 110 г. н.э.), што Павел прыняў пакутніцкую смерць<ref>[http://www.ccel.org/ccel/schaff/anf01.v.ii.xii.html Ignatius of Antioch, ''Letter to the Ephesians'', Chapter XII]</ref>. Дыянісій Карынфскі ў лісце да Рымлянаў (166–174 н.э.), заявіў, што Павал і Пётр прынялі пакутніцкую смерць у Італіі<ref>{{cite web|last1=of Corinth|first1=Dionysius|title=Fragments from a Letter to the Roman Church Chapter III|url=http://www.earlychristianwritings.com/dionysius.html|publisher=earlychristianwritings.com|accessdate=1 June 2015}} «Такім чынам, вы таксама павінны такім настаўленнем далучыцца да цеснага саюза цэркваў, якія былі пасаджаныя Пятром і Паўлам, у Рыме і ў Карынфе: яны абодва прыйшлі да нас у Карынф, і вучылі нас такім жа чынам, як яны вучылі і вас калі яны прыйшлі ў Італію; і вучылі вас і прынялі пакутніцкую смерць у той жа час.»</ref>. Еўсевій таксама цытуе ўрывак Дыянісія<ref>{{cite web|last1=of Caesarea|first1=Eusebius|title=Church History Book II Chapter 25:8|url=http://www.newadvent.org/fathers/250102.htm|publisher=newadvent.org|accessdate=1 June 2015}}</ref>. === Смяротная кара === Хрысціянская традыцыя лічыць, што Павел быў абезгалоўлены ў [[Рым]]е падчас кіравання [[Нерон]]а каля сярэдзіны 60-х у [[абацтва Трэ Фантанэ|абацтве Трэ Фантанэ]]<ref>Serena De Leonardis and Stefano Masi (1999). [https://books.google.com/?id=owS4gojfggEC&pg=PA21#v=onepage&q=paul%20beheaded%20%22Tre%20Fontane%20Abbey%22&f=false Art and history: Rome and the Vatican. Casa Editrice Bonechi.] p. 21</ref>. [[Тэртуліян]] ў сваім ''Прадпісанні супраць ерэтыкоў'' (200 г. н.э.) піша, што смерць Паўла была падобна смерці [[Ян Хрысціцель|Яна Хрысціцеля]], які быў абезгалоўлены<ref>{{cite web|last1=Quintus Septimius Florens|first1=Tertullian|title=Prescription Against Heretics Chapter XXXVI|url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/anf03.v.iii.xxxvi.html|publisher=ccel.org|accessdate=1 June 2015}}</ref>. [[Еўсевій Кесарыйскі]] ў сваёй ''Царкоўнай гісторыі'' (320 г. н.э.) сведчыць аб тым, што Павел быў абезгалоўлены ў Рыме і Пятра ўкрыжавалі. Ён апісваў магілы гэтых двух апосталаў, з іх надпісамі, якія захаваліся ў яго час; і спасылаецца на аўтарытэт вядомага чалавека [[Гай Рымскі|Гая]]<ref>{{cite web|last1=of Caesarea|first1=Eusebius|title=Church History Book II Chapter 25:5–6|url=http://www.newadvent.org/fathers/250102.htm|publisher=newadvent.org|accessdate=1 June 2015}}</ref>. Тое самае піша і [[Лактанцыўс]] (318 г. н.э.), што Нерон «''укрыжаваў Пётра і забіў Паўла''»<ref>Lactantius, [http://www.ccel.org/fathers2/ANF-07/anf07-15.htm ''Of the Manner in Which the Persecutors Died'' II]</ref>. [[Еранім Стрыдонскі]] ў сваёй працы De Viris Illustribus (Jerome)|De Viris Illustribus (392 г. н.э.) сведчыць, што Павел быў абезгалоўлены ў Рыме<ref name="auto">{{cite web|last1=saint|first1=Jerome|title=On Illustrious Men Chapter 5|url=http://www.newadvent.org/fathers/2708.htm|accessdate=3 June 2015}}</ref>. [[Іаан Златавуст|Ян Залатавуст]] (ок. 349–407) пісаў, што Нерон асабіста ведаў Паўла і забіў яго<ref>John Chrysostom. [http://www.newadvent.org/fathers/1907.htm ''Concerning Lowliness of Mind'' 4]</ref>. Тое самае апавядае і [[Сульпіцый Север]] (каля 403 г.)<ref>Sulpicius Severus, [http://www.thelatinlibrary.com/sulpiciusseveruschron2.html ''Chronica'' II.28–29].</ref>. ===Рэшткі=== [[Гай Рымскі|Гай]] ў сваім ''Дыспуту супраць Прокла'' (198 г. н.э.) згадвае месца, у якіх захоўваліся астанкі апосталаў Пятра і Паўла: ''"Я магу пазначыць на труны апосталаў, калі вы гатовыя пайсці ў Ватыкан або на шлях Асцыяна, вы знойдзеце труны тых, хто заснаваў гэтую Царкву»''<ref>{{cite web|last1=presbyter|first1=Caius (Gaius)|title=Dialogue or Disputation Against Proclus (198 AD) in Eusebius, Church History Book II Chapter 25:6–7|url=http://www.newadvent.org/fathers/250102.htm|publisher=newadvent.org|accessdate=1 June 2015}}</ref>. [[Еранім Стрыдонскі|Еранім]] ў сваёй працы [[Аб выдатных мужах, Еранім|De Viris Illustribus]] (Аб выдатных мужах, 392 г. н.э.), апісваючы біяграфію Паўла, згадвае, што «''Павел быў пахаваны на Шляху Асцыяна ў Рыме''»<ref name="auto"/>. У чэрвені [[2009]] года Папа [[Бенедыкт XVI]] абвясціў вынікі раскопак магілы Паўла ў [[Базіліка Святога Паўла за гарадскімі сценамі|базіліцы святога Паўла па-за сценамі]]. Саркафаг не адчыняўся і даследваўся з дапамогай зонда, які паказаў кавалачкі ладану, фіялетавага і сіняга лёну, і невялікіх фрагментаў костак. Узрост костак радыёвугляродным метадам быў вызначаны 1 або 2 стагоддзем. Згодна сведчанню Ватыкана, гэтыя дадзеныя супадаюць з традыцыяй, што магіла з'яўляецца труной Паўла<ref> [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6219656.stm St Paul's tomb unearthed in Rome] from BBC News (2006-12-08); [http://www.dw-world.de/dw/article/0,,4442169,00.html?maca=en-rss-en-all-1573-rdf Vatican to open Apostle Paul's tomb]</ref>. На саркафагу маецца надпіс на [[лацінская мова|лацінскай мове]]: ''«Апостал Павел пакутнік»''<ref>{{cite news|title=Remains of St. Paul confirmed|url=http://www.washingtontimes.com/news/2009/jun/29/remains-confirmed-to-belong-to-st-paul/|newspaper=Washington Times|date=June 29, 2009}}</ref>. ==Працы== {{main|Лісты апостала Паўла}} [[Выява:Probably Valentin de Boulogne - Saint Paul Writing His Epistles - Google Art Project.jpg|thumb|''Павел піша свае лісты'', [[Валянцін дэ Булонь]], 17 ст.]] З 27 кніг [[Новы Запавет|Новага Запавету]] 14 лічацца былі напісаны Паўлам; 7 з іх аўтарства Паўла лічыцца бясспрэчным, у той час як аўтарства 7 іншых аспрэчваецца<ref name="Aune9">''The Blackwell Companion to The New Testament'' by David E. Aune ISBN 1405108258</ref><ref name="EerdDunn">''Eerdmans Commentary on the Bible'' by [[James D. G. Dunn]] (Nov 19, 2003) ISBN 0802837115</ref><ref name="Perkins4">Pheme Perkins, ''Reading the New Testament: An Introduction'' (Paulist Press, 1988), ISBN 0809129396</ref>. Бясспрэчнымі лічацца найбольш важныя лісты, паколькі яны ўтрымліваюць, как усе лічаць ўласныя погляды Паўла пра яго жыццё і думкі. Лічацца, што Павел накіраваў гэтыя 7 лістоў у спецыфічных выпадках канкрэтным цэрквам. Напрыклад, калі царква ў Карынфе не адчувала б праблем, звязаных з святкаваннем [[Вячэра Гасподняя|Вячэры Гасподняй]](1 Кар. 11:17–34), то сёння было б невядома, ва што Павел нават верыў з гэтай нагоды<ref name="Powell" />{{rp|с.234}}. Хоць прыкладна палова [[Дзеянні Апосталаў|кнігі Дзеянняў]] апісвае жыццё і творчасць Паўла, кніга Дзеяў не адносіцца да аўтарства Паўла. Даследчыкі лічаць, што аўтар Дзеянняў не меў доступу да лістоў Паўла. Адным з доказаў гэтай версіі з'яўляецца то, што аўтар ніколі не цытуе лісты Паўла. Разыходжанні паміж лістамі Паўла і Дзеяннямі падтрымліваць выснову, што аўтар Дзеянняў не меў доступу да гэтых лістоў, калі складнікаў сваю кнігу<ref>[https://books.google.com/books?id=Tlvgp7WggvEC&pg=PA98#v=onepage&q=discrepancies%20paul%20acts&f=false Peter, Paul, and Mary Magdelene: the followers of Jesus in history and legend] By [[Bart Ehrman]], p.98–100</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=n6Q9AAAAYAAJ&q=discrepancies A commentary on the Acts of the Apostles] by Charles Stephan Conway Williams, pp. 22, 240</ref>. У сваіх творах Павел забяспечвае першае пісьмовае апісанне таго, што значыць быць хрысціянінам і апісанне хрысціянскай духоўнасці. Яго лісты былі ахарактарызаваны як самыя ўплывовыя кнігі Новага Запавету пасля Евангелляў ад [[Евангелле паводле Матфея|Матфея]] і [[Евангелле паводле Яна|Яна]]<ref name="Sanders2" />. Паколькі часта Павел не меў магчымасці зноў паведаць свае заснаваныя суполкі. Ён спрабаваў падтрымліваць духоўны ўзровень вернікаў, адказваў на іх пытанні, вырашаў іх праблемы ў лісцах і пасылаў сваіх памочнікаў. Лісты Паўла выяўляюць выдатнага чалавека: адданага, спагадлівага, эмацыйнага, часам суровага, разумнага і кемлівага, з гарачай прыхільнасцю да Бога і Ісуса Хрыста. Хутчэй за ўсё, пасля яго смерці адзін з яго паслядоўнікаў сабраў некаторыя з яго лістоў і апублікаваў іх. Яны ўяўляюць сабой адзін з самых выдатных у гісторыі асабістых узносаў у рэлігійную думку і практыку<ref name="Sanders2" />. ==Уплыў на хрысціянства== Уплыў Паўла на хрысціянскае мысленне, магчыма быў больш значным, чым любога іншага аўтара [[Новы Запавет|Новага Запавету]]<ref name="Sanders2" />. Павел заявіў, што ''«Хрыстос ёсць канец закона»''<ref>Рым. 10:4</ref>, ўзвысіў хрысціянскую царкву як цела Хрыста, і паказаў свет па-за Царквой як падлягаючага суду<ref name="ODCC self" />. Лісты Паўла ўключаюць раннюю згадку пра Вячэру Гасподнюю<ref>1Кар. 10:14–17, 1Кар. 11:17–34</ref>, абрад традыцыйна вызначаемы як [[Эўхарыстыя]]. На Усходзе бацькі царквы прыпісваюць элемент выбараў у лісце да Рымлянаў, 9, як на нябеснае выбранне<ref name="ODCC self" />. Тэмы перадвызначэння ў заходнім хрысціянстве не з'яўляюцца ва Усходняй тэалогіі. Асноўная праца Аўгустына пра Евангелле як дар, пра мараль як жыццё па Духу, пра перадвызначэнне бяруць пачатак ад Паўла, асабліва ад ліста да рымлян<ref name="ODCC self" />. ==Царкоўнае паданне== Розныя хрысціянскія аўтары падавалі больш падрабязную інфармацыю пра жыццё Паўла. У [[Клімента, 1-ы ліст|першым лісце Клімента]], напісаным рымскім біскупам [[Клімент I|Кліментам Рымскім]] каля 90 года<ref>The First Epistle of Clement to the Corinthians, 5:5–6, translated by J.B. Lightfoot in {{cite book | first = Joseph Barber | last = Lightfoot | title = The Apostolic Fathers: A Revised Text with Introductions, Notes, Dissertations, and Translations | publisher = Macmillan | year = 1890 | page = 274 | oclc = 54248207 | url = http://earlychristianwritings.com/text/1clement-lightfoot.html | isbn = 0-8010-5612-8 }}</ref>, паведамляецца наступнае пра Паўла: [[Выява:San Paolo fuori le Mura06.jpg|thumb|Базіліка Святога Паўла за гарадскімі сценамі. Ланцугі, у якія, як лічыцца, быў закаваны святы Павел]] «Пасля рэўнасці і злобы Павел сваім прыкладам паказаў вялікае цярпенне. Пасля гэтага ён быў сем разоў у вязніцы, быў ў выгнанні, быў пабіваны камянямі, прапаведаваў на Усходзе і на Захадзе, ён атрымаў высокую славу, якая была узнагародай за яго веру, вучыў праведнасьці па ўсім свеце і дасягнуў самых аддаленых межаў Захаду; і пасля гэтага ён засведчыў сваю веру перад кіраўнікамі, пакінуў гэты свет, і пайшоў да святога месца, выявіўшы выдатны прыклад трывалага цярпення». Каментатары зазначаючь, што ў гэтым ўрыўку «відавочна не сказана», што Павел прыняў пакутніцкую смерць у Рыме, аднак такое пакутніцтва з'яўляецца найбольш верагодным тлумачэннем<ref>{{cite book | page = 124 | url = https://books.google.com/?id=_6H3XKLXGvYC&pg=PA124&vq=%22such+a+martyrdom+is+the+most+reasonable+interpretation%22&dq=paul+clement+death | first = Raymond Edward | last = Brown | author2 = John Paul Meier | title = Antioch and Rome: New Testament Cradles of Catholic Christianity | publisher = Paulist Press | location = Mahwah, NJ | year = 1983 | isbn = 0-8091-2532-3 }} </ref>. [[Еўсевій Кесарыйскі]], які напісаў у 4-м стагоддзі, гаворыць, што Павел быў абезгалоўлены ў валадаранне рымскага імператара [[Нерон]]а<ref>Hist. Eccl., II.25 -</ref>. Гэта падзея была адбыцца альбо каля [[64]] года, калі Рым быў разбураны ў выніку пажару, або праз некалькі гадоў — у [[67]] годзе. Паводле традыцыі, [[царква Сан-Паола Але Тре Фонтане]] адзначае месца забойства Паўла. [[Каталіцтва|Каталіцкая]] літургічная [[дзень Пятра і Паўла|ўрачыстасць Пятра і Паўла]], якая адзначаецца 29 чэрвеня ў памяць яго мучаніцкай смерці, адлюстроўвае традыцыю (якая ўсходзіць да часоў Еўсевія), што Пётр і Павел былі закатаваныя ў адзін і той жа час<ref>Eusebius, Hist. Eccl., II.25, where he quotes Dionysius of Corinth to this effect</ref>. Рымскакаталіцкі літургічны каляндар на наступны дзень цяпер ушаноўвае ўсех хрысціян, якія прынялі пакутніцкую смерць падчас ранніх ганенняў; а 30 чэрвеня адначаецца як свята апостала Паўла<ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/210/6/301.html|title=Saint Paul, the Apostle. June 30. Rev. Alban Butler. 1866. Volume VI: June. The Lives of the Saints|work=bartleby.com}}</ref>. Асобы і рэлігійныя ордэны з асаблівым дачыненнем да Паўла шануюць свайго заступніка 30 чэрвеня<ref>{{cite web|url=http://www.paulines.ph/?p=3935|title=June 30 – St. Paul The Apostle|work=paulines.ph}}</ref>. У апакрыфічныя [[Дзеянні Паўла]] і [[Дзеянні Пятра]] выказаць здагадку, што Павел пасля Рыму адправіўся далей на захад. Некаторыя думаюць, што Павел мог зноў дасягнуць [[Грэцыя|Грэцыі]] і [[Малая Азія|Малой Азіі]] пасля яго паездкі ў [[Іспанія|Іспанію]], і, магчыма, тады быў арыштаваны ў Траадзе, дастаўлены ў Рым і там пакараны<ref name="disputed" />. Згодна традыцыі Павел быў пахаваны разам з Пятром у катакомбах каля [[Апіева дарога|Апіевай дарогі]], пасля чаго яго рэшткі перанеслі ў [[Базіліку Святога Паўла за гарадскімі сценамі]]. [[Беда Вялебны|Бяда]] ў сваёй [[Царкоўная гісторыя народа англаў|Царкоўнай гісторыі]], піша, што [[Віталіян, Папа Рымскі|папа Віталіян]] ў [[665]] годзе падараваў рэліквіі Паўла (у тым ліку крыж, зроблены з турэмных ланцугоў, з скляпоў Лучыны каралю [[Нартумбрыя|Нартумбрыі]] Осві. Павел лічыцца заступнікам [[Лондан]]а. Свята [[Зварот апостала Паўла|зварота Паўла]] святкуецца 25 студзеня<ref>{{cite web|title=Chambers' The Book of Days|url=http://www.thebookofdays.com/months/jan/25.htm|year= 1869|accessdate=2012-02-09}}</ref>. ==У мастацтве== <gallery widths="170" heights="200" perrow="5"> Файл:Rembrandt Harmensz. van Rijn 163.jpg|«Апостал Павел», [[Рэмбрант]] Файл:Adam Elsheimer - Saint Paul.jpg|«Святы Павел», [[Адам Эльсгаймер]], [[1604]] г. Файл:ElGrecoPaul.jpg|«Апостал Павел», [[Эль Грэка]] Файл:Rubens apostel paulus grt.jpg|«Апостал Павел», [[Пітэр Паўль Рубенс]] Файл:Giovanni Battista Crespi 001.jpg|«Апосталы Пётр і Павел», [[Джавані Батыста Крэспі]] Файл:El Greco - Apostles Peter and Paul - WGA10496.jpg|«Апосталы Пётр і Павел», Эль Грэка Файл:Berchem, Nicolaes Pietersz. - Paul and Barnabas at Lystra - 1650.jpg|«Павел і Варнава ў Лістры», [[Ніколас Пітэрс Берхем]] Файл:Paul in prison by Rembrandt.jpg|«Павел у вязні», Рэмбрант Файл:Albrecht Dürer - The Four Holy Men (Mark and Paul) - WGA7026.jpg|«Чатыры святыя мужы (Марк і Павел)», [[Альбрэхт Дзюрэр]] Файл:Saint Peter and Saint Paul mg 0036.jpg|«Апосталы Пётр і Павел», [[Джузэппе Рібера]] </gallery> == Зноскі == {{reflist|2}} == Гл. таксама == * [[Паўлікяне]] * [[Эфесянам]] == Літаратура == * {{крыніцы/СкарынаТв|128}} == Спасылкі == * http://www.people.freenet.de/biblische_lehre{{Недаступная спасылка}} : «Das Evangelium des Apostels Paulus» (ням.) und «Die Dienstabschnitte des Apostels Paulus» (русск. і ням.) {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Павел, апостал}} [[Катэгорыя:Апосталы]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія святыя I стагоддзя]] [[Катэгорыя:Постаці старажытнагрэчаскай эпісталаграфіі]] [[Катэгорыя:Іўдзеі, якія прынялі хрысціянства]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рыме]] [[Катэгорыя:Абезгалоўленыя]] [[Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Каталіцкія і праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю рэлігійныя дзеячы]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Постаці I стагоддзя]] [[Катэгорыя:Дзеянні святых апосталаў]] [[Катэгорыя:Апостал Павел]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] fcciw7i8ka4xoys6o00izudiux6uuv7 0 24259 5158456 4969862 2026-06-26T02:31:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158456 wikitext text/x-wiki {{Элементы герба}} '''Герб''' ({{lang-pl|herb}} ад {{lang-de|Erbe}} — спадчына) — [[эмблема]], адмысловы сімвал, які складаецца з фігур, якія сімвалізуюць уладальніка герба ([[чалавек]]а, [[род, генеалогія|род]], [[карпарацыя|карпарацыю]], [[горад]], [[краіна|краіну]] і г.д.) і звычайна перадаецца ў спадчыну. {{Змест злева}} Гербы звычайна складаюцца з наступных элементаў: [[тарк]], [[прылбіца]], [[намітка]], [[карона]], [[клейнот]], пахолкі (шчытатрымальнікі — выявы людзей, алегарычных істот або геральдычных жывёл, якія стаць на задніх лапах), [[мантыя]] і [[дэвіз]]. Гербы ў блізкай да сучаснай форме з’явіліся ў Сярэдявеччы ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], у [[Англія|Англіі]] і [[Францыя|Францыі]]. Першым гербам лічыцца тарк з шасцю залатымі львамі ў блакітным полі. Паводле версіі, якая сёння аспрэчваецца, Жофруа V Анжуйскі атрымаў яго ў [[1127]] (або [[1128]]) ад свайго цесця, караля Англіі [[Генрых I, кароль англійскі|Генрыха I]] з нагоды шлюбу з яго дачкой [[Мацільда Англійская|Мацільдай]], удавой імператара [[Генрых V, імператар свяшчэннарымскі|Генрыха V]]<ref>{{Cite web |url=http://gelfrad.narod.ru/Suit.html |title=Средневековый костюм на gelfrad.narod.ru |access-date=28 ліпеня 2012 |archive-date=20 чэрвеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620234052/http://gelfrad.narod.ru/Suit.html |url-status=dead }}</ref>. Распаўсюджванне гербаў звязана з развіццём ваеннай тэхнікі, першым чынам з з’яўленнем шалома, які закрываў твары ваяроў. Герб нанасіўся яркімі колерамі на шчыты. Разам з клейнотам выконваў важную ідэнтыфікацыйную задачу. Гербы можна сістэматызуюць у [[Гербоўнік]] па прыналежнасці, рангам, відам юрыдычнага стану, стылям. Вывучае гербоўнікі (гербы) прыкладная гістарычная навука [[геральдыка]]. == Галерэя == === Родавыя гербы === * шляхецкія гербы * мяшчанскія гербы * сялянскія гербы ([[Швейцарыя]], [[Германія]]) <gallery mode="packed" class="center" heights="150"> Файл:POL COA Sapieha alt.svg|<center>Вялікі герб княжай фаміліі [[Сапегі|Сапегаў]]</center> Файл:Ornano comte empire.svg|<center>Герб напалеонскага графа д’Арнана</center> Файл:POL COA Odyniec.svg|<center>Шлехецкі герб «Адынец»</center> Файл:Arms Stronge Baronets.svg|<center>Сучасны герб англійскага баранета</center> Файл:Miller CoA.png|<center>Германскі дваранскі герб</center> Файл:Albrecht Dürer - Coat of Arms of the House of Dürer - WGA07258.jpg|<center>Мяшчанскі герб</center> Файл:Musubi-kashiwa.svg|<center>Японскі радавы герб</center> </gallery> === Гербы па рангах === * герб вялікі — з усімі элементамі. * герб сярэдні — асноўныя элементы. * герб малы — толькі шчыт або шчыт з каронай. <gallery mode="packed" class="center" heights="150px" caption="Герб [[Каралеўства Румынія]]"> Файл:Kingdom_of_Romania_-_Big_CoA.svg|<center>Вялікі</center> Файл:Kingdom_of_Romania_-_Medium_CoA.svg|<center>Сярэдні</center> Файл:Kingdom_of_Romania_-_Small_CoA.svg|<center>Малы</center> </gallery> === Тэрытарыяльныя гербы === * дзяржаўныя гербы * гербы тэрыторый (губерняў, абласцей, раёнаў, паветаў, ваяводстваў, правінцый і г. д.) * гербы гарадоў * гербы вёсак === Гербы карпаратыўныя === * гербы ордэнаў * гербы клубаў * гербы вучылішч * гербы цэхаў * гербы арганізацый * гербы воінскіх падпадзяленняў * гербы фірмаў і канцэрнаў <gallery mode="packed" class="center" heights="150"> Файл:Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|[[Герб Аўстраліі]] Файл:Coat of Arms of Jēkabpils.svg|Герб горада [[Екабпілс]] Файл:Coat of Arms of the University of Cambridge.svg|[[Кембрыджскі ўніверсітэт|Герб Кембрыджскага ўніверсітэта]] Файл:Corps Austria Wappen.jpg|Герб студэнцкай карпарацыі (Аўстрыя) Файл:Heraldry Society Arms.JPG|Герб «Брытанскага геральдычнага таварыства» Файл:Seal of the United States Department of the Air Force.svg|Герб [[ВПС ЗША]] </gallery>{{Перакласці|uk|Герб}}{{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Геральдыка]] * [[Агульны гербоўнік дваранскіх родаў Расійскай імперыі]] * [[Гербоўнік]] == Спасылкі == {{commons|Category:Coats of arms|выгляд=міні}} * [http://encycl.yandex.ru/dict/bse/article/00017/79000.htm?text=Геральдика Статья о геральдике в БСЭ]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [http://encycl.yandex.ru/dict/bse/article/00017/81100.htm?text=Герб Статья о гербе в БСЭ]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [http://geraldika.by/content/view/163/118/ Статья о гербе на Геральдика.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118052333/http://geraldika.by/content/view/163/118/ |date=18 студзеня 2012 }}{{ref-ru}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гербы|*]] ojshx6fh293mv1md82182fqh6oscgbo 0 28913 5158457 5130779 2026-06-26T02:40:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158457 wikitext text/x-wiki {{Герб |герб уладальніка = [[Эмануэль Макрон]], [[Князь-спадарожнік Андоры]]<br>[[Жуан Энрык Вівес і Сіцылія]], [[Князь-спадарожнік Андоры]] |год прыняцця = 1993 {{small|(афіцыйна)}} |шчыт = Падзелены на чатыры часткі: першая Чырвоная, пастаўленая скіпетар на белым фоне з мітрай Золата (Біскуп Урхеля); другая Золата, тры палеты Чырвоныя (Граф Фуа); трэцяя Золата, чатыры палеты Чырвоныя ([[Каталонія]]); чацвёртая Золата, дзве каровы пасіянтныя ў пале Чырвоныя, арнаменты Блакітныя (Віконт Беарн). |дэвіз = '''Virtus Unita Fortior''' («Разам мы мацней!») |іншыя элементы = Залатая [[Консоль (геральдыка)|консоль]] }} '''Герб Андоры''' з’яўляецца дзяржаўным сімвалам [[Андора|Андоры]] Шчыт з выявай мітры і кія {{нп5|Урхельская епархія|урхельскага біскупа|uk|Урхельська діоцезія}} і двух быкоў сімвалізуюць сумеснае кіраванне [[Францыя|Францыі]] і [[Іспанія|Іспаніі]]; чырвоныя палосы на жоўтым фоне — колеры [[Каталонія|Каталоніі]] і [[Беарн]]а. Выкарыстоўваўся неафіцыйна з [[Сярэднявечча]], яго статус як [[герб]]а Княства [[Андора]] быў афіцыйна зацверджаны ў 1993 годзе пасля ўвядзення новай {{нп5|Канстытуцыя Андоры|канстытуцыі||Constitution of Andorra}}. Шчыт прадстаўлены на [[сцяг Андоры|сцягу Андоры]]. == Афіцыйнае апісанне == Андорскае заканадаўства апісвае герб наступным чынам:<ref>{{Cite web |url=http://www.consellgeneral.ad/fitxers/documents/lleis-1989-2002/llei-sobre-la-utilitzacio-dels-signes-destat.pdf |title=Lleis. Sentències del Tribunal Constitucional |access-date=3 чэрвеня 2024 |archive-date=25 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225130435/https://www.consellgeneral.ad/fitxers/documents/lleis-1989-2002/llei-sobre-la-utilitzacio-dels-signes-destat.pdf |url-status=dead }}</ref> Герб Княства Андора традыцыйна складаецца з чатырох частак, дзве з якіх належаць двум Князям-спадарожнікам. Чатыры традыцыйныя часткі: 1) Герб {{нп5|Урхельская епархія|біскупства|uk|Урхельська діоцезія}}, прадстаўлены залатой мітрай і залатым скіпетрам на чырвоным фоне; 2) Герб {{нп5|Графства Фуа|Фуа|de|Grafschaft Foix}}; 3) Герб [[Каталонія|Каталоніі]]; 4) Герб [[Беарн]]а. Герб можа ўтрымліваць унізе дэвіз ''«Virtus Unita Fortior»'' («Разам мы мацней!»). Герб можа мець аурэолу, скрутак або быць увянчаны сімваламі ўладара (карона, капялюш). == Гісторыя == [[Файл:Andorra-coa-old.jpg|thumb|Герб на фасадзе [[Каса дэ ла Вал]]]] Выкарыстанне гербаў {{нп5|Урхельская епархія|урхельскага біскупа|uk|Урхельська діоцезія}} і {{нп5|Граф Фуа|Графа Фуа||Count of Foix}} паходзіць з дамовы, заключанай у 1278 годзе адносна тэрыторый паміж землямі, якія яны мелі ў юрысдыкцыі<ref name=EB>{{cite encyclopedia|first=Whitney|last=Smith|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|title=Flag of Andorra|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Andorra|date=February 2, 2001|access-date=March 14, 2017|publisher=Encyclopedia Britannica, Inc.}}</ref>. Бакі пагадзіліся сумесна абараняць княства як {{нп5|Спіс сукнязёў Андоры|сукнязі||Co-Princes of Andorra}}<ref name=EB/><ref name="dk">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1yahq8im86kC&q=arms+of+andorra&pg=PA134|title=Complete Flags of the World|publisher=Dorling Kindersley Ltd.|date=January 6, 2009|last=Kindersley|first=Dorling|page=134|isbn=9780756654863|access-date=March 14, 2017}}</ref>. Гербы [[Каталонія|Каталоніі]] і [[Беарн]]а былі дададзены, і «старажытная разьбянпя» [[Падзел поля|падзеленая]] на чатыры часткі эмблема прадстаўлена на фасадзе будынка парламента краіны<ref name=EB/> — [[Каса дэ ла Вал]] — які служыў месцам сустрэч [[Генеральны савет (Андора)|Генеральнага савета]] да 2014 года<ref>{{cite web|title=Els Coprínceps inauguren el Consell General|url=http://www.andorradifusio.ad/noticies/els-coprinceps-inauguren-consell-general|publisher=Andorra Difusió|date=June 12, 2014|access-date=March 14, 2017|language=Catalan|archive-date=11 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111072044/http://www.andorradifusio.ad/noticies/els-coprinceps-inauguren-consell-general|url-status=dead}}</ref>. Ён таксама быў знойдзены на {{нп5|вяршнік|вершніку||Lintel}} дома ў [[Барселона|Барселоне]], датаваным 1761 годам<ref name=corner>{{cite news|title=Coin collecting corner|url=https://news.google.com/newspapers?id=bTdgAAAAIBAJ&pg=7121,2371958&dq=andorra+coat+of+arms&hl=en|date=May 14, 1966|access-date=March 15, 2017|first=Joan|last=Whitby|newspaper=The StarPhoenix|location=Saskatoon}}</ref>. Аднак яго статус не быў афіцыйным, пакуль ён не быў прызначаны гербам княства ў адпаведнасці з артыкулам 2(2) {{нп5|Канстытуцыя Андоры|Канстытуцыі Андоры||Constitution of Andorra}}<ref>{{cite web|title=Constitution of the Principality of Andorra|url=http://www.consellgeneral.ad/fitxers/documents/constitucio/const-en|date=|access-date=March 14, 2017|page=11|work=General Council – Principality of Andorra|publisher=Government of Andorra|archive-date=11 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240711151800/https://www.consellgeneral.ad/fitxers/documents/constitucio/const-en|url-status=dead}}</ref>, якая была зацверджана на рэферэндуме ў 1993 годзе і ўступіла ў сілу ў тым жа годзе<ref>{{cite news|title=Andorra Adopts Constitution For a Parliamentary System|url=https://www.nytimes.com/1993/03/15/world/andorra-adopts-constitution-for-a-parliamentary-system.html|date=March 15, 1993|access-date=March 14, 2017|newspaper=The New York Times}}</ref>. == Дызайн == === Канструкцыя === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+Чатыры шчыты, прадстаўленыя на гербе !scope="col" class="unsortable"|Герб !scope="col" class="unsortable"|Пазіцыя !scope="col" class="unsortable"|Тлумачэнне |- |[[Файл:Andorra - Urgel.svg|50px]] |Верхні левы |Герб {{нп5|Урхельская епархія|урхельскага біскупа|uk|Урхельська діоцезія}}, аднаго з {{нп5|Спіс сукнязёў Андоры|сукнязёў||Co-Princes of Andorra}}. |- |[[Файл:Andorra - Foix.svg|50px]] |Верхні правы |Герб {{нп5|Графства Фуа||de|Grafschaft Foix}} — князі Фуа былі {{нп5|Спіс сукнязёў Андоры|сукнязямі||Co-Princes of Andorra}} Андоры да 1570-х гадоў. |- |[[Файл:Flag of Catalonia.svg|50px]] |Ніжні левы |Герб [[Каталонія|Каталоніі]] — культурнага рэгіёна, у якім размешчана Андора. |- |[[Файл:Andorra - Bearne.svg|50px]] |Ніжні правы |Герб [[Беарн]]а, Францыя. Віконты Беарна ўзначальвалі графства Фуа. |} === Форма шчыта === Сучасны герб утрымлівае французскі чатырохкутнік з вузкай асновай. Гэты дызайн быў абраны ў XVII стагоддзі<ref name=dk/> і выкарыстоўваецца ў афіцыйных мэтах. === Сімвалізм === Верхнія дзве чвэрці паказваюць гербы «двух традыцыйных абаронцаў» княства — графа Фуа і біскупа Урхеля<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ezur2IUQ4OkC&q=andorra+coat+of+arms&pg=PA29|title=Flags|publisher=HarperCollins UK|year=2004|last=Shaw|first=Carol P.|page=29|isbn=9780007165261|access-date=March 15, 2017}}</ref>. Хоць апошні тытул усё яшчэ існуе, і яго ўладальнік працягвае кіраваць Андорай як {{нп5|Спіс сукнязёў Андоры|сукнязь||Co-Princes of Andorra}}, першы быў паглынуты спачатку ў тытул [[Спіс каралёў Францыі|караля Францыі]], а затым перададзены [[Прэзідэнт Францыі|Прэзідэнту Францыі]]<ref>{{cite web|title=Andorra|url=http://www2.unwto.org/en/gtfandorra/andorra|date=|access-date=March 14, 2017|work=World Tourism Organization|publisher=United Nations|archive-date=August 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808164953/http://www2.unwto.org/en/gtfandorra/andorra|url-status=dead}}</ref>. Ніжнія чвэрці — Каталоніі і Беарна — нагадваюць пра іншыя тэрыторыі, ад якіх гістарычна залежала Андора<ref name="dk"/>. Унізе знаходзіцца дэвіз краіны — «Разам мы мацней!» ({{lang-la|Virtus unita fortior}})<ref name=EB/><ref name=CIA>{{cite web|title=Andorra|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/andorra/|date=|access-date=March 14, 2017|work=The World Factbook|publisher=CIA|archive-date=6 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706110207/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/andorra/|url-status=dead}}</ref>. === Выкарыстанне === Герб размяшчаецца на цэнтральнай жоўтай паласе [[сцяг Андоры|сцяга Андоры]]<ref name=CIA/><ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/andorra0000augu|url-access=registration|quote=andorra coat of arms.|title=Andorra|publisher=Marshall Cavendish|year=2009|last=Augustin|first=Byron|page=[https://archive.org/details/andorra0000augu/page/37 37]|isbn=9780761431220|access-date=March 14, 2017}}</ref>. Ён таксама шырока выкарыстоўваецца на {{нп5|Андорскі дынер|манетах, чаканеных Андорай||Andorran diner}}<ref name=corner/><ref>{{cite news|title=The Coin Box|url=https://news.google.com/newspapers?id=Y2kzAAAAIBAJ&pg=5895,4695145&dq=andorra+coat+of+arms&hl=en|date=April 10, 1981|access-date=March 15, 2017|first=Gary L.|last=Palmer|newspaper=Lodi News-Sentinel}}</ref>. Герб прысутнічае на розных дзяржаўных сімвалах, такіх як [[Сцяг Андоры|нацыянальны сцяг]] і [[Гімн Андоры|гімн]]. Ён таксама выкарыстоўваецца ў афіцыйных дакументах і дзяржаўных будынках. == Варыяцыі == {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" |[[Файл:Coat of Arms of the high authorities of Andorra.svg|225px]] |- |Герб Вышэйшых Уладаў<br /><small>{{нп5|Спіс сукнязёў Андоры|Сукнязі||Co-Princes of Andorra}} і {{нп5|Спіс кіраўнікоў урада Андоры|Кіраўнік урада|ru|Список глав правительства Андорры}}</small> |} <gallery class="center"> File:Coat of arms of Andorra (Before 16th Century).svg|Герб да XVI ст. File:Coat of arms of Andorra (1580).svg|Герб, 1580. File:Historical Coat of Arms of Ecclesiastic Co-Prince of Andorra.svg|Царкоўная версія (для біскупа Урхеля), {{каля|1800—1959}}. File:Historical Coat of Arms of French Prince of Andorra.svg|Герб французскага сукнязя Андоры (гістарычны), {{каля|каля|1870—1959}}. File:Coat of Arms of Andorra (c.1800-1949).svg|Герб, {{каля|1800—1949}} File:Coat of arms of Andorra - Flag Version (1931-1949).svg|Герб (версія для сцяга), 1931—1949. File:Coat of Arms of Andorra (1949-1959).svg|Герб, 1949—1959. File:Coat of Arms of Andorra.svg|Герб, 1959—1993. </gallery> == Гл. таксама == * [[Сцяг Андоры]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Andorra|title=Flag of Andorra|last=Smith|first=Whitney|date=February 2, 2001|publisher=Encyclopedia Britannica, Inc.|access-date=March 14, 2017}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1yahq8im86kC&q=arms+of+andorra&pg=PA134|title=Complete Flags of the World|publisher=Dorling Kindersley Ltd.|date=January 6, 2009|last=Kindersley|first=Dorling|page=134|isbn=9780756654863|access-date=March 14, 2017}} == Спасылкі == * [http://www.national-symbol.com/A/Andorra/Andorra-national-symbol.htm Сімволіка Андоры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070218013300/http://www.national-symbol.com/A/Andorra/Andorra-national-symbol.htm |date=18 лютага 2007 }} {{Еўропа па тэмах|Герб|Гербы}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гербы дзяржаў|Андора]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Андоры]] cwkzkzw7w1kjbbhxuwekx0eqg1r0dig 0 29085 5158398 4689600 2026-06-25T18:13:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158398 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Гаэтана Даніцэці | Подпіс = Gaetano Donizetti | Фота = Gaetano_Donizetti_(portrait_by_Giuseppe_Rillosi).jpg | Апісанне_фота = | Сучаснасць_імя = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Гады = | Краіна = Італія | Прафесія = [[кампазітар]] | Інструменты = | Сайт = http://www.donizettisociety.com }} '''Гаэтана Даніцэці''' ({{lang-it|Gaetano Donizetti}}) — італьянскі кампазітар ХІХ стагоддзя, аўтар касцёльнай і інструментальнай музыкі. Адзін з найвялікшых майстраў італьянскай [[Опера|оперы]] ХІХ стагоддзя. Аўтар 68 опер. Вяршыня творчасці — оперы «Любоўны напой (Эліксір кахання)», «Лючыя дзі Ламермур», «Фаварытка» і «Дон Паскуале». Знаходка ў [[1984]] годзе оперы «Эльжбета» яго аўтарства была важлівай падзеяй у спадчыне кампазітара. == Біяграфія == Гаэтана Даніцэці нарадзіўся 29 лістапада [[1797]] года. Музычную адукацыю атрымаў у [[Бергама]] пад кіраўніцтвам Ёхана Сімона Майра і ў Балонні пад кіраўніцтвам Падрэ Станіслаа Матэі, а першую оперу, «Il Pigmalione» стварыў у [[1816]] г. У [[1822]] годзе яго твор «Zoraide di Granata» атрымаў велізарны поспех у [[Рым]]е. Тым не менш, яго першая сур’ёзная і буйная опера «Ганна Балейн» была прэзентавана ў [[Мілан]]е ў [[1830]] годзе. На кароткі тэрмін ён стаў прафесарам, а потым і дырэктарам у «Conservatorio di San Pietro a Maiella» у Мілане. Шмат падарожнічаў і меў поспех у [[Парыж]]ы, [[Вена|Вене]] і іншых гарадах. Даніцэці быў паспяховым кампазітарам і яго сусветная вядомасць узрастала. У [[1845]] годзе, на вяршыні кар’еры, у яго выявілі пухліну галаўнога мозгу, якая прывяла да дэпрэсій, паралічу і часовых вар’яцтваў. Пасля таго, як Даніцэці пражыў некаторы час у прытулку па-за межамі Парыжа, ён вярнуўся ў свой родны Бергама, дзе і памёр [[8 красавіка]] [[1848]] года. Бліскучы кампазітар трагічнай і камічнай оперы, Даніцэці быў майстрам вакальных эфектаў і драматычных сітуацый. Ён часта выкарыстоўваў гістарычных постацей у сваіх операх, такіх як «Anna Bolena», «Lucrezia Borgia» ([[1833]]), «Maria Stuarda» ([[1834]]), «Belisario» ([[1836]]), i «Caterina Cornaro» ([[1843]]). Кампазітар часта задзейнічаў моцных постацей, запазычаных у [[Англія|англійскага]] пісьменніка Сэра [[Вальтэр Скот|Вальтэра Скота]], напрыклад, яго найбольш папулярная опера «Lucia di Lammermoor» ([[1835]]). Шэдэўрам камічнай оперы з’яўляецца «L'Elisir d'amore» («Эліксір кахання», [[1832]]) і «Don Pasquale» ([[1842]]). Большасць операў ён напісаў [[італьянская мова|па-італьянску]], але таксама пісаў і [[Французская мова|па-французску]] ў Парыжы, напрыклад «La Fille du regiment» («Дачка рэгімента») і «La Favorite» (абедзве ў [[1840]]). Даніцэці напісаў каля 68 операў, але таксама ён пісаў і сімфоніі, камерную музыку, працы для фартэпіяна, песні, кантаты, араторыі і масавую музыку (уключаючы рэквіем па смерці [[Вінчэнца Беліні]]). У [[1984]] годзе датуль невядомая опера была знойдзена ў [[Лондан]]е. Яна была напісана [[французская мова|па-французску]] ў пачатку 1840-х гг. Опера «Эльжбета» з’яўлялася часткова перапрацаванай ранняй неапублікаванай працай Даніцэці «Otto mesi in due ore» («Восем месяцаў у два дні», [[1827]]). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} * Alborghetti e Galli, «Donizetti Mayr» (Бергама, [[1875]]). == Бібліяграфія == Ashbrook, William, Donizetti (1965), and Donizetti and His Operas (1982); Gossett, Philip, Anna Bolena and the Artistic Maturity of Gaetano Donizetti (1985); Porter, Andrew, et al., The New Grove Masters of Italian Opera (1983); Weinstock, Herbert, Donizetti and the World of Opera in Italy, Paris and Vienna in the First Half of the Nineteenth Century (1963). == Спасылкі == {{вікісховішча-кат|Gaetano Donizetti}} * {{IMSLP|id=Donizetti, Gaetano}} * [http://www.donizettisociety.com/index.html Таварыства Гаэтана Даніцэці {{ref-en}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100105111938/http://donizettisociety.com/index.html |date=5 студзеня 2010 }} * [http://www.magazzini-sonori.it/esplora_contenuti/autori_esecutori/donizetti_gaetano.aspx Donizetti: ascolta i suoi brani musicali] su [http://www.magazzini-sonori.it/ Magazzini-Sonori] — arie e opere in versione integrale. * [http://www.gaetanodonizetti.net/home.asp Sito ufficiale] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051222094011/http://www.gaetanodonizetti.net/home.asp |date=22 снежня 2005 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Даніцэці Гаэтана}} [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Італіі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Італіі]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары]] [[Катэгорыя:Рамантычныя кампазітары]] [[Катэгорыя:Кампазітары — аўтары рэквіемаў]] [[Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта]] c84469sxzkw7sepff037seods80dpz4 0 41285 5158441 5149570 2026-06-25T22:24:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158441 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя Арменіі|articles}} '''Генацы́д армя́н''' ({{lang-hy|Հայոց Ցեղասպանություն}}, {{lang-tr|Ermeni soykırımı}} — генацыд армян, {{lang-tr|Ermeni Kırımı}} — армянская разня; па-армянску часцей выкарыстоўваецца выраз {{lang-hy|Մեծ Եղեռն}} [<small>МФА:</small> {{IPA|[mɛts jɛˈʁɛrn]}}] — ''Вялікае Злачынства'') — злачынства супраць армянскага насельніцтва, здзейсненае ў [[1915]] годзе ў час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (паводле некаторых крыніц і пазней<ref name="Encyclopedia of genocide" /><ref name="Dictionary of Genocide"/><ref name="Berger"/>) на тэрыторыях, якія кантралявалі ўлады [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Адбывалася фізічнае знішчэнне і масавыя дэпартацыі цывільнага насельніцтва ва ўмовах, што прыводзілі да яго гібелі. З уцекачоў-армян з Асманскай імперыі сфарміравалася большая частка [[армянская дыяспара|дыяспары]]. У супольнай Дэкларацыі ад [[24 мая]] 1915 года [[Антанта|краін-саюзніц]] ([[Вялікабрытанія]], [[Францыя]] і [[Расійская імперыя|Расія]]) масавыя забойствы армян упершыню былі прызнаны [[Злачынствы супраць чалавецтва|злачынствам супраць чалавецтва]]<ref name="Уголовное право России-753" />. Тэрмін «''[[генацыд]]''» прапанаваў [[Рафаэль Лемкін]] для абазначэння масавага знішчэння [[Армяне|армян]] у Асманскай імперыі<ref name="Auron" /><ref name="Charny" /><ref name="Moses" /> і [[яўрэі|яўрэяў]] на тэрыторыях, акупаваных [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіяй]]; азначэнне ўжываецца і ў больш позніх крыніцах<ref name="Encyclopedia of genocide" /><ref name="Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide" /><ref name="Totten 19" /><ref name="ags" />. == Гістарычныя перадумовы == [[Армяне|Армянскі этнас]] [[Этнагенез армян|сфарміраваўся]] на тэрыторыі сучаснай усходняй [[Турцыя|Турцыі]] і [[Арменія|Арменіі]], у рэгіёне, што ўключае ў сябе гару [[Арарат]] і [[Ван (возера)|возера Ван]]. [[Файл:Armenian population map 1896.jpg|thumb|left|280px|Рассяленне армянскага насельніцтва ва ўсходніх абласцях Асманскай Імперыі (''[[Заходняя Арменія]]'') ў 1896 годзе.]] Насельніцтва [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] ў канцы [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] было этнічна размытым. У яго ўваходзілі некалькі мусульманскіх этнасаў: [[туркі]], [[курды]], [[арабы]], [[чаркесы]] і іншыя выхадцы з [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]] і інш., сярод хрысціянскіх этнасаў вылучаліся [[армяне]], [[грэкі]], [[балгары]] і інш. Таксама ў Асманскай імперыі жылі [[яўрэі]] і прадстаўнікі некаторых іншых народаў. У шэрагах асманскага афіцэрскага корпуса служылі, у тым ліку, арабы, якія таксама займалі высокія ўрадавыя пасады, асабліва падчас кіравання султана [[Абдул-Хамід II|Абдул-Хаміда II]]. Да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] этнонім «''турак''» (Türk) часта ўжываўся ў зневажальным сэнсе. «''Туркамі''» называлі цюркамоўных сялян [[Малая Азія|Анатоліі]], з адценнем пагарды да іх невуцтва (напр. ''kaba türkler'' «''грубыя туркі''»)<ref name="Taner Akçam 68" />. У пачатку XX стагоддзя, з прыходам да ўлады [[Младатуркі|младатуркаў]], палітыка турэцкага нацыяналізму стала больш заўважнай, [[панцюркізм]] стаў афіцыйнай ідэалогіяй, а этнонім «''турак''» страціў адмоўную канатацыю (гл. раздзел «''[[#Арганізацыя знішчэння армян|Арганізацыя знішчэння армян]]''»). Тым не менш, многія арабы працягвалі лічыць сябе «''асманамі''» да канца існавання імперыі<ref name="Taner Akçam 103" />. У артыкуле пры апісанні падзей, папярэдніх распаду Асманскай імперыі, для ідэнтыфікацыі мусульманскага насельніцтва, калі гэта не вызначаныя этнічныя групы (як, прыкладам, курдскія качавыя плямёны), выкарыстоўваюцца тэрміны «''мусульмане''» ці «''асманы''», хоць, строга кажучы, у лік апошніх фармальна ўваходзілі і армяне. Так, у склад асманскіх войскаў эпохі Першай сусветнай вайны ўваходзілі прадстаўнікі амаль усіх падуладных асманскім султанам народаў, у тым ліку, армяне. Пры апісанні дзяржаўных інстытутаў імперыі да сканчэння Першай сусветнай вайны галоўным чынам выкарыстоўваюцца тэрміны «''атаманскі''» ці «''асманскі''», радзей «''турэцкі''» — хоць гэта прынятая назва ў рускай і савецкай гістарыяграфіі (прыкладам, [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)]]). == Асманская імперыя і армянскае пытанне == {{main|Армянскае пытанне}} [[Файл:Turkey_in_Asia,_1909.jpg|злева|міні|278x278пкс|Азіяцкая Турцыя з указаннем 6 армянскіх вілаетаў. Карта 1903 года.]] Армяне [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], не быўшы мусульманамі, лічыліся другаразраднымі грамадзянамі — {{нп3|зімі|зімі|ru|Зимми}}. Армянам забаранялася насіць зброю, яны павінны былі плаціць больш высокія падаткі. Армяне-хрысціяне не мелі права сведчыць у судзе<ref name="Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide" /><ref name="Astourian. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization" /><ref name="The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876-1914" /><ref name="Bloxham-47-58" />. Нягледзячы на тое, што 70 % армянскага насельніцтва складалі бедныя сяляне, сярод мусульманскага насельніцтва быў пашыраны стэрэатып хітрага і паспяховага армяніна з вялікім камерцыйным талентам. Варожасць да армян пагаршалі нявырашаныя сацыяльныя праблемы ў гарадах і барацьба за рэсурсы ў сельскай гаспадарцы<ref name="Looking toward Ararat 106-106" />. Гэтыя працэсы ўскладняліся прытокам {{нп3|Мухаджырства ў Асманскай імперыі|мухаджыраў|ru|Мухаджирство в Османской империи}} — мусульманскіх уцекачоў з [[Каўказ]]а (пасля [[Каўказская вайна|Каўказскай вайны]] і [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны 1877—78 гадоў]]) і з наватворных балканскіх дзяржаў. Выгнаныя хрысціянамі са сваіх зямель, уцекачы пераносілі сваю нянавісць на мясцовых хрысціян. Спробы армян атрымаць асабістую і калектыўную бяспеку і адначасовае пагаршэнне іх становішча ў Асманскай імперыі прывялі да ўзнікнення так званага «''армянскага пытання''» як часткі больш агульнага {{нп3|Усходняе пытанне|ўсходняга пытання|ru|Восточный вопрос}}<ref name="Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide" /><ref name="Astourian. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization" /><ref name="The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876-1914" /><ref name="Bloxham-47-58" />. У [[1882]] годзе ў [[Эрзурум]]скай вобласці было створана адно з першых армянскіх аб’яднанняў — «''Сельскагаспадарчае таварыства''», закліканае абараніць армян ад рабаванняў, што ажыццяўляліся курдскімі і іншымі качавымі плямёнамі. У [[1885]] годзе была створана першая армянская палітычная партыя [[Арменакан]], платформа якой ставіла на мэце дасягненне мясцовага армянскага самавызначэння з дапамогай асветы і прапаганды, а таксама вайсковай падрыхтоўкі для супраціўлення дзяржаўнаму [[тэрор]]у. У [[1887]] годзе з’явілася [[сацыял-дэмакратычная партыя Гнчак]], мэтай якой было вызваленне [[Заходняя Арменія|турэцкай Арменіі]] шляхам рэвалюцыі з удзелам усіх этнічных груп і стварэнне незалежнай [[Сацыялізм|сацыялістычнай]] дзяржавы. Нарэшце, у [[1890]] годзе ў [[Тыфліс]]е прайшоў першы з’езд найбольш радыкальнай партыі [[Дашнакцуцюн]]. Праграма партыі ставіла на мэце атрыманне аўтаноміі ў межах Асманскай імперыі, свабоду і роўнасць для ўсіх груп насельніцтва, а ў сацыяльнай частцы абапіралася на стварэнне сялянскіх камун як асноўных элементаў новага грамадства<ref name="The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876-1914" />. == Масавыя забойствы армян у 1894—1896 гадах == [[Файл:1895erzurum-victims.jpg|thumb|300px|Разаніна ў [[Эрзурум]]е, [[1895]] год.]] {{main|Масавыя забойствы армян у 1894—1896 гадах}} {{also|Эрзурумская разня}} Масавыя забойствы ў 1894—1896 гадах, якія панеслі жыцці многіх дзясяткаў, а то і сотняў тысяч армян, складаліся з трох асноўных эпізодаў: разні ў {{нп3|Сасун, гавар|Сасуне|ru|Сасун (гавар)}}, забойстваў армян па ўсёй тэрыторыі імперыі восенню і зімой [[1895]] года і разні ў [[Стамбул]]е і ў раёне [[Ван (горад)|Вана]], нагодай для якой паслужылі пратэсты мясцовых армян. Найбольш крывавай і найменш вывучанай з’яўляецца другая фаза. Ступень удзелу ўлад у арганізацыі забойстваў дагэтуль з’яўляецца прадметам бязлітасных спрэчак<ref name="Bloxham-51-57" />. У раёне [[Сасун, гавар|Сасуна]] курдскія правадыры абклалі данінай армянскае насельніцтва. У той жа час асманскі ўрад запатрабаваў пагашэння запазычанасцей па дзяржаўных падатках, якія да таго прабачаліся, улічваючы факты курдскіх рабаванняў. У наступным годзе курды і асманскія ўрадоўцы запатрабавалі ад армян выплаты падаткаў, але сустрэлі супраціўленне, задушыць якое быў пасланы Чацвёрты вайсковы корпус. Былі забітыя не менш за 3000 чалавек. Паслы [[Вялікабрытанія|Брытаніі]], [[Францыя|Францыі]] і [[Расія|Расіі]] прапанавалі стварыць камісію па расследаванні, аднак прапанова была адхілена {{нп3|Порта|Портай|ru|Порта}}<ref name="Bloxham-51-57" /><ref name="Кинросс 606" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-219-221" /><ref name="Robert Melson 59-61" />. [[Файл:“Le Rire”, Number 134, May 29, Paris, 1897.jpg|thumb|left|200px|Карыкатура на султана Абдул-Хаміда II, «''Le Rire''», 29 мая, Парыж, 1897 год.]] Пратэстуючы супраць нявырашанасці армянскіх праблем, [[Сацыял-дэмакратычная партыя Гнчак|гнчакісты]] ў верасні [[1895]] года вырашылі правесці вялікую дэманстрацыю, аднак на іх шляху ўстала паліцыя. У выніку распачатай страляніны дзясяткі армян былі забітыя і сотні параненыя. Паліцыя адлоўлівала армян і перадавала іх софтам — навучэнцам ісламскіх навучальных устаноў [[Стамбул]]а, якія забівалі іх да смерці. Разня працягвалася да [[3 кастрычніка]]<ref name="Bloxham-51-57" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-221-222" />. 8 кастрычніка мусульмане забілі і жыўцом спалілі каля тысячы армян у [[Трабзон]]е. Гэта падзея стала прадвеснікам арганізаванай асманскімі ўладамі серыі масавых забойстваў армян ва Усходняй Турцыі: {{нп3|Горад Эрзінджан|Эрзінджане|ru|Эрзинджан}}, [[Эрзурум]]е, {{нп3|Горад Гюмюшханэ|Гюмюшханэ|ru|Гюмюшхане}}, [[Байбурт (правінцыя)|Байбурце]], [[Шанлыурфа|Урфе]] і {{нп3|Горад Бітліс|Бітлісе|ru|Битлис}}<ref name="Кинросс" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222-226" />. Нягледзячы на тое, што [[Дашнакцуцюн|дашнакі]] устрымліваліся ад публічных акцый, разня [[1895]] года прывяла іх да рашэння {{нп3|Захоп Атаманскага банка ў Стамбуле, 1896|захапіць будынак Атаманскага банка ў Стамбуле|ru|Захват Оттоманского банка в Стамбуле (1896)}}. [[26 жніўня]] [[1896]] года група добра ўзброеных дашнакаў захапіла будынак Атаманскага банка, узяла еўрапейскі персанал у закладнікі і, пагражаючы выбухам банка, запатрабавала ад турэцкага ўрада правесці абяцаныя палітычныя рэформы. У выніку перамоў прадстаўнік расійскага пасольства і дырэктар банка, Эдгар Вінсент, угаварылі нападнікаў пакінуць будынак банка пад асабістую гарантыю бяспекі. Аднак улады распарадзіліся пачаць напады на армян яшчэ да таго, як група дашнакаў пакінула банк. Цягам двух дзён пры выяўным патуральніцтве ўлад туркі забівалі да смерці армян, забіўшы больш за 6000 чалавек<ref name="Кинросс" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226" />. Дакладны лік ахвяр разні [[1894]]—[[1896]] гадоў падлічыць немагчыма. Яшчэ да сканчэння гвалтоўных дзеянняў лютэранскі місіянер {{нп3|Іаганес Лепсіус|Іаганес Лепсіус|ru|Лепсиус, Иоганнес}}, які знаходзіўся ў гэты час у Турцыі, выкарыстоўваючы нямецкія і іншыя крыніцы, сабраў наступную статыстыку: забітых — {{nobr|88 243}} чалавек, спустошаных матэрыяльна — {{nobr|546 000}} чалавек, разрабаваных гарадоў і вёсак — 2493, гвалтоўна навернутых у іслам вёсак — 456, апаганеных цэркваў і манастыроў — 649, пераўтвораных у мячэці цэркваў — 328<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224" />. Ацэньваючы агульны лік забітых, Кінрос прыводзіць лічбу 50—100 тысяч<ref name="Кинросс" />, Блоксхэм — 80—100 тысяч<ref name="Bloxham-51" />, Аванісян — каля 100 тысяч<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222" />, Адалян і Тотэн — ад 100 да 300 тысяч<ref name="Charny 287" /><ref name="Totten 23" />, Дадран — 250—300 тысяч<ref name="Shelton 71" />, Сюні — 300 тысяч чалавек<ref name="Looking toward Ararat 99" />. == Прыход младатуркаў да ўлады. Кілікійская разня == [[Файл:Adanabodies.JPG|thumb|Адана, 1909 год.]] У 1907 годзе султан Турцыі [[Абдул-Хамід II]] быў зрынуты і сасланы. Прынятыя новыя законы азначалі канец традыцыйнай перавазе мусульман над армянамі. Аднак, калі ў Стамбуле прыхільнікі Абдул-Хаміда паднялі мяцеж, у [[Адана|Адане]] кансерватыўна настроеныя мусульмане напалі на армян, што складалі чвэрць насельніцтва горада. Улады ўмяшаліся праз два дні, калі ўжо былі забітыя больш за 2000 армян. Вайсковыя падраздзяленні, што прыбылі ў горад, разам з пагромнікамі напалі на армянскую частку горада, якая была спалена. Пагромы прайшлі па ўсёй [[Кілікія|Кілікіі]], даходзячы да [[Кахраманмараш|Мараша]] і {{нп3|Горад Кесаб|Кесаба|en|Kessab}}<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 230-233" /><ref name="Bloxham 60-62" />. Пасля канстытуцыйнай рэвалюцыі 1908 года младатуркі фактычна прызналі захоп зямель армянскага насельніцтва пры Абдул-Хамідзе, яны таксама заахвочвалі перасяленне мухаджыраў на гэтыя тэрыторыі. Пачалася кампанія гвалтоўнага атурэчвання насельніцтва, забаранілі арганізацыі, звязаныя з нетурэцкімі этнічнымі мэтамі. {{nobr|400 000}} мухаджыраў былі размешчаныя ў Анатоліі, што прывяло да значнай перавагі мусульман у імперыі, хоць у сярэдзіне XIX стагоддзя немусульмане складалі каля 56 % яе насельніцтвы. Перастаўшы супрацоўнічаць з партыяй турэцкіх буржуазных рэвалюцыянераў {{нп3|Яднанне і прагрэс|Іціхат|ru|Единение и прогресс}}, армянскія палітычныя партыі зноў звярнуліся за падтрымкай да еўрапейскіх дзяржаў. Пры падтрымцы Расійскай імперыі ў лютым 1914 года Асманскай імперыі быў навязаны план, паводле якога ставілася на мэце стварэнне дзвюх зон з шасці армянскіх абласцей і горада [[Трапезунд]]а, якія павінны былі кіравацца прадстаўнікамі еўрапейскіх дзяржаў<ref name="Bloxham 62-65" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238" /><ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" />. == Першая сусветная вайна. Генацыд армян == === Арганізацыя знішчэння армян === {{Фотарад|ш1=188|Mehmet Talat Pasha.jpg|ш2=143|Ismail Enver.jpg|ш3=139|Ahmed Djemal portrait Project Gutenberg eText 10338.png|тэкст=Асманскі «''трыумвірат''»: [[Талаат-паша]], [[Энвер-паша]], [[Джэмаль-паша]]|align=left}} Пасля рэвалюцыі [[Яднанне і прагрэс|Іціхат]] у [[1908]] годзе перад туркамі ўстала праблема пошуку новай ідэнтычнасці. Імперская атаманская ідэнтычнасць была падарвана канстытуцыяй, што зраўнавала розныя групы насельніцтва Асманскай імперыі ў правах і пазбавіла туркаў імперскага статусу. Апроч таго, гэта ідэалогія прайгравала агрэсіўнай ідэалогіі [[панцюркізм]]у і ісламскай дактрыне. У сваю чаргу, пазіцыі ісламскай ідэалогіі падрывалі факт наяўнасці суседняй [[Шыіты|шыіцкай]] дзяржавы [[Іран|Персія]] і [[Атэізм|атэістычнага]] светапогляду лідараў Іціхат. Самым уплывовым ідэолагам младатуркаў быў сацыёлаг і паэт {{нп3|Зія Гёкальп|Зія Гёкальп|ru|Зия Гёкальп}}, які сфармуляваў прынцыпы, у адпаведнасці з якімі [[Асманская імперыя]] ўзяла ўдзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. Гэтыя прынцыпы ставілі на мэце стварэнне краіны {{нп3|Туран, краіна|Туран|ru|Туран (страна)}}, населенай цюркамоўнымі мусульманамі, прытым тэрыторыя Турана павінна была ахапляць увесь арэал цюркскага этнасу. Гэта канцэпцыя, што фактычна выключала няцюркаў не толькі з улады, але і ўвогуле з грамадзянскай супольнасці, была непрымальная для армян і іншых этнічных меншасцей Асманскай імперыі. Найболей зручны для асноўнага насельніцтва імперыі панцюркізм быў цягам некалькіх гадоў прыняты амаль усімі лідарамі Іціхат у якасці асноўнай ідэалогіі. [[Армяне]], якія ідэнтыфікавалі сябе, перадусім, з рэлігійнага пункту гледжання, лічылі (магчыма, памылкова{{efn|name="ref1915"}}) цюркізм меншым злом за іслам. Падчас балканскай вайны [[1912]] года армяне ў большасці сваёй схіляліся да ідэалогіі асманізму, а армянскія салдаты — больш за 8 тысяч добраахвотнікаў — ігралі значную ролю ў турэцкіх войсках. Многія з армянскіх салдат, паводле сведчання англійскага пасла, дэманстравалі выключную адвагу. У сваю чаргу, армянскія партыі [[Сацыял-дэмакратычная партыя Гнчак|Гнчак]] і [[Дашнакцуцюн]] занялі антыасманскую пазіцыю. Прадстаўнік дашнакаў арганізоўваў у [[Тыфліс]]е праармянскія атрады для аперацый супраць Турцыі, а прадстаўнікі гнчакістаў прапанавалі вайсковую дапамогу расійскаму штабу на [[Каўказ]]е<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245" /><ref name="Astourian 68-69" />. [[2 жніўня]] [[1914]] года [[Турцыя]] падпісала {{нп3|Германа-турэцкі саюз|сакрэтны дагавор|ru|Германо-турецкий союз}} з [[Германская імперыя|Германіяй]], адным з пунктаў якога была змена ўсходніх меж Асманскай імперыі для стварэння калідора, што будзе весці да мусульманскіх народаў [[Расія|Расіі]], што таксама значыла выкараненне армянскай наяўнасці на змененых тэрыторыях. Гэта палітыка была публічна агучана атаманскім урадам пасля ўступу ў вайну [[30 кастрычніка]] [[1914]] года. У звароце было сцвярджэнне пра «''натуральнае''» аб’яднанне ўсіх прадстаўнікоў турэцкай расы<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245" /><ref name="Astourian 68-69" />. [[Файл:NY Times Armenian genocide.jpg|thumb|180px|Мільён армян забітыя ці выгнаныя. [[New York Times]], Сн. 15, 1915.]] Адразу пасля заключэння дагавора з Германіяй у Асманскай імперыі пачалася {{нп3|рэквізіцыя|рэквізіцыя|ru|Реквизиция}} маёмасці, непрапарцыйна ўжывальная да хрысціян. У лістападзе [[1914]] года быў абвешчаны [[джыхад]], што падагрэла антыхрысціянскі шавінізм сярод мусульманскага насельніцтва. На загад Энвера і Джамаля брытанскае і французскае насельніцтва [[Стамбул]]а выкарыстоўвалася ў якасці жывога шчыта пры атаках на франтах. Шырокае пашыранне атрымала стратэгія выкарыстання патэнцыйна мяцежных этнічных абшчын, што жылі на варожай тэрыторыі: так, [[Турцыя]] звярнулася да мусульман [[Расія|Расіі]], заклікаючы іх далучыцца да джыхаду, [[Вялікабрытанія|Брытанія]] актыўна падтрымвала арабскія паўстанні, а [[Германія]] — украінскіх нацыяналістаў. Асманскія ўлады паспрабавалі выкарыстаць [[Дашнакцуцюн]] для арганізацыі паўстання армян, якія жылі ў расійскім [[Закаўказзе|Закаўказзі]], абяцаючы ў выпадку перамогі стварэнне армянскага раёна пад турэцкім кіраваннем, аднак прадстаўнікі Дашнакцуцюн заявілі, што армяне кожнага боку павінны заставацца лаяльнымі свайму ўраду<ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" />. Узвар’яваны гэтай адмовай кіраўнік «''[[Тэшкілят-і Махсуса|Адмысловай арганізацыі]]''» [[Бехаэдзін Шакір]] загадаў расстраляць некалькі лідараў дашнакаў. З іншага боку фронту, міністр замежных спраў Расійскай імперыі прапанаваў выкарыстаць армян і курдаў для арганізацыі паўстанняў у Турцыі. Намеснік Каўказа {{нп3|Іларыён Іванавіч Варанцоў-Дашкоў|Варанцоў-Дашкоў|ru|Воронцов-Дашков, Илларион Иванович}} заклікаў армян падтрымаць Расію і абяцаў, што Расія будзе прытрымлівацца плана аўтаноміі армянскіх рэгіёнаў Турцыі, аднак гэтыя абяцанні былі наўмысным падманам: нягледзячы на наяўнасць прапаноў ваенна-марскога і сельскагаспадарчага міністэрстваў пра анексію ў паваенны час раёнаў Асманскай імперыі з пераважна армянскім насельніцтвам, вышэйшае кіраўніцтва імперыі ў цэлым няўхвальна глядзела на гэту перспектыву, не жадаючы мець справу з армянскім нацыяналізмам. Таму прасоўванне расійскіх войскаў углыб Анатоліі адбывалася толькі ў той меры, у якой апраўдвалася вайсковымі меркаваннямі; міністр замежных спраў [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|С. Д. Сазонаў]], паводле слоў англійскага пасла {{нп3|Джордж Уільям Б'юкенен|Б'юкенена|ru|Бьюкенен, Джордж Уильям}}, выказаў намер расіян «''акупаваць як мага менш зямель на захад ад [[Эрзурум]]а''»)<ref name="holquist"/>. План Варанцова-Дашкова ставіў на мэце стварэнне ўзброеных армянскіх атрадаў, якія б кіраваліся рускімі, на [[Каўказ]]е, у [[Заходняя Арменія|Турэцкай Арменіі]] і [[Персія|Персіі]]. Былі сфарміраваныя пяць батальёнаў, укамплектаваных армянамі з тэрыторый, захопленых Расіяй у Турцыі ў [[1878]] годзе, а таксама бежанцаў з Турцыі. Армянскія падраздзяленні былі разгорнутыя на мяжы з Турцыяй у разліку на тое, што армяне па той бок мяжы падымуць паўстанне. Анаталійскія армяне рыхтаваліся да самаабароны, атрымліваючы падтрымку ад добраахвотнікаў з Расіі. Аналагічная самаарганізацыя адбывалася ў мусульман Каўказа, падахвочваных Турцыяй да паўстання. Адбываліся сутыкненні паміж армянамі і туркамі, напрыклад, дыверсіі на тэлеграфнай лініі ў [[Ван (горад)|Ван]]е і сутыкненні ў [[Бітліс]]е ў канцы [[1914]] — пачатку [[1915]] года, аднак яны насілі лакальны характар. Асноўнае армянскае насельніцтва не падтрымала антыасманскую палітыку. Расійская агітацыя сярод курдаў мела яшчэ меншы поспех. Рыторыка бакоў канфлікту пра «''этнічных братоў''» на тэрыторыі праціўніка маскіравала заданне выкарыстання гэтага насельніцтва ў якасці гарматнага мяса<ref name="Bloxham 71-75" />. Далучэнне некалькіх тысяч мусульманскіх добраахвотнікаў да асманскіх войскаў пасля акупацыі Турцыяй некаторых тэрыторый Персіі і расійскага Закаўказзя спрычыніла дэпартацыі расійскіх мусульман за расійскую мяжы, а таксама разню. Аналагічная палітыка праводзілася супраць армян Турцыі. Гэтыя дэманстратыўна жорсткія меры паказваюць, што для вайсковых і нерэгулярных фарміраванняў усходняй Анатоліі стаўленне да армян ужо было «''гульнёй па правілах''», яны не вагаліся пры ўжыванні жорсткіх мер для падаўлення любых інцыдэнтаў, якія імі ўжо не вызнаваліся за лакальныя. Аднак да канца сакавіка [[1915]] года разня армян насіла публічны і папераджальны характар супраць магчымых хваляванняў, што якасна адрознівае яе ад пазнейшых дэпартацый і забойстваў, што хаваліся лідарамі Іціхат<ref name="Bloxham 71-75" />. У забойствах армян бралі ўдзел многія мусульманскія этнасы, у тым ліку, [[курды]] і [[чаркесы]], аднак гэтыя дзеянні часта здзяйсняліся на заказ турэцкіх службовых асоб{{efn|name="degree"}}<ref name="Taner Akçam 116-117" />. {|class="graytable" |+ | align="center" | [[Файл:Armenian Genocide Museum-Institute 7.JPG|center|250px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Kharput Greek-Orthodox refugees - C.D.Morris - National Geographic, Nov. 1925.jpg|center|280px]] | align="center" | [[Файл:Armenian woman kneeling beside dead child in field.png|center|300px]] | width="2%"| |- | align="center" | | | align="center" | | align="center" | | |} === Першыя забойствы === {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | Міністр унутраных спраў Асманскай імперыі [[Мехмед Талаат-паша|Талаат]] у гутарцы з паслом ЗША {{нп3|Генры Маргента, старэйшы|Маргента|ru|Моргенто, Генри (старший)}}<ref name="Morgenthau 221" />:<br /> «''…мы ўжо пазбавіліся трох чвэрцей армян, іх больш не засталося ў Бітлісе, Ване і Эрзуруме. Нянавісць паміж армянамі і туркамі ў наш час такая моцная, што мы павінны скончыць з імі. Калі мы гэтага не зробім, яны будуць нам помсціць''» |} Праз некалькі гадзін пасля заключэння сакрэтнага турэцка-германскага вайсковага дагавора [[Яднанне і прагрэс|Іціхат]] абвясціла ўсеагульную мабілізацыю, у выніку якой амаль усе здаровыя армянскія мужчыны былі пакліканы ў армію. Першы прызыў закрануў узроставую катэгорыю 20—45 гадоў, наступныя два — 18—20 і 45—60 гадоў. Неўзабаве пасля ўступлення ў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Асманская імперыя аказалася ўцягнута ў вайсковыя дзеянні на некалькіх франтах. Уварванне асманскіх войскаў на тэрыторыю Расіі і [[Персія|Персіі]] павялічыла арэал рэпрэсій супраць армян: паміж лістападам 1914 года і красавіком 1915 года былі зрабаваныя 4—5 тысяч армянскіх вёсак і забітыя ў агульнай колькасці {{nobr|27 000}} армян і мноства [[асірыйцы|асірыйцаў]]<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. На ўсходнім фронце армія [[Энвер-паша|Энвера]] пацярпела жорсткае [[Сарыкамышская бітва|паражэнне пад]] {{нп3|Горад Сарыкамыш|Сарыкамышам|ru|Сарыкамыш (город)}} у студзені [[1915]] года ад расійскай арміі. У выніку асманская армія была адкінута ад [[Тэбрыз]]а і {{нп3|Горад Хой|Хоя|ru|Хой (город)}}. Перамозе расійскай арміі ў значнай ступені дапамаглі дзеянні армянскіх добраахвотнікаў з ліку армян, якія жылі ў Расійскай імперыі, што прывяло да прапаганды Іціхат пра здраду армян у цэлым<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. Энвер публічна падзякаваў турэцкім армянам за лаяльнасць у час [[Сарыкамышская бітва|сарыкамышскай аперацыі]], скіраваўшы ліст архібіскупу [[Конья|Коньі]]. У лісце Энвер паведаміў, што абавязаны жыццём армянскаму афіцэру з Сіваса{{efn|name="officer"|Лейтэнант Аванес Агінян, які неўзабаве загінуў на фронце.}}, які вынес яго з поля бою падчас панічных уцёкаў<ref name="r_Kevorkian_250">{{Кніга:Раймонд Кеворкян:Геноцид армян: Полная история|pages=250}}</ref>. На шляху ад Эрзурума да Канстанцінопаля ён таксама выказаў падзяку турэцкім армянам за «''поўную адданасць асманскаму ўраду''». У Канстанцінопалі, аднак, Энвер заявіў выдаўцу газеты «''Танін''» і віцэ-прэзідэнту асманскага парламента, што паражэнне стала вынікам армянскай здрады і што надышоў час дэпартаваць армян з усходніх абласцей. Асатуран звязвае гэту змену ў пазіцыі Энвера са спробай выратаваць свой прэстыж і апраўдацца за паражэнне<ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" />. У лютым супраць асманскіх армян былі распачатыя надзвычайныя меры. Каля {{nobr|100 000}} армянскіх салдат асманскай арміі былі раззброеныя, у грамадзянскага армянскага насельніцтва была канфіскавана зброя, дазволеная ім з [[1908]] года. За раззбраеннем, паводле сведчанняў сведак, адбывалася жорсткае забойства армянскіх вайскоўцаў, ім пераразалі горла ці закопвалі жыўцом<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. Пасол ЗША ў [[Турцыя|Турцыі]], [[Генры Маргента, старэйшы|Генры Маргента]], ахарактарызаваў гэта раззбраенне як прэлюдыю да знішчэння армян<ref name="Morgenthau 302—304" />. У некаторых гарадах улады пагражалі масавымі рэпрэсіямі, а таксама ўтрымлівалі ў закладніках у турмах сотні чалавек, патрабуючы ад армян збору вызначанай уладамі колькасці зброі. Кампанія па раззбраенні армян суправаджалася жорсткімі катаваннямі. Сабраная зброя часта фатаграфавалася і пасылалася ў [[Стамбул]] у якасці доказу «''здрады''», што стала падставай для агульнага пераследу армян<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. === Арганізацыя дэпартацыі армян === [[Файл:Instruction of the Ministery of the Interior on april 24.png|thumb|left|210px|Дакумент Міністэрства ўнутраных спраў ад 24 красавіка 1915 года пра арышт і дэпартацыю армянскай інтэлігенцыі Стамбула.]] Раззбраенне армян зрабіла магчымым правядзенне сістэматычнай кампаніі супраць армянскага насельніцтва Асманскай імперыі, сутнасць якой была ва ўсеагульным высыланні армян у пустыню, дзе яны былі вырачаны на смерць ад бандаў марадзёраў ці ад голаду і смагі. Дэпартацыі былі падвергнутыя армяне з амаль усіх асноўных цэнтраў імперыі, а не толькі з прымежных раёнаў, закранутых вайсковымі дзеяннямі<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-247-248" /><ref name="A Question of Genocide, 270-272" />. Спачатку ўлады збіралі здаровых мужчын, заяўляючы, што зычліва наладжаны да іх урад, выходзячы з вайсковай патрэбы, рыхтуе перасяленне армян у новыя дамы. Сабраныя мужчыны памяшчаліся ў турму, а потым выводзіліся з горада ў пустэльныя месцы і знішчаліся з выкарыстаннем агнястрэльнай і халоднай зброі. Потым збіраліся старыя, жанчыны і дзеці, якім таксама паведамлялі, што яны павінны быць пераселены. Іх гналі калонамі пад канвоем жандараў. Тых, хто не мог працягваць ісці, забівалі; выняткі не рабіліся нават для цяжарных жанчын. Жандары абіралі па магчымасці доўгія маршруты ці прымушалі людзей ісці назад па тым жа маршруце, пакуль ад смагі ці ад голаду не паміраў апошні чалавек<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. Першая фаза дэпартацыі пачалася з высылання армян {{нп3|Сюлейманлы|Зейтуна|ru|Сюлейманлы}} і {{нп3|Дзёрт'ёл|Дзёрт'ёла|ru|Дёртъёл}} ў пачатку красавіка [[1915]] года. [[24 красавіка]] былі арыштавана і дэпартавана армянская эліта [[Стамбул]]а, пад дэпартацыі падпала таксама армянскае насельніцтва [[Іскендэрун|Александрэты]] і [[Адана|Аданы]]. [[9 мая]] ўрад [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] прыняў рашэнне выслаць армян усходняй [[Малая Азія|Анатоліі]] з месцаў кампактнага жыцця. З-за боязяў, што армяне могуць супрацоўнічаць з рускай арміяй, высыланне павінна была здзяйсняцца на поўдзень, аднак у хаосе вайны гэты загад не быў выкананы. Пасля ванскага паўстання пачалася чацвёртая фаза дэпартацый, паводле якой павінны былі быць высланы ўсе армяне, якія жылі ў прымежных раёнах і Кілікіі<ref name="A Question of Genocide, 276-284" />. [[26 мая]] [[1915]] года [[Мехмед Талаат-паша|Талаат]] прадставіў «''Закон пра дэпартацыю''», прысвечаны барацьбе з выступоўцамі супраць урада ў мірны час. Закон быў зацверджаны меджлісам [[30 мая]] [[1915]] года. Хоць армяне там не згадваліся, было ясна, што закон быў напісаны пра іх. [[21 чэрвеня]] [[1915]], падчас апошняга акта дэпартацыі, Талаат загадаў выслаць «''усіх армян без выключэнняў''», якія жылі ў дзесяці правінцыях усходняга рэгіёна Асманскай імперыі, з выняткам тых, хто быў прызнаны карысным для дзяржавы. Дэпартацыя здзяйснялася згодна тром прынцыпам: 1) «''прынцып дзесяці працэнтаў''», паводле якога армяне не павінны былі перавышаць 10 % ад мусульман у рэгіёне, 2) колькасць дамоў дэпартаваных не павінна было перавышаць пяцідзесяці, 3) дэпартаваным забаранялася змяняць месцы іх прызначэння. Армянам забаранялася адкрываць уласныя школы, армянскія вёскі павінны былі знаходзіцца на адлегласці не менш за пяць гадзін язды адна ад адной. Нягледзячы на вымогу дэпартаваць усіх армян без вынятку, значная частка армянскага насельніцтва Стамбула і Эдзірне не была выслана з боязі, што замежныя грамадзяне стануць сведкамі гэтага працэсу. Армянскае насельніцтва Ізміра было выратавана губернатарам Рахмі-беем, які лічыў, што высыланне армян нанясе смяротны ўдар па гандлі ў горадзе. [[5 ліпеня]] межы дэпартацыі былі яшчэ раз пашыраны за кошт заходніх правінцый ([[Анкара]], [[Эскішэхір]] і г. д.), [[Кіркук]]а, [[Масул]]а, даліны [[Еўфрат]]а іпр. [[13 ліпеня]] [[1915]] года Талаат заявіў, што дэпартацыя была праведзена для «''канчатковага рашэння армянскага пытання''», што фактычна азначала знішчэнне праблемы армян у Асманскай імперыі<ref name="A Question of Genocide, 276-284" />. === Першыя дэпартацыі === У сярэдзіне сакавіка [[1915]] года брытанска-французскія сілы атакавалі [[Дарданэлы]]. У [[Стамбул]]е пачаліся падрыхтоўчыя імпрэзы для пераносу сталіцы ў [[Эскішэхір]] і эвакуацыі мясцовага насельніцтва. Баючыся далучэння армян да саюзнікаў, урад Асманскай імперыі меў намер правесці дэпартацыю ўсяго армянскага насельніцтва паміж Стамбулам і Эскішэхірам. У гэты ж час адбылося некалькі пасяджэнняў цэнтральнага камітэта [[Яднанне і прагрэс|Іціхат]], на якіх кіраўнік «''[[Тэшкілят-і Махсуса|Адмысловай арганізацыі]]''» [[Бехаэдзін Шакір]] прадставіў довады дзейнасці армянскіх груп ва ўсходняй Анатоліі. Шакіру, які сцвярджаў, што «''ўнутраны вораг''» не менш небяспечны, чым «''вонкавы вораг''», былі дадзены пашыраныя паўнамоцтвы. Пад канец сакавіка — пачатку красавіка «''Адмысловая арганізацыя''» паспрабавала арганізаваць разню армян у Эрзуруме і скіравала ў правінцыі для антыармянскай агітацыі найбольш радыкальных эмісараў Іціхат, у тым ліку Рашыд-бея ({{lang-tr|Reşit Bey}}), які надзвычай жорсткімі метадамі, улучаючы арышты і катаванні, шукаў зброю ў [[Дыярбакыр]]ы, а потым стаў адным з найбольш фанатычных забойцаў армян. {{нп3|Танер Акчам|Танерам Акчамам|ru|Акчам, Танер}} выказвалася версія, што рашэнне пра ўсеагульную дэпартацыю армян было прынята ў сакавіку<ref>Akcam, Taner, «''Armenien und der Völkermord: Die Istanbuler Prozesse und die türkische Nationalbewegung''». Hamburg: Hamburger Edition, 1996. P.59</ref>, аднак той факт, што дэпартацыя са Стамбула так і не была праведзена, можа азначаць, што на той момант лёс армян усё яшчэ залежаў ад далейшага ходу вайны<ref name="Bloxham 78-80" />. Нягледзячы на сцвярджэнні младатуркаў, што дэпартацыі былі адказам на нелаяльнасць армян на Усходнім фронце, першыя дэпартацыі армян былі здзейсненыя пад кіраўніцтвам [[Ахмед Джамаль-паша|Джамаля]] не ў суседніх з усходнім фронтам раёнах, а з цэнтра [[Малая Азія|Анатоліі]] ў [[Сірыя|Сірыю]]. Пасля паражэння ў егіпецкай кампаніі ён ацаніў армянскае насельніцтва [[Сюлейманлы|Зейтуна]] і [[Дзёрт'ёл]]а як патэнцыяльна небяспечнае і вырашыў змяніць этнічны склад падкантрольнай яму тэрыторыі на выпадак магчымага пасоўвання саюзных дзяржаў, упершыню прапанаваўшы дэпартацыю армян<ref name="A Question of Genocide, 276-284" />. Дэпартацыя армян пачалася 8 красавіка з горада Зейтун, насельніцтва якога стагоддзямі карысталася частковай незалежнасцю і знаходзілася ў канфрантацыі з турэцкімі ўладамі. У якасці нагоды прыводзілася інфармацыя пра, нібы існую, сакрэтную дамоўленасць паміж армянамі Зейтуна і расійскім вайсковым штабам, аднак ніякіх варожых дзеянняў армяне Зейтуна не распачыналі<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250" /><ref name="Bloxham 82-83" /><ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide" />. [[Файл:Armrefugees.jpg|thumb|left|300px|Армяне-бежанцы ля цела мёртвага каня ў {{нп3|Дэйр-эз-Зорксі лагер|Дэйр-эз-Зорскім канцэнтрацыйным лагеры|ru|Дейр-эз-Зорский лагерь}}.]] У горад былі ўведзеныя тры тысячы турэцкіх салдат. Частка маладых мужчын Зейтуна, улучаючы некалькіх дэзерціраў, якія напалі на турэцкіх салдат, бегла ў армянскі манастыр і арганізавала там абарону, знішчыўшы, паводле армянскіх крыніц, 300 салдат (турэцкія паказваюць маёра і восем салдат), перш чым манастыр быў захоплены. Паводле паведамленняў армянскага боку, напад на салдат быў помстай за непрыстойныя паводзіны гэтых салдат у армянскіх вёсках. Большасць армянскага насельніцтва Зейтуна не падтрымвала мяцежнікаў, лідары армянскай абшчыны пераконвалі мяцежнікаў здацца і дазволілі ўрадавым войскам расправіцца з імі. Аднак толькі невялікая колькасць асманскіх урадоўцаў гатова была прызнаць лаяльнасць армян, большасць была пераканана, што армяне Зейтуна супрацоўнічаюць з ворагам. Міністр унутраных спраў Талаат выказаў падзяку за дапамогу армянскага насельніцтва ў злове дэзерціраў армянскаму патрыярху Канстанцінопаля, аднак у пазнейшых паведамленнях маляваў гэтыя падзеі як частку агульнага з замежнымі дзяржавамі армянскага паўстання — пункт гледжання, што падтрымліваецца турэцкай гістарыяграфіяй. Нягледзячы на тое, што асноўнае армянскае насельніцтва не падтрымала супраціўленне асманскай арміі, яно, тым не менш, было дэпартавана ў [[Конья|Конью]] і пустыню Дэр Зор, дзе пазней армян або забівалі, або пакідалі гінуць ад голаду і хвароб. Услед за Зейтунам, той жа лёс спасціг жыхароў іншых гарадоў [[Кілікія|Кілікіі]]. Трэба адзначыць, што гэтыя дэпартацыі адбыліся да падзей у Ване, якія асманскія ўлады выкарысталі ў якасці абгрунтавання антыармянскай кампаніі. Дзеянні асманскага ўрада былі выяўна неадпаведнымі, аднак яны яшчэ не ахаплялі ўсю тэрыторыю імперыі<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250" /><ref name="Bloxham 82-83" /><ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide" />. Дэпартацыя армян Зейтуна растлумачвае важнае пытанне, звязанае з тэрмінамі арганізацыі генацыду. Некаторая частка армян была выслана ў горад Конья, які знаходзіўся далёка ад [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ірак]]а — месцаў, куды пазней, галоўным чынам, дэпартаваліся армяне. [[Ахмед Джамаль-паша|Джамаль]] сцвярджаў, што асабіста выбраў Конью, а не [[Месапатамія|Месапатамію]], каб не ствараць перашкод для транспартавання боепрыпасаў. Аднак пасля красавіка і за межамі юрысдыкцыі Джамаля частка дэпартаваных армян скіроўвалася ў Конью, што можа азначаць існаванне плана дэпартацый ужо ў красавіку 1915 года<ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide" />. === Ванскае паўстанне === {{main|Ванская бітва}} Пасля паразы пад [[Горад Сарыкамыш|Сарыкамышам]] горад [[Ван (горад)|Ван]] уяўляў стратэгічную цікавасць як для турэцкага, так і для рускага бакоў. З [[1914]] года [[Дашнакцуцюн]], якая мела значны ўплыў у горадзе, таемна назапасіла вялікую колькасць зброі. Пасля падыходу расійскіх добраахвотнікаў пад камандаваннем {{нп3|Андранік Таросавіч Азанян|Андраніка|ru|Озанян, Андраник Торосович}} ў {{нп3|Сарай, Ван|Сарай|ru|Сарай (Ван)}} асманскія ўлады запатрабавалі ў дашнакаў выдачы армянскіх дэзерціраў, уцекачоў з турэцкай арміі, адразалі горад ад тэлефоннага паведамлення і заняліся паборамі сярод мясцовага насельніцтва, якія ў выніку выліліся ў сутыкненні паміж салдатамі і чэтэ (мусульманскімі бандытамі) з аднаго боку і армянскімі групамі самаабароны з іншай. У лютым [[1915]] года губернатарам Вана, адзінай вобласці імперыі, дзе армяне складалі большасць, быў прызначаны [[швагер]] Энвера — {{нп3|Джэўдэт-бей|Джэўдэт-бей|en|Djevdet Bey}}, вядомы сваёй схільнасцю да гвалту. Джэўдэт-бей толькі што вярнуўся з няўдалага паходу ў [[Іран|Персію]], і яго суправаджалі некалькі тысяч курдскіх і чаркескіх нерэгулярных салдат, так званыя «''батальёны мяснікоў''». Турэцкі ўрад у канцы [[1914]] года адзначаў магчымасць паўстання ў Ване, сцвярджаючы, што армян і некаторыя персідскія плямёны ў раёне Вана ўзбройваюць ворагі [[Турцыя|Турцыі]]. Армянскія лідары Вана спрабавалі супакоіць улады і выказалі пакорнасць Джэўдэту. У пачатку сакавіка [[1915]] года Джэўдэт запатрабаваў у армян {{нп3|Горад Чатак|Чатака|ru|Чатак}} пад страхам смяротнага пакарання і дэпартацыі сем’яў падаць усіх мужчын ад 18 да 45 гадоў (4000 мужчын, а таксама шматлікіх дэзерціраў) у якасці працоўных для арміі. Армяне падалі толькі 400 чалавек, а замест астатніх прапанавалі выплаціць так званы «''падатак на вызваленне''» (дазволеная законам выплата вызначанай грашовай сумы наўзамен службы ў арміі), што выклікала нязгоду Джэўдэта. Яшчэ адзін інцыдэнт адбыўся, калі Джэўдэт адправіў армяна-турэцкую групу з васьмі чалавек у сяло Шадах, дзе трэба было разабрацца ў гісторыі з памяшчэннем у турму армяніна. Па дарозе ўсе чатыры армянскія члены групы былі забітыя. [[17 красавіка]] Джэўдэт скіраваў «''батальёны мяснікоў''» для знішчэння армян Чатака, аднак недысцыплінаваная армія напала на найбліжэйшыя армянскія сёлы<ref name="Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255" /><ref name="The great game of genocide? 76-78" /><ref name="Bloxham 265-267" />. Масавыя забойствы пачаліся [[19 красавіка]], калі ў наваколлі Вана былі забітыя каля 2500 армян, а ў найбліжэйшыя некалькі дзён — яшчэ каля 50 тысяч. Напады на армян правакаваліся [[Яднанне і прагрэс|Іціхат]], што пазней прызнавалася двума генерал-губернатарамі Вана, Ібрахімам Арвасам і Хасанам Ташынам<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. Мусульманам пад страхам смерці забаранялася бараніць армян. Армяне Вана, чакаючы нападу, некалькі тыдняў умацоўвалі сваю частку горада і на працягу чатырох тыдняў аказвалі эфектыўнае супраціўленне. Насельніцтва армянскай часткі Вана складала каля 30 тысяч чалавек, сярод якіх толькі 1500 былі ўзброеныя. Зброя часткова выраблялася саматужным спосабам. [[16 мая]], калі расійская армія падышла да Вана, туркі змушаныя былі пайсці, і расійскі генерал Нікалаеў абвясціў у Ване армянскі ўрад. Праз шэсць тыдняў адступілі ўжо расіяне, забіраючы тых армян, хто мог пайсці<ref name="Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255" /><ref name="The great game of genocide? 76-78" /><ref name="Bloxham 265-267" />. Падзеі ў Ване не мелі загадзя запланаванага характару, армяне імкнуліся падтрымаць калідор для патэнцыйных уцёкаў у Персію, а Джэўдэт выкарыстаў рэпрэсіі для падаўлення «''армянскай пагрозы''», якая бачылася яму. Яго дзеянні не былі тыповымі для таго часу. У гэты ж час адбываліся паўстанні курдаў у раёне Бітліса і асірыйцаў у {{нп3|Горад Башкале|Башкале|ru|Башкале}}<ref name="The great game of genocide? 76-78" />. === Працяг дэпартацый === {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:37em; max-width: 37%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |Апісанне атаманскім чыноўнікам Саідам Ахмедам працэдуры высылання армян з Трапезунда{{efn|name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265"}}:<br /> Спачатку асманскія чыноўнікі адабралі дзяцей, некаторых з іх спрабаваў выратаваць амерыканскі консул у [[Трапезунд]]зе. Мусульмане Трапезунда былі папярэджаныя пра смяротнае пакаранне за абарону армян. Потым адлучылі дарослых мужчын, заявіўшы, што яны павінны ўзяць удзел у працах. Жанчыны і дзеці былі высланыя ў бок Масула пад аховай і з гарантыямі бяспекі, пасля чаго мужчыны былі вывезеныя за горад і расстраляныя ля загадзя выкапаных равоў. На жанчын і дзяцей арганізоўваліся напады «''чэтэс''», якія рабавалі і гвалтавалі жанчын, а потым забівалі. Вайскоўцы мелі строгі загад не замінаць дзеянням «''чэтэс''». Адабраныя дзеці таксама былі высланыя і забітыя. Дзеці на апецы амерыканскага консула былі адабраныя нібы для адпраўкі ў [[Сівас]], вывезеныя ў мора на лодках, потым заколатыя, целы пагружаныя ў мяшкі і скінутыя ў мора. Праз некалькі дзён некаторыя целы былі знойдзеныя на беразе ля Трапезунда. У ліпені [[1915]] года Саіду Ахмеду загадалі суправаджаць апошні канвой армян з Трапезунда, які складаўся са 120 мужчын, 400 жанчын і 700 дзяцей. Спачатку з канвою былі адабраныя ўсе мужчыны, пазней Саіду Ахмеду паведамілі, што яны ўсе былі забітыя. Уздоўж дарог знаходзіліся тысячы цел армян. Некалькі груп «''чэтэс''» спрабавалі ўзяць з канвою жанчын і дзяцей, аднак Саід Ахмед адмаўляўся выдаваць ім армян. Па дарозе ён пакінуў каля 200 дзяцей мусульманскім сем’ям, якія пагадзіліся клапаціцца пра іх. У Кемахе Саід Ахмед атрымаў загад канваяваць армян датуль, пакуль яны не памруць. Яму атрымалася ўключыць гэту партыю армян у групу, што прыбыла з Эрзурума, якой камандаваў прадстаўнік жандармерыі Махамед Эфендзі. Эфендзі пазней паведаміў Саід Ахмеду, што гэта група была дастаўлена на бераг Еўфрата, дзе была адлучана ад канвою і знішчана бандамі «''чэтэс''». Прыгожыя армянскія дзяўчыны сістэматычна публічна гвалтаваліся, а потым забіваліся, у тым ліку і трапезундскімі чыноўнікамі. У якасці арганізатараў забойстваў армян Саід Ахмед назваў у [[Эрзурум]]е Бехаэдзіна Шакіра, у Трапезундзе — Наіль-бея, у Кемахе — членаў парламента ад [[Горад Эрзінджана|Эрзінджан]]. Штабы «''чэтэс''» знаходзіліся ў Кемахе. |} Калі агульная дэпартацыя і не была загадзя запланавана, тым не менш, пасля нарад у сакавіку [[1915]] года прадстаўнікі [[Яднанне і прагрэс|Іціхат]] разгарнулі агітацыю за масавыя забойствы армян. Падзеі ў Ване і забойства, згодна афіцыйнай турэцкай статыстыцы, 150 000 мусульман (Халіл Берктай дае ацэнку ў 12 000 забітых армянамі мусульман ва ўсёй усходняй Анатоліі за 1915 год), таксама былі выкарыстаныя асманскімі ўладамі як падстава для антыармянскіх дзеянняў. [[24 красавіка]] ў Канстанцінопалі былі арыштаваныя 235 бачных армян, якія потым былі сасланыя. Услед за гэтым адбыўся арышт 600 армян, потым яшчэ 5000. Большасць з іх была забіта ў наваколлі Стамбула. Гэтыя дзеянні не былі санкцыянаваныя якім-небудзь законам, а ў гутарцы з паслом [[ЗША]] [[Генры Маргента, старэйшы|Генры Маргента]] Талаат характарызаваў гэтыя дзеянні як «''самаабарону''». [[30 мая]] [[1915]] года саветам міністраў Асманскай імперыі быў прыняты закон пра высыланне, паводле якога вайсковае камандаванне было ўпаўнаважана душыць узброенае супраціўленне насельніцтва і дэпартаваць падазраваных у здрадзе і шпіянажы. Для надання законнасці згадваліся ахова высланых і кампенсацыя згубленай маёмасці, аднак на справе ніводная з гэтых умоў не выконвалася. Галоўную ролю ў знішчэнні армян іграла размешчаная ў [[Эрзурум]]е «''Адмысловая арганізацыя''» — [[Тэшкілят-і Махсуса]], якая налічвала да {{nobr|34 000}} членаў і ў значнай ступені складалася з «''чэтэс''» — выпушчаных з турмаў злачынцаў. «''Адмысловая арганізацыя''» падначальвалася непасрэдна Талаату. Упершыню яна выявіла сябе ў рэпрэсіях супраць армян у снежні [[1914]] года ў раёнах, пакінутых расійскімі войскамі, за паўгода да падзей у Ване, што паслужылі афіцыйнай прычынай дэпартацыі армян. Актыўны ўдзел у масавых забойствах прыняў таксама [[Бехаэдзін Шакір]], які ўзначальваў спецслужбы краіны і стварыў адмысловыя эскадроны смерці<ref name="Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255" />{{efn|name="see also suni"}}{{efn|name="роль специальной организации"}}. [[18 красавіка]] ў наваколлі Эрзурума адбыўся масавы турэцкі мітынг, на якім армян звінавацілі ў здрадзе, а мусульман, якія дапамагалі ім, папярэдзілі пра тое, што яны таксама падзеляць лёс армян. На працягу наступных тыдняў армяне эрзурумскай вобласці сталі аб’ектам серыі нападаў туркаў. У сярэдзіне мая адбылася разня ў {{нп3|Горад Хыныс|Хынысе|ru|Хыныс}} і яго наваколлі, дзе былі забітыя {{nobr|19 000}} армян. Армяне з іншых вёсак вобласці дэпартаваліся ў Эрзурум, большасць з іх памерла ад голаду, смагі і знясілення, а тых, хто засталіся жывымі, скідалі ў раку са схілаў цясніны Кемах. Большасць з 65 тысяч армянскіх жыхароў Эрзурума ў чэрвені — ліпені [[1915]] года была дэпартавана і забіта ў цясніне Кемах, астатніх дэпартавалі ў [[Алепа]] і [[Масул]], дзе некаторым удалося выжыць. У Эрзуруме былі пакінутыя каля 100 армян, якія працавалі на важных вайсковых аб’ектах. Армяне [[Эрзінджан]]а таксама галоўным чынам былі выразаныя ў цясніне Кемах. У армян [[Байбурт]]а, яшчэ аднаго горада Эрзурумскай вобласці, спачатку адабралі грошы і маладых дзяўчын, даўшы гарантыю бяспекі, потым на іх напалі «''чэтэс''». Тых, хто спрабавалі бегчы назад у Эрзінджан, расстрэльвалі жандары<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258" />. Жанчыны і дзеці з [[Арду]] былі пагружаныя на баржы пад падставай транспартавання ў [[Самсун]], а потым вывезеныя ў мора і выкінутыя за борт. Падчас трыбунала [[1919]] года начальнік паліцыі [[Трапезунд]]а паказаў, што адпраўляў маладых армянак у Стамбул у якасці падарунка губернатара вобласці лідарам Іціхат. Падпалі пад гвалт дзяўчыны-армянкі з бальніцы Чырвонага паўмесяца, дзе губернатар Трапезунда гвалтаваў іх і трымаў у якасці наложніц<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86" />. Паўднёвая частка [[Заходняя Арменія|турэцкай Арменіі]] чысцілася ад армян Джэўдэтам і яго {{нп3|батальёны мяснікоў|«''батальёнамі мяснікоў''»|tr|kesab taburi}}. Нягледзячы на законапаслухмяныя паводзіны армян [[Бітліс]]а, Джэўдэт спачатку запатрабаваў у іх выкуп, а потым павесіў многіх з іх. 25 ліпеня горад быў аточаны войскамі Джэўдэта, і пасля нядоўгай аблогі армянская частка горада капітулявала. Мужчыны былі забітыя, маладыя дзяўчыны аддадзеныя мясцовым туркам і курдам, астатняе армянскае насельніцтва адпраўлена на поўдзень і патоплена ў Тыгры. Усяго ў Бітлісе былі забітыя каля {{nobr|15 000}} армян, іх дамы былі перададзеныя турэцкім і курдскім мухаджырам<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258" />. Адначасова было выразана армянскае насельніцтва ў сёлах вакол Бітліса. Пасля Бітліса Джэўдэт адправіўся ў раён {{нп3|Горад Муш|Муша|ru|Муш (город)}}, дзе пасля майскіх нападаў туркаў і курдаў на армян дзейнічала часовае перамір’е. Пасля прыбыцця сіл Джэўдэта ў вобласць пачаліся катаванні лідараў армянскай абшчыны, мужчынскае насельніцтва было заколата штыкамі, жанчыны і дзеці сагнаныя ў стайню і спаленыя жыўцом. Потым Джэўдэт і турэцка-курдскія атрады напалі на армян [[Сасун, гавар|Сасуна]], якія бараніліся, пакуль у іх не скончыліся боепрыпасы і ежа. У гарадах на ўзбярэжжы Чорнага мора армян загружалі на караблі, а потым тапілі. Знішчэнню былі падвергнутыя таксама армяне пратэстанцкай і каталіцкай канфесій. У [[Элязыг|Харпуце]], разам з 13 тысячамі армянскіх салдат, былі забітыя студэнты і выкладчыкі Еўфрацкага каледжа, заснаванага амерыканскімі місіянерамі. Тая ж доля спасцігла армян {{нп3|Мерзіфон|Мерзіфона|ru|Мерзифон}}, у якім пад кіраваннем амерыканскіх пратэстанцкіх місіянераў дзейнічаў Анаталійскі коледж. Пасля высылання большасці з 12 тысяч армян Марсавана прэзідэнт каледжа праз амерыканскага пасла дамогся гарантый бяспекі для членаў каледжа ад Энвера і Талаата, аднак губернатар акругі заявіў, што яму нічога невядома пра гарантыі, і дэпартаваў астатніх армян у пустыню, дзе яны і памерлі. Падпалі пад высыланне і армяне [[Анкара|Анкары]], большасць з якіх прыналежала да каталіцкай канфесіі<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258" />. {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:40em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |З успамінаў Такуі Леванян, 1900 года нараджэння<ref name="Adalian-81-83">''Rouben Paul Adalian''. The Armenian Genocide // {{Кніга:Totten, Parsons, Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts|81—83}}</ref>: <br />Ад {{нп3|Палу, Элязыг|Палу|ru|Палу (Элязыг)}} да Тыгранакерта ([[Дыярбакыр|Дыярбекір]]) нас моцна мучылі, і мы вельмі пакутавалі. Не было вады і ежы. У маёй маці было штосьці ў торбе, яна давала нам крыху час ад часу. Мы ішлі ўвесь дзень, ад 10 да 15 дзён. На нагах ужо не заставалася абутку. Нарэшце мы дасягнулі Тыгранакерта. Там мы памыліся ля вады, размачылі няшмат сухога хлеба, які ў нас быў, і з’елі. Прайшла чутка, што губернатар патрабуе ад армян вельмі прыгожую 12-гадовую дзяўчынку… Уначы яны прыйшлі з ліхтарамі, шукаючы такую дзяўчыну. Яны знайшлі яе, адабралі ў рыдаючай маці і сказалі, што вернуць яе, потым. Пазней яны вярнулі дзіцё, амаль мёртвае, у жудасным стане, пакінуўшы яго на каленах маці. Маці гучна галасіла, і дзіцё, не вынесшы таго, што адбылося, памёрла. Жанчыны не маглі супакоіць яе. Нарэшце жанчыны паспрабавалі вырыць яму з дапамогай прылады аднаго жандара, і пахавалі дзяўчынку. Там была вялікая сцяна і мая маці і некалькі жанчын напісалі на ёй «''Тут пахавана Шушан''». |} У адрозненне ад ранейшых дэпартацый, якія адрознівалі невінаватых з пункту гледжання ўлад армян ад «''вінаватых''» у межах мясцовых армянскіх абшчын, дэпартацыі з [[Кілікія|Кілікіі]] ўжо не рабілі адрознення паміж армянскімі рэвалюцыйнымі і лаялістычнымі супольнасцямі. Гэтыя дэпартацыі не залежалі таксама ад блізкасці да мяжы і тычыліся ўсіх армян Асманскай імперыі. Гэтым дэпартаваным не падавалася ежа, што азначала фактычную смерць ад голаду. Ім не забяспечвалася абарона, і па дарозе яны падпадалі пад рабаванні і гвалт нерэгулярных асманскіх сіл, курдскіх, чаркескіх і іншых мусульманскіх плямён, у выніку чаго да канчатковага пункта ў пустыні даходзілі каля 20 %. Тое ж самае адбывалася з армянамі ўсёй Усходняй Анатоліі. Армяне заходніх правінцый адносна бесперашкодна дайшлі да Дэр Зора, дзе пасля ў большасці памерлі ці былі забітыя. Лічыцца, што практыка агульнага разбурэння армянскіх абшчын Анатоліі пачалася [[24 красавіка]] [[1915]] года, калі былі арыштаваныя і дэпартаваныя ў Анкару лідары армянскай абшчыны Канстанцінопаля. Да сярэдзіны чэрвеня амаль усе яны былі забітыя. А да гэтага часу ўжо былі амаль цалкам знішчаныя армянскія абшчыны Бітліса і [[Эрзурум]]а. [[9 чэрвеня]] міністэрства ўнутраных спраў скіравала губернатару Эрзурума вымогу прадаць маёмасць дэпартаваных армян, вяртанне якіх ужо не чакалася. Цягам лета [[1915]] года арэал дэпартацый пашыраўся, улучаючы раёны сучаснай Сірыі. Паводле плана дэпартацый, армяне не павінны былі перавышаць 10 % мясцовага насельніцтва, што адлюстроўвала страх младатуркаў перад канцэнтрацыяй армян. Ёсць і падставы меркаваць, што забойствы да 150 000 чалавек у лагерах вакол пустыні Дэр Зор былі здзейсненыя чаркесамі, чачэнцамі і арабамі, каб не дапусціць збору вялікай колькасці армян у адным месцы<ref name="A Question of Genocide, 270-272" />. Адно з самых яркіх сведчанняў разаніны пакінулі чатыры арабскія атаманскія чыноўнікі, якія перайшлі на бок расіян і пазней расказалі падрабязнасці дэпартацыі {{нп3|Марк Сайкс|Марку Сайксу|ru|Сайкс, Марк}}. Так, паводле слоў лейтэнанта Саіда Ахмеда Мухтэра Аль-Бааджа, які знаходзіўся ў [[Трапезунд]]зе ў [[1915]] годзе, ён ведаў, што высыланне армян азначае разню, і яму быў вядомы афіцыйны загад расстрэльваць дэзерціраў без суда. Лейтэнант Саід Ахмед паведаміў, што ў сакрэтным загадзе замест слова «''дэзерціраў''» было «''армян''», што сведчыць пра разуменне цэнтральнай уладай злачыннасці сваіх дзеянняў і жаданне іх схаваць<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265-2" />. Забойствы армян суправаджаліся рабаваннямі і крадзяжом. Паводле сведчання гандляра Мехмета Алі ({{lang-tr|Mehmed Ali}}), Асент Мустафа і губернатар Трапезунда Джамаль Азмі прысвоілі армянскіх каштоўнасцей коштам ад {{nobr|300 000}} да {{nobr|400 000}} турэцкіх залатых фунтаў (на той момант каля {{nobr|1 500 000}} долараў ЗША). Амерыканскі консул у Алепа дакладваў у Вашынгтон, што ў Турцыі дзейнічала «''гіганцкая схема рабавання''». Консул у Трапезундзе паведамляў, што штодня назірае, як «''натоўп турэцкіх жанчын і дзяцей ішоў за паліцыяй як сцярвятнікі і захопліваў усё, што мог панесці''», і што дом камісара Іціхат у Трапезундзе поўны золатам і каштоўнасцямі, якія складаюць яго долю ад рабаванняў<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86" />. Да канца лета [[1915]] года значная частка армянскага насельніцтва імперыі была забіта. Нягледзячы на спробы асманскіх улад гэта схаваць, уцекачы, якія дабраліся да Еўропы, расказалі пра вынішчэнне армянскага насельніцтва. [[27 красавіка]] [[1915]] года армянскі {{нп3|каталікос|каталікос|ru|Католикос}} заклікаў [[ЗША]] і [[Італія|Італію]] ўмяшацца з мэтай спыніць разню. Саюзныя дзяржавы публічна асудзілі разню армян туркамі і курдамі пры патуральніцтве асманскіх улад, аднак ва ўмовах вайны не маглі нічога зрабіць для рэальнага аблягчэння іх лёсу. У Вялікабрытаніі пасля афіцыйнага расследавання была выпушчана кніга дакументаў «''Стаўленне да армян у Асманскай імперыі''»<ref name="The treatment of Armenians in the Ottoman Empire" />, у Еўропе і ЗША пачаўся збор сродкаў для ўцекачоў. Знішчэнне армян у цэнтральнай і заходняй Анатоліі працягвалася і пасля жніўня [[1915]] года<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-565-567" />. Расійскія ўлады і грамадскасць распачыналі высілкі па падаванні гуманітарнай дапамогі ўцекачам (спачатку толькі хрысціянам, а з вясны 1916 гады — і мусульманам), для чаго было арганізавана адмысловае ведамства на чале з генералам Міхалам Тамамшовым. Пры спрыянні Усерасійскага саюза гарадоў была арганізавана сетка страўней на акупаваных расійскай арміяй тэрыторыях. Тым не менш пераважалі вайсковыя меркаванні — так, у жніўні 1916 года камандуючы {{нп3|Каўказская армія, Расійская імперыя, 1914—1918|Каўказскай арміяй|ru|Кавказская армия (Российская империя, 1914—1918)}} [[Мікалай Мікалаевіч Юдзеніч|генерал Юдзеніч]] забараніў армянскім уцекачам вяртацца на пакінутыя імі землі: «''вяртанне жыхароў на занятыя намі ў Турцыі землі заўчаснае, бо ўскладніць і без таго складанае пытанне паставак харчу ў гэтыя рэгіёны''»; астатняе ж насельніцтва было скіравана на сельскагаспадарчыя працы ў непасрэдным тыле для патрэб арміі. Пазней генерал-губернатар акупаваных раёнаў генерал Пяшкоў таксама публічна абгрунтоўваў гэту забарону нежаданнем правакаваць «''непажаданую паніку і непатрэбныя ахвяры''», маючы на ўвазе досвед эвакуацыі расійскай арміяй у жніўні 1916 года перад турэцкім наступленнем 50 тысяч армян з [[Ван (горад)|Вана]], [[Бітліс]]а і [[Горад Муш|Муша]] ў Басен і {{нп3|Горад Ыгдыр|Ыгдыр|ru|Ыгдыр}}: пасля эвакуацыі расійскія ўлады сутыкнуліся з праблемай забеспячэння перасяленцаў харчамі і медыкаментамі. У сувязі з харчовай праблемай вясной 1915 года Юдзеніч выступіў таксама з прапановай перасяліць на кінутыя курдамі раёны {{нп3|Горад Элешкірт|Алашкерта|ru|Элешкирт}}, Дыядына і {{нп3|Горад Дагубаязіт|Баязета|ru|Догубаязит}} казакоў, якія нароўні з армянамі павінны былі бы забяспечваць правізіяй 4-ы казачы корпус, што, быўшы падтрымана на словах грамадзянскай адміністрацыяй, так і не было, зрэшты, рэалізавана. Як і на іншых франтах, расійская армія з вайсковых меркаванняў практыкавала і прымусовыя лакальныя дэпартацыі мясцовага насельніцтва: так, каля [[Эрзурум]]а былі выселеныя больш за 10 тысяч армян з дзесяціверставой прыфрантавой зоны непасрэдна ў раён горада, што яшчэ больш пагоршыла сітуацыю з харчамі. Пратэсты армянскага насельніцтва выклікала і прынятае ў чэрвені 1915 года рашэнне камандуючага Арарацкім атрадам {{нп3|Андрэй Міхайлавіч Нікалаеў|генерал-маёра Нікалаева|ru|Николаев, Андрей Михайлович}} дазволіць курдам ізноў пасяліцца ў наваколлі Вана. Апроч перасяленняў армянскага насельніцтва расійскімі ўладамі, якія пераследвалі вайсковыя і гуманітарныя мэты, {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Пяшкоў|генерал-губернатар Пяшкоў|ru|Пешков, Николай Николаевич}} планаваў і маштабную акцыю: дэпартацыю ўсіх армян да ўсходу ад возера Ван, а курдаў — да поўдня; у раёнах [[Трабзон|Трапезунда]] і Эрзурума дазвалялася пражыванне толькі тых армян, якія жылі ў гэтых рэгіёнах у даваенны час; павінен быў быць усталяваны рэжым [[апартэід]]у з паасобным пражываннем розных нацыянальнасцей. Гэты план, зрэшты, таксама не быў ажыццёўлены<ref name="holquist">{{артыкул|аўтар= Peter Holquist.|загаловак= The Politics and Practice of the Russian Occupation of Armenia, 1915—February 1917|адказны = Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark|выданне= A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire|месца= Oxford|выдавецтва= Oxford University Press|год= 2011|старонкі= 151—174}}</ref>. === Медыцынскія эксперыменты над армянамі === [[Файл:Nød i Armenia - fo30141712130022 302.jpg|thumb|270px]] У якасці аднаго з апраўданняў знішчэння атаманскіх армян выкарыстоўвалася біялагічнае абгрунтаванне. Армяне называліся «''небяспечнымі мікробамі''», ім прысвойваўся ніжэйшы біялагічны статус, чым мусульманам. Галоўным прапагандыстам гэтай палітыкі быў доктар {{нп3|Мехмет Рашыд|Мехмет Рашыд|ru|Решид, Мехмет}}, губернатар {{нп3|Дыярбекір, вілает|Дыярбекіра|ru|Диярбекир (вилайет)}}, які першым распарадзіўся прыбіваць падковы да ног дэпартаваных. Рашыд практыкаваў таксама распяцце армян, імітуючы распяцце Хрыста<ref name="Dictionary of Genocide-21-22" />. [[:tr:Türk Ansiklopedisi|Афіцыйная турэцкая энцыклапедыя]] 1978 года характарызуе Рашыда як «''выдатнага патрыёта''»<ref name="A Question of Genocide-126-148" />. Адсутнасць прымальных побытавых умоў і медыкаментаў прывяла да пашырэння ў турэцкай арміі эпідэмій, што забралі жыццё кожнага дзясятага салдата. Паводле дырэктывы лекара Трэцяй арміі {{нп3|Тэўфік Салім|Тэўфіка Саліма|tr|Tevfik Sağlam}} для распрацоўкі вакцыны супраць [[Сыпны тыф|сыпнога тыфу]] ў цэнтральнай бальніцы [[Эрзінджан]]а праводзіліся эксперыменты над армянскімі салдатамі і кадэтамі вайсковых вучылішчаў, большасць з якіх загінула. Ускосныя сведчанні паказваюць на ўдзел у гэтых эксперыментах і [[Бехаэдзін Шакір|Бехаэдзіна Шакіра]]. Эксперыменты непасрэдна праводзіў прафесар медыцынскай школы [[Стамбул]]а {{нп3|Хамдзі Суат Акнар|Хамдзі Суат Акнар|tr|Hamdi Suat Aknar}}, які ўводзіў пацыентам кроў, заражаную тыфам. Пасля сканчэння вайны падчас разгляду гэтай справы стамбульскім трыбуналам Хамі Суат быў змешчаны ў клініку медыцынскай школы на прымусовае лячэнне з прычыны «''вострага псіхозу''»<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77" />. Сёння ў Турцыі Хамдзі Суат лічыцца заснавальнікам турэцкай бактэрыялогіі і яму прысвечаны мемарыяльны дом-музей у Стамбуле. Яго эксперыменты былі ўхваленыя галоўным санітарным інспектарам Атаманскіх узброеных сіл Сулейманам Нуманам ({{lang-tr|Süleyman Numan}}). Эксперыменты выклікалі пратэсты нямецкіх лекараў у Турцыі, а таксама некалькіх турэцкіх урачоў. Адзін з іх, Джамаль Хайдар ({{lang-tr|Cemal Haydar|}}), які асабіста прысутнічаў пры эксперыментах, у адкрытым лісце міністру ўнутраных спраў у [[1918]] годзе ахарактарызаваў эксперыменты як «''варварскія''» і «''навуковыя злачынствы''». Хайдара падтрымаў галоўны ўрач бальніцы Чырвонага паўмесяца Эрзінджана доктар Салахедзін, які прапанаваў уладам дапамогу ў вышуку вінаватых у арганізацыі і правядзенні медыцынскіх эксперыментаў. Міністэрства абароны адхіліла гэтыя абвінавачанні ў свой адрас, аднак Хайдар і Салахедзін пацвердзілі сведчанні. Хайдар паўтарыў пра забойствы сотняў армян у выніку медыцынскіх эксперыментаў, а паводле заявы Салахедзіна, на яго ціснулі з мэтай прымусіць яго замоўкнуць. У выніку палітычнай блытаніны пераходнага перыяду арганізатарам эксперыментаў удалося пазбегнуць кары. Хамі Суат пасля апублікаваў вынікі сваіх даследаванняў, дзе апісваліся эксперыменты над «''асуджанымі злачынцамі''»<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77" />. У выніку расследавання, праведзенага {{нп3|Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў|ваенным трыбуналам 1919 года|en|Turkish courts-martial of 1919–20}}, сталі таксама вядомыя факты атручвання армянскіх дзяцей і цяжарных жанчын кіраўніком санітарна-гігіенічных службаў і дэпартамента аховы здароўя [[Трапезунд]]а Алі Сейбам ({{lang-tr|Ali Saib}}). Тых, хто адмаўляўся прымаць яд, сілком прымушалі прымаць яго ці тапілі ў моры. Выжыўшых пасля дэпартацыі армян, якія дабраліся да лагераў у Месапатаміі, Сейб забіваў, уводзячы ім смяротную дозу [[марфін|морфію]] ці атрутных рэчываў. Французскія і турэцкія сведкі пацвярджалі факты атручвання дзяцей у бальніцах і школах. Сейбам выкарыстоўваліся таксама мабільныя паравыя лазні ({{lang-tr|Etüv|}}), у якіх дзяцей забівалі перагрэтай парай<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 77-80" />. === Абарона армян === {{main|Абарона гары Муса-Даг}} Армянскае насельніцтва, якое жыло ў раёне гары Муса-Даг, недалёка ад Антыёхіі, прадбачачы знішчэнне, у ліпені [[1915]] года збегла ад улад у горы і там арганізавала паспяховую абарону, адбіваючы атакі асманскіх войскаў сем тыдняў. Каля 4000 чалавек былі выратаваныя французскім вайсковым суднам і вывезеныя ў [[Порт-Саід]]. Частка абаронцаў ўступіла ў {{нп3|Французскі армянскі легіён|французскі Усходні легіён|ru|Французский армянский легион}} і асабліва выявіла сябе ў бітве супраць туркаў пры Арары ў 1918 годзе. Пра абарону Муса-Дага напісана шырока вядомая кніга Франца Верфеля «''{{нп3|Сорак дзён Муса-Дага|Сорак дзён Муса-Дага|ru|Сорок дней Муса-Дага}}''»<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267" />. Буйныя арганізаваныя супраціўленні былі таксама ва {{нп3|Урфійская самаабарона|Урфе|ru|Урфийская самооборона}}<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-618-621">{{Кніга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=618-621}}</ref>, {{нп3|Мушская самаабарона|Мушы|hy|Մշո ինքնապաշտպանություն}}<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-345-349">{{Кніга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=345-349}}</ref>, {{нп3|Сасунская самаабарона, 1915|Сасуне|hy|Սասունի ինքնապաշտպանություն (1915)}} і [[Ванская бітва|Ване]]. === Выступы туркаў і немцаў супраць знішчэння армян === {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |[[Тэадор Рузвельт]]<ref name="Letters of Theodore Roosevelt" />, прэзідэнт ЗША (1901—1909):<br /> «''Жах, што ахапіў армян, — факт. У значнай ступені гэта вынік палітыкі пацыфізму, якой прытрымліваўся гэты народ на працягу апошніх чатырох гадоў. … армянская разня — найбольшае злачынства гэтай вайны, і калі ў нас не атрымаецца выступіць супраць Турцыі, значыць — мы патураем ім''». |} Даследаванні дапамогі армянам з боку мусульман абцяжараныя, бо дапамога армянам у многіх выпадках каралася смерцю і, адпаведна, хавалася. Тым не менш, вядомыя шматлікія выпадкі выратавання армянскіх дзяцей турэцкімі сем’ямі, а таксама выпадкі пратэстаў асманскіх чыноўнікаў, якія адмаўляліся браць удзел у забойствах армянскага насельніцтва. Супраць дэпартацыі армян выступілі кіраўнік горада [[Алепа]] {{нп3|Мехмед Джаляль-бей|Мехмед Джаляль-бей|ru|Мехмед Джеляль-бей}}, які заявіў, што армяне бароняцца і што права жыць — натуральнае права кожнага чалавека, і забараніў любыя рэпрэсіі супраць армянскага насельніцтва, а таксама губернатары [[Смірна|Смірны]] Рамі-бей і [[Эдырнэ|Адрыянопаля]] Хаджы Адыл-бей. Джаляль-бей у чэрвені [[1915]] года быў адхілены ад кіравання горадам. Камандзір канцэнтрацыйнага лагера ў пустыні Дэр-Зор, Алі Суэд Бей, які спрабаваў палегчыць долю армян, быў ссунуты з пасады, а на яго месца быў пастаўлены Зэкі-бей, які выяўляў да армян вылучную жорсткасць. Адзін з лідараў младатуркаў, [[Ахмед Джамаль-паша|Джамаль-паша]], у сваіх мемуарах пісаў пра тое, што ён прыйшоў у жах ад злачынстваў супраць армян і спрабаваў змякчыць іх долю, аднак гісторыкі сумняваюцца ў праўдзівасці гэтых выказванняў<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271" />. Прадстаўнікі саюзнага туркам нямецкага боку ў большасці пасіўна патуралі рэпрэсіям супраць армян. Нямецкі пасол барон фон Вангенхайм, нягледзячы на падрабязную карціну, што паказвалася яму консуламі, пратэставаў толькі супраць дробных парушэнняў. І толькі трэці, пасля фон Вангенхайма, нямецкі пасол граф фон Вольф-Метэрніх ацаніў дзеянні [[Іціхат]] як шавінізм, скіраваны на знішчэнне армян. Нямецкі місіянер [[Іаганес Лепсіус]] здолеў наведаць Стамбул у [[1915]] годзе, аднак яго просьбы да Энвера пра абарону армян засталіся без адказу. Па вяртанні ў [[Германія|Германію]] Лепсіус без асаблівага поспеху спрабаваў прыцягнуць грамадскую ўвагу да становішча армян у Турцыі. Доктар {{нп3|Армін Вегнер|Армін Вегнер|en|Armin T. Wegner}}, які служыў у Турцыі пры фельдмаршале фон Гольцы, сабраў вялікі архіў фатаграфій. Яго фатаграфія армянскай жанчыны, якая ідзе пад турэцкім канвоем, стала адным са знакаў генацыду армян. У [[1919]] годзе Вегнер напісаў ліст прэзідэнту [[ЗША]] Вільсану, у якім паведаміў вядомыя яму падрабязнасці знішчэння армян. Марцін Ніпаж ({{lang-de|Martin Niepage}}), нямецкі выкладчык тэхнічнай школы ў Алепа, у кнізе 1916 года пакінуў апісанні варварскіх забойстваў армян<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271" />. {|class="graytable" |+ | align="center" | [[Файл:Armeniagen6a.jpg|center|300px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Morgenthau336.jpg|center|280px]] | align="center" | [[Файл:Marcharmenians.jpg|center|320px]] | width="2%"| |- | align="center" | Рэшткі забітых армян (фатаграфія апублікавана ў 1918 годзе<br />ў кнізе пасла ЗША [[Генры Маргента, старэйшы|Генры Маргента]]) | | align="center" | Армяне, знішчаныя ў Алепа<ref name="The Independent, 27-03-1920" /> | align="center" | Калона армян рухаецца<br />пад узброенай аховай. Красавік 1915 года | |} === Карта асноўных раёнаў знішчэння армянскага насельніцтва. Канцэнтрацыйныя лагеры === [[Файл:Armenian Genocide Map-ru.svg|thumb|800px|center]] == Асманская імперыя і Рэспубліка Арменіі ў 1918—1923 гадах == {{Гл. таксама|Армяна-турэцкая вайна, 1920|Рэспубліка Арменіі}} Па ўмовах [[Мудраскае перамір’е|Мудраскага перамір’я]], саюзныя дзяржавы абавязваліся пакараць туркаў і ўзнагародзіць армян. Настойваючы на кантролі над стратэгічнымі шляхамі, вызваленні ваеннапалонных і сыходзе турэцкіх войскаў з Закаўказзя, Брытанія пагадзілася замяніць патрабаванне вываду турэцкіх войскаў з шасці армянскіх вілаетаў на права саюзнікаў увесці ў гэтыя вілаеты войскі «''ў выпадку хваляванняў''». Тым не менш [[Антанта|саюзныя краіны]] не збіраліся выконваць гэты пункт дагавора. Пры эвакуацыі з [[Эрыванская губерня|Эрыванскай вобласці]] турэцкая армія зрабавала і вывезла ўсё, што магчыма: запасы харчаў, хатняе быдла, прылады працы, адзенне, мэблю і нават дзверы, вокны і чыгуначныя шпалы. Калі армянская армія ў снежні [[1918]] года заняла [[Гюмры|Александропаль]], на чыгунцы не было ніводнага лакаматыва ці чыгуначнага вагона. Зіма [[1918]]—[[1919]] года ў пазбытай харчаў, адзення і медыкаментаў [[Арменія|Арменіі]] суправаджалася масавай гібеллю людзей. Выжыўшыя ва ўмовах голаду і марозу станавіліся ахвярамі [[Сыпны тыф|сыпнога тыфу]]. У выніку загінулі амаль {{nobr|200 000}} армян, г. зн. 20 % насельніцтва Арменіі. У [[1919]] годзе пры нараджальнасці 8,7 смяротнасць складала 204,2 чалавекі на 1000 жыхароў. Дзеянні асманскай арміі пры адступленні з Арменіі некаторымі гісторыкамі расцэньваюцца як працяг генацыду<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-304-313" />. Працэс выгнання і знішчэння турэцкіх армян завяршыўся серыяй вайсковых кампаній у [[1920]] годзе супраць уцекачоў, якія вярнуліся ў Кілікію, і ў час {{нп3|Разня ў Смірне|разні ў Смірне|ru|Резня в Смирне}}, калі войскі пад камандаваннем [[Мустафа Кемаль Атацюрк|Мустафы Кемаля]] выразалі армянскі квартал у Смірне, а потым, пад ціскам заходніх дзяржаў, дазволілі эвакуявацца жывым. Са знішчэннем армян Смірны, апошняй ацалелай кампактнай абшчыны, армянскае насельніцтва Турцыі практычна спыніла існаванне на сваёй гістарычнай радзіме. Уцекачы, што засталіся жывымі, рассеяліся па свеце, утварыўшы дыяспары ў некалькіх дзясятках краін<ref name="Rouben Paul Adalian:The Armenian Genocide" />. == Спрэчныя пытанні. Дэмаграфія, тэрміны і прыняцце «''канчатковага рашэння''» == === Армянскае насельніцтва Турцыі === Адным з найбольш спрэчных пытанняў з’яўляецца колькасць ахвяр, адказ на яго часта залежыць ад палітычных пераваг. Дакладны падлік ліку ахвяр немагчымы, а ацэнка грунтуецца на ўскосных прыкметах і сведчаннях. Адной з такіх прыкмет з’яўляецца колькасць армянскага насельніцтва Асманскай імперыі. З моманту ўзнікнення армянскага пытання дэмаграфічная вага армян стала ў Турцыі пытаннем палітычным, закліканым паказаць, што армяне складалі толькі нязначную меншасць сярод мусульманскага насельніцтва. Пад уплывам [[Танзімат|рэформ]] у [[1864]]—[[1866]] гадах {{нп3|Эрзурум, вілает|Эрзурумскі вілает|ru|Эрзурум (вилайет)}}, былое губернатарства Эрменістан, быў падзелены на сем частак, якімі кіравалі муташэрыфы ({{lang-tr|Mutasarrıf}}). Частка тэрыторый Эрзурумскага вілаета была перададзена правінцыі [[Дыярбакыр (правінцыя)|Дыярбакыр]]. Тым не менш, армяне складалі значную долю насельніцтва вілаета, і ў 1878 годзе Эрзурумскі вілает шляхам выдалення цэлых раёнаў ад яго і дадання іншых быў падзелены на чатыры вілаеты: [[Эрзурум (правінцыя)|Эрзурум]], [[Ван (правінцыя)|Ван]], [[Хакары (правінцыя)|Хаккары]] і [[Муш (правінцыя)|Муш]]. У [[1886]] годзе Порта падзяліла [[Армянскае нагор’е]], гэтым разам на драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі. Апошняе перакройванне раёнаў адбылося ў [[1895]] годзе, восем вілаетаў былі аб’яднаныя ў шэсць новых адміністрацыйных адзінак. Пры дэмаграфічных падліках асманскі ўрад лічыў асобна [[Армянская апостальская царква|артадаксальных]] армян ад армян-каталікоў і армян-пратэстантаў, ад грэкаў і сірыйцаў; у той час жа туркі, {{нп3|туркаманы|туркаманы|ru|Туркоманы}}, [[курды]], {{нп3|Кызылбашы|кызылбашы|ru|Кызылбаши}}, [[езіды]] і інш. лічыліся супольна<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-265-267" />. {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |Прафесар {{нп3|Ізраэль Чарні|Ізраэль Чарні|ru|Чарни, Израэль}}<ref name="Барсегов-623" />:<br /> «''Генацыд армян характэрны ў многіх адносінах, у тым ліку і таму, што ў крывавым XX стагоддзі ён быў раннім прыкладам масавага генацыду, які многія прызнаюць як „рэпетыцыю“ Халакосту''». |} Першы перапіс насельніцтва ў Асманскай імперыі [[1844]] года паказаў каля {{nobr|2 000 000}} армян у [[Анатолія|Азіяцкай Турцыі]]. У [[1867]] годзе на [[Сусветная выстаўка (1867)|Сусветнай выстаўцы]] ў [[Парыж]]ы кіраўніцтва імперыі заявіла пра {{nobr|2 000 000}} армян у [[Малая Азія|Малой Азіі]] і {{nobr|400 000}} у еўрапейскай Турцыі. Паводле дадзеных армянскага патрыярхату, у [[1878]] годзе колькасць армян у Асманскай імперыі складала {{nobr|3 000 000}}: {{nobr|400 000}} у еўрапейскай Турцыі, {{nobr|600 000}} у заходняй Малой Азіі, {{nobr|670 000}} у вілаетах [[Сівас]], [[Трапезунд]], [[Кайсеры]] і [[Дыярбакыр]] і {{nobr|1 330 000}} на [[Армянскае нагор’е|Армянскім нагор’і]]. У афіцыйным перапісе [[1881]]—[[1893]] гадоў лік армян рэзка падае да {{nobr|1 048 143}} чалавек. Нават з улікам страт у [[1878]] годзе [[Карс]]а і {{нп3|Горад Ардахан|Ардахана|ru|Ардахан}} такое змяншэнне колькасці армян можна вытлумачыць толькі маніпуляцыямі з лічбамі. Штогоднікам асманскага ўрада ({{lang-tr|Salname}}) за [[1882]] год падатак, што выплачваўся немусульманскімі мужчынамі, быў вылічаны ў памеры {{nobr|462 870}} [[Турэцкі фунт|турэцкіх фунтаў]], аднак паводле таго ж штогодніка савет міністраў Турцыі чакаў паступленняў ад гэтага падатку ўдвая больш, што ўскосна пацвярджае заніжэнне колькасці немусульманскага насельніцтва ўдвая. Афіцыйны перапіс паказваў адсутнасць армян у некаторых гарадах, у дачыненні да якіх верагодна вядома пра іх наяўнасць. Асманскі перапіс [[1907]]—[[1908]] гадоў выклікае тыя ж пытанні, што і папярэдні. Згодна з гэтым перапісам, армянскае насельніцтва [[Эрзурум]]а, [[Бітліс]]а і [[Ван (горад)|Вана]] засталося тым жа, нягледзячы на разаніну 1894—1896 гадоў. Раймонд Кеваркян, падрабязна аналізуючы дэмаграфічныя дадзеныя, мяркуе, што гэты перапіс не меў дачынення да рэальнага падліку армянскага насельніцтва і толькі паўтарыў дадзеныя папярэдняга перапісу, якія, у сваю чаргу, былі заніжаны ўдвая. У [[1912]] годзе армянская патрыярхія ацаніла колькасць армян у вілаетах Ван, Бітліс, [[Элязыг (правінцыя)|Элязыг]], [[Дыярбакыр (правінцыя)|Дыярбакыр]], і Эрзурум у {{nobr|804 500}} чалавек. У [[1914]] годзе патрыярхія правяла больш дакладныя падлікі, якія паказалі {{nobr|1 845 450}} армян на тэрыторыі імперыі. Змяншэнне армянскага насельніцтва больш чым на мільён можна вытлумачыць разанінай [[1894]]—[[1896]] гадоў, уцёкамі армян з Турцыі і гвалтоўным зваротам у іслам. Апроч таго, перапіс не быў поўным, бо перапісчыкі патрыярхіі не мелі доступу да ўсіх армянанаселеных пунктаў, асабліва калі яны кантраляваліся курдскімі плямёнамі. Найбольш паказальна гэта для вілаета Дыярбакір, армянскае насельніцтва якога, паводле афіцыйных дадзеных, складала {{nobr|73 226}} чалавек, паводле падлікаў патрыярхіі — {{nobr|106 867}}, а вясной 1915 года з вілаета былі дэпартаваныя {{nobr|120 000}} армян. Афіцыйная асманская статыстыка ацэньвала армянскае насельніцтва імперыі ў 1915 годзе ў {{nobr|1 295 000}} чалавек<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278" />. Паводле «''Брытанікі''», існуюць ацэнкі ад 1 млн да больш чым 3,5 млн<ref name="britannica-armenian-massacres" />. Сучасныя ацэнкі армянскага насельніцтва Асманскай імперыі вагаюцца паміж {{nobr|1 500 000}}<ref name="Erik Jan Zürcher" /> і {{nobr|2 500 000}}<ref name="Lise Noël" /> чалавек. === Колькасць ахвяр === [[Файл:Геноцид армян.jpg|thumb|right|300px|Армянскія сіроты ў снезе чакаюць у чарзе для прыняцця ў прытулак. Фота [[Армін Вегнер|А. Вегнера]].]] Канкрэтная ацэнка колькасці ахвяр можа залежаць ад узятай за аснову ацэнкі агульнай колькасці армянскага насельніцтва (гл. [[#Армянскае насельніцтва Турцыі]])<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272" />. Яшчэ адным параметрам, што ўплывае на ацэнку колькасці ахвяр, з’яўляецца перыяд часу, які разглядаецца як працягласць генацыду: сучасныя ацэнкі вагаюцца паміж няпоўным 1915 годам<ref name="eoe-54-1" /> і перыядам з 1915 па 1923 год<ref name="Rummel 224—225" />. [[28 верасня]] [[1915]] года губернатар [[Дыярбакыр]]а Рашыд-бей у тэлеграме Талаату паведамляў, што ён выслаў з вобласці {{nobr|120 000}} армян, тым часам як афіцыйная асманская статыстыка паказвала амаль удвая меншы лік<ref name="Suny, Göçek, Naimar, 136-137" />. У жніўні [[1915]] года Энвер-паша паведаміў Эрнсту Якху ({{lang-de|Ernst Jackh}}) пра {{nobr|300 000}} загінулых армян. Згодна [[Іаганес Лепсіус|Іаганесу Лепсіусу]], былі забітыя каля 1 мільёна армян, у [[1919]] годзе Лепсіус пераглядзеў сваю ацэнку да {{nobr|1 100 000}} чалавек. Паводле яго дадзеных, толькі падчас асманскага ўварвання ў [[Закаўказзе]] ў [[1918]] годзе былі забітыя ад 50 да 100 тысяч армян. {{нп3|Эрнст Зомер|Эрнст Зомер|en|Johann Wilhelm Ernst Sommer}} з «''Нямецкага саюза дапамогі''» ({{lang-de|Deutscher Hilfsbund}} Deutscher Hilfsbund für christliches Liebeswerk im Orient) ацаніў лік дэпартаваных у {{nobr|1 400 000}}, а выжыўшых — у {{nobr|250 000}}<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272" />. [[20 снежня]] [[1915]] года консул [[Германія|Германіі]] ў [[Алепа]] Рослер паведаміў [[рэйхсканцлер]]у, што, зыходзячы з агульнай ацэнкі армянскага насельніцтва ў 2,5 млн, ацэнка ліку загінуўшых у {{nobr|800 000}} з’яўляецца цалкам імавернай і можа быць яшчэ вышэй. Адначасова ён адзначыў, што калі за аснову ацэнкі будзе ўзята колькасць армянскага насельніцтва ў 1,5 млн, то лік загінуўшых варта адпаведна зменшыць (г. зн., ацэнка ліку загінулых будзе складаць {{nobr|480 000}})<ref name="armenocide.com-1915-12-20-DE-001" />. Згодна Лепсіусу, у іслам былі сілком навернутыя ад {{nobr|250 000}} да {{nobr|300 000}} армян, што выклікала пратэсты некаторых мусульманскіх лідараў імперыі. Так, муфтый [[Кютах’я|Кютах’і]] абвясціў супярэчным ісламу гвалтоўны зварот армян. Зварот у іслам не меў рэлігійнага сэнсу для лідараў младатуркаў, якія былі нявернікамі, аднак яны пераследавалі палітычныя мэты разбурэння армянскай ідэнтычнасці і змяншэння колькасці армян, каб падарваць глебу да патрабавання аўтаноміі ці незалежнасці з боку армян<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272" />. Сучасныя ацэнкі колькасці ахвяр адрозніваюцца ад {{nobr|200 000}} (некаторыя турэцкія крыніцы<ref name="Zuercher 115" /> і Стэнфард Шоу ў першым выданні «''History of the Ottoman Empire and modern Turkey''»<ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" />) да больш {{nobr|2 000 000}} армян (некаторыя армянскія крыніцы<ref name="Zuercher 115" /> і {{нп3|Рудольф Румель|Рудольф Румель|ru|Руммель, Рудольф}}<ref name="Rummel 224—225" />). Рональд Сюні заве дыяпазон ацэнак ад некалькіх сотняў тысяч да 1,5 млн<ref name="Looking toward Ararat-114" />. На думку «''Энцыклапедыі Асманскай імперыі''», найбольш кансерватыўныя ацэнкі паказваюць лік ахвяр каля {{nobr|500 000}}, а больш высокай з’яўляецца ацэнка армянскіх навукоўцаў у 1,5 млн<ref name="eoe-54-2" />. Паводле «''[[Энцыклапедыя Брытаніка|Брытанікі]]''» загінулі ад {{nobr|600 000}} да {{nobr|1 500 000}} армян<ref name="britannica-armenian-massacres" />, Гюнтэр Леві паведамляе аб {{nobr|642 000}}<ref name="Guenter Lewy 240" />, Эрык-Ян Цюрхер вызначае колькасць ад {{nobr|600 000}} да {{nobr|800 000}} ахвяр<ref name="Zuercher 115" />, Роджэр Сміт называе «''больш мільёна''»<ref name="Roger Smith 8" />, «''Энцыклапедыя генацыду''» лічыць, што былі знішчаныя да 1,5 мільёна армян<ref name="Rouben Paul Adalian 1999" />, згодна [[Рудольф Румель|Румеля]], былі знішчаныя {{nobr|2 102 000}} армян<ref name="Таблица 10.2"/> (з іх {{nobr|258 000}} жылі за межамі Асманскай імперыі). Паводле Дугласа Говарда, большасць гісторыкаў ацэньваюць лік ахвяр у дыяпазоне ад {{nobr|800 000}} да {{nobr|1 000 000}}<ref name="Douglas Arthur Howard 83" />. На думку [[Рычард Аванісян|Рычарда Аванісяна]], да апошняга часу найбольш пашыранай ацэнкай была лічба {{nobr|1 500 000}}, аднак у апошні час у выніку палітычнага ціску Турцыі гэта ацэнка пераглядаецца ў бок зніжэння<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271" />. Паводле Армена Марсубяна большасць гісторыкаў ацэньваюць колькасць ахвяр ад 1 да 1,5 мільёна чалавек<ref name="Marsoobian-135" />. Профільныя энцыклапедыі даюць наступныя ацэнкі: «''Encyclopedia of Genocide''» — каля 1 мільёна да 1918 года<ref name="Encyclopedia of genocide, 61">{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|61|volume=1}}</ref>, «''Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity''» — каля 1,2 мільёна<ref name="Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide" />, «''Dictionary of Genocide''» — не менш 1 мільёна, але бліжэй да 1,5 мільёна загінуўшых<ref name="Totten 19">{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|19}}</ref>. === Прыняцце «''канчатковага рашэння''» === Іншым спрэчным пытаннем з’яўляецца час прыняцця рашэння пра знішчэнне армянскага насельніцтва Турцыі. Гісторыкі, якія разглядаюць гэту праблему (аналагічна гісторыкам [[Халакост]]у), падзяляюцца на дзве групы: «''інтэнцыяналістаў''», якія лічаць, што туркі даўно выношвалі планы знішчэння армян, а падзеі канца [[XIX стагоддзе|XIX]] — пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] з’яўляюцца рэпетыцыяй масавага знішчэння армян у [[1915]] годзе, і «''функцыяналістаў''», якія мяркуюць, што падзеі насілі досыць выпадковы характар і адбыліся пад уплывам уяўленняў пра армянскую пагрозу, што паўсталі падчас Першай сусветнай вайны. Так, «''інтэнцыяналіст''» {{нп3|Ваагн Дадран|Ваагн Дадран|ru|Дадрян, Ваагн}} бачыць важную прычыну ў ісламе, што ўяўляў непадуладную зменам догму. Дадран абгрунтоўвае свае погляды тым, што забойствы найчасцей адбываліся пасля пятнічных малітваў, на якіх мулы заклікалі да джыхаду супраць армян. Яго апаненты пярэчаць, прыводзячы прыклады выратавання армян мусульманамі і адзначаючы той факт, што рэпрэсіі супраць армян пачаліся ў Асманскай імперыі пасля эпохі [[Танзімат]], калі імперыя адмовілася ад вяршэнства рэлігійных законаў і паспрабавала ўстаць на шлях мадэрнізацыі. «''Функцыяналісты''», прыкладам, {{нп3|Рональд Грыгор Сюні|Рональд Сюні|ru|Суни, Рональд Григор}} і {{нп3|Дональд Блоксхэм|Дональд Блоксхэм|ru|Блоксхэм, Дональд}}, бачаць прычыны ліквідацыі армянскай абшчыны ў наступствах паражэння Асманскай імперыі пад [[Горад Сарыкамыш|Сарыкамышам]]. Аналізуючы пункт гледжання «''функцыяналістаў''», іншы даследчык, Асатран, адзначае, што ідэі генацыду выспяваюць на глебе сацыяльнай дыскрымінацыі і ў калектыўных міфах, уласцівых дамінантнай групе. Тым не менш сярод даследчыкаў існуе кансэнсус адносна таго, што «''канчатковае рашэнне''» было прынята пасля паўстання 1915 года ў [[Ван (горад)|Ване]]. Крайнія пазіцыі ў гэтай спрэчцы займаюць многія гісторыкі з Арменіі, якія мяркуюць, што ўся гісторыя Асманскай імперыі з’яўляецца прэлюдыяй да знішчэння армян, і гісторыкі Турцыі, якія ў большасці зусім адмаўляюць мэтавае знішчэнне армянскай абшчыны<ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" /><ref name="Сюни, Ab Imperio" /><ref name="Bloxham-69-71" />. == Знішчэнне культурнай спадчыны == {{Фотарад|ш1=200|Armenian monastery of s apostles in moush.jpg|ш2=175|Arakelots12.jpg|тэкст={{нп3|Манастыр Святых Апосталаў, Муш|Манастыр Святых Апосталаў|ru|Монастырь Святых Апостолов (Муш)}}, [[Горад Муш|Муш]],<br /> фатаграфія пачатку XX стагоддзя і 2010 года.|align=left}} Знішчэнне армянскага насельніцтва суправаджалася кампаніяй па знішчэнні армянскай культурнай спадчыны. Армянскія помнікі і цэрквы падрываліся, могільнікі расхіналіся пад палі, дзе сеялі кукурузу і пшаніцу, армянскія кварталы гарадоў разбураліся ці займаліся турэцкім і курдскім насельніцтвам і пераназываліся<ref name="Jones-157" />. У [[1914]] годзе за армянскім Канстанцінопальскім Патрыярхатам лічылася не менш 2549 прыходаў, у тым ліку звыш 200 манастыроў і не менш 1600 цэркваў<ref name="Kévorkian and Paboudjian" />. У перыяд правядзення палітыкі генацыду і пасля этнічных чыстак было знішчана мноства армянскіх помнікаў архітэктуры. Многія храмы былі разбураныя, яшчэ большы лік быў ператвораны ў мячэці і {{нп3|Караван-сарай|караван-сараі|ru|Караван-сарай}}. Да [[1960]] года турэцкая палітыка складалася ў планамерным знішчэнні гістарычных сведчанняў знаходжання армян на тэрыторыі Турцыі. Толькі ў [[1960-я|1960-х гадах]] навукоўцы паднялі пытанне пра рэгістрацыю і выратаванне помнікаў армянскай духоўнай спадчыны. У [[1974]] годзе навукоўцы ідэнтыфікавалі ў Турцыі 913 будынкаў армянскіх цэркваў і манастыроў. Больш паловы з гэтых помнікаў не захавалася да нашых дзён, а з тых, што засталіся, 252 былі разбураныя і толькі 197 знаходзяцца ў больш-менш прыдатным стане<ref name="Robert Bevan" />. У канцы [[1980-я|1980-х]] і ў пачатку [[1990-я|1990-х]] брытанскі гісторык і пісьменнік Уільям Далрымпл знайшоў сведчанні таго, што разбурэнне армянскіх гістарычных помнікаў працягваецца. Хоць многія помнікі трухлелі з-за землетрасенняў ці па няўвазе ўлад, а таксама з-за сялян-золаташукальнікаў, якія шукалі армянскія скарбы, закапаныя, як яны лічылі, пад цэрквамі, ёсць і выяўныя выпадкі наўмыснага разбурэння. Раней французскі гісторык Дж. М. Цьеры быў прысуджаны завочна да трох месяцаў грамадскіх прац за тое, што спрабаваў узнавіць план армянскай царквы горада [[Ван (горад)|Ван]]. Ён жа адзначаў, што ў [[1985]] годзе ўлады хацелі знесці армянскую царкву ў Ашкаванку, але ім гэта не ўдалося, бо гэтаму запрацівіліся мясцовыя жыхары, якія выкарыстоўвалі яе ў якасці збожжасховішча. На думку Уільяма Далрымпла, знішчэнне армянскіх помнікаў паскорылася пасля з’яўлення {{нп3|Тэрарызм армянскіх нацыяналістаў|армянскіх тэрарыстычных арганізацый|ru|Терроризм армянских националистов}}, члены якіх нападалі на турэцкіх афіцыйных асоб<ref name="Robert Bevan" />. Яркім прыкладам знішчэння армянскай спадчыны, паводле Уільяма Далрымпла, з’яўляецца размешчаны каля горада [[Карс]] {{нп3|Манастыр Хцконк|манастырскі комплекс Хцконк|ru|Монастырь Хцконк}}, што складаецца з пяці цэркваў, які з 1915 года да канца [[1960-я|1960-х гадоў]] быў афіцыйна забаронены для наведвання. Паводле сведчанняў, манастыр быў падарваны з дапамогай дынаміту часцямі рэгулярнай арміі, якая таксама праводзіла навучальныя стрэльбы па будынках комплексу. Да моманту наведвання гісторыкам манастыра ацалела толькі царква Св. Саргіса [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]], сцены якой былі значна пашкоджаныя. Іншым прыкладам з’яўляецца паўразбураная царква Варагаванк, пераўтвораная ў [[Стадола|стадолу]]. [[Базіліка]] IX стагоддзя побач з Ерзінджай была пераўтворана ў склад з велізарнай адтулінай у сцяне, праробленай для заезду транспарта. Армянскі сабор у {{нп3|Эдэса|Эдэсе|ru|Эдесса}} (цяпер [[Шанлыурфа]]) быў ператвораны ў пажарнае дэпо ў [[1915]] годзе, а ў [[1994]] годзе з яго зрабілі мячэць, разбурыўшы пры гэтым непатрэбныя для мячэці хрысціянскія пабудовы. У [[1987]] годзе [[Еўрапейскі парламент]] заклікаў Турцыю палепшыць умовы аховы архітэктурных помнікаў. Аналагічная спроба з абмежаваным поспехам была распачата [[Сусветны фонд помнікаў|Сусветным фондам помнікаў]]. У выніку міжнароднага ціску была адноўлена {{нп3|Царква Святога Крыжа, Ахтамар|царква Святога Крыжа|ru|Церковь Святого Креста (Ахтамар)}} на возеры Ван<ref name="Robert Bevan" />. == Аперацыя «''Немезіс''» == [[Файл:Jemal morgue.jpg|thumb|250px|Цела [[Ахмед Джамаль-паша|Ахмеда Джамаль-пашы]]. Забіты 25 ліпеня 1922 года ў [[Тыфліс]]е.]] {{main|Аперацыя «''Немезіс''»}} У [[1919]] годзе на IX з’ездзе [[Дашнакцуцюн]] у [[Бостан]]е было прынята рашэнне знішчыць лідараў младатуркаў, якія ўдзельнічалі ў забойствах армян. Аперацыя атрымала імя старажытнагрэчаскай багіні помсты — «''[[Немезіда]]''». Большасць змоўцаў складалі армяне, якія выратаваліся ад генацыду і былі поўныя рашучасці адпомсціць за гібель сваіх сем’яў. Самай вядомай ахвярай аперацыі стаў міністр унутраных спраў Асманскай імперыі і адзін з членаў асманскага трыумвірату [[Мехмед Талаат-паша|Талаат-паша]]. Талаат, разам з іншымі лідарамі младатуркаў, збег у Германію ў 1918 годзе, аднак быў выяўлены і забіты {{нп3|Сагамон Тэйліран|Сагамонам Тэйліранам|ru|Тейлирян, Согомон}} у сакавіку 1921 года ў [[Берлін]]е. Пасля арышту Тэйлірана грамадская думка была наладжана супраць яго, аднак падчас суда з’явіліся звесткі пра масавыя забойствы армян, якія змянілі настрой грамадскасці. У выніку Тэйліран быў апраўданы па прычыне «''часовай страты розуму, што паўстала з-за перажытых пакут, выкліканых дзеяннямі ўрада трыумвірату''»<ref name="Totten-320" />. == Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў == {{main|Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў}} Пасля паражэння Асманскай імперыі ў [[1918]] годзе і [[Мудраскае перамір’е|Мудраскага перамір’я]] краіны-пераможцы запатрабавалі ад Турцыі пакараць вінаватых у злачынствах супраць ваеннапалонных і армян. Асобную пазіцыю займала Брытанія, што настойвала перадусім на кары за жорсткае стаўленне да брытанскіх ваеннапалонных, і толькі потым за знішчэнне армян. Да пачатку працы трыбунала асноўныя кіраўнікі Іціхат — [[Мехмед Талаат-паша|Талаат]], [[Энвер-паша|Энвер]], [[Ахмед Джамаль-арпашаучы|Джамаль]], [[Бехаэдзін Шакір|Шакір]], доктар Назім, Асман Бедры і Джамаль Азмі — збеглі за межы Турцыі. Паводле абвінавачвання, дэпартацыі не былі прадыктаваныя вайсковай патрэбай ці дысцыплінарнымі прычынамі, а былі задуманыя цэнтральным камітэтам [[Іціхат]], і іх наступствы адчуваліся ў кожным куце Асманскай імперыі ({{lang-tr|Memaliki Osmaniyenin hemen ee tarafnda}}). У довадах трыбунал галоўным чынам абапіраўся на дакументы, а не на паказанні сведак. Трыбунал палічыў даказаным факт арганізаванага забойства армян лідарамі Іціхат ({{lang-tr|taktil cinayeti}}). Трыбунал прызнаў адсутных на судзе Энвера, Джамаля, Талаата і доктара Назіма вінаватымі і прысудзіў іх да смяротнага пакарання. З прысутных на судзе абвінавачваных трое былі асуджаныя на [[смяротнае пакаранне]] праз [[павешанне]]<ref name="Armenian Genocide, court-martial of perpetrators" />. == Турэцкая рэспубліка і армянскае пытанне == {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" Прэмьер-міністр Турцыі |[[Тансу Чылер]]. Верасень 1994 года<ref name="Identity Politics in the Age of Genocide-115" />:<br />«''Гэта не праўда, што турэцкія ўлады не жадаюць выказаць сваю пазіцыю па, так званым, „армянскім пытанні“. Наша пазіцыя гранічна ясная. Сёння выяўлена, што ў святле гістарычных фактаў армянскія прэтэнзіі з’яўляюцца неабгрунтаванымі і ілюзорнымі. Армяне ў любым выпадку не падвяргаліся генацыду''». |} Пасля ўтварэння [[Турцыя|Турэцкай рэспублікі]] палітычная і інтэлектуальная эліта не адчувала якойсьці патрэбы дыстанцыявацца ад знішчэння армянскай абшчыны ці ад людзей, якія кіравалі пагромамі і масавымі забойствамі. Палітычная эліта галоўным чынам складалася з былых функцыянераў [[Іціхат]], з якіх многія асабіста бралі ўдзел у знішчэнні армян і знаходзіліся ў кааліцыі з рэгіянальнымі лідарамі і племяннымі правадырамі, якія атрымалі вялікі прыбытак ад дэпартацыі армян і грэкаў. Абмеркаванне армянскага пытання магло разбурыць гэту кааліцыю<ref name="Renewal and Silence" />. У кастрычніку [[1927]] года на з’ездзе Рэспубліканскай партыі [[Мустафа Кемаль]] цягам некалькіх дзён расказваў пра тое, як у барацьбе за незалежнасць стваралася турэцкая нацыя. Тэкст Кемаля быў прыняты ў якасці афіцыйнай турэцкай гісторыі і разглядаўся дзяржавай як сакральны. Крымінальнае заканадаўства Турцыі лічыць злачынствам крытычнае абмеркаванне кемалісцкай версіі гісторыі, што робіць немагчымымі дэбаты ў турэцкім грамадстве<ref name="Fatma Müge Göçek-42-52" />. Паводле афіцыйнай статыстыкі, у [[1927]] годзе ў Турцыі жылі {{nobr|77 400}} армян. Паводле [[Лазанскі мірны дагавор|Лазанскага дагавора]] [[Турцыя]] абавязалася даць гарантыі бяспекі, свабоднага развіцця і некаторыя палёгкі армянам у ліку іншых нацыянальных меншасцей. Аднак палажэнні гэтага дагавора не выконваліся. Армяне Турцыі працягвалі бегчы з краіны ці асімілявацца. «''Закон пра прозвішчы''», прыняты [[21 чэрвеня]] [[1934]] года, патрабаваў ад [[Грэкі|грэкаў]], [[Яўрэі|яўрэяў]] і армян адмаўляцца ад традыцыйных прозвішчаў і прымаць новыя турэцкія. Падчас Другой сусветнай вайны ў Турцыі быў уведзены выбарчы {{нп3|Варлык вергісі|падатак на маёмасць|ru|Варлык вергиси}}}, які спустошыў мноства гандляроў — грэкаў, армян і яўрэяў<ref name="Киреев" />. У апошнія гады ў Турцыі акадэмічная навука, турэцкія інтэлектуалы, прэса і грамадзянская супольнасць пачынаюць абмяркоўваць армянскае пытанне, што выклікае супраціўленне [[Нацыяналізм|нацыяналістаў]] і турэцкага ўрада. Рэдактар армянскай газеты {{нп3|Грант Дзінк|Грант Дзінк|ru|Динк, Грант}}, пісьменнікі [[Архан Памук]] і {{нп3|Эліф Шафак|Эліф Шафак|ru|Шафак, Элиф}}, выдавец {{нп3|Рагіп Заракалу|Рагіп Заракалу|ru|Зараколу, Рагип}} былі звінавачаныя ў абразе «''турэцкасці''», Дзінк і Заракалу былі асуджаныя. [[19 студзеня]] [[2007]] года [[Грант Дзінк]] быў забіты 17-гадовым турэцкім нацыяналістам, яго пахаванні ў [[Стамбул]]е выліліся ў дэманстрацыю, дзе дзясяткі тысяч туркаў шлі з плакатамі «''Мы ўсе армяне, мы ўсе Гранты''». У той жа час частка турэцкага грамадства ўспрыняла забойцу Дзінка як нацыянальнага героя<ref name="A Question of Genocide-306-316" />. == Доказы генацыду армян == {{main|Доказы генацыду армян}} {{also|Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў}} [[Файл:Rafael de Nogales Mendez.png|thumb|150px|{{нп3|Рафаэль дэ Нагалес Мендэс|Рафаэль дэ Нагалес Мендэс|ru|Ногалес Мендес, Рафаэль де}} (1879—1936), [[Венесуэла|венесуэльскі]] [[афіцэр]], які служыў у асманскай арміі і апісаў масавыя забойствы ў сваёй кнізе<ref name="Rafael de Nogales" />.]] Аргументы на карысць таго, што кампанія супраць армян насіла сістэматычны і цэнтралізаваны характар, грунтуюцца на шматлікіх сведчаннях нетурэцкіх сведак ([[консул]]аў, [[ваенны]]х, [[Медсястра|медсясцёр]], [[настаўнік]]аў, [[місіянер]]аў), сведчаннях турэцкіх чыноўнікаў і армян, якія засталіся жывымі. Сцвярджэнне пра арганізацыю мэтавага знішчэння армян увайшло ў выніковае абвінавачанне на [[Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў|судовым працэсе]] супраць лідараў младатуркаў. Да цяперашняга часу не пададзена ніякіх дакументаў з турэцкіх архіваў, што сведчаць пра мэтавасць знішчэння армян, што, магчыма, тлумачыцца знішчэннем гэтых дакументаў ці [[цэнзура]]й. Недаказанымі ці фальшывымі лічацца так званыя «''тэлеграмы Талаата''», апублікаваныя ў 1920 годзе. Арыгіналы тэлеграм адсутнічаюць, аднак аналіз, праведзены Дадранам, паказвае, што змесціва гэтых тэлеграм ускосна пацвярджаецца матэрыяламі працэсу супраць лідараў младатуркаў. Вызваленыя ад армян тэрыторыі засяляліся мухаджырамі з Фракіі ці [[Балгарыя|Балгарыі]], якія не маглі бы дабрацца да [[Кілікія|Кілікіі]] і [[Заходняя Арменія|турэцкай Арменіі]] без арганізацыйнай дапамогі і планавання, што таксама служыць аргументам, што сведчыць пра саўдзел вельмі высокіх афіцыйных колаў у праграме знішчэння армян<ref name="Naimark-XVI" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249" />. == Адмаўленне генацыду армян == {{main|Адмаўленне генацыду армян}} Адрозненне адмаўлення генацыду армян ад іншых формаў аспрэчванняў генацыду, што звычайна праводзяцца прыватнымі людзьмі ці арганізацыямі, складаецца ў афіцыйнай і ўсебаковай падтрымцы Турэцкай Рэспублікі, што робіць яго больш акадэмічна рэспектабельным і палітычна матываваным{{efn|name="diff"}}. Турэцкая рэспубліка выдаткоўвае значныя сродкі на піяр-кампаніі па адмаўленні і робіць ахвяраванні ўніверсітэтам, што забяспечваюць праўдападобнасць турэцкай пазіцыі. Пры чарговым абмеркаванні прызнання генацыду парламентамі ці ўрадамі розных дзяржаў Турцыя пагражае ім дыпламатычнымі і гандлёвымі санкцыямі і рэпрэсіямі да ўласных меншасцей. Каб знішчыць сляды фізічнай наяўнасці армян на тэрыторыі Турцыі, у краіне сістэматычна разбураюцца помнікі армянскай архітэктуры<ref name="Totten 21" /><ref name="Bloxham-221, 228" />. Аргументы адмаўляльнікаў звычайна ўяўляюць сабою мадыфікацыі аднаго з наступных сцвярджэнняў<ref name="Totten 21" />: * масавага забойства армян у Асманскай імперыі ніколі не было; * гібель армян адбылася па неасцярожнасці ад голаду і хвароб падчас высылання з зоны баявых дзеянняў; * з боку младатуркаў не было мэтавай палітыкі на знішчэнне армян; * гібель армян была вынікам грамадзянскай вайны ў Асманскай імперыі, у выніку якой загінула таксама мноства туркаў. == Генацыд армян у культуры == {{main|Генацыд армян у культуры}} {{also|Цыцэрнакаберд}} [[Файл:Суренянц, «Попранная святыня», 1895.jpg|thumb|left|180px|[[Вардгес Акопавіч Сурэнянц|Вардгес Сурэнянц]], «''Патаптаная святыня''», 1895 год.]] Першым фільмам пра падзеі 1915 года з’яўляецца карціна ''«{{нп3|Разадраная Арменія|Разадраная Арменія|ru|Растерзанная Армения}}»'' (1919), ад якой захаваўся толькі 15-хвілінны ўрывак. Першы дакументальны фільм «''Дзе мой народ?''» ({{lang-en|Where Are My People?}}, прадзюсар Майкл Акапян) выйшаў у 1965 годзе да 50-х угодкаў падзей. На мяжы XX і XXI стагоддзяў былі створаныя некалькі дакументальных фільмаў, найбольш цікавым з якіх аказаўся «''Утоены Халакост''» ({{lang-en|The Hidden Holocaust}}). Найбольш вядомыя фатаграфіі зробленыя [[Армін Вегнер|Армінам Вегнерам]] з нямецкага Чырвонага крыжа і консулам ЗША Лэслі Дэвісам<ref name="Hagopian" />. Турэцкая Рэспубліка аказвае перашкоды спробам здымаць фільмы пра знішчэнне турэцкіх армян<ref name="Dinah Shelton" />. Вусная традыцыя аповедаў пра забойствы адлюстроўваецца ў песнях, якія лічацца адным з доказаў генацыду<ref name="Jonathan McCollum" />. У творчасці амерыканскай рок-групы [[System of a Down]], якая складаецца з музыкантаў-армян, часта закранаецца тэматыка генацыду армян. Яшчэ ў канцы XIX стагоддзя армянскі мастак [[Вардгес Акопавіч Сурэнянц|Вардгес Сурэнянц]] прысвяціў шэраг сваіх карцін разні армян у Заходняй Арменіі<ref name="Костина" />. Многія карціны [[Аршыл Горкі|Аршыла Горкі]] натхняліся яго ўспамінамі пра перажытыя падзеі<ref name="Stephen Feinstein 108" />. Адным з вядучых армянскіх паэтаў, загінуўшых у 1915 годзе, быў {{нп3|Сіяманта|Сіяманта|ru|Сиаманто}}. Іншы буйны паэт, {{нп3|Даніел Рыгоравіч Варужан|Даніел Варужан|ru|Варужан, Даниел Григорьевич}}, таксама быў арыштаваны 24 красавіка, пазней закатаваны і забіты 19 жніўня. Многія вершы [[Егішэ Чарэнц]]а, які нарадзіўся ў [[Карс]]е і перажыў 1915 год у складзе руху супраціўлення, апісваюць жахі разні. Самы вядомы літаратурны твор на тэму генацыду армян — раман [[Франц Верфель|Франца Верфеля]] «''[[Сорак дзён Муса-Дага]]''». Першы помнік, прысвечаны масавым забойствам армян, быў пастаўлены ў выглядзе капліцы ў 1950-х гадах на тэрыторыі армянскага каталікасату ў горадзе Антэліяс, [[Ліван]]. У 1965 годзе на тэрыторыі каталікасату ў [[Эчміядзінскі манастыр|Эчміядзіне]] быў збудаваны помнік ахвярам генацыду, які складаецца са шматлікіх [[хачкар]]аў. У 1990 годзе памятная капліца была пабудавана ў сірыйскай пустыні Дэр Зор, якая да цяперашняга часу з’яўляецца адзіным помнікам, што стаіць на месцы, звязаным з забойствамі армян<ref name="Encyclopedia of genocide, 102-104">{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|102-104|volume=1}}</ref>. У [[1967]] годзе, праз два гады пасля таго, як у 50-я ўгодкі падзей у [[Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Арменіі]] прайшлі {{нп3|Дэманстрацыі ў Ерэване, 1965|масавыя несанкцыянаваныя дэманстрацыі|en|1965 Yerevan demonstrations}}, у [[Ерэван]]е на ўзгорку Цыцэрнакаберд («''Ластаўчына крэпасць''») была завершана пабудова мемарыяльнага комплексу. Сёння Цыцэрнакаберд з’яўляецца месцам паломніцтва для армян і ўспрымаецца грамадскай думкай як універсальны помнік армянскаму генацыду<ref name="Encyclopedia of genocide, 102-104" /><ref name="Totten, 21">Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, ISBN 0-313-34642-9, p. 21.</ref>. == Юрыдычны бок == === Міжнародна-прававое прызнанне === {{main|Прызнанне генацыду армян}} [[Файл:Vladimir Putin, Tsitsernakaberd memorial complex RA.jpg|thumb|[[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] у мемарыяльным комплексе генацыду ў 2013 годзе.<br />«''Расія заўсёды ўспрымала боль і трагедыю армянскага народа як сваю ўласную. Нізка схіляем галовы перад памяццю ахвяр генацыду армянскага народа''»<ref>Запіс Пуціна ў кнізе ганаровых наведнікаў Музея-інстытута генацыду армян у 2001 годзе// [http://noev-kovcheg.ru/mag/2013-23-24/4236.html Армяно-российская встреча на высшем уровне: хроника визита], Ноев Ковчег, декабрь 2013 года</ref>.]] У супольнай Дэкларацыі ад 24 мая [[1915]] года краін-саюзніц (Вялікабрытанія, Францыя і Расійская імперыя) забойствы армян сталі першым прызнаным злачынствам супраць чалавецтва<ref name="Уголовное право России-753" />: {{Пачатак цытаты}}''З прычыны новых злачынстваў Турцыі супраць чалавецтва і цывілізацыі, урады Саюзных дзяржаў публічна заяўляюць [[Порта|Высокай Порце]] пра асабістую адказнасць за гэтыя злачынствы ўсіх членаў Асманскага ўрада, а таксама тых іх агентаў, якія залучаныя ў такую разню.'' {{Канец цытаты|крыніца=24 мая [[1915]]. Супольная дэкларацыя Францыі, Вялікабрытаніі і Расіі}} Прызнанне генацыду армян з’яўляецца галоўнай мэтай асноўных {{нп3|Армянскае лобі ЗША|армянскіх лабісцкіх арганізацый|ru|Армянское лобби США}}, прытым, апроч самога прызнання, агучваліся {{нп3|Тэрытарыяльная спрэчка|тэрытарыяльныя прэтэнзіі|ru|Территориальный спор}} і патрабаванне выплаты [[Рэпарацыі|рэпарацый]] Турцыяй. Каб дамагчыся прызнання, армянскія лабісты прыцягваюць на свой бок парламентарыяў і ўплывовых асоб, аказваюць ціск на ўрады розных краін, арганізуюць шырокае асвятленне дадзенага пытання ў грамадстве, заснавалі інстытуты, што займаюцца дадзеным пытаннем ({{нп3|Інстытут Зарана|Інстытут Зарана|ru|Институт Зоряна}}, Армянскі нацыянальны інстытут)<ref name="Heather Gregg 19" />. Армянская [[дыяспара]] амаль цалкам складаецца з прамых нашчадкаў ахвяр генацыду і мае дастатковыя матэрыяльныя рэсурсы, каб супрацьстаяць ціску Турцыі<ref name="Bloxham-223-224">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|223-224}}</ref>. [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] тройчы (1916<ref name="usa-1916" />, 1919<ref name="usa-1919" />, 1920<ref name="usa-1920" />) прымалі {{нп3|Рэзалюцыя|рэзалюцыі|ru|Резолюция}} аб масовых забойствах армян. Генацыд армян прызнаў [[Еўрапарламент]] (1987<ref name="EuroParliament 1987" />, 2000<ref name="EuroParliament 2000" />, 2002<ref name="EuroParliament 2002" />, 2005<ref name="EuroParliament 2005" />, 2015<ref name="europarlament_15_04_2015">[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1906585 Европарламент призвал Турцию признать геноцид армян] // ТАСС, 15 апреля 2015 года</ref>), парламенцкая кааліцыя краін Паўднёвай Амерыкі ([[Меркасур]])<ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.382/current_category.5/affirmation_detail.html South American Parliamentarians Coalition (MERCOSUR)], November 19, 2007</ref>, Падкамісія [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] па {{нп3|Рамачная канвенцыя пра абарону нацыянальных меншасцей|прадухіленні дыскрымінацыі і абароне меншасцей|ru|Рамочная конвенция о защите национальных меньшинств}}<ref name="CPDPM 1985" />, Парламент Лацінскай Амерыкі (2015)<ref>{{Cite web |url=http://www.panorama.am/ru/politics/2015/08/01/armenian-genocide/ |title=Парламент Латинской Америки — Parlatino — признал Геноцид армян |access-date=26 студзеня 2017 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924084709/http://www.panorama.am/ru/politics/2015/08/01/armenian-genocide/ |url-status=dead }}</ref>. Генацыд армян прызнаны і асуджаны многімі краінамі свету і ўплывовымі міжнароднымі арганізацыямі. Першым масавыя забойствы армян афіцыйна асудзіў парламент [[Уругвай|Уругвая]]<ref name="HRR 1965" /><ref name="UL 2004" /> (1965). Знішчэнне армян афіцыйна прызналі [[Генацыд|''генацыдам'']] (згодна міжнароднаму праву<ref name="un-genocide" />) і асудзілі таксама [[Францыя]] (1998<ref name="FNAL 1998" />, 2000<ref name="FSL 2000" />, 2001<ref name="FL 2001" />, 2006<ref name="génocide arménien" /><ref name="bbc-6043368" />, 2012<ref name="lenta.ru-24.01.2012-france" />), [[Бельгія]]<ref name="BSR 1998" />, [[Нідэрланды]]<ref name="NPR 2004" />, [[Швейцарыя]]<ref name="SHCNCR 2003" /><ref name="A perfect injustice 14" /> — {{нп3|Нацыянальны савет Швейцарыі|Нацыянальны савет|ru|Национальный совет Швейцарии}} (ніжняя палата [[Федэральны сход Швейцарыі|парламента]]), [[Швецыя]]<ref name="A perfect injustice 14" /><ref name="echo.msk-663181" /><ref name="bbc.co.uk-100311" />, [[Расія]]<ref name="pravoteka-79044" />, [[Польшча]]<ref name="PPR 2005" />, [[Ліван]] (2000)<ref name="Lebanon_Parliament_Resolution">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.161/current_category.7/affirmation_detail.html Lebanon Parliament Resolution, May 11, 2000]</ref>, [[Італія]]<ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.172/current_category.7/affirmation_detail.html Italy Chamber of Deputies Resolution, November 16, 2000]</ref>, [[Літва]]<ref name="LARD 2005" />, [[Грэцыя]]<ref name="GHRPR 1996" />, [[Славакія]]<ref name="SR 2004" /><ref name="nrsr.sk" />, [[Рэспубліка Кіпр|Кіпр]]<ref name="CHRR 1982" />, [[Аргенціна]] (2 законы, 5 рэзалюцый)<ref name="Affirmation.297" /><ref name="Affirmation.374" />, [[Венесуэла]]<ref name="VNAR 2005" />, [[Чылі]]<ref name="rian-66798950" />, [[Канада]] (1996<ref name="CHCR 1996" />, 2002<ref name="CSR 2002" />, 2004<ref name="CHCR 2004" />)<ref name="A perfect injustice 14" />, [[Ватыкан]]<ref name="VCC 2000" />, [[Балівія]] (2014)<ref>[http://www.genocide-museum.am/rus/01.12.2014-Bolivia.php Боливия признает и осуждает Геноцид армян] (+ фото документа). Музей-институт Геноцида армян, 01.12.2014</ref><ref>Официальный сайт МИД Армении. [http://www.mfa.am/hy/press-releases/item/2014/11/30/bolivia_genocide/ Բոլիվիայի խորհրդարանի երկու պալատներն ընդունեցին Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և դատապարտման վերաբերյալ օրինագիծ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141205061349/http://www.mfa.am/hy/press-releases/item/2014/11/30/bolivia_genocide/ |date=5 снежня 2014 }} (Обе палаты парламента Боливии приняли законопроект о признании и осуждении Геноцида армян) {{ref-hy}}</ref>, [[Аўстрыя]] (2015)<ref name="Austria">[http://www.parlament.gv.at/PAKT/PR/JAHR_2015/PK0383/index.shtml Полный текст] заявления парламента Австрии на её официальном сайте, 22.04.2015</ref><ref>[http://ria.ru/world/20150422/1060214464.html Парламент Австрии признал геноцид армян в Османской империи], РИА Новости, 22.04.2015</ref>, [[Люксембург]] (2015)<ref>[http://news.am/rus/news/265613.html Парламент Люксембурга признал Геноцид армян] (+ фото документа), ИА News.am, 06.05.2015</ref>, [[Бразілія]] (2015)<ref>[http://panarmenian.net/rus/news/192982/ 24-ой страной, признавшей Геноцид армян, стала Бразилия]</ref>, [[Парагвай]] (2015)<ref>{{Cite web |url=http://odd.senado.gov.py/archivos/file/Proyecto%20de%20Declaracion%20%28Interes%20de%20esta%20HCS%20y%20reconoce%20el%20Genocidio%20Armenio%29.pdf |title=Proyecto de Declaracion (Interes de esta HCS y reconoce el Genocidio Armenio) |access-date=26 студзеня 2017 |archive-date=20 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020161401/http://odd.senado.gov.py/archivos/file/Proyecto%20de%20Declaracion%20(Interes%20de%20esta%20HCS%20y%20reconoce%20el%20Genocidio%20Armenio).pdf |url-status=dead }}</ref><ref>[http://news.am/rus/news/293389.html Сенат Парагвая признал Геноцид армян]</ref>, 45 з 50 штатаў ЗША (з якіх 35 на ўзроўні закона)<ref>[http://www.armenian-genocide.org/current_category.11/affirmation_list.html Список штатов США, признавших геноцид армян] — Armenian National Institute</ref><ref>Арег Галстян. [http://golosarmenii.am/article/27502/chto-budet--esli-vse-50-shtatov-priznayut-genocid Что будет, если все 50 штатов признают геноцид?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150413222236/http://golosarmenii.am/article/27502/chto-budet--esli-vse-50-shtatov-priznayut-genocid |date=13 красавіка 2015 }} // Голос Армении, 13.04.2015</ref>, [[Германія]] (2016)<ref>[http://ria.ru/world/20160602/1441975378.html Бундестаг признал геноцидом преступления против армян в 1915 году] {{ref-ru}}</ref>. 30 кастрычніка [[2019]] года [[Палата Прадстаўнікоў ЗША|Палата Прадстаўнікоў]] [[Кангрэс ЗША|Кангрэсу ЗША]] ўхваліла рэзалюцыю, у якой упершыню фармальна прызнала генацыдам масавыя забойствы армян у Асманскай імперыі ў 1915 годзе. У рэзалюцыі гаворыцца аб прызнаньні [[ЗША]] тэрміну «армянскі генацыд»<ref>[https://www.svaboda.org/a/30243584.html svaboda.org]</ref>. Забойствы армян у Асманскай імперыі разглядаліся некалькімі міжнароднымі арганізацыямі. У 1984 годзе «''Пастаянны трыбунал народаў''» прызнаў дзеянні Асманскай імперыі [[генацыд]]ам<ref name="Permanent Peoples' Tribunal">April 16, 1984. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.66/current_category.5/affirmation_detail.html Permanent Peoples' Tribunal, Verdict of the Tribunal]</ref>. Да аналагічнай высновы ў 1997 годзе прыйшла {{нп3|Міжнародная асацыяцыя даследчыкаў генацыду|Міжнародная асацыяцыя даследчыкаў генацыду|ru|Международная ассоциация исследователей геноцида}}<ref>[http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf The Armenian Genocide Resolution Unanimously Passed By The Association of Genocide Scholars of North America] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110721083219/http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf |date=21 ліпеня 2011 }}, The Armenian Genocide Resolution was unanimously passed at the Association of Genocide Scholars’ conference in Montreal on June 13, 1997.</ref> <ref>[http://www.genocide-museum.am/eng/21.03.2009.php Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide], website of the IAGS, March 7, 2009 «''that the Armenian Genocide is not an allegation, a personal opinion, or a point of view, but rather a widely documented fact supported by an overwhelming body of historical evidence''.»</ref> <ref name="The Association of Genocide Scholars">June 13, 1997. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html The Association of Genocide Scholars]</ref>. 8 чэрвеня 2000 года ў газетах «''[[The New York Times]]''» і «''{{нп3|The Jerusalem Post|The Jerusalem Post|ru|The Jerusalem Post}}''» была апублікавана заява 126 даследчыкаў Халакосту (у іх ліку {{нп3|Іегуда Баўэр|Іегуда Баўэр|ru|Бауэр, Иегуда}}, [[Ізраэль Чарні]] і [[Элі Візель]]), якія пацвердзілі бясспрэчнасць факта генацыду армян у Першай сусветнай вайне<ref name="Statement_by_126_Holocaust_Scholars">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.21/current_category.3/affirmation_detail.html Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers] // [[The New York Times]] і [[The Jerusalem Post]], June 8, 2000</ref>. У 2001 годзе супольная турэцка-армянская камісія па замірэнні звярнулася ў «''Міжнародны цэнтр па пытаннях правасуддзя пераходнага перыяду''» (МЦПППП) для незалежнага заключэння, ці з’яўляюцца падзеі 1915 года генацыдам. У пачатку 2003 года МЦПППП прадставіў заключэнне, што падзеі 1915 года трапляюць пад усе вызначэнні генацыду і ўжытак гэтага тэрміна цалкам апраўданы<ref name="International Center for Transitional Justice">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.244/current_category.5/affirmation_detail.html International Center for Transitional Justice (ICTJ) Report Prepared for TARC]</ref>. Прызнанне генацыду армян афіцыйна не з’яўляецца абавязковай умовай для {{нп3|Пытанне пра ўступленне Турцыі ў Еўрапейскі саюз|ўступлення Турцыі ў ЕС|ru|Вопрос о вступлении Турции в Европейский союз}}, аднак некаторыя аўтары лічаць, што Турцыі давядзецца зрабіць гэта на шляху да членства ў ЕС<ref name="bbc.co.uk-4290524" /><ref name="mk.ru-76188" />. ==== Крыміналізацыя адмаўлення ==== У [[Швейцарыя|Швейцарыі]] некалькі чалавек былі пакараныя [[суд]]ом за адмаўленне генацыду армян<ref name="panarmenian-54518">PANARMENIAN.net. 1 октября 2010. [http://www.panarmenian.net/rus/world/news/54518/ 150 дней тюремного заключения и 30 тысяч франков — так швейцарский суд наказал турок за отрицание Геноцида армян]</ref>. У кастрычніку [[2006]] года [[Нацыянальны сход Францыі]] прыняў законапраект<ref name="génocide arménien"/>, пададзены {{нп3|Валеры Буае|Валеры Буае|ru|Буайе, Валери}}, які разглядаў адмаўленне прызнаных Францыяй генацыдаў як злачынства; законапраект, што прадугледжвае ў якасці пакарання турэмнае зняволенне тэрмінам да 1 года і штраф у {{nobr|45 000 еўра}}<ref name="newsarmenia.ru-20111222-42585122" />, быў паўторна прыняты 22 снежня 2011 года, а 23 студзеня 2012 года Сенат пацвердзіў гэтае рашэнне<ref name="ntv.ru-263754" />. Турцыя асудзіла французскі закон пра пераслед адмаўлення генацыду<ref name="lenta.ru-24.01.2012-reply" />. Група французскіх дэпутатаў падала запыт пра адпаведнасць прынятага закона Канстытуцыі ў Канстытуцыйны савет Францыі, які пастанавіў, што закон, які ўводзіць кару за адмаўленне прызнаных фактаў генацыду, не адпавядае Канстытуцыі, бо з’яўляецца замахам на свабоду выразу думак і камунікавання<ref name="BBC-120228" /><ref name="gazeta.ru-4016413" />. У адказ на рашэнне Канстытуцыйнага савета [[Нікаля Сарказі|Сарказі]] запатрабаваў ад міністраў распрацаваць новую рэдакцыю закона<ref name="BBC-120221" />. 17 снежня 2013 года [[Еўрапейскі суд па правах чалавека]] прызнаў парушэннем права на свабоду выразу думкі кару, накладзеную швейцарскім судом на {{нп3|Рабочая партыя, Турцыя|Догу Перынчэка|ru|Рабочая партия (Турция)}}, які публічна адмаўляў генацыд армян, пры гэтым не прысудзіўшы ніякай грашовай кампенсацыі Перынчэку<ref name="European_Court_of_Human_Rights">[http://ria.ru/world/20131217/984705617.html ЕСПЧ: Швейцария нарушила права по делу об отрицании геноцида армян] // РИА Новости, 17.12.2013</ref>. У асобным тлумачэнні да рашэння Вялікая палата суда адзначыла, што суд не займаўся пытаннем правамернасці крыміналізацыі генацыду ў прынцыпе, але што ў дадзеным выпадку суд разглядаў толькі факты заяў Перынчэка, якія, на думку суда, не ўтрымліваюць выразаў нянавісці ці нецярплівасці і рэалізуюць права Перынчэка на свабоду слова, гарантаваную артыкулам 10 Еўрапейскай канвенцыі па правах чалавека<ref>[http://echr.coe.int/Documents/Presse_Q_A_Perincek_ENG.pdf Q & A. Grand Chamber judgment in the case of Perinçek v. Switzerland] // ЕСПЧ, приложение 27510/08 к решению суда</ref>. === Кампенсацыя === [[Файл:ArmeniansofLebanon.jpg|thumb|250px|right|Маніфестацыя ў [[Горад Бейрут|Бейруце]] ў 91-я ўгодкі Генацыду армян у Асманскай імперыі.]] У 2000 годзе кангрэс Каліфорніі прыняў закон, якім прызнаў правы спадчыннікаў загінуўшых у 1915 годзе армян на атрыманні кампенсацый у адпаведных [[Страхавая кампанія|страхавых кампаніях]]. У 2003 годзе страхавая кампанія {{нп3|New York Life Insurance Company|New York Life Insurance Company|en|New York Life}} пачала выплату кампенсацый сваякам ахвяр забойстваў армян 1915 года<ref name="regnum-174306" /> (агульная сума кампенсацый складае прыкладна $20 млн<ref name="regnum-210207" />). Аднак у жніўні 2009 года апеляцыйны суд штата [[Каліфорнія]], ЗША, прыняў рашэнне ануляваць закон пра выплату страхавых кампенсацый сваякам армян. Суддзя Дэвід Томпсан палічыў скаргі армян адносна выплаты ім страхоўкі пазбаўленымі падставы, бо «''ўсе гэтыя падзеі адбываліся за тысячы міль ад ЗША, такім чынам штат Каліфорнія не нясе ніякай адказнасці перад гэтымі людзьмі''», і «''Федэральны ўрад ЗША не прыняў рашэння пра прызнанне генацыду армян''»<ref name="news.am-2870" />. Французская страхавая кампанія «''Акса''» абавязалася выплаціць кампенсацыю ($17,5 млн) спадчыннікам ахвяр<ref name="regnum-1028092" />. === Дзень памяці ахвяр === [[Файл:Tsitsernakaberd24.04.2009.JPG|thumb|250px|Традыцыйнае шэсце да {{нп3|Цыцэрнакаберд|мемарыяльнаму комплексу Генацыду армян|ru|Цицернакаберд}} у Ерэване [[24 красавіка]] ([[2009]] год).]] {{main|Дзень памяці ахвяр Генацыду армян}} Штогод 24 красавіка ва ўгодкі дэпартацыі армянскай інтэлігенцыі са Стамбула мільёны армян і прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей ва ўсім свеце аддаюць даніну памяці ахвярам генацыду армян. У Арменіі гэта дата мае важнае значэнне і з’яўляецца непрацоўным днём. 15 красавіка 2015 года [[Еўрапейскі парламент|Еўрапарламент]] абвясціў 24 красавіка еўрапейскім ''Днём памяці ахвяр генацыду армян у Асманскай імперыі''<ref name="europarlament_15_04_2015" />. == Помнікі == * Помнік генацыду армян у {{нп3|Царква Сарака пакутнікаў, Халеб|Саборы Сарака Пакутнікаў|ru|Церковь Сорока мучеников (Алеппо)}}, [[Халеб]], [[Сірыя]] (1989). * [[Хачкар]] «''Да стагоддзя генацыду армян''» у [[Сызрань|Сызрані]], [[Самарская вобласць]]. На тэрыторыі рачнога порта (2015). == Гл. таксама == * [[Адмаўленне генацыду армян]] * [[Бадзіль Б’ёрн]] * {{нп3|Ваяры за справядлівасць у дачыненні генацыду армян|Ваяры за справядлівасць у дачыненні генацыду армян|ru|Бойцы за справедливость в отношении геноцида армян}} * {{нп3|Прабачце нас|Прабачце нас|ru|Простите нас}} * [[Генацыд асірыйцаў]] * [[Генацыд грэкаў]] * [[Халакост]] * [[Генацыд у Руандзе]] * [[1915 (фільм)]] == Заўвагі == {{notelist|refs= {{efn|name="diff"|Прыкладам, у адрозненне ад адмаўлення Халакосту, галоўным чынам абумоўленым расавымі матывамі.}} {{efn|name="degree"|Ступень удзелу цэнтральных улад у антыармянскіх дзеяннях не заўсёды вядомая. Падрабязней у артыкуле [[Хамідыйская разня]].}} {{efn|name="ref1915"|Так, падчас забойстваў 1915 года дапамога армянам часам аказвалася мусульманскімі лідарамі, якія ўспрымалі хрысціян як «''людзей кнігі''» і, у адрозненне ад расісцкай ідэалогіі, мелі месца для сумлення.}} {{efn|name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265"|Інтэрв’ю асманскіх афіцэраў Сайксу прыводзіцца скарочана. Падрабязныя цытаты прыведзеныя ў кнізе {{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=262—265}}}} {{efn|name="see also suni"|Гл. таксама інтэрв’ю гісторыка Халіла Берктая з універсітэта Сабанчы турэцкай газеце «''Радыкал''» (Сюні, 2004).}} {{efn|name="роль специальной организации"|Роля «''Адмысловай арганізацыі''» і Бехаэдзіна Шакіра падрабязна разгледжана ў працы {{Кніга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}}, глава «''The Decision for Genocide in Light of Ottoman-Turkish Documents''»}} }} == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68">{{Кніга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|62—68|аўтар=Vahakn N. Dadrian.|частка=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref> <ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86">{{Кніга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|83—86|аўтар=Vahakn N. Dadrian.|частка=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref> <ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77">{{Кніга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|70—77|аўтар=Vahakn N. Dadrian.|частка=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref> <ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 77-80">{{Кніга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|77—80|аўтар=Vahakn N. Dadrian.|частка=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref> <ref name="Robert Bevan">[http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/1861892055.html Robert Bevan «The Destruction of Memory» pages 56—59. 2006, 240 pages] ISBN 1-86189-205-5</ref> <ref name="Berger">''Alan L. Berger.'' Bearing witness to the Holocaust, p. 55:<blockquote>Indeed, following the shock of the Holocaust, we have become aware of mass destruction that preceded and followed the Second World War. One thinks, for example, of the Armenian genocide of 1915—1923, of the Stalinist Gulag, Burundi, Biafra, Indonesia, Sudan, Ethiopia, and of the Cabodian «autogenocide».</blockquote></ref> <ref name="Encyclopedia of genocide">{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|161|volume=1}}</ref> <ref name="Auron">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|304}}<blockquote>When Raphael Lemkin coined the word genocide in 1944 he cited the 1915 annihilation of the Armenians as a seminal example of genocide.</blockquote></ref> <ref name="Moses">{{Кніга:A. Dirk Moses:Genocide and settler society|21}}<blockquote>Indignant that the perpetrators of the Armenian genocide had largely escaped prosecution, Lemkin, who was a young state prosecutor in Poland, began lobbying in the early 1930s for international law to criminalize the destruction of such groups.</blockquote></ref> <ref name="Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide">Vahakn N. Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide // Dinah L. Shelton. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. Macmillan Reference, 2005. ISBN 0-02-865848-5, 9780028658483</ref> <ref name="Taner Akçam 68">{{Кніга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|68}}</ref> <ref name="Taner Akçam 103">{{Кніга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|103}}</ref> <ref name="Astourian. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization">''Stephan H. Astourian''. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // {{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics|53—79}}</ref> <ref name="The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876-1914">Richard G. Hovannisian. The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876—1914 // Richard G. Hovannisian. The Armenian People from Ancient to Modern Times: Foreign dominion to statehood : the fifteenth century to the twentieth century. Palgrave Macmillan, 2004. ISBN 1-4039-6422-X, 9781403964229</ref> <ref name="Bloxham-47-58">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|39—48}}</ref> <ref name="Looking toward Ararat 106-106">{{Кніга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|106—106}}</ref> <ref name="Bloxham-51-57">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|51—57}}</ref> <ref name="Кинросс 606">{{Кніга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи|606}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-219-221">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=219—221}}</ref> <ref name="Robert Melson 59-61">{{Кніга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust|59—61}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-221-222">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=221—222}}</ref> <ref name="Кинросс">{{Кніга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи|600—611}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222-226">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=222—226}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=224—226}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=224}}</ref> <ref name="Bloxham-51">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|51}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=222}}</ref> <ref name="Charny 287">{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|287}}</ref> <ref name="Totten 23">{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|23}}</ref> <ref name="Shelton 71">{{Кніга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|71}}</ref> <ref name="Looking toward Ararat 99">{{Кніга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|99}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 230-233">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=230—233}}</ref> <ref name="Bloxham 60-62">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|60—62}}</ref> <ref name="Bloxham 62-65">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|62—65}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=233—238}}</ref> <ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" >{{Артыкул:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=239—245}}</ref> <ref name="Astourian 68-69">''Stephan H. Astourian''. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // {{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics|68—69}}</ref> <ref name="Bloxham 71-75">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|71—75}}</ref> <ref name="Taner Akçam 116-117">{{Кніга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|116—117}}</ref> <ref name="Morgenthau 221">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|32}}. Гл. таксама Henry Morgenthau. Ambassador Morgenthau’s Story. Kessinger Publishing, 2004, ISBN 1-4191-0572-8, 9781419105722. P. 221</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=245—249}}</ref> <ref name="Morgenthau 302—304">Henry Morgenthau, Ambassador Morgenthau’s Story. Garden City, N.Y. 1918, pp. 302—304. «Before Armenia could be slaughtered, Armenia must be made defenseless.»</ref> <ref name="A Question of Genocide, 270-272">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|270—272|аўтар=Donald Bloxham.|частка=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}</ref> <ref name="Bloxham 78-80">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|78—80}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249—250}}</ref> <ref name="Bloxham 82-83">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|82—83}}</ref> <ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|221—243|аўтар=Aram Arkun.|частка=Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide}}</ref> <ref name="Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249—255}}</ref> <ref name="The great game of genocide? 76-78">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|76—78}}</ref> <ref name="Bloxham 265-267">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|265—267|аўтар=Donald Bloxham.|частка=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=255—258}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265-2">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=262—265}}</ref> <ref name="The treatment of Armenians in the Ottoman Empire">{{Кніга:James Bryce:The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-565-567">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=565—567}}</ref> <ref name="Dictionary of Genocide-21-22">{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21—22}}</ref> <ref name="A Question of Genocide-126-148">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|126—148|аўтар=Hans-Lukas Kieser.|частка=From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873—1919)}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=267}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=267—271}}</ref> <ref name="The Independent, 27-03-1920">The Independent, March 27, 1920</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-304-313">Richard G. Hovannisian. The Republic of Armenia // {{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=304—313}}</ref> <ref name="Rouben Paul Adalian:The Armenian Genocide">''Rouben Paul Adalian''. The Armenian Genocide // {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}</ref> <ref name="Rouben Paul Adalian 1999">''Rouben Paul Adalian''. Treatment Of The Armenian Genocide In Representative Encyclopedias. // {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|73}} ''«In all, it is estimated that up to a million and a half Armenians perished at the hands of Ottoman and Turkish military and paramilitary forces and through atrocities intentionally inflicted to eliminate the Armenian demographic presence in Turkey».''</ref> <ref name="Таблица 10.2">''[[Рудольф Румель|R. J. Rummel]]''. Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War. [http://www.hawaii.edu/powerkills/DBG.TAB10.2.GIF Таблица 10.2]</ref> <ref name="Erik Jan Zürcher">{{Кніга:Zurcher:Turkey: A Modern History|114}}<blockquote>Estimates of the total number of Armenians in the empire vary, but a number of around 1,500,000, some 10 per cent of the population of Ottoman Anatolia, is probably a reasonable estimate.</blockquote></ref> <ref name="Identity Politics in the Age of Genocide-115">{{Кніга:Identity Politics in the Age of Genocide|115}}</ref> <ref name="Lise Noël">''Noël, Lise'' Intolerance: A General Survey, стр. 101: <blockquote>Starting in 1915, one and a half million Armenians (60 % of the population) were eliminated by the Turkish government during the First World War.</blockquote></ref> <ref name="Suny, Göçek, Naimar, 136-137">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|136—137|аўтар=Hans-Lukas Kieser.|частка=From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873—1919)}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=271—272}} <blockquote>Dr. Lepsius took considerable care with the figures he used, although perhaps he should have been more circumspect in accepting the figure of 1,845,450 given by the Armenian patriarchate in Constantinople as the number of Armenians living in the Ottoman Empire. Nevertheless, it is unlikely to be far wrong, if we accept the figures that Enver Pasha gave to Dr. Ernst Jackh as early as the end of August 1915 for the number of Armenians dead (300,000) and those quoted by the German Embassy on October 4, 1916. Of the approximately 2 million Armenians living in the empire, 1,500,000 had been deported and between 800,000 and 1,000,000 of those had been killed. Lepsius initially estimated the number of Armenians who had died in the empire at 1,000,000; in the 1919 edition of the Bericht he revised that figure to 1,100,000. Lepsius put the number of eastern Armenians killed during the Ottoman invasion of Transcaucasia in 1918 at between 50,000 and 100,000. Another German closely involved at the time, Ernst Sommer of the Deutscher Hilfsbund, estimated in 1919 that 1,400,000 Armenians had been deported, of whom at the time scarcely more than 250,000 were alive (Sommer, 1919). <…> Lepsius also estimated that the number of Armenians forcibly converted to Islam was between 250,000 and 300,000. There was no religious element in the forced conversions to Islam at this time. The Ittihadist rulers of the empire were unbelievers. By contrast, some Turkish Muslim leaders, imams and hodjas, expressed disapproval at what the Armenians were compelled to endure. The harsh measures against the Armenians of Kutahia were declared theologically invalid by the local mufti Forced conversion had instead a political motive: to destroy the Armenians' identity, to turn Armenians into «Turks» so that they would appear in the other column of statistics and thus weaken or nullify any Armenian demands for autonomy or independence. Some Armenians appear to have returned to their faith after the armistice, but no figures exist for them.</blockquote></ref> <ref name="Zuercher 115">{{Кніга:Zurcher:Turkey: A Modern History|115}}<blockquote>The second controversy is over numbers: Turkish historians have put the number of deaths as low as 200,000, while the Armenians have sometimes claimed ten times as many. <…> Between 600,000 and 800,000 deaths seems most likely.</blockquote></ref> <ref name="britannica-armenian-massacres">Энцыклапедыя Britannica, артыкул: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-Genocide Armenian Genocide].</ref> <ref name="Rummel 224—225">''R. Rummel'' [http://books.google.com/books?id=N1j1QdPMockC&pg=PA225&dq=DEATH+BY+GOVERNMENT+10.2+serbians&hl=ru&ei=GlhFTYexCsPxsga0urzTDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Death by government], табл. 10.1 і 10.2 на стар. 224—225</ref> <ref name="Guenter Lewy 240">''Guenter Lewy'', [http://books.google.com/books?ei=3E9GTaDyKMfKswb9hYGoDg&ct=result&sqi=2&hl=ru&id=6tdtAAAAMAAJ&dq=armenians+in+ottoman+empire&q=to+about+642,000#search_anchor The Armenian massacres in Ottoman Turkey: a disputed genocide], стар. 240 <blockquote>According to the numbers I have accepted (1,750,000 prewar population and 1,108,000 survivors) the death toll comes to about 642,000 lives <…></blockquote></ref> <ref name="Roger Smith 8">''Roger W. Smith''. The Armenian Genocide: Memory, Politics, and the Future // ''Richard G. Hovannisian''. The Armenian genocide: history, politics, ethics. Palgrave Macmillan, 1992. ISBN 0-312-04847-5, 9780312048471. Стр. 8. <blockquote>But denial can enter into the very fabric of a society, so that those who come after sustain and even intensify the denial begun by the perpetrators. The most strident and elaborate denial of genocide in history follows this pattern. The Turkish Republic, established in 1923, is not guilty of physical genocide against Armenians, but it continues to the present to deny that the Young Turk government engaged in massive destruction of Armenians from 1915 to 1918, resulting in the death of over one million persons, and the elimination of the Armenian people from its homeland of nearly 3000 years.</blockquote></ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=271}}</ref> <ref name="Douglas Arthur Howard 83">''Douglas Arthur Howard'' [http://books.google.com/books?id=Ay-IkMqrTp4C&lpg=PA83&vq=%22The%20exact%20number%20of%20those%20who%20died%20is%20a%20matter%20of%20dispute,%20but%20most%20historians%20agree%20it%20was%20around%20800000%20to%201000000%20people.%22&pg=PA83 The history of Turkey], P. 83. <blockquote>The exact number of those who died is a matter of dispute, but most historians agree it was around 800000 to 1000000 people.</blockquote></ref> <ref name="Сюни, Ab Imperio">{{Артыкул:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}</ref> <ref name="Bloxham-69-71">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|69—71}}</ref> <ref name="Armenian Genocide, court-martial of perpetrators">''Vahakn N. Dadrian''. Armenian Genocide, court-martial of perpetrators // {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}</ref> <ref name="Renewal and Silence">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306—316|аўтар=Erik Jan Zürcher.|частка=Renewal and Silence. Postwar Unionist and Kemalist Rhetoric on the Armenian Genocide}}</ref> <ref name="Fatma Müge Göçek-42-52">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|42—52|аўтар=Fatma Müge Göçek.|частка=Reading Genocide: Turkish Historiography on 1915}}</ref> <ref name="Киреев">{{Кніга:Киреев:История Турции XX век}}</ref> <ref name="Naimark-XVI">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|XVI|аўтар=Norman M. Naimark.|частка=Preface}} ''«That the muhacirs were moved as quickly as they were into Armenian houses and occupied Armenian farmland after the deportations attests to the strength of popular economic ambitions, as well as government policy, in the development of genocide»''.</ref> <ref name="Hagopian">{{нп3|Дж. Майкл Акапян|J. Michael Hagopian|ru|Акопян, Дж. Майкл}}. Films, Armenian Documentary // {{Кніга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|volume=I}}</ref> <ref name="Dinah Shelton">Atom Egoyan. Films, Armenian Feature // {{Кніга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|том=1}}</ref> <ref name="Jonathan McCollum">''Jonathan McCollum''. Music Based on the Armenian Genocide // {{Кніга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|volume=II}}</ref> <ref name="Костина">{{Кніга:Всеобщая история искусств:5|255}}</ref> <ref name="Stephen Feinstein 108">''Stephen C. Feinstein''. ART OF OTHER GENOCIDES // {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|volume=2|pages=108}}</ref> <ref name="Dictionary of Genocide">Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs. Dictionary of Genocide: A—L, p. 21:<blockquote>The Armenian Genocide Institute-Museum was opened in Yerevan, Armenia, in 1995, as part of the events commemorating the eightieth anniversary of the beginning of the Armenian genocide (1915—1923) at the hands of the Young Turk regime.</blockquote></ref> <ref name="Heather Gregg 19">{{кніга|аўтар = Heather S. Gregg.|загаловак = Divided They Conquer: The Success of Armenian Ethnic Lobbies in the United States|спасылка = http://web.mit.edu/cis/www/migration/pubs/rrwp/13_divided.pdf|выдавецтва = Inter-University Committee on International Migration|год = 2002|pages = 19|allpages = 35|archive-url = https://web.archive.org/web/20120207101827/http://web.mit.edu/cis/www/migration/pubs/rrwp/13_divided.pdf|archive-date = 7 лютага 2012|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120207101827/http://web.mit.edu/cis/www/migration/pubs/rrwp/13_divided.pdf|archivedate = 7 лютага 2012}}</ref> <ref name="un-genocide">[http://www.un.org/russian/documen/convents/genocide.htm «Конвенция о предупреждении и наказании преступления геноцида»] (Утверждена и предложена к подписанию и ратификации резолюцией Генеральной Ассамблеи ООН 260 A (III) от 9 декабря 1948 г.)</ref> <ref name="ags">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html Международная ассоциация учёных по исследованию геноцида], 1997:<blockquote>That this assembly of the Association of Genocide Scholars in its conference held in Montreal, June 11—13, 1997, reaffirms that the mass murder of Armenians in Turkey in 1915 is a case of genocide which conforms to the statutes of the United Nations Convention on the Prevention and Punishment of Genocide. It further condemns the denial of the Armenian Genocide by the Turkish government and its official and unofficial agents and supporters.</blockquote></ref> <ref name="usa-1916">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.163/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Senate Concurrent Resalution 12, February 9, 1916]</ref> <ref name="usa-1919">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.228/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Congress Act to Incorporate Near East Relief, August 6, 1919]</ref> <ref name="usa-1920">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.164/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Senate Resolution 359, May 11, 1920]</ref> <ref name="EuroParliament 1987">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.152/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. June 18, 1987]</ref> <ref name="EuroParliament 2000">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.171/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. November 15, 2000]</ref> <ref name="EuroParliament 2002">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.217/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. February 28, 2002]</ref> <ref name="EuroParliament 2005">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.341/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. September 28, 2005]</ref> <ref name="CPDPM 1985">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.169/current_category.6/affirmation_detail.html#15 United Nations Sub-Commission on Prevention of Discrimination and Protection of Minorities. July 2, 1985]</ref> <ref name="HRR 1965">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.166/current_category.7/affirmation_detail.html Uruguay Senate and House of Representatives Resolution, April 20, 1965]</ref> <ref name="UL 2004">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.282/current_category.7/affirmation_detail.html Uruguay Law, March 26, 2004]</ref> <ref name="FNAL 1998">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.155/current_category.7/affirmation_detail.html France National Assembly Law, May 28, 1998]</ref> <ref name="FSL 2000">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.154/current_category.7/affirmation_detail.html France Senate Law, November 7, 2000]</ref> <ref name="FL 2001">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.170/current_category.7/affirmation_detail.html France Law, January 29, 2001]</ref> <ref name="génocide arménien">[http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp Proposition de loi complétant la loi n° 2001-70 du 29 janvier 2001 relative à la reconnaissance du génocide arménien de 1915] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090211062533/http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp |date=11 лютага 2009 }} {{ref-fr}}</ref> <ref name="BSR 1998">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.148/current_category.7/affirmation_detail.html Belgium Senate Resolution, March 26, 1998]</ref> <ref name="NPR 2004">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.355/current_category.7/affirmation_detail.html Netherlands Parliament Resolution, December 21, 2004]</ref> <ref name="SHCNCR 2003">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.277/current_category.7/affirmation_detail.html Switzerland (Helvetic Confederation) National Council Resolution, December 16, 2003]</ref> <ref name="pravoteka-79044">{{Cite web |url=http://www.pravoteka.ru/pst/159/79044.html |title=Заявление Государственной Думы Федерального Собрания РФ «Об осуждении геноцида армянского народа в 1915—1922 годах» от 14 апреля 1995 г |access-date=9 верасня 2012 |archive-date=24 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524231254/http://www.pravoteka.ru/pst/159/79044.html |url-status=dead }}</ref> <ref name="PPR 2005">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.354/current_category.7/affirmation_detail.html Poland Parliament Resolution, April 19, 2005]</ref> <ref name="LARD 2005">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.351/current_category.7/affirmation_detail.html Lithuania Assembly Resolution, December 15, 2005]</ref> <ref name="GHRPR 1996">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.156/current_category.7/affirmation_detail.html Greece (Hellenic Republic) Parliament Resolution, April 25, 1996]</ref> <ref name="SR 2004">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.330/current_category.7/affirmation_detail.html Slovakia Resolution, November 30, 2004]</ref> <ref name="nrsr.sk">[http://www.nrsr.sk/web/Default.aspx?sid=schodze/uznesenie&MasterID=3484 Podané poslancom Františkom Mikloškom v rozprave o návrhu stanoviska Slovenskej republiky k začatiu prístupových rokovaní Európskej únie s Tureckou republikou (tlač 962)]</ref> <ref name="CHRR 1982">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.150/current_category.7/affirmation_detail.html Cyprus House of Representatives Resolution, April 29, 1982]</ref> <ref name="Affirmation.297">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.297/current_category.7/affirmation_detail.html Argentina Senate Declaration, March 31, 2004]</ref> <ref name="Affirmation.374">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.374/current_category.7/affirmation_detail.html Argentina Law, January 15, 2007]</ref> <ref name="VNAR 2005">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.352/current_category.7/affirmation_detail.html Venezuela National Assembly Resolution, July 14, 2005]</ref> <ref name="CHCR 1996">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.149/current_category.7/affirmation_detail.html Canada House of Commons Resolution, April 23, 1996]</ref> <ref name="CSR 2002">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.220/current_category.7/affirmation_detail.html Canada Senate Resolution, June 13, 2002]</ref> <ref name="CHCR 2004">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.291/current_category.7/affirmation_detail.html Canada House of Commons Resolution, April 21, 2004]</ref> <ref name="VCC 2000">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.167/current_category.7/affirmation_detail.html Vatican City Communiqué, November 10, 2000]</ref> <ref name="A perfect injustice 14">{{Кніга:A perfect injustice: genocide and theft of Armenian wealth|14}}<blockquote>At around the same time, on March 29, 2000, the Swedish Parliament passed a formal resolution recognizing the Armenian Genocide, this after a Swedish parliamentary report asserted that «An official statement and recognition of the genocide of the Armenian is important and necessary.» Sweden urged Turkey to do so as well. Canada also recognized the genocide. (The Italian and Austrian parliaments as well as the Swiss and the German parliaments recognized and debated this issue of the Armenian Genocide without a conclusion.)</blockquote></ref> <ref name="Charny">{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|79|1}}</ref> <ref name="Kévorkian and Paboudjian">''Raymond Kévorkian and Paul B. Paboudjian''. Les Armeniéns dans l’Empire Ottoman à la veille du genocide. Editions d’art et d’histoire, 1992. ISBN 2-906755-09-5, 9782906755093</ref> <ref name="mk.ru-76188">МК. 11 октября 2007. [http://www.mk.ru/old/article/2007/10/11/76188-armyanskiy-vopros-.html Армянский вопрос]</ref> <ref name="A Question of Genocide, 276-284">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|276—284|аўтар=Fuat Dündar.|частка=Pouring a People into the Desert. The “Definitive Solution” of the Unionists to the Armenian Question}}<blockquote>Despite the order to deport «all Armenians without exception» Armenians in some regions as well as a few Armenian families were spared <…> The main reason for the expulsion of Edirne was geopolitical: as the city was on the European border, any drastic movement could easily be observed by foreigners. Alarge number of foreigners also resided in Istanbul, the capital. For the case of Izmir, the deciding factor was the governor Rahmi Bey within the CUP and his belief that the removal of the Armenians would be the death sentence for the commerce of the city.</blockquote></ref> <ref name="Уголовное право России-753">{{кніга |загаловак = Уголовное право России. Практический курс: учебник |адказны = под общ. и науч. ред. {{нп3|Анатолт Валянцінавіч Наумаў|А.&nbsp;В. Наумова|ru|Наумов, Анатолий Валентинович}}; Р.&nbsp;А. Адельханян и др. |выданне = 4-е изд., перераб. и доп |месца = М. |выдавецтва = Волтерс Клувер |год = 2010 |старонак = 800 |старонкі = 753 |isbn = 5466004634, ISBN 978-5-466-00463-2 }}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-247-248">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=247—248}}<blockquote>Between April and August 1915 Armenians from almost all major centers of the empire were ordered to leave their homes, then were either killed near their towns or villages or else deported into remote regions, where, denied food and water, they rapidly died. These measures were undertaken against Armenians located both near the international frontier and far from the battle zone;</blockquote></ref> <ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-265-267">{{Кніга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=265—267}}</ref> <ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278">{{Кніга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=267—278}}</ref> <ref name="eoe-54-1">{{Кніга:Encyclopedia of the Ottoman Empire|pages=54}}<blockquote>'''Armenian Massacres (Armenian Genocide)''' The term Armenian Massacres refers to the massive deportation and execution of ethnic Armenians within Ottoman-controlled territories in 1915. <…> This episode started in April 1915 during World War I, after the Ottomans suffered a major defeat at the hands of Russia.</blockquote></ref> <ref name="armenocide.com-1915-12-20-DE-001">[http://www.armenocide.com/armenocide/armgende.nsf/$$AllDocs-de/1915-12-20-DE-001?OpenDocument Der Konsul in Aleppo (Rößler) an den Reichskanzler (Bethmann Hollweg) — Bericht, K.No. 116 / B.No. 2881, Aleppo den 20. Dezember 1915] на сайте armenocide.net</ref> <ref name="Looking toward Ararat-114">{{Кніга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|pages=114}}<blockquote>Estimates of the Armenians killed in the deportations and massacres of 1915—1916 range from a few hundred thousand to 1,500,000.</blockquote></ref> <ref name="eoe-54-2">{{Кніга:Encyclopedia of the Ottoman Empire|pages=54}}<blockquote>Although the precise circumstances of these events and the total number of dead are hotly contested be the scholars from the opposing political camps, even the most conservative estimates place Armenian losses at approximately half a million. The higher figure given by Armenian scholars is one and a half million dead.</blockquote></ref> <ref name="Marsoobian-135">''Armen Marsoobian.'' Genocides Aftermath: Reflections on Self and Responsibility // Alexander Kremer, John Ryder. Self and society: central European pragmatist forum, volume four. Rodopi, 2009. ISBN 90-420-2621-9, 9789042026216. P. 135 <blockquote>The turkish government’s position is that only 300000 armenians perished during the «troubles», while most historians place the number somewhere between a million and a million and a half.</blockquote></ref> <ref name="Jones-157">''Adam Jones''. Genocide : a comprehensive introduction — 2nd ed. Routledge, 2011. ISBN 0-203-84696-6. P. 157</ref> <ref name="Totten-320">{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|320}}</ref> <ref name="Rafael de Nogales">''Rafael de Nogales''. Cuatro años bajo la media luna (Madrid: Editora Internacional, 1924). Перевод на немецкий «Vier Jahre unter dem Halbmond: Erinnerungen aus dem Weltkriege» (Berlin: Verlag von Reimar Hobbing, 1925), английский «Four Years Beneath the Crescent» (London: Sterndale Classics, 2003).</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249}}<blockquote>Although this topic has not yet received systematic analysis, it clearly points to official complicity at a very high level, since mujahirs from Thrace could not reach Cilicia or Turkish Armenia without organization and planning.</blockquote></ref> <ref name="Letters of Theodore Roosevelt">The Letters of Theodore Roosevelt (Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1954), p. 6328.</ref> <ref name="Барсегов-623">''Барсегов Ю. Г.'' [http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v1/607-626.htm#623 Геноцид армян. Ответственность Турции и обязательства мирового сообщества, т. 1, Раздел IV. Мнения экспертов по международному праву и геноциду, заключения юридических органов, судебные решения, относящиеся к ответственности за геноцид армян] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090212081600/http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v1/607-626.htm#623 |date=12 лютага 2009 }}</ref> <ref name="A Question of Genocide-306-316">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306—316|аўтар=Ronald Grigor Suny and Fatma Müge Göçek.|частка=Introduction: Leaving It to the Historians}}</ref> <ref name="Totten 21">{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21}}</ref> <ref name="Bloxham-221, 228">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|221, 228}}</ref> <ref name="bbc-6043368">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_6043000/6043368.stm|title=Франция запрещает отрицание геноцида армян|date=2006-10-12|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|access-date=2012-03-28}}</ref> <ref name="lenta.ru-24.01.2012-france">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/01/24/france/|title=Сенат Франции запретил отрицание геноцида армян|date=2012-01-24|publisher=Лента.Ру|lang=ru|access-date=2012-03-30}}</ref> <ref name="echo.msk-663181">{{cite news|url=http://www.echo.msk.ru/news/663181-echo.html|title=Турция отзывает посла из Стокгольма из-за признания парламентом Швеции геноцида армян|date=2010-03-11|publisher=[[Эхо Москвы]]|lang=ru|access-date=2012-04-17|archive-url=https://www.webcitation.org/65Bhn9sln?url=http://www.echo.msk.ru/news/663181-echo.html|archive-date=4 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="bbc.co.uk-100311">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2010/03/100311_sweden_armenian_genocide.shtml|title=Швеция признала геноцид армян в Османской Турции|date=2010-03-11|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|access-date=2012-03-28}}</ref> <ref name="rian-66798950">{{cite news|url=http://www.rian.ru/world/20070606/66798950.html|title=Сенат Чили принял осуждающий геноцид армян документ|date=2007-06-06|publisher=РИА «Новости»|lang=ru|access-date=2012-03-30}}</ref> <ref name="bbc.co.uk-4290524">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4290000/4290524.stm|title=ЕС призывает Турцию признать геноцид армян|date=2005-09-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|access-date=2012-03-28}}</ref> <ref name="newsarmenia.ru-20111222-42585122">{{cite news|url=http://www.newsarmenia.ru/politics/20111222/42585122.html|title=Национальное Собрание Франции принялo законопроект о криминализации отрицания Геноцида армян|date=2011-12-22|publisher=АМИ «Новости-Армения»|lang=ru|access-date=2012-03-30|archive-date=5 красавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405150203/http://www.newsarmenia.ru/politics/20111222/42585122.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="ntv.ru-263754">{{cite news|url=http://www.ntv.ru/novosti/263754/|title=Глава армянского МИДа благодарит французов в Facebook|date=2012-01-24|publisher=НТВ.Ru|lang=ru|access-date=2012-04-17}}</ref> <ref name="lenta.ru-24.01.2012-reply">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/01/24/reply/|title=Турция сочла безответственным французский закон об отрицании геноцида армян|date=2012-01-24|publisher=Лента.Ру|lang=ru|access-date=2012-03-30}}</ref> <ref name="BBC-120228">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/02/120228_france_genocide_law_rejected.shtml|title=Франция не будет наказывать за отрицание геноцида армян|date=2012-02-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|access-date=2012-03-28}}</ref> <ref name="gazeta.ru-4016413">{{cite news|url=http://www.gazeta.ru/politics/2012/02/29_a_4016413.shtml|title=«Мудрецы» попросили не злоупотреблять геноцидом|author=Александр Артемьев, Нарине Киракосян|quote=Пресекая оспаривание факта или юридической квалификации преступлений, (…) которые им самим признаются и квалифицируются как таковые, законодатель совершил неконституционное покушение на свободу выражения мнений и общения|date=2012-02-29|publisher=Газета.Ru|lang=ru|access-date=2012-03-28}}</ref> <ref name="BBC-120221">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2012/02/120221_rn_france_armenia_genocide.shtml|title=Саркози настаивает на новом законе об отрицании геноцида|date=2012-02-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|access-date=2012-03-28}}</ref> <ref name="regnum-174306">REGNUM. 30.10.2003. [http://www.regnum.ru/news/174306.html Американская страховая компания New York Life опубликовала список армян — жертв геноцида в Османской империи]</ref> <ref name="regnum-210207">REGNUM. 29.01.2004. [http://www.regnum.ru/news/210207.html Американская страховая компания New York Life выплатит $20 млн потомкам жертв Геноцида армян]</ref> <ref name="news.am-2870">{{cite news|url=http://news.am/rus/news/2870.html|title=Калифорнийский суд отказал наследникам жертв Геноцида армян в выплате страховых компенсаций|date=2009-08-21|publisher=NEWS.am|lang=ru|access-date=2012-04-17}}</ref> <ref name="regnum-1028092">REGNUM. 15.07.2008. [http://www.regnum.ru/news/1028092.html Рассмотрение исков от наследников жертв Геноцида армян завершится до конца 2008 года]</ref> }} == Літаратура == === Кнігі === * {{Кніга:Munsell, Bliss:Turkey and the Armenian Atrocities: A Reign of Terror from Tartar Huts to Constantinople Palaces}} * {{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics}} * {{Кніга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat}} * {{Кніга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust}} * {{Кніга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide}} * {{Кніга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи}} * {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}} * {{Кніга:James Bryce:The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce}} * {{Кніга:Samuel Totten:Pioneers of genocide studies}} * {{Кніга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915}} * {{Кніга:Vahakn N. Dadrian:The history of the Armenian genocide: ethnic conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus}} * {{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2}} * {{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide}} * {{Кніга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}} * {{Кніга:Totten, Parsons, Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts}} * {{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians}} * {{Кніга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity}} * {{Кніга:Киреев:История Турции XX век}} * {{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: cultural and ethical legacies}} * {{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide}} * {{Кніга:Identity Politics in the Age of Genocide}} * {{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire}} * {{Кніга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History}} * {{Кніга:Раймонд Кеворкян:Геноцид армян: Полная история}} * {{Кніга|аўтар=Франц Верфель|загаловак=Сорок дней Муса-Дага. Роман/ Пер. с нем. Н.Гнединой и Вс. Розанова|спасылка=http://armshop.ru/catalog/istoricheskie-romany/sorok-dney-musa-daga-frants-verfel/|выдавецтва=СПБ.:Симпозиум|год=2010|старонак=904|isbn=978-5-89091-437-8|archive-date=2 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202001318/http://armshop.ru/catalog/istoricheskie-romany/sorok-dney-musa-daga-frants-verfel/}} === Артыкулы === * {{Артыкул:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}} * {{Артыкул:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}} * {{Артыкул:Selim Deringil:Mass Conversions of Armenians in Anatolia during the Hamidian Massacres of 1895–1897}} * ''Раймонд Кеворкян.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2709725 Логика ненависти не изжита]. Огонёк № 15, 20 апреля 2015. * {{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2015/04/22/armenogenocid/|title=Преступление без наказания|author=Андрей Арешев|date=22 апреля 2015|publisher=Лента.Ру|access-date=2015-04-23}} == Спасылкі == {{Commonscat|Armenian Genocide}} * [http://www.genocide-museum.am/ Афіцыйны сайт музея-інстытута генацыду армян (Ерэван, Цыцэрнакаберд)] ([http://www.genocide-museum.am/rus/photos_of_armenian_genocide.php калекцыя фатаграфій]) {{ref-en}} {{ref-hy}} {{ref-tr}} * [http://www.genocidescholars.org/about-us/iags-resolutions-statements/ Міжнародная асацыяцыя вучоных па даследаванні генацыду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120312034037/http://www.genocidescholars.org/about-us/iags-resolutions-statements/ |date=12 сакавіка 2012 }} {{ref-en}} * [http://www.genocide.ru/ Генацыд армян у Турцыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061005043441/http://www.genocide.ru/ |date=5 кастрычніка 2006 }} — гісторыя, дакументы, сведчанні, фатаграфіі, карты. * [http://www.armenian-genocide.org/ Armenian National Institute (ANI)] {{ref-en}} * [http://anca.org/ Armenian National Committee of America] {{ref-en}} * [http://armenocide.am/ Armenian Genocide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305081053/http://armenocide.am/ |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-en}} * [http://armeniangenocide100.org/ru/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150210202307/http://armeniangenocide100.org/ru/ |date=10 лютага 2015 }}{{ref-ru}} {{Генацыд армян}} {{Знішчэнне хрысціян у Турцыі}} {{Першая сусветная вайна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Турцыі]] [[Катэгорыя:Пагромы]] [[Катэгорыя:Гуманітарныя катастрофы]] [[Катэгорыя:Асманская імперыя]] [[Катэгорыя:Генацыд армян| ]] [[Катэгорыя:Генацыд]] [[Катэгорыя:Асманская імперыя ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Дэпартацыі народаў]] p17mnvm5pnoxnlg3625fuas8ljjyer7 0 42556 5158330 4508482 2026-06-25T14:27:03Z 555demon555 153473 /* Апісанне */ 5158330 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва =Лепельскае возера |Нацыянальная назва = |Выява =Lake Lepel Belarus.jpg |Подпіс = |Упадаюць =[[Эса (рака)|Рака Эса]] |Выцякаюць =[[Ула (прыток Заходняй Дзвіны)]] |Краіна =Беларусь |Рэгіён = |Пазіцыйная карта 1 =Беларусь |Пазіцыйная карта 2 = |Плошча =10,18 |Аб'ём =74,67 |Вышыня над узроўнем мора =145 |Сярэдняя глыбіня = |Найбольшая глыбіня=33,7 |Даўжыня =7,57 |Шырыня =2,03 |Даўжыня берагавой лініі=39,65 |Салёнасць = |Празрыстасць =1,9 |lat =54.9222 |long =28.7006 |lat_deg=54 |lat_min=55 |lat_sec=20 |lat_dir=N |lon_deg=28 |lon_min=42 |lon_sec=2 |lon_dir=E |Плошча вадазбору = 1279,6 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Lake Lepel }} '''Лепельскае возера''', або '''Лепель''' — возера ў [[Лепельскі раён|Лепельскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца ў цэнтральнай частцы [[Пышнагорскае ўзвышша|Пышнагорскага ўзвышша]], у басейне ракі [[Ула (прыток Заходняй Дзвіны)|Ула]] (выцякае з возера), на паўночнай ускраіне горада [[Лепель]]. Плошча 10,18 км². Найбольшая глыбіня 33,7 м. Даўжыня 7,57 км. Найбольшая шырыня 2,03 км. Даўжыня берагавой лініі 39,65 км. Аб’ём вады 74,67 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 1279,6 км². == Назва == Паводле [[Казімерас Буга|Казіміра Бугі]], назва возера балцкая, першапачаткова корань гучаў як ''Lēpja'', назва звязаная з латышскім ''lēpa'' «вадзяная лілія», літоўскім ''lėpis'' «''Calla palūstris'' (Белакрыльнік балотны)».<ref>K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1958. — P. 528.</ref> == Апісанне == [[Выява:Liepieĺ Lake NASA.jpg|left|thumb|Лепельскае возера на касмічным здымку.]] Катлавіна падзяляецца на 3 часткі, якія маюць мясцовыя назвы: паўночная — Кусцінскае возера (глыбіня 23 м), паўднёвая — Гарадское возера (19,5 м), усходняя — Белае возера (33,7 м). Схілы катлавіны на поўдні і паўднёвым усходзе і месцамі на 3 вышынёй да 25 м, з асыпкамі і апоўзнямі, месцамі задзернаваныя; астатнія вышынёй каля 10 м, пад пасевамі, на ўсходзе пад лесам. Шмат заліваў і паўастравоў. Берагі нізкія, задзернаваныя, месцамі пад хмызняком, на поўдні і паўднёвым усходзе зліваюцца са схіламі, участкамі абразійныя. У [[1958]] г., калі на ракі [[Ула (прыток Заходняй Дзвіны)|Ула]] была пабудавана [[Лепельская ГЭС]], узровень возера падняты прыкладна на 4 м, што істотна змяніла яго гідралагічны рэжым і канфігурацыю берагавой лініі. Падводная частка катлавіны ўскладнена шматлікімі мелямі на месцы былых астравоў і ўпадзінамі. Дно да глыбіні 7—7,5 м выслана пяскамі, глыбей — [[Сапрапель|сапрапелямі]]. Прыбярэжная расліннасць утварае паласу шырынёй ад 3 м да 300 м, зрэджаную каля абразійных берагоў. Упадаюць рэкі [[Эса (рака)|Эса]] (на поўдні) і [[Зеха]] (на поўначы). У возеры вельмі багаты жывёльны свет. Выкарыстоўваецца для адпачынку і ў аздараўленчых мэтах (на беразе база адпачынку, [[ЛОДЭ|пансіянат «ЛОДЭ»]]). == Наваколлі == У наваколлі возера вядомы [[Лепельскія курганныя могільнікі]]. На востраве знаходзяцца [[Лепельскія гарадзішчы і селішчы|археалагічныя помнікі]] розных перыядаў. {{зноскі}} == Літаратура == * Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал. Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007. — с. 248. [[Катэгорыя:Азёры Лепельскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Улы]] 8tr11cea66p5g4aoll7b97wq09vpy88 5158466 5158330 2026-06-26T05:09:04Z M.L.Bot 261 афармленне 5158466 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва =Лепельскае возера |Нацыянальная назва = |Выява =Lake Lepel Belarus.jpg |Подпіс = |Упадаюць =[[Эса (рака)|Рака Эса]] |Выцякаюць =[[Ула (прыток Заходняй Дзвіны)]] |Краіна =Беларусь |Рэгіён = |Пазіцыйная карта 1 =Беларусь |Пазіцыйная карта 2 = |Плошча =10,18 |Аб'ём =74,67 |Вышыня над узроўнем мора =145 |Сярэдняя глыбіня = |Найбольшая глыбіня=33,7 |Даўжыня =7,57 |Шырыня =2,03 |Даўжыня берагавой лініі=39,65 |Салёнасць = |Празрыстасць =1,9 |lat =54.9222 |long =28.7006 |lat_deg=54 |lat_min=55 |lat_sec=20 |lat_dir=N |lon_deg=28 |lon_min=42 |lon_sec=2 |lon_dir=E |Плошча вадазбору = 1279,6 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Lake Lepel }} '''Лепельскае возера''', або '''Лепель''' — возера ў [[Лепельскі раён|Лепельскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца ў цэнтральнай частцы [[Пышнагорскае ўзвышша|Пышнагорскага ўзвышша]], у басейне ракі [[Ула (прыток Заходняй Дзвіны)|Ула]] (выцякае з возера), на паўночнай ускраіне горада [[Лепель]]. Плошча 10,18 км². Найбольшая глыбіня 33,7 м. Даўжыня 7,57 км. Найбольшая шырыня 2,03 км. Даўжыня берагавой лініі 39,65 км. Аб’ём вады 74,67 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 1279,6 км². == Назва == Паводле [[Казімерас Буга|Казіміра Бугі]], назва возера балцкая, першапачаткова корань гучаў як ''Lēpja'', назва звязаная з латышскім ''lēpa'' «вадзяная лілія», літоўскім ''lėpis'' «''Calla palūstris'' (Белакрыльнік балотны)».<ref>K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1958. — P. 528.</ref> == Апісанне == [[Файл:Liepieĺ Lake NASA.jpg|left|thumb|Лепельскае возера на касмічным здымку.]] Катлавіна падзяляецца на 3 часткі, якія маюць мясцовыя назвы: паўночная — Кусцінскае возера (глыбіня 23 м), паўднёвая — Гарадское возера (19,5 м), усходняя — Белае возера (33,7 м). Схілы катлавіны на поўдні і паўднёвым усходзе і месцамі на 3 вышынёй да 25 м, з асыпкамі і апоўзнямі, месцамі задзернаваныя; астатнія вышынёй каля 10 м, пад пасевамі, на ўсходзе пад лесам. Шмат заліваў і паўастравоў. Берагі нізкія, задзернаваныя, месцамі пад хмызняком, на поўдні і паўднёвым усходзе зліваюцца са схіламі, участкамі абразійныя. У [[1958]] г., калі на ракі [[Ула (прыток Заходняй Дзвіны)|Ула]] была пабудавана [[Лепельская ГЭС]], узровень возера падняты прыкладна на 4 м, што істотна змяніла яго гідралагічны рэжым і канфігурацыю берагавой лініі. Падводная частка катлавіны ўскладнена шматлікімі мелямі на месцы былых астравоў і ўпадзінамі. Дно да глыбіні 7—7,5 м выслана пяскамі, глыбей — [[Сапрапель|сапрапелямі]]. Прыбярэжная расліннасць утварае паласу шырынёй ад 3 м да 300 м, зрэджаную каля абразійных берагоў. Упадаюць рэкі [[Эса (рака)|Эса]] (на поўдні) і [[Зеха]] (на поўначы). У возеры вельмі багаты жывёльны свет. Выкарыстоўваецца для адпачынку і ў аздараўленчых мэтах (на беразе база адпачынку, пансіянат «[[ЛОДЭ]]»). == Ваколіцы == У ваколіцах возера ёсць [[Лепельскія курганныя могільнікі]]. На востраве — [[Лепельскія гарадзішчы і селішчы|археалагічныя помнікі]] розных перыядаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал. Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007. — 248 с. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азёры Лепельскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Улы]] c0dgkk0zdjxv6qge3alp6lzbch13wuq 0 43305 5158515 5008781 2026-06-26T07:47:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158515 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Глаба́льнае пацяпле́нне''' — працэс паступовага павелічэння сярэднегадовай [[тэмпература|тэмпературы]] атмасферы [[Планета Зямля|Зямлі]] і [[Сусветны акіян|Сусветнага акіяна]]. [[Image:20200324 Global average temperature - NASA-GISS HadCrut NOAA Japan BerkeleyE.svg|320px|right]] Навуковае меркаванне, выказанае [[Міждзяржаўная група экспертаў па змене клімату|Міждзяржаўнай групай экспертаў па змене клімату]] (МГЭЗК) [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], і непасрэдна падтрыманае нацыянальнымі акадэміямі навук краін [[Вялікая васьмёрка|«Вялікай васьмёркі»]], складаецца ў тым, што сярэдняя тэмпература на Зямлі ўзнялася на 1&nbsp;°C у параўнанні з часам пачатку [[прамысловая рэвалюцыя|прамысловай рэвалюцыі]] (у [[1850-я|1850-х]]), і што «большай часткай пацяпленне, якое назіраецца ў апошнія 50 гадоў, выклікана дзейнасцю [[чалавецтва|чалавека]]», у першую чаргу выкідам у атмасферу [[газ]]аў, што выклікаюць [[парніковы эфект]], такіх як [[дыяксід вугляроду|вуглякіслы газ]] (CO₂) і [[метан]] (CH₄). Вынікі, атрыманыя на кліматычных мадэлях, на якія спасылаецца МГЭЗК, кажуць, што ў [[XXI]] стагоддзі сярэдняя тэмпература паверхні Зямлі можа падвысіцца на велічыню ад 1 да 4&nbsp;°C. Як чакаецца, пацяпленне і ўздым [[узровень Сусветнага акіяна|узроўню Сусветнага акіяна]] будуць працягвацца на працягу тысячагоддзяў, нават у выпадку стабілізацыі ўзроўню парніковых газаў у атмасферы. Гэты эфект тлумачыцца вялікай цеплаёмістасцю акіянаў. Апроч падвышэння ўзроўню Сусветнага акіяна, падвышэнне глабальнай тэмпературы таксама выкліча змены ў колькасці і размеркаванні [[атмасферныя ападкі|атмасферных ападкаў]]. У выніку могуць пачасціцца прыродныя катаклізмы, такія як [[паводка|паводкі]], [[засуха|засухі]], [[ураган]]ы і іншыя, зменшыцца ўраджай [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчых]] культур і [[выміранне|знікнуць]] шматлікія біялагічныя тыпы. Пацяпленне павінна, па ўсёй верагоднасці, павялічваць чашчыню і маштаб такіх з’яў. == Прычыны глабальнага пацяплення == [[Image:Climate.Indicators.0.5.MYr-1.jpg|thumb|300 px|Кліматычныя індыкатары за апошнія 0,5 млн гадоў: змена ўзроўню акіяна (сіні), канцэнтрацыя ¹⁸O у марской вадзе, канцэнтрацыя CO₂ у антарктычным лёдзе. Дзяленне часавай шкалы — 20 000 гадоў. Пікі ўзроўню мора, канцэнтрацыі CO₂ і мінімумы ¹⁸O супадаюць з міжледавіковымі тэмпературнымі максімумамі.]] Існуе навуковы кансэнсус, што бягучае глабальнае пацяпленне з тлумачыцца дзейнасцю чалавека.<ref>https://www.ipcc.ch/ar6-syr/</ref> Кліматычныя сістэмы змяняюцца як у выніку натуральных унутраных працэсаў, гэтак і ў адказ на вонкавыя ўздзеянні, як антрапагенныя, гэтак і неантрапагенныя, пры гэтым геалагічныя і палеанталагічныя даныя паказваюць наяўнасць доўгачасовых кліматычных цыклаў, якія ў [[Чацвярцічны перыяд|чацвярцічным перыядзе]] набылі форму [[Ледавіковы перыяд|перыядычных аблядненняў]], прычым цяперашні час даводзіцца на міжледавікоўе (гл. мал.). Прычыны такіх змен клімату застаюцца невядомымі, аднак сярод асноўных вонкавых уздзеянняў змены арбіты Зямлі ([[цыклы Міланковіча]]), [[сонечная актыўнасць|сонечнай актыўнасці]] (у тым ліку і змены [[Сонечная нязменная|сонечнай нязменнай]]), вулканічныя выкіды і [[парніковы эфект]]. Паводле даных непасрэдных кліматычных назіранняў (змена тэмператур на працягу апошніх двухсот гадоў) сярэднія тэмпературы на Зямлі падвысіліся, аднак чыннікі такога падвышэння застаюцца прадметам дыскусій, але адным з найбольш шырока абмяркоўваных з’яўляецца антрапагенны [[парніковы эфект]]. === Выкіды парніковых газаў === {{main|Парніковы эфект}} Парніковы эфект быў выяўлены [[Жан Батыст Жазеф Фур’е|Жазефам Фур’е]] ў [[1824]] годзе і ўпершыню быў колькасна даследаваны [[Свантэ Арэніус]]ам у [[1896]]. Гэта працэс, пры якім паглынанне і выпусканне [[інфрачырвонае выпраменьванне|інфрачырвонага выпраменьвання]] [[атмасферныя газы|атмасфернымі газамі]] выклікае награванне атмасферы і паверхні [[планета|планеты]]. На Зямлі асноўнымі парніковымі газамі з’яўляюцца: [[вада|вадзяны]] [[пар]] (адказны за прыкладна 36-70 % парніковага эфекту, без уліку хмар), [[дыяксід вугляроду|вуглякіслы газ]] (CO₂) (9-26 %), [[метан]] (CH₄) (4-9 %) і [[азон]] (3-7 %). Атмасферныя канцэнтрацыі CO₂ і CH₄ павялічыліся на 31 % і 149 % адпаведна ў параўнанні з пачаткам прамысловай рэвалюцыі ў сярэдзіне [[XVIII]] стагоддзя. Такія ўзроўні канцэнтрацыі дасягнуты ўпершыню за апошнія 650 тысяч гадоў — перыяд, датычна якога пэўныя даныя былі атрыманы з узораў палярнага лёду. Вугальныя электрастанцыі, аўтамабільныя выхлапы, завадскія трубы і іншыя створаныя чалавецтвам крыніцы забруджвання разам выкідваюць у атмасферу каля 22 мільярдаў тон вуглякіслага газу і іншых парніковых газаў у год. Жывёлагадоўля, ужыванне ўгнаенняў, спальванне вугля і іншыя крыніцы даюць каля 250 мільёнаў тон метану ў год. Каля паловы ўсіх парніковых газаў, выкінутых чалавецтвам, засталося ў атмасферы. Каля трох чвэрцяў усіх антрапагенных выкідаў парніковых газаў за апошнія 20 гадоў выкліканы выкарыстаннем [[нафта|нафты]], [[Прыродны газ|прыроднага газу]] і [[вугаль|вугля]]. Большая частка астатняга выклікана [[Дынаміка ландшафтаў|зменамі ландшафту]], у першую чаргу высечкай лясоў [http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/006.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040103133514/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/006.htm |date=3 студзеня 2004 }}. <!-- The longest continuous instrumental measurement of CO2 mixing ratios began in 1958 at Mauna Loa. Since then, the annually averaged value has increased monotonically from 315 ppmv (see the Keeling Curve). The concentration reached 376 ppmv in 2003. South Pole records show similar growth [9]. The monthly measurements display small seasonal oscillations. --> У карысць дадзенай тэорыі сведчаць і тыя факты, што назіранае пацяпленне больш значна: 1. узімку, чым улетку; 2. уначы, чым днём; 3. у высокіх шыротах, чым у сярэдніх і нізкіх. А таксама з’яўляецца фактам тое, што хуткае награванне пластоў [[трапасфера|трапасферы]] адбываецца на фоне не вельмі хуткага астуджэння пластоў [[стратасфера|стратасферы]]. === Іншыя тэорыі === ==== Змена сонечнай актыўнасці ==== Былі прапанаваны разнастайныя [[гіпотэза|гіпотэзы]], якія тлумачаць змены тэмпературы Зямлі адпаведнымі зменамі [[сонечная актыўнасць|сонечнай актыўнасці]]. У трэцяй справаздачы МГЭЗК сцвярджаецца, што сонечная і вулканічная актыўнасць можа растлумачыць палову тэмпературных змен да 1950 года, але іх агульны эфект пасля гэтага быў прыкладна роўны нулю<ref>http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/450.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071031093551/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/450.htm |date=31 кастрычніка 2007 }}</ref>. У прыватнасці, уплыў парніковага эфекту з 1750 года, па ацэнцы МГЭЗК, у 8 раз вышэй уплыву змены сонечнай актыўнасці<ref>http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/251.htm#tab611 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071201134711/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/251.htm#tab611 |date=1 снежня 2007 }}</ref>. Пазнейшыя працы ўдакладнялі ацэнкі ўплыву сонечнай актыўнасці на пацяпленне пасля 1950. Тым не менш, высновы засталіся прыкладна тымі ж: «Лепшыя ацэнкі ўнёску сонечнай актыўнасці ў пацяпленне ляжаць у межах ад 16 % да 36 % унёску парніковага эфекту» («Ці недаацэньваюць мадэлі ўнёсак сонечнай актыўнасці ў апошнія змены клімату», Пітэр А. Скот і інш., «Journal of Climate», 15 снежня 2003). == Чаму глабальнае пацяпленне часам выклікае пахаладанне == Глабальнае пацяпленне зусім не азначае пацяпленне ''ўсюды'' і ''ў любы час''. Такое пацяпленне адбываецца толькі калі асерадніць тэмпературу па ўсіх геаграфічных лакацыях і ўсім [[пара года|сезонам]]. Так, напрыклад, у якой-небудзь мясцовасці можа павялічыцца сярэдняя тэмпература лета і паменшыцца сярэдняя тэмпература зімы, гэта значыць клімат стане больш [[кантынентальны клімат|кантынентальным]]. Паводле адной з гіпотэз, глабальнае пацяпленне выкліча спыненне ці сур’ёзнае паслабленне [[Гальфстрым]]у. Гэта выкліча істотнае змяншэнне сярэдняй тэмпературы ў [[Еўропа|Еўропе]] (пры гэтым тэмпература ў іншых рэгіёнах падвысіцца, але не абавязкова ва ўсіх), бо Гальфстрым выгравае кантынент за конт пераносу цёплай вады з тропікаў. Паводле гіпотэзы кліматолагаў М. Юінга і У. Дона<ref>[[Кірыла Яськоў]], «[http://www.fictionbook.ru/author/eskov_k_yu/istoriya_zemli_i_jizni_na_neyi/eskov_istoriya_zemli_i_jizni_na_neyi.html Гісторыя Зямлі і жыцця на ёй: Ад хаосу да чалавека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080625093846/http://www.fictionbook.ru/author/eskov_k_yu/istoriya_zemli_i_jizni_na_neyi/eskov_istoriya_zemli_i_jizni_na_neyi.html |date=25 чэрвеня 2008 }}». — М.: НЦ ЭНАС, 2004. — 312 з — 10 000 экз. ISBN 5-93196-477-0</ref>, у крыяэры<ref>Рэжымы глабальнага цеплапераносу: * [[крыяэра]] — кантынентальны клімат на сушы, у спалучэнні з цёплымі акіянамі. Што тлумачыцца становішчам мацерыкоў у экватарыяльнай зоне, якая выклікае тое, што ў гідрасферы ажыццяўляецца цеплаперанос з экватарыяльнай зоны ў высокія шыроты (напрыклад [[Гальфстрым]]), у выніку чаго ў атмасферы ў палярных шыротах развіваюцца антыцыклоны, а мусонныя дажджы не даходзяць да высокіх шырот. * [[тэрмаэра]] — роўны цёплы клімат на сушы (напрыклад у Юрскім перыядзе), у спалучэнні з аналогам кантынентальнага клімату для акіянаў. Што тлумачыцца адсутнасцю мацерыкоў у экватарыяльнай зоне, якая выклікае тое, што ў гідрасферы не ажыццяўляецца цеплаперанос з экватарыяльнай зоны ў высокія шыроты, у выніку чаго глабальны цеплаперанос ажыццяўляецца атмасферай, а не акіянамі, і як следства ў палярных шыротах адсутнічаюць антыцыклоны, а мусонныя дажджы даходзяць да высокіх шырот, выраўноўваючы клімат на сушы.</ref> існуе вагальны працэс, у якім аблядненне (ледавіковы перыяд) спараджаецца пацяпленнем клімату, а [[дэгляцыяцыя]] (выйсце з ледавіковага перыяду)- пахаладаннем. Гэта тлумачыцца тым, што ў Кайназоі, які з’яўляецца крыяэрай, пры адтаванні ледзяных палярных шапак павялічваецца колькасць ападкаў у высокіх шыротах, што ўзімку прыводзіць да лакальнага падвышэння альбеда. Затым адбываецца змяншэнне тэмпературы глыбінных раёнаў кантынентаў паўночнага паўшар’я з наступным стварэннем ледавікоў. Пасля замярзання ледзяных палярных шапак, ледавікі ў глыбінных раёнах кантынентаў паўночнага паўшар’я, не атрымліваючы досыць падсілкоўвання ў выглядзе ападкаў, пачынаюць адтаваць. == Рэканструкцыя наступстваў == Вялікае значэнне ў рэканструкцыі магчымых наступстваў сучасных ваганняў клімату мае ўзнаўленне прыродных умоў папярэдняга [[міжледавікоўе|міжледавікоўя]] — [[Муравінскае міжледавікоўе|Муравінскага]], — што мела месца па заканчэнні [[Рыжскае аблядненне|Рыжскага]] (Дняпроўскага) абляднення. У максімальна цёплыя эпохі Мікулінскага міжледавікоўя тэмпература была на некалькі градусаў вышэй сучаснай (усталявана паводле даных ізатопных аналізаў астаткаў мікраарганізмаў і газавых уключэнняў у покрыўных ледавіках [[Антарктыда|Антарктыды]] і [[Грэнландыя|Грэнландыі]]), межы прыродных зон былі зрушаны да поўначы на некалькі сотняў кіламетраў у параўнанні з сучаснымі. Падчас рэканструкцыі цяплейшых перыядаў сучаснага міжледавікоўя — так званага [[Кліматычны оптымум галацэну|Кліматычнага оптымуму галацэну]], што мела месца ад 6 да 5 тыс. гадоў назад, выяўлена наступнае. Сярэднегадовая [[тэмпература]] была на 2-3 градусы вышэй сучаснай, узровень [[Сусветны акіян|Сусветнага акіяна]] быў на 5 метраў вышэй сучаснага, і межы прыродных зон таксама былі размешчаны паўночней сучасных (іх агульны план геаграфічнага распаўсюджванню прыкладна супадаў з Мікулінскім міжледавікоўем). З наяўных даных па палеагеаграфіі лагічна выказаць здагадку, што пры наступным росце тэмператур геаграфічная абалонка будзе трансфарміравацца аналагічны чынам. Гэта супярэчыць гіпотэзам пра пахаладанне поўначы [[Еўропа|Еўропы]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] і зрушэнне прыродных зон у гэтых рэгіёнах на поўдзень ад іх сучаснага становішча. Узаемны ўплыў змены клімату і [[Экасістэма|экасістэм]] пакуль дрэнна вывучаны. Застаецца незразумелым, узмацняюцца ці саслабляюцца эфекты глабальнага пацяплення ў выніку дзеяння прыродных механізмаў. Напрыклад, павелічэнне канцэнтрацыі вуглярода выклікае інтэнсіфікацыю [[фотасінтэз]]у раслін, што перашкаджае росту канцэнтрацыі. З іншага боку, рост плошчы засушлівых раёнаў змяншае перапрацоўку вуглякіслага газу<ref>{{Cite web |url=http://elementy.ru/news/430669 |title=Роля наземных экасістэм у злучэнні парніковых газаў: пытанняў больш чым адказаў |access-date=6 красавіка 2009 |archive-date=24 снежня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081224084258/http://elementy.ru/news/430669 |url-status=dead }}</ref>. === Прагноз === У дакладзе працоўнай групы [[МГЭЗК|міжурадавай камісіі па змене клімату]] ([[Шанхай]], 2001 год)<ref>[http://www.un.org/russian/climatechange/ipcc.shtml Дзейнасць сістэмы ААН у галіне змены клімату]</ref> дадзена сем мадэляў змены клімату ў XXI стагоддзі. Галоўныя высновы, зробленыя ў дакладзе, — працяг глабальнага пацяплення, які суправаджаецца: * павелічэннем эмісіі [[парніковыя газы|парніковых газаў]] (хоць паводле некаторых сцэнароў да канца стагоддзя ў выніку дзеяння забарон на індустрыяльныя выкіды магчымы спад эмісіі парніковых газаў); * ростам павярхоўнай тэмпературы паветра (да канца XXI стагоддзя магчыма ўзрастанне павярхоўнай тэмпературы на 6&nbsp;°C); * падвышэннем узроўню акіяна (у сярэднім — на 0,5 м за стагоддзе) Да найбольш верагодных змен пагодных фактараў належаць: * больш інтэнсіўнае выпадзенне ападкаў; * больш высокія максімальныя тэмпературы, павелічэнне ліку гарачых дзён і памяншэнне ліку марозных дзён амаль ва ўсіх рэгіёнах Зямлі; пры гэтым у большасці кантынентальных раёнаў хвалі цеплыні стануць больш частымі; * памяншэнне роскіду тэмператур. Як следства пералічаных змен можна чакаць узмацненне вятроў і павелічэнне інтэнсіўнасці трапічных цыклонаў (агульная тэндэнцыя да ўзмацнення якіх адзначана яшчэ ў XX стагоддзі), павелічэнне частаты моцных ападкаў, прыкметнае пашырэнне раёнаў засухі. Міжурадавая камісія вылучыла шэраг раёнаў, найбольш уразлівых да чаканай змены клімату<ref>{{Cite web |title=Агляд вынікаў дзейнасці Працоўнай групы II Міжурадавай групы экспертаў па змене клімату (МГЭЗК) |url=http://www.priroda.ru/news/detail.php?ID=7768 |accessdate=6 красавіка 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811045507/http://www.priroda.ru/news/detail.php?ID=7768 |archivedate=11 жніўня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Гэта раён [[Сахара|Сахары]], [[Арктыка]], мега-дэльты Азіі, невялікія астравы. Да негатыўных змен у Еўропе належаць павелічэнне тэмператур і ўзмацненне засух на поўдні (у выніку — памяншэнне водных рэсурсаў і памяншэнне выпрацоўкі гідраэлектраэнергіі, памяншэнне прадукцыі сельскай гаспадаркі, пагаршэнне ўмоў турызму), скарачэнне снежнага полага і адыход горных ледавікоў, павелічэнне рызыкі моцных [[паводка|паводак]] і катастрафічных [[паводка|паводак]] на рэках; узмацненне летніх ападкаў у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, павелічэнне частаты лясных пажараў, пажараў на тарфянішчах, скарачэнне прадуктыўнасці лясоў; узрастанне няўстойлівасці грунтоў у Паўночнай Еўропе. У Арктыцы — катастрафічнае памяншэнне плошчы покрыўнага абляднення, скарачэнне плошчы марскіх ільдоў, узмацненне [[эрозія|эрозіі]] берагоў. Некаторыя даследчыкі (напрыклад, П. Шварц і Д. Рэндэл<ref>[http://www.mindfully.org/Air/2003/Pentagon-Climate-Change1oct03.htm Shwartz P., Randall D. An Abrupt Climate Change Scenario] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101125050604/http://www.mindfully.org/Air/2003/Pentagon-Climate-Change1oct03.htm |date=25 лістапада 2010 }}</ref>) прапануюць песімістычны прагноз, паводле якога ўжо ў першай чвэрці XXI стагоддзя магчымы рэзкі скок клімату ў неспадзяваны бок, прычым наступствам можа з’явіцца наступ новага ледавіковага перыяду працягласцю ў сотні гадоў. == Прадухіленне і адаптацыя == {{Main|Процідзеянне змене клімату|Кіёцкі пратакол|Рамачная канвенцыя ААН пра змену клімату}} Шырокі кансэнсус сярод вучоных-кліматолагаў адносна працягу росту глабальных тэмператур прывёў да таго, што шэраг дзяржаў, карпарацый і асобных людзей спрабуюць прадухіліць глабальнае пацяпленне, ці прыстасавацца да яго. Шматлікія экалагічныя арганізацыі выступаюць за прыняцце [[Процідзеянне змене клімату|мер супраць змены клімату]], галоўным чынам спажыўцамі, але таксама на муніцыпальным, рэгіянальным і ўрадавым узроўнях. Некаторыя таксама выступаюць за абмежаванне сусветнай вытворчасці выкапнёвых тыпаў паліва, спасылаючыся на непасрэдную сувязь паміж спальваннем паліва і выкідамі CO₂. На сёння асноўнім сусветным дагаворам па процідзеянню глабальнаму пацяпленню з’яўляецца [[Кіёцкі пратакол]] (узгоднены ў [[1997]], набыў моц у [[2005]]), дадатак да [[Рамачная канвенцыя ААН аб змене клімату|Рамачнай канвенцыі ААН аб змене клімату]]. Падпісантамі пратакола з’яўляюцца больш за 160 краін свету, ён пакрывае каля 55 % агульнасусветных выкідаў парніковых газаў. Першы этап ажыццяўлення пратаколу скончыцца пад канец [[2012]] года, міжнародныя перамовы пра новую дагавор пачаліся ў [[2007]] годзе на востраве [[Балі (востраў)|Балі]] ([[Інданезія]]), і яго канчатковае прыняцце чакаецца на канферэнцыі ААН у [[Капенгаген]]е ў снежні [[2009]]. У [[1980]] годзе больш за 100 мільёнаў тон CO₂ было выкінута ў атмасферу ва ўсходняй частцы Паўночнай Амерыкі, Еўропе, заходняй частцы СССР і буйных гарадах Японіі. Выкіды CO₂ развітых краін у [[1985]] годзе склалі 74 % ад агульнага аб’ёму, а доля краін у стадыі развіцця склала 24 %. Навукоўцы мяркуюць, што да 2025-га года доля краін у стадыі развіцця ў вытворчасці вуглякіслага газу ўзрасце да 44 %<ref>Reporting on Climate Change, pp.14-15</ref>. У апошнія гады [[Расія]] і краіны былога [[СССР]] значна скарацілі выкіды ў атмасферу CO₂ і іншых цяплічных газаў. Гэта першым чынам адбылося з-за змен у гэтых краінах, і падзеннем узроўню вытворчасці. Тым не менш, навукоўцы чакаюць, што напачатку дваццаць першага стагоддзя Расія дасягне ранейшых аб’ёмаў выкіду ў атмасферу цяплічных газаў. У снежні [[1997]] года на сустрэчы ў [[Кіёта]] ([[Японія]]), прысвечанай глабальнай змене клімату, дэлегатамі з больш чым ста шасцідзесяці краін была прынята канвенцыя, якая абавязвае развітыя краіны скараціць выкіды CO₂. Кіёцкі пратакол абавязвае трыццаць восем індустрыяльна развітых краін скараціць да [[2008]]—[[2012]] гадоў выкіды CO₂ на 5 % ад узроўню [[1990]] года: * Еўрапейскі саюз павінен скараціць выкіды CO₂ і іншых цяплічных газаў на 8 %. * ЗША — на 7 %. * Японія — на 6 %. Пратакол прадугледжвае сістэму квот на выкіды цяплічных газаў. Сэнс яе ў тым, што кожная з краін (пакуль гэта тычыцца толькі трыццаці васьмі краін, якія ўзялі на сябе абавязанне скараціць выкіды), атрымлівае дазвол на выкід вызначанай колькасці цяплічных газаў. Пры гэтым мяркуецца, што нейкія краіны ці кампаніі перавысяць квоту выкідаў. У такіх выпадках гэтыя краіны ці кампаніі змогуць купіць права на дадатковыя выкіды ў тых краін ці кампаній, выкіды якіх менш вылучанай квоты. Такім чынам мяркуецца, што галоўная мэта — скарачэнне выкідаў цяплічных газаў у наступныя 15 гадоў на 5 % — будзе выканана. Існуе канфлікт і на міждзяржаўным узроўні. Такія краіны ў стадыі развіцця, як [[Індыя]] і [[Кітай]], што маюць значны ўнёсак у забруджванне атмасферы цяплічнымі газамі, прысутнічалі на сустрэчы ў Кіёта, але не падпісалі дагавор. Краіны ў стадыі развіцця наогул з насцярожанасцю ўспрымаюць экалагічныя ініцыятывы індустрыяльных дзяржаў. Аргументы простыя: * асноўнае забруджванне цяплічнымі газамі ажыццяўляюць развітыя краіны * узмацненне жорсткасці кантролю на руку індустрыяльным краінам, бо гэта будзе стрымліваць эканамічнае развіццё краін у стадыі развіцця. == Крытыка тэорыі глабальнага пацяплення == Кліматолагі згодныя з агульным сцвярджэннем, што сярэдняя тэмпература на планеце павялічылася за апошняе стагоддзе. Разам з тым, не ўсе пагаджаюцца, што гэта выклікана чалавечай дзейнасцю. На пасяджэнні Міжурадавай групы экспертаў па змяненні клімату (сістэма ААН) ў 2001 быў дасягнуты навуковы кансэнсус па пытанні глабальнага пацяплення: * глабальная тэмпература павысілася ў параўнанні з 19 стагоддзем у сярэднім на 0,6± 0,2&nbsp;°C і на 0,17&nbsp;°C ў дзесяцігоддзе за апошнія 30 год; * існуюць новыя моцныя пацвярджэнні таго, што да пацяплення, якое назіраецца ў апошнія 50 год, спрычынілася дзейнасць чалавека, у прыватнасці, выкіды дыяксіду вугляроду і метану; * калі выкіды працягнуцца, пацяпленне таксама працягнецца: прагназуецца рост тэмпературы на 1,4—5,8&nbsp;°C за перыяд 1990—2100. Дацкі эколаг і эканаміст {{нп5|Бёрн Ломбарг||en|Biorn Lomborg}} лічыць, што глабальнае пацяпленне мае не гэткі пагрозлівы характар, як гэта малююць некаторыя спецыялісты і паўтараюць за імі журналісты. «Тэма пацяплення перагрэта» — кажа ён. Дэталёва погляды Ломбарга выкладзены ў кнізе «Астудзіце! Глабальнае пацяпленне. Скептычнае кіраўніцтва».<ref>{{кніга |аўтар = Бёрн Ломбарг. |частка = |загаловак = Астудзіце! Глабальнае пацяпленне. Скептычнае кіраўніцтва |арыгінал = Cool It: The Skeptical Environmentalist's Guide to Global Warming |спасылка = |адказны = Т. Пасмураў |выданне = |месца = |выдавецтва = Піцер Прэс ТАА |год = 2008 |том = |старонкі = |старонак = 202 |серыя = Сусветны бестселер |isbn = 978-5-388-00065-1 |тыраж = 4000 }}</ref> == Лічбы і факты == Адным з найбольш навочных працэсаў, датычных глабальнага пацяплення, з’яўляецца раставанне ледавікоў. За апошнія паўстагоддзя тэмпература на паўднёвым захадзе Антарктыкі, на [[Антарктычны паўвостраў|Антарктычным паўвостраве]], узрасла на 2,5&nbsp;°C. У [[2002]] годзе ад шэльфавага [[Ледавік Ларсена|ледавіка Ларсена]] плошчай 3250 км² і таўшчынёй звыш 200 метраў, што знаходзіцца на Антарктычным паўвостраве, адшчапіўся [[айсберг]] плошчай звыш 2500 км², што фактычна азначае разбурэнне ледавіка. Увесь працэс разбурэння заняў усяго 35 дзён. Да гэтага ледавік заставаўся стабільным на працягу 10 тысяч гадоў, з канца апошняга ледавіковага перыяду. На працягу тысячагоддзяў магутнасць ледавіка памяншалася паступова, але ў другой палове XX стагоддзя хуткасць яго раставання істотна ўзрасла. Раставанне ледавіка выклікала выкід вялікай колькасці айсбергаў (звыш тысячы) у [[мора Уэдэла]] <ref>{{Cite web |url=http://elementy.ru/news/164684 |title=Навіны навукі: разбурэнне шэльфавых ледавікоў Антарктыды — прамая пагроза экалагічнаму балансу планеты |access-date=6 красавіка 2009 |archive-date=16 студзеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100116173357/http://elementy.ru/news/164684 |url-status=dead }}</ref>. Руйнуюцца і іншыя ледавікі. Так, улетку [[2007]] ад шэльфавага [[ледавік Роса|ледавіка Роса]] адшчапіўся айсберг даўжынёй 200 км і шырынёй 30 км; крыху раней, увесну 2007 года, ад антарктычнага мацерыка адшчапілася ледзяное поле даўжынёй 270 км і шырынёй 40 км. Скопішча айсбергаў перашкаджае выйсцю халодных вод з [[мора Роса]], што выклікае парушэнне экалагічнага балансу (адным са следстваў, напрыклад, з’яўляецца пагібель [[пінгвін]]аў, якія страцілі магчымасць дасягнуць звыклых крыніц харчавання з-за таго, што лёд у моры Роса трымаўся даўжэй звычайнага). Адзначана паскарэнне працэсу дэградацыі [[вечная мерзлата|вечнай мерзлаты]]. З пачатку 1970-х гадоў тэмпература шматгадовамерзлых грунтоў у Заходняй Сібіры падвысілася на 1,0&nbsp;°C, у цэнтральнай Якутыі — на 1-1,5&nbsp;°C. На поўначы [[Аляска|Аляскі]] з сярэдзіны 1980-х гадоў тэмпература верхняга пласта мерзлых парод павялічылася на 3&nbsp;°C.<ref>[http://articles.excelion.ru/science/geografy/55448055.html Глабальнае пацяпленне і раставанне вечнай мерзлаты: ацэнка рызык для вытворчых аб’ектаў ТЭК РФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091026164558/http://articles.excelion.ru/science/geografy/55448055.html |date=26 кастрычніка 2009 }}</ref> У перыяд з 1960 па 2018 гг. назіраўся значны рост сярэдняй тэмпературы паверхні мора ў глабальным маштабе. А з 1993 па 2018 гг. узровень мора ў свеце ў сярэднім штогод падымаўся на 3,15 ± 0,3 мм, у 2018 годзе гэты паказчык дасягнуў максімуму. У перыяд з 1980 па 2018 гады ўзровень вады ў прыбярэжных марскіх акваторыях [[Кітай|Кітая]] штогод павялічваўся ў сярэднім на 3,3 міліметра<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20191029/1572348761-try-milimetry-u-god |title=zviazda.by |access-date=5 лістапада 2019 |archive-date=5 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105164528/http://zviazda.by/be/news/20191029/1572348761-try-milimetry-u-god |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Парніковы эфект]] * [[Дынаміка паўночнаатлантычнага клімату]] * [[Рамачная канвенцыя ААН пра змену клімату]] * [[Кіёцкі пратакол]] * [[Глабальнае зацьменне]] * [[Малы ледавіковы перыяд]] * [[Гіпотэза пра метангідратную стрэльбу]] == Спасылкі == * [http://www.chaskor.ru/p.php?id=1166 20.11.2008. «Прыватны Карэспандэнт»: В. Харытонаў. Арктыка растае] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110728100029/http://www.chaskor.ru/p.php?id=1166 |date=28 ліпеня 2011 }} * [http://echo.msk.ru/news/511753-echo.html 3.05.2008. «Рэха Масквы»: Навукоўцы выявілі яшчэ адно магчымае негатыўнае наступства глабальнага пацяплення — у сусветным акіяне памяншаецца ўтрыманне кіслароду] * [http://www.vz.ru/society/2008/11/19/230623.print.html Навукоўцы прадраклі Зямлі катаклізмы: Група вучоных з ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі выявіла, што канцэнтрацыя вуглякіслага газу ў атмасферы перасягнула «кропку незвароту» і зараз нават рэзкае скарачэнне выкідаў не зможа ўсцерагчы насельніцтва Землі ад глабальных катаклізмаў] === Парталы === * [http://www.ipcc.ch/languages/russian.htm Міжурадавая група экспертаў па змене клімату] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090205042831/http://www.ipcc.ch/languages/russian.htm |date=5 лютага 2009 }} * [http://climatechange.ru/ Агульнадаступны інфармацыйны партал «Глабальная змена клімату»] * [http://www.poteplenie.ru/ Пагроза парніковай катастрофы] === Справаздачы, даклады === * [http://www.ipcc.ch/ipccreports/climate-changes-2007-ar4-ru.htm Справаздачы Міжурадавай групы экспертаў па змене клімату] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090216133741/http://www.ipcc.ch/ipccreports/climate-changes-2007-ar4-ru.htm |date=16 лютага 2009 }}{{ref-ru}} * [http://www.wwf.ru/resources/publ/book/217/ ''Какорын А. О., Кураеў С. Н''. Агляд дакладу Нікаласа Стэрна «Эканоміка змены клімату». WWF, GOF. — М.: WWF Расіі, 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110728070212/http://www.wwf.ru/resources/publ/book/217/ |date=28 ліпеня 2011 }} === Артыкулы і кнігі === * [http://www.vokrugsveta.ru/vs/?article_id=2726 А. Сяргееў, Глабальнае пацяпленне, або Высокі градус палітыкі // Вакол свету, 2006 № 7] * [http://www.poteplenie.ru/news/news170905.htm Івашчанка А. В., Змена клімату і змена цыклаў звароту парніковых газаў у сістэме атмасфера-літасфера-гідрасфера — зваротныя сувязі могуць значна ўзмацніць парніковы эфект.]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120205232342/http://www.poteplenie.ru/news/news170905.htm |date=5 лютага 2012 }} * [http://geo.web.ru/db/msg.html?mid=1159815 ''А. В. Паўлаў, Г. Ф. Гравіс.'' Вечная мерзлата і сучасны клімат // GEO.WEB.RU] * [http://elementy.ru/news/430318 Раставанне вечнай мерзлаты вядзе да выкіду ў атмасферу метану] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170109030507/http://elementy.ru/news/430318 |date=9 студзеня 2017 }} * [http://www.nkj.ru/archive/articles/11805/'' Б. Лучкоў''. Гады наступныя (клімат і надвор’е XXI стагоддзя) // Навука і жыццё, 2007 № 10] * «Астудзіце! Глабальнае пацяпленне. Скептычнае кіраўніцтва», [[Бёрн Ломбарг]], 2007 год, ISBN 978-5-388-00065-1 === Міжнародныя дагаворы === * [http://unfccc.int/ Рамачная канвенцыя ААН аб змене клімату — афіцыйны сайт (на англійскай, іспанскай і французскай мовах)] * [http://www.un.org/russian/climatechange/background/unfccc.shtml Рамачная канвенцыя ААН пра змену клімату // Сайт ААН]{{ref-ru}} * [http://www.un.org/russian/documen/convents/kyoto.pdf Кіёцкі пратакол да Рамачнай канвенцыі ААН пра змену клімату // Сайт ААН]{{ref-ru}} === Іншае === * [http://www.priroda.su/item/389 Глабальнае пацяпленне: факты, гіпотэзы, каментары] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120206125228/http://www.priroda.su/item/389 |date=6 лютага 2012 }} * [http://greenword.ru/2007/12/global-warming.html Глабальнае пацяпленне без забабонаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140214114022/http://greenword.ru/2007/12/global-warming.html |date=14 лютага 2014 }} * [http://rutube.ru/tracks/22608.html Надвор’е: Глабальнае пацяпленне, праграма «Спецыяльны карэспандэнт» Аляксандра Хабарава // Канал Расія] * [http://climateprediction.net/versions/RU/index.php Эксперымент па размеркаваным мадэляванні клімату ў XXI стагоддзі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090120031601/http://climateprediction.net/versions/RU/index.php |date=20 студзеня 2009 }} {{Глабальнае пацяпленне}} {{Забруджванні}} {{Экалогія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Глабальнае пацяпленне| ]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] rb80cj3qy6yc6i3fzzni2snmxn4zcmf 0 46948 5158445 5054521 2026-06-25T23:12:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158445 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Форд}} {{Персона |імя = Генры Форд |арыгінал імя = {{lang-en|Henry Ford}} |выява = Henry_ford_1919.jpg |апісанне выявы = |апісанне = Генры Форд у 1919 годзе |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = вынаходнік, прамысловец |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{сцяг ЗША}} ЗША |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = [[Уільям Форд]] |маці = |муж = |мужа = Клара Джэйн Форд |дзеці = [[Эдсель Форд]] |узнагароды і прэміі = {{{!}} [[Медаль Эліята Крэсана]] (1928)<br/> [[Медаль Холі]] (1936)<br/> [[Вашынгтонская прэмія]] (1944) {{!}}{{Ордэн германскага арла}} {{!}}} |сайт = |рознае = заснавальнік кампаніі [[Ford]] Motor Company }} '''Генры Форд''' ({{lang-en|Henry Ford}}; {{ДН|30|7|1863}} — {{ДС|7|4|1947}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] прамысловец, уладальнік заводаў па вытворчасці [[Аўтамабіль|аўтамабіляў]] па ўсім свеце, вынаходнік, аўтар 161 патэнта ЗША. Яго лозунг — «аўтамабіль для ўсіх»; завод Форда выпускаў найболей танныя аўтамабілі ў пачатку эпохі аўтамабілебудавання. Кампанія «[[Ford|Ford Motor Company]]» існуе дасёння. Генры Форд вядомы таксама тым, што ўпершыню стаў выкарыстоўваць прамысловы [[канвеер]] для [[струменная вытворчасць|струменнай вытворчасці]] аўтамабіляў. Насуперак пашыранай памылцы, канвеер выкарыстоўвалі і да гэтага, у тым ліку для масавай вытворчасці. Аднак Генры Форд першым «паставіў на канвеер» тэхнічна складаную, то бок прадукцыю, якая патрабуе ў тэхнічнай падтрымцы на працягу ўсяго тэрміну эксплуатацыі — аўтамабіль. Кніга Форда «[[Маё жыццё, мае дасягненні]]» з’яўляецца класічным творам па навуковай арганізацыі працы. У [[1924]] годзе кніга «Маё жыццё, мае дасягненні» была выдадзена ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Гэта кніга стала крыніцай такой складанай палітэканамічнай з’явы, як [[фардызм]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і эмігрантаў з [[Ірландыя|Ірландыі]], якая жыла на ферме ў наваколлі [[Дэтройт]]а. Калі яму выканалася 16 гадоў, ён уцёк з дому і з’ехаў працаваць у Дэтройт. У [[1891]]—[[1899]] гадах выконваў абавязкі інжынера-механіка, а пазней і галоўнага інжынера ў «Электрычнай кампаніі Эдысана» (Edison Illuminating Company). У 1893 годзе ў вольны ад працы час сканструяваў свой першы аўтамабіль. З 1899 па [[1902]] год быў суўласнікам «Дэтройцкай аўтамабільнай кампаніі», але з-за нязгод з астатнімі ўладальнікамі фірмы пайшоў з яе і ў [[1903]] годзе заснаваў [[Ford|Форд Матор Компані]], якая спачатку выпускала аўтамабілі пад маркай Ford A. «Форд матор компані» стукнулася з канкурэнцыяй сіндыката аўтамабілебудаўнікоў, што прэтэндаваў на манаполію ў гэтай сферы. У 1879 г. Дж. Б. Сэлдэн запатэнтаваў праект аўтамабіля, які не быў пабудаваны; ён утрымваў толькі апісанне асноўных прынцыпаў. Першы ж выйграны ім судовы працэс пра парушэнне патэнтавага права заахвоціў уладальнікаў шэрага аўтамабілебудаўнічых кампаній набыць адпаведныя ліцэнзіі і стварыць «асацыяцыю законных фабрыкантаў». Судовы працэс супраць «Форд матор компані», ініцыяваны Сэлдэнам, доўжыўся з 1903 па 1911 г. «Законныя фабрыканты» пагражалі выклікам у суд пакупнікам аўтамабіляў Форда. Але той дзеяў мужна, публічна абяцаючы сваім пакупнікам «дапамогу і абарону», хоць фінансавыя магчымасці «законных фабрыкантаў» нашмат перавышалі яго ўласныя. У 1909 г. Форд прайграў працэс, але пасля перагляду справы суд вырашыў, што ніводзін з аўтамабілебудаўнікоў не парушаў правы Сэлдэна, бо імі выкарыстоўваўся рухавік іншай канструкцыі. Манапольнае аб’яднанне тут жа распалася, а Генры набыў рэпутацыю змаганца за інтарэсы спажыўцоў<ref>[http://historystudies.org/2012/07/shpotov-b-m-genri-ford/ Шпотов Б. М. Генри Форд стр.58] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160623234431/http://historystudies.org/2012/07/shpotov-b-m-genri-ford/ |date=23 чэрвеня 2016 }}</ref>. Найбольшы поспех прыйшоў да фірмы пасля пачатку выпуску мадэлі [[Ford Model T|Ford T]] у [[1908]] годзе. У 1910 годзе Форд пабудаваў і запусціў самы сучасны завод у аўтамабільнай прамысловасці — добра асветлены і добра вентыляваны «Хайланд парк». На ім у красавіку 1913 года пачаўся першы эксперымент па выкарыстанні зборачнага канвеера. Першай зборачнай адзінкай, сабранай на канвееры, стаў генератар. Прынцыпы, апрабаваныя пры зборцы генератара, ужылі да ўсяго рухавіка ў цэлым. Адзін працоўны вырабляў рухавік за 9 гадзін 54 хвіліны. Калі зборка была падзелена на 84 аперацыі, вырабляных 84 працоўнымі, тое час зборкі рухавіка скараціўся больш, чым на 40 хвілін. Пры старым спосабе вытворчасці, калі аўтамабіль, збіраўся на адным месцы, на зборку шасі сыходзілі 12 гадзін 28 хвілін працоўнага часу. Была ўсталявана рухомая платформа і розныя часткі шасі паступалі ці з дапамогай крукоў, падвешаных на ланцугах, ці на невялікіх маторных калясках. Тэрмін вырабу шасі скараціўся больш за ўдвая. Праз год (у 1914 годзе) кампанія падняла вышыню зборачнай лініі да пояса. Пасля гэтага не замарудзілі з’явіцца два канвееры — адзін для высокіх і адзін для нізкіх узростам. Эксперыменты пашырыліся на ўвесь вытворчы працэс у цэлым. Праз некалькі месяцаў працы зборачнага канвеера час, патрэбны для выпуску мадэлі Т скараціўся з 12 гадзін да дзвюх і менш<ref>Добротворский И. Л. Деньги и власть или 17 историй успеха. Психологические портреты. Москва. 2004</ref>. [[Файл:Ford fertigung 1923.jpg|left|thumb|200px|Зборачны канвеер на заводзе Форда ў Дэтройце, 1923 год.]] Дзеля ажыццяўлення цвёрдага кантролю Форд стварыў поўны цыкл вытворчасці: ад здабычы руды і выплавы металу да выпуску гатовага аўтамабіля. У 1914 годзе ўвёў самую высокую ў ЗША мінімальную заработную плату — 5 долараў у дзень, дапусціў працоўных да ўдзелу ў прыбытках кампаніі, пабудаваў узорнае працоўнае мястэчка, але аж да 1941 года не дазваляў ствараць прафсаюзы на сваіх заводах. У 1914 годзе заводы карпарацыі пачалі працаваць кругласуткава ў тры змены па 8 гадзін, замест дзвюх змен па 9 гадзін, што дазволіла забяспечыць працай дадаткова некалькі тысяч чалавек. «Падвышаная зарплата» ў 5 долараў не была гарантавана кожнаму: працоўны павінен быў траціць сваю зарплату разумна, на ўтрыманне сем’і, калі ж ён прапіваў грошы, яго звальнялі. Гэтыя правілы захоўваліся ў карпарацыі аж да перыяду [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай Дэпрэсіі]]<ref>[http://archive.svoboda.org/programs/BM/1999/top10/bm.t1.asp Генри Форд и первый автомобиль для миллионов. Радио Свобода]</ref>. У пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Форд з групай пацыфістаў па сваёй ініцыятыве прыплыў у Еўропу на караблі «Оскар-2» як пасланец свету, пераконваючы ўсіх як мага хутчэй спыніць вайну. Ён быў жорстка абсмяяны еўрапейскімі газетамі і вярнуўся ў ЗША<ref>{{артыкул|аўтар= Клевалина, Н.|загаловак= Генри Форд, король всея Америки|спасылка= http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1790/|мова= |выданне= Вокруг света|месца= |выдавецтва= |год= 2005|нумар= 2 (2)|старонкі= |isbn= |issn=}}</ref>. Аднак увесну 1917 года, калі Амерыка ўступіла ў вайну на боку Антанты, Форд змяніў свае пагляды. Заводы Форда сталі выконваць ваенныя заказы. Апроч аўтамабіляў завярнулася вытворчасць адгазнікаў, касак, цыліндраў для авіяматораў «Ліберці», а ў самым канцы вайны — лёгкіх танкаў і нават падвадных лодак. Пры гэтым Форд заявіў, што не збіраецца нажывацца на венных заказах і верне дзяржаве атрыманы ім прыбытак. І хоць няма пацверджання, што гэта абяцанне было Фордам выканана, яно было ўхвалена амерыканскім грамадствам<ref>[http://historystudies.org/2012/07/shpotov-b-m-genri-ford/ Шпотов Б. М. Генри Форд стр. 67-68] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160623234431/http://historystudies.org/2012/07/shpotov-b-m-genri-ford/ |date=23 чэрвеня 2016 }}</ref>. У 1925 годзе Форд стварыў уласную авіякампанію, пазней названую Ford Airways. Апроч гэтага Форд пачаў субсідыяваць фірму Уільяма Стаўта, а ў жніўні 1925 года купіў яе і сам заняўся вытворчасцю авіялайнераў. Першым прадуктам яго прадпрыемства стаў трохматорны Ford 3-AT Air Pullman. Найболей паспяховай апынулася мадэль [[Ford Trimotor]] (Форд Трыматор) па мянушцы «Бляшаны Гусак» ({{lang-en|Tin Goose}}), пасажырскі самалёт, суцэльнаметалічны трохматорны манаплан, што вырабляўся серыйна ў 1927—1933 кампаніяй Генры Форда Ford Airplane Company. Усяго былі выпушчаны 199 асобнікаў. Ford Trimotor знаходзіўся ў эксплуатацыі да 1989 года<ref>[http://www.airwar.ru/enc/cw1/trimotor4.html 4-AT Tri-Motor в Авиационной энциклопедии]</ref>. У 1928 годзе Форду ўручана [[медаль Эліата Крэсана]] Інстытута Бенджаміна Франкліна за рэвалюцыйныя дасягненні ў аўтамабільнай прамысловасці і індустрыйнае лідарства. Ён заставаўся кіраўніком кампаніі да 1930-х гадоў, калі з-за нязгод з прафсаюзамі і кампаньёнамі ён перадаў справы свайму сыну Эдселу, але пасля яго смерці ў [[1943]] годзе зноў вярнуўся на пост кіраўніка фірмы. У [[1945]] годзе Генры Форд канчаткова перадаў кіраванне кампаніяй свайму ўнуку [[Генры Форд II|Генры Форду II]]. Сканаў [[7 красавіка]] [[1947]] года ва ўзросце 83 гадоў == Пагляды і перакананні == === Эканамічная палітыка на прадпрыемстве === Форд быў адным з першых, хто рэалізаваў на практыцы ідэі [[Капіталізм дабрабыту|капіталізму дабрабыту]] ({{lang-en|welfare capitalism}}), скіраваныя на паляпшэнне ўмоў жыцця працоўных{{sfn|Форд|с=20|2014|loc=Падвышэнне заработнай платы атрымваецца шляхам павелічэння вытворчасці, а павялічыць вытворчасць магчыма толькі шляхам зніжэння спаганяемых з пакупніка цэн. …Вырабляеце рэчы так, каб малазабяспечаныя людзі лёгка маглі купляць іх. }} і на скарачэнне [[Плыннасць кадраў|плыннасці кадраў]], з-за якой многія падраздзяленні наймалі па 300 чалавек у год для запаўнення 100 [[Працоўнае месца|працоўных месцаў]]. Акцэнт рабіўся на эфектыўнасці — то бок на найманні і ўтрыманні лепшых супрацоўнікаў<ref>Nevins and Hill (1957) 2:508-40</ref>. У 1914 годзе Форд рэалізаваў даволі радыкальнае для таго часу рашэнне, усталяваўшы памер зарплаты працоўных на роўні ў 5 долараў за працоўны дзень (што ў пераліку на сучаснасць эквівалентна прыблізна 110 доларам ЗША); гэта павялічыла стаўкі большасці яго супрацоўнікаў больш за ўдвая{{sfn|Форд|с=11|2014}}. Рашэнне апынулася прыбытковым: плыннасць кадраў была пераадолена, і лепшыя працоўныя [[Дэтройт]]а пачалі канцэнтравацца на прадпрыемстве Форда, за кошт чаго павялічылася [[прадукцыйнасць працы]] і скараціліся выдаткі на навучанне кадраў<ref>Nevins, ''Ford'' 1:528-41</ref><ref>Watts, ''People’s Tycoon,'' pp. 178-94</ref>. Апроч таго, тэм жа рашэннем быў усталяваны скарочаны [[працоўны тыдзень]], спачатку 48-гадзінны (6 дзён па 8 гадзін)<ref name="Ford_Crowther_1922_p126">{{Harvnb|Ford|Crowther|1922}}, [http://books.google.com/books?id=4K82efXzn10C&pg=PA126#v=onepage&f=false p. 126].</ref>, а потым 40-гадзінны (5 дзён па 8 гадзін)<ref>Samuel Crowther [http://www.worklessparty.org/timework/ford.htm Henry Ford: «Why I Favor Five Days' Work With Six Days' Pay»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130102170705/http://www.worklessparty.org/timework/ford.htm |date=2 студзеня 2013 }} ''World’s Work,'' October 1926 pp. 613—616</ref>. На той момант у Дэтройце стаўкі заработных плат ужо былі даволі высокія, аднак дзеяння Форда вымусілі яго канкурэнтаў яшчэ больш павялічыць іх, каб не пазбавіцца лепшых супрацоўнікаў<ref>Watts, ''People’s Tycoon,'' pp. 193-94</ref>. У разуменні самага Форда, кампанія такім чынам падзялялася [[прыбытак|прыбыткам]] з працаўнікамі<ref name="Ford_Crowther_1922_pp126-130">{{Harvnb|Ford|Crowther|1922}}, [http://books.google.com/books?id=4K82efXzn10C&pg=PA126#v=onepage&f=false pp. 126—130].</ref>, што дазваляла ім, прыкладам, набываць выпусканыя фірмай аўтамабілі. У канчатковым рахунку памянёная палітыка зрабіла станоўчы ўплыў і на [[Эканоміка|эканоміку]] у цэлым. На ўдзел у прыбытку маглі вылічваць супрацоўнікі, якія прапрацавалі ў кампаніі больш 6 месяцаў і не адыходзілі ад вызначаных правіл паводзін, усталяваных «грамадскім дэпартаментам» кампаніі. У прыватнасці, пад панятак непрыстойных паводзін траплялі злоўжыванне [[Алкагольныя напоі|алкаголем]], [[азартныя гульні]], нявыплата [[Аліменты|аліментаў]] і т.п. У штаце дэпартамента налічваліся 50 спецыялістаў, якія сачылі за выкананнем паказаных карпарацыйных стандартаў. Пазней, у [[1922]] годзе, Форд адхіліўся ад найболей дакучлівых формаў кантролю над супрацоўнікамі, прызнаўшы, што ўварванне ў [[асабістае жыццё]] людзей, хай нават і для падвышэння іх дабрабыту, ужо не адпавядае вымогам часу<ref name="Ford_Crowther_1922_p130">{{Harvnb|Ford|Crowther|1922}}, [http://books.google.com/books?id=4K82efXzn10C&pg=PA130#v=onepage&f=false p. 130].</ref>. === Дачыненне да прафсаюзаў === Форд выступаў супраць [[Прафесійны саюз|прафесійных з’яднанняў працаўнікоў]]. Свае гледжанні па гэтым пытанні ён вытлумачыў у кнізе «Маё жыццё і праца»<ref name="Ford_Crowther_1922_pp253-266">{{Harvnb|Ford|Crowther|1922}}, [http://books.google.com/books?id=4K82efXzn10C&pg=PA253#v=onepage&f=false pp. 253—266].</ref>. На думку Форда, яны знаходзіліся пад залішне істотным уплывам з боку некаторых лідараў, якія, нягледзячы на добрыя намеры, у выніку прыносілі працоўным больш шкоды, чым карысці. Многія з іх жадалі скараціць прадукцыйнасць працы для скарачэння [[Беспрацоўе|беспрацоўя]]; Форд бачыў у гэтым супярэчнасць, бо, на яго пагляд, ніякі эканамічны дабрабыт не быў магчыма без прадукцыйнасці вытворчасці. Ён быў упэўнены, што высокая прадукцыйнасць, хай і паўплываўшы негатыўна на колькасць даступных [[Вакансія|вакансій]], у канчатковым рахунку зробіць стымуляцыйны ўплыў на эканоміку ў цэлым, у выніку чаго новыя працоўныя месцы ўсё адно паўстануць — ці ў дадзенай [[Карпарацыя|карпарацыі]], ці ў некаторай іншай. Апроч таго, Форд меркаваў, што кіраўнікамі прафзвязаў кіраваў «заганны стымул» ({{lang-en|perverse incentive}}) пагоршыць грамадска-эканамічны крызіс дзеля падтрымання і ўмацавання ўласнай улады. У той жа час ён не сумняваўся, што разумныя [[Менеджар|кіраванцы]], наадварот, будуць матываваны на карэктныя ўчынкі, бо такая лінія паводзін будзе спрыяць павелічэнню іх уласнага прыбытку (зрэшты, Форд прызнаваў, што некаторыя кіраўнікі занадта дрэнна разбіраюцца ў [[менеджмент|менеджменце]], каб усвядоміць вышэйзгаданы факт). Па яго думцы, з часам добрыя кіраўнікі, здольныя выстаяць перад атакамі як злева (з боку [[сацыяліст]]аў), так і справа (з боку [[рэакцыянер]]аў), змаглі б сфармаваць такую грамадска-эканамічную сістэму, дзе ні кепскае кіраўніцтва, ні дрэнныя прафсаюзы не знайшлі б сабе апоры. Ford Motor стала апошнім аўтавытворцам у Дэтройце, які прызнаў [[Аб’яднаны прафсаюз працоўных аўтамабільнай прамысловасці]] ({{lang-en|United Auto Workers}}, UAW). У красавіку [[1941]] года адбыўся арганізаваны прафсаюзам [[сядзячы страйк]], з-за якога спынілася вытворчасць на заводзе [[River Rouge, завод|River Rouge]]; рэакцыя Форда ледзь не займела разбуральнае дзеянне на кампанію, аднак, паводле сведчанняў сучаснікаў, яго жонка Клара пераканала кіраўніка фірмы змяніць пазіцыю<ref name="Sorensen1956pp266-272">{{Harvnb|Sorensen|1956|pp=266–272}}.</ref>. У чэрвені 1941 года было падпісана вельмі ліберальнае пагадненне паміж кампаніяй Форда і UAW. === Антысемітызм і падтрымка нацыстаў === У 1918 годзе Форд набыў газету «Дырбарн індэпендэнт» ({{lang-en|The Dearborn Independent}}), у якой з 22 мая 1920 года<ref name="hadassa"/> публікаваліся антысеміцкія артыкулы, а таксама па частках поўны тэкст [[Пратаколы сіёнскіх мудрых|Пратаколаў сіёнскіх мудрых]]. У лістападзе 1920 года падборка артыкулаў з «Дырбарн індэпендэнт» была апублікавана асобнай кнігай пад назвай «[[Міжнароднае яўрэйства]]», якую пазней актыўна выкарыстоўвала [[Нацызм|нацысцкая]] [[прапаганда]]<ref name="yazib">{{Cite web |url=http://www.yazib.org/yz010009.html |title=Американские учителя Гитлера |access-date=9 ліпеня 2016 |archive-date=1 снежня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101201092251/http://yazib.org/yz010009.html |url-status=dead }}</ref>. 16 студзеня 1921 года 119 бачных амерыканцаў, улучаючы 3 прэзідэнтаў, 9 дзяржсакратароў, 1 кардынала і мноства іншых дзяржаўных і грамадскіх дзеячаў ЗША, апублікавалі адкрыты ліст з асуджэннем [[антысемітызм]]у Форда<ref name="hadassa">{{Cite web |url=http://jhist.org/shoa/hadassa22.htm |title=Личная война Генри Форда против евреев |access-date=9 ліпеня 2016 |archive-date=11 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111121841/http://jhist.org/shoa/hadassa22.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="basin">{{артыкул|аўтар=[[Якаў Зіноўевіч Басін]].|загаловак=Еврейский вопрос и эмиграционная политика Германии и США в 1933-38 гг.|спасылка=http://berkovich-zametki.com/2009/Zametki/Nomer16/Basin1.php|выданне=Заметки по еврейской истории|тып=Журнал|год=кастрычнік 2009|выпуск=16 (119)}}</ref>. У 1927 годзе Форд скіраваў у амерыканскую прэсу ліст з прызнаннем сваіх памылак<ref name="hadassa"/>. {{пачатак цытаты}}Як чалавек гонару я лічу сваім абавязкам прынесці выбачэнні за ўсе благія ўчынкі, дасканалыя мною ў дачыненні яўрэяў, маіх суграмадзянаў і братоў, і прашу ў іх прабачэнні за тую шкоду, які я прычыніў ім без любой на тое прычыны. Я зракаюся ад крыўдных вінавачанняў у іх адрас, бо ў дзеяннях маіх была хлусня, а таксама даю поўную гарантыю, што з гэтага часу яны могуць чакаць ад мяне толькі праяву сяброўства і добрай волі. Не кажучы ўжо пра тое, што памфлеты, якія шырыліся ў ЗША і за мяжой, будуць выняты са абарачэння.{{канец цытаты|крыніца=}} Генры Форд аказваў сур’ёзную фінансавую падтрымку [[НСДАП]]<ref>Хайм Ч. «На процессе над Гитлером в 1924 году Эрхард Ауэр из ландтага Баварии свидетельствовал, что Форд оказывал Гитлеру финансовую поддержку»</ref><ref>Басин Я. «Гитлер гордился дружбой с Г. Фордом, фамильярно называл его Генрихом и не раз говорил о том, что тот оказывает финансовую поддержку его движению»</ref>, яго партрэт вісеў у мюнхенскай рэзідэнцыі [[Гітлер]]а<ref>Henry Ford and the Jews: the Mass Production of Hate by Neil Baldwin. Public Affairs. New York. 2001</ref>. Форд быў адзіным амерыканцам, якога Гітлер з захапленнем згадваў у сваёй кнізе «Мая барацьба»<ref name="yazib"/><ref>{{кніга|аўтар=Michael Kellogg.|загаловак=The Russian Roots of Nazism White Émigrés and the Making of National Socialism, 1917–1945|спасылка=http://www.thechristianidentityforum.net/downloads/Russian-Nazism.pdf|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2008|серыя=New Studies in European History|allpages=344|isbn=9780521070058|pages=203|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150503012732/http://www.thechristianidentityforum.net/downloads/Russian-Nazism.pdf|archivedate=3 мая 2015}}</ref>. Анета Энтана з «Дэтройт Ньюз» брала ў Гітлера інтэрв’ю ў 1931 годзе і адзначыла партрэт Генры Форда ў яго над працоўным сталом. «Генры Форда я лічу сваім натхніцелем», — адгукнуўся Гітлер пра амерыканскага аўтамабільнага магната<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/national/daily/nov98/nazicars30.htm Ford and GM Scrutinized for Alleged Nazi Collaboration]</ref>. З 1940 года завод Форда, размешчаны ў [[Пуасі]] на акупаванай немцамі тэрыторыі [[Францыя|Францыі]], пачаў вырабляць авіяцыйныя рухавікі, грузавыя і легкавыя аўтамабілі, што паступалі на ўзбраенне [[вермахт]]а. На допыце ў 1946 годзе нацысцкі дзеяч Карл Крах, што працаваў у гады вайны ў кіраўніцтве філіяла аднаго з прадпрыемстваў Форда ў Германіі, заявіў, што дзякуючы таму, што Форд супрацоўнічаў з нацысцкім рэжымам, «яго прадпрыемствы не былі канфіскаваны»<ref>Хайм Ч. Торговля с врагом. М., 1985. С. 129.</ref>. Тэма ўплыву Форда і яго кнігі на нямецкіх нацыянал-сацыялістаў даследавана Нэйлам Болдуінам у кнізе «Генры Форд і яўрэі: канвеер нянавісці». Болдуін паказвае, што публікацыі Форда былі важнай крыніцай уплыву на маладых нацыстаў у Германіі<ref>[http://books.google.com/books?id=dLepLrhKU-AC Henry Ford and the Jews: the Mass Production of Hate]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Аналагічнай думкі прытрымліваецца аўтар кнігі «Генры Форд і яўрэі» Алберт Лі<ref name="yazib"/>. == Супраца са СССР == Першы серыйны савецкі трактар — «[[Фордзон-Пуцілавец]]» (1923 г.) — перапрацаваны для вытворчасці на [[Кіраўскі завод|Пуцілаўскім заводзе]] і эксплуатацыі ў СССР фордаўскі трактар маркі «Форд зон» ([[Fordson]]); будаванне [[Горкаўскі аўтазавод|Горкаўскага аўтазавода]] (1929—1932 гг.), рэканструкцыя Маскоўскага завода [[АМО ЗІЛ|АМО]] ў гады першай пяцігодкі, рыхтоўля персаналу для абодвух заводаў былі ажыццёўлены пры падтрымцы спецыялістаў «Форд мотарс» на падставе пагаднення зняволенага паміж Урадам СССР і фірмай Форда. == Сям’я == [[Файл:12c Henry Ford USA stamp.jpg|справа|200px|Генры Форд на паштовай марцы ЗША [[1968]] года]] '''Бацькі''' * Бацька — [[Уільям Форд]] (1826—1905) * Маці — Мары Літагот (O’Hern) Ford (~1839—1876) '''Браты''' * Джон Форд (~1865—1927) * Вільям Форд (1871—1917) * Роберт Форд (1873—1934) '''Сёстры''' * Маргарэт Форд (1867—1868) * Джэйн Форд (~1868—1945) '''Жонка і дзеці''' * Жонка — Клара Джэйн Форд (у дзявоцтве Браянт), ([[1866]]—[[1950]]). * Адзіны сын — [[Эдсел Браянт Форд]], прэзідэнт Ford Motor Company з [[1919]] па [[1943]]. '''Нашчадкі''' * Унук бізнесмена таксама меў імя Генры Форд. Для адрознення са сваім дзедам яго завуць [[Генры Форд II]]. * У наш час старшынёй савет дырэктараў кампаніі «Форд Матор Компані» з’яўляецца [[праўнук]] Генры Форда — [[Уільям Клэй Форд Малодшы]] (William Clay «Bill» Ford Jr.) (1957 г.н.) == Дадатковая інфармацыя == * Фордаўскі падыход крытыкавалі за «абезасабленне»; у парадыйнай форме ён апісаны ў рамане [[Олдас Хакслі|О. Хакслі]] «[[Цудоўны новы свет]]», дзе грамадства арганізавана па канвеерным прынцыпе Форда (людзі падзяляюцца на пяць катэгорый: альфа, бэта, гама, дэльта і эпсілан) і летазлічэнне вядзецца з года выпуску мадэлі аўтамабіля «Форд Т». Замест «ёй-бог» прынята выраз «ёй-Форд». Прынята хрысціцца літарай «Т» у гонар аўтамабіля мадэлі «Т». * Біяграфія Генры Форда апісана ў аповесці [[Эптан Біл Сінклер|Эптана Сінклера]] «Аўтамабільны кароль». * Генры Форд быў перакананым прыхільнікам тэорыі [[Рэінкарнацыя|рэінкарнацыі]]. У прыватнасці, ён лічыў, што ў сваім апошнім увасабленні загінуў як салдат у [[Бітва пры Гетысбергу|Бітве пры Гетысбергу]]. Форд апісвае свае вераванні ў наступнай цытаце з часопіса ''[[San Francisco Examiner]]'' ад [[26 жніўня]] [[1928]] года: {{цытата|Я прыняў тэорыю рэінкарнацыі, калі мне было дваццаць шэсць гадоў. Рэлігія не давала мне тлумачэння дадзенага феномена, а праца не прыносіла поўнага задавальнення. Праца не мае ніякага сэнсу калі досвед, назапашаны ў адным жыцці, мы не можам выкарыстаць у іншым. Калі я адкрыў для сябе рэінкарнацыю, гэта было падобна выяўленню сусветнага плана, — я ўсвядоміў, што зараз існаваў рэальны шанец ужыццявіць мае ідэі. Я больш не быў абмежаваны часам, я перастаў быць яго рабом. Геній — гэта досвед. Некаторыя, падобна, лічаць, што гэта дарунак ці талент, на самай жа справе гэта плён досведу, назапашанага за многія жыцці. Некаторыя душы старэй чым іншыя і адпаведна ведаюць больш. Адкрыццё панятку рэінкарнацыі супакоіла мой розум. Калі вы запісваеце гэту гутарку, напішыце, што гэта дапамагае супакоіць розум. Я б вельмі хацеў падзяліцца з усімі супакаеннем, якое прыносіць такое бачанне жыцця.}} * На варотах яго заводаў была вывешана надпіс: «Помні, што Бог стварыў чалавека без запасных частак». * У аўтабіяграфіі Форд пісаў: {{пачатак цытаты}} Кожны пакупнік можа набыць аўтамабіль афарбаваны ў любы колер, які толькі пажадае, але пакуль гэты колер — чорны<ref>{{cite web|url=http://lib.ru/MEMUARY/ZHZL/ford.txt|title=Моя жизнь, мои достижения|author=Г. Форд.|publisher=lib.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111120034254/http://lib.ru/MEMUARY/ZHZL/ford.txt|archivedate=20 лістапада 2011|accessdate=9 ліпеня 2016|url-status=dead}}</ref> {{oq|en| Any customer can have a car painted any color that he wants so long as it is black.}} {{канец цытаты}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Беляев Н. З.'' Генри Форд — 1935 год. — 264 с. ([[Жизнь замечательных людей]]) * Слоун А. Автомобильные войны * Шпотов Б. М. Генри Форд. Жизнь и бизнес., М, ООО «КДУ», 2005, ISBN 5-98227-016-4 * Шпотов Б. М. Генри Форд. — Вопросы истории. — 1995. — № 4. — С. 57-77. * {{кніга | аўтар = Форд Генри | загаловак = Моя жизнь | месца = М. | выдавецтва = АСТ | год = 2014 | старонак = 352 | isbn = 978-5-17-087216-9 | ref = Форд }} * {{citation | last1 = Ford | first1 = Henry | last2 = Crowther | first2 = Samuel | year = 1922 | title = My Life and Work | publisher = Garden City Publishing Company, Inc | location = Garden City, New York, USA | url = http://www.gutenberg.net/etext/7213 | postscript =}} * {{Citation | last1 = Sorensen | first1 = Charles E.; with Williamson, Samuel T. | year = 1956 | title = My Forty Years with Ford | publisher = Norton | location = New York, New York, USA | lccn = 56010854}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * Генри Форд «Моя жизнь. Мои достижения» (советское издание). http://reosh.ru/wp-content/uploads/2014/08/Форд-Генри-Моя-жизнь-мои-достижения-1924.pdf {{gutenberg|no=7213|name=My Life and Work by Henry Ford}} * [http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/films/henryford/ Henry Ford] — документальный фильм программы ''American Experience'' ([[Public Broadcasting Service]]) * [http://www.hfha.org/ Henry Ford Heritage Association] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Форд Генры}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Прамыслоўцы ЗША]] [[Катэгорыя:Канструктары аўтамабіляў]] [[Катэгорыя:Ford]] [[Катэгорыя:Самавукі]] [[Катэгорыя:Інжынеры ЗША]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі]] [[Катэгорыя:Члены Нацыянальнай залы славы вынаходнікаў]] myw0jvv7x4r34na3n4ws4mtazvhz9nn 0 47278 5158404 5135200 2026-06-25T18:47:45Z Pabojnia 135280 афармленне 5158404 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = Раман Паланскі |арыгінал імя = Roman Polański |імя пры нараджэнні = Раймунд Раман Ліблінг |гады актыўнасці = 1953 — наш час |узнагароды = «[[Оскар]]» (2003)<br/>«[[Залатая пальмавая галіна]]» (2002)<br/>«[[Залаты глобус]]» (1975)<br/>«[[Залаты леў]]» (1993)<br/>«[[Залаты мядзведзь]]» (1966)<br/>«[[Сярэбраны мядзведзь]]» (1965, 2010)<br/>«[[Еўрапейская кінапрэмія]]» (1999, 2006, 2010 — тройчы)<br/>«[[BAFTA]]» (1975, 2003 — двойчы)<br/>«[[Сезар]]» (1980 — двойчы, 2003 — двойчы, 2011 — двойчы, 2012, 2014, 2020 — двойчы)<br/>«[[Гоя (прэмія)|Гоя]]» (2003) }} '''Рама́н Пала́нскі'''{{Efn|Традыцыйна прозвішча рэжысёра перадаецца ў маўленні і на пісьме як '''Паланскі'''. Аднак паводле [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя|практычнай транскрыпцыі]] прозвішча павінна перадавацца як '''Паля́ньскі'''.}} ({{Lang-en|Roman Polanski}}, {{Lang-pl|Roman Polański}}; імя пры нараджэнні '''Ра́ймунд Ро́ман Цьеры Ліблінг''', {{Lang-pl|Rajmund Roman Thierry Liebling}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польска-французскі {{Кінарэжысёр|Польшчы|Францыі|ЗША}}, {{Сцэнарыст|Польшчы|Францыі|ЗША}}, {{Кінапрадзюсар|Францыі|ЗША}} і {{Акцёр|Польшчы|ЗША}}. Падчас [[Другая сусветная вайна|вайны]] сям’я Рамана апынулася ў {{нп5|Кракаўскае гета|Кракаўскім гета|en|Kraków Ghetto}}. Яго маці загінула, а самому Раману ўдалося ўцячы, дзякуючы намаганням бацькі. Некаторы час ён жыў у прыёмных сем’ях пад іншымі імёнамі. Пасля набыцця кінематаграфічнай адукацыі ў {{нп5|Кінашкола ў Лодзі|Лодзінскай кінашколе|en|Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi}} Паланскі працаваў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Францыя|Францыі]]. Свой першы поўнаметражны фільм «''[[Нож у вадзе]]''» (1962) зняў у [[Польшча|Польшчы]]. Фільм атрымаў намінацыю на «''[[Оскар]]''» як [[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|Найлепшы фільм на замежнай мове]]. У Вялікабрытаніі Паланскі зняў тры фільмы, пачынаючы з «''[[Агіда (фільм)|Агіды]]''» (1965). У ЗША зняў фільм жахаў «''[[Дзіця Размары (фільм)|Дзіця Размары]]''», атрымаўшы за яго намінацыю на {{нп5|Прэмія «Оскар» за найлепшы адаптаваны сцэнарый|«''Оскар''» за найлепшы адаптаваны сцэнарый|en|Academy Award for Best Adapted Screenplay}}. Пераломны момант у асабістым жыцці адбыўся ў 1969 годзе, калі яго цяжарная жонка, актрыса [[Шэран Тэйт]], была забітая. У 1976 годзе Раман Паланскі атрымаў французскае грамадзянства. У 1977 годзе абвінавачаны ў згвалтаванні непаўналетняй, збег з ЗША. Асноўнымі тэмамі ў творчасці рэжысёра называюць [[гвалт]], [[смерць]] і [[вуаерызм]]. [[Фільмаграфія Рамана Паланскага|Фільмаграфія Паланскага]] налічвае 22 поўнаметражныя фільмы. Ён з’яўляецца ўладальнікам «''[[Залатая пальмавая галіна|Залатой пальмавай галіны]]''» [[Канскі кінафестываль|Канскага кінафестывалю]] (2002), «''[[Залаты мядзведзь|Залатога мядзведзя]]''» [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага кінафестывалю]] (1966), «''[[Залаты леў|Залатога льва]]''» [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]] за прыжыццёвыя дасягненні, «''[[Оскар]]а''», «''[[Сезар]]а''», «''[[Залаты глобус|Залатога глобуса]]''» і прэміі «''[[BAFTA]]''» за найлепшую рэжысуру, а таксама «''[[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]''» за [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|найлепшы фільм]], [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|рэжысуру]] і ўклад у развіццё кіно<ref name="IMDb, Roman Polanski awards" />. == Раннія гады == Раймунд Раман Цьеры Ліблінг нарадзіўся ў [[Парыж]]ы ўвечары 18 жніўня 1933 года. Яго бацькамі былі Мойзеш Ліблінг (1903—1983) і Була Ліблінг (у дзявоцтве Кац-Прэдборска; 1900—1943). Бацька Рамана быў польскім яўрэем. Ён нарадзіўся ў [[Кракаў|Кракаве]], а ў канцы 1920-х гадоў развёўся і з’ехаў у Парыж, каб стаць мастаком{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=24}}{{Sfn|Зельвенский|2021|с=25}}. Там Мойзеш працаваў на фабрыцы па вытворчасці грампласцінак{{Sfn|Werner|2013|pp=13—14}}. Пасля яго засталіся шэсцьдзясят — семдзесят «''вялізных''» партрэтаў, напісаных у абстрактным стылі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=24}}. Паводле слоў аднаго з яго сяброў, Мойзеш быў «''даравання сціплага''», затое «''вельмі адданы сваёй справе''». Бацькі Булы былі родам з Расіі — яе бацька быў яўрэем, а маці каталічкай, яе сям’я была дастаткова забяспечанай. Першапачаткова Була жыла ў Польшчы, а затым у Парыжы, дзе яна выйшла замуж і нарадзіла дачку Анет{{Sfn|Зельвенский|2021|с=25}}. Була была высокага росту, «''элегантная брунетка''», заўсёды была апранута па модзе, насіла капялюш-таблетку і гаржэтку з лісінага футра, «''якую здымала толькі ў самую спякоту''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=27}}. Була развялася са сваім першым мужам пасля таго, як у яе завязаўся раман з Мойзешам, за якога яна выйшла замуж увосень 1932 года. Мойзеш і Була не прытрымліваліся якой-небудзь веры{{Sfn|Werner|2013|pp=12—13}}{{Sfn|Greenberg|2013|p=12}}. Сям’я пасялілася на трэцім паверсе дома нумар 5 па ру Сен-Юбер{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=24}}. Да 1933 года Мойзеш стаў шкадаваць аб сваім ад’ездзе з Польшчы, у лісце свайму малодшаму брату Стэфану ён пісаў, што, «''пражыўшы некалькі гадоў у французскай сталіцы, усё яшчэ адчувае сябе чужынцам''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=26}}. [[Файл:Krakow Ghetto Gate 73170.jpg|міні|220x220px|Брамы, якія вядуць у Кракаўскае гета (каля 1941 года).|злева]] На пачатку 1937 года Ліблінгі пераехалі ў Кракаў{{Sfn|Greenberg|2013|p=12}}{{Sfn|Werner|2013|p=13}}. Гэта павінна было абараніць іх ад росту антысеміцкіх настрояў у Францыі{{Sfn|Werner|2013|pp=12—13}}. Яны жылі ў шматкватэрным доме на вуліцы Баляслава Камароўскага, 9{{Sfn|Werner|2013|p=13}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=28}}. Мойзеш знайшоў часовую працу, ён быў дапаможным працоўным на будоўлі і працаваў у сталярных майстэрнях. Пазней адкрыў сталярную майстэрню, дзе прадаваў попельніцы, лялькі, фігуркі Панны Марыі і святых. З сынам і Анет ён абыходзіўся груба{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=28}}. Вядома, што Мойзеш ганарыўся сваёй знешнасцю і заўсёды «''франтавата апранаўся''», быў сумленным і адказным, але ў той жа час быў грубым і раздражняльным{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=26}}. Ромэк (памяншальнае ад імя Раман, так яго звалі ў дзяцінстве і юнацтве{{Sfn|Werner|2013|p=14}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=14}}) быў складаным і раздражняльным дзіцём, часта крыўдзіўся і злаваўся{{Sfn|Greenberg|2013|p=12}}. Паводзіны бацькі і цяжкая атмасфера, створаная ім у доме, азмрочвалі яго ранняе дзяцінства{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=27}}. У верасні 1938 года Рамэка аддалі ў дзіцячы садок, дзе ён прабыў роўна адзін дзень. Яго выгналі за тое, што ён сказаў адной з дзяўчынак «''Пацалуй мяне ў зад''» ({{lang-pl|Pocałuj mnie w dupę}}). Праз гады дырэктарка садка прыгадвала: «''Я ніяк не магла яго раскусіць. Альбо ён быў поўны крэцін, альбо геній''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=28—29}}. Першым фільмам, які запомніў Ромэк, быў «''{{нп5|Улюбёныя (фільм, 1938)|Улюбёныя|en|Sweethearts (1938 film)}}''» (1938), на які ён пайшоў разам з сястрой{{Sfn|Greenberg|2013|p=13}}. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] становішча сям’і значна пагоршылася. Мойзеш Ліблінг застаўся ў Кракаве, а жонку, сына і падчарку ён адправіў у [[Варшава|Варшаву]]{{Sfn|Werner|2013|p=14}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=32}}. Аднак неўзабаве ўся сям’я пераехала да Марыі Ліблінг (бабулі Ромэка) у {{нп5|Казімеж (Кракаў)|Казімеж|en|Kazimierz}}, дзе Ромэк пайшоў у школу{{Sfn|Werner|2013|pp=14—15}}. Там ён убачыў {{нп5|кінапраектар||en|Movie projector}}, які зацікавіў яго{{Sfn|Werner|2013|p=15}}{{Sfn|Greenberg|2013|p=13}}. Праз некалькі тыдняў Ромэк перастаў наведваць заняткі з-за таго, што акупацыйныя ўлады забаранілі яўрэйскім дзецям хадзіць у школу{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=34}}. Ліблінгі апынуліся ў {{нп5|Кракаўскае гета|Кракаўскім гета|en|Kraków Ghetto}}, створаным у {{нп5|XIII раён (Падгужэ)|Падгужэ|pl|Dzielnica XIII Podgórze}}, і жылі на рагу вуліц Паркавая і Рэнкаўка, дзелячы адну кватэру з трыма іншымі сем’ямі<ref name="Wyborcza, Rozmowa z Romanem Polańskim" />{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=35}}. Маці Ромэка працавала прыбіральшчыцай на [[Вавель|Вавелі]], які быў ператвораны ў рэзідэнцыю {{нп5|Генерал-губернатарства (Германія)|генерала-губернатара|en|General Government}} [[Ганс Франк|Ганса Франка]], а бацька быў вымушаны працаваць на заводзе па вытворчасці боепрыпасаў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=38}}. У першыя гады вайны з-за рэгулярных змяненняў тэрыторыі гета, іх сям’ю часта перасялялі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=37, 40}}. У лютым 1943 года Була і Марыя Ліблінг былі дэпартаваныя ў [[Асвенцім]], дзе і загінулі{{Sfn|Werner|2013|pp=15—17}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=9}}, Була была на чацвёртым месяцы цяжарнасці{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=41}}. Неўзабаве быў дэпартаваны ў [[Бухенвальд]] і там забіты да смерці дзядзька Ромэка, Бернард{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=41}}. {{Цытата|Дзеці па сутнасці сваёй — аптымісты. Пасля кожнага рэйду фашыстаў я казаў сабе, што ўсё ўладзіцца.|аўтар=паводле ўспамінаў Рамана Паланскага пра дзяцінства ў Кракаўскім гета{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=39}}}} Ромэк часта пакідаў гета, перабіраючыся на іншы бок праз дзіркі ў плоце з калючага дроту{{Sfn|Werner|2013|p=15}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=37}}. Часам ён глядзеў прапагандысцкія фільмы і нямецкую кінахроніку{{Sfn|Werner|2013|p=15}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=37}}. Ромэк быў сведкам ліквідацыі гета 14 сакавіка 1943 года{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=43}}. Мойзеш Ліблінг дапамог сыну збегчы, прарабіўшы раніцай дзірку ў плоце, і выкарыстаў свае зберажэнні, каб укрыць яго ў каталіцкай сям’і{{Sfn|Werner|2013|p=16}}. Першапачаткова хлопчык хаваўся пад імем Раман Вільк{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=45}}. Пазней Ромэку дала прытулак сям’я Путэк, але прабыў ён у іх нядоўга{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=45—46}}. З лета 1943 года ён жыў у вёсцы Высока, прыблізна за трыццаць кіламетраў ад [[Кракаў|Кракава]], у [[Вадавіцкі павет|Вадавіцкім павеце]], у доме сям’і Бухала на схіле гор [[Татры|Татраў]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=46}}. Муж і жонка Бухала былі вельмі беднымі і выхоўвалі трох сваіх дзяцей, а паколькі Ромэк не меў дакументаў, ён не мог вучыцца і таму працаваў на сямейным участку. З ежы ў іх была толькі чарвівая бульба, а калі скончылася і яна, сужэнцы варылі булён з палявых кветак, запякалі пацукоў, а аднойчы падалі на абед вараную драўняную кару{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=46}}. Ромэк быў у сям’і Бухала да восені 1944 года, пасля чаго вярнуўся ў Кракаў, каб зноў далучыцца да сям’і Путэк{{Sfn|Werner|2013|pp=16—17}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=50}}. Пасля таго, як [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоная армія]] ўвайшла ў Кракаў 19 студзеня 1945 года, ён некаторы час бадзяўся па горадзе{{Sfn|Werner|2013|p=17}}. Затым жыў са сваім дзядзькам Стэфанам Ліблінгам, якога выпадкова сустрэў на вуліцы, а калі адносіны між імі сапсаваліся, жыў з іншым дзядзькам — Давідам Ліблінгам, які дзяліў кватэру з сям’ёй Гаровіц, у тым ліку з будучым фатографам {{нп5|Рышард Гаровіц|Рышардам Гаровіцам|en|Ryszard Horowitz}}{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|pp=25—27}}<ref name="Katowice Nasze Miasto, 2002-08-19" />. Раман вельмі позна навучыўся чытаць, нават у трынаццаць гадоў не мог чытаць бегла, не ведаў, як правільна расстаўляць націскі ў словах, а на пытанні адказваў «''з хітрым, лісіным позіркам''». Некаторыя члены яго сям’і лічылі, што хлопчык не зусім пры сваім розуме, нехта думаў, што ён пакутаваў ад [[Сіндром дэфіцыту ўвагі і гіперактыўнасці|сіндрому дэфіцыту ўвагі]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=90}}. Не надзелены класічнай мужчынскай прывабнасцю, ён меў {{нп5|Сарданічны смех|сарданічнае|en|Sardonicism}} абаянне. З дзяцінства быў завадатарам у сваёй кампаніі і часта быў у цэнтры ўвагі як равеснікаў, так і старэйшага акружэння{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=90—91}}. У пазнейшыя гады, калі Паланскі ўжо стаў знакамітым рэжысёрам, многія адзначалі як «''незвычайны шарм''», які зыходзіў ад яго, так і фанабэрыстасць{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=290}}. Мойзеш Ліблінг, якога адправілі ў канцлагер {{нп5|Маўтхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Маўтхаўзен|en|Mauthausen concentration camp}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=43}}, перажыў вайну{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=28}}. 21 снежня 1946 года ён ажаніўся з Вандай Заячкоўскай і пад яе ўплывам змяніў сваё імя на Рышард Паланскі — Раман таксама змяніў сваё прозвішча на Паланскі, але на працягу некаторага часу пасля вайны ён усё яшчэ выкарыстоўваў прозвішча Вільк{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=54}}. Анет таксама перажыла вайну і, вярнуўшыся з Асвенціма, з’ехала ў Парыж{{Sfn|Werner|2013|pp=17—18}}. Раман, у якога былі больш цёплыя адносіны з маці і які за час вайны прывык да незалежнасці, не падтрымліваў блізкіх адносін з бацькам ці маладой мачахай і не жыў з імі, а здымаў пакоі ў розных сем’яў{{Sfn|Werner|2013|pp=17—18}}. Нягледзячы на рэпетытарства, у школе ён вучыўся дрэнна і атрымліваў добрыя адзнакі толькі па маляванні{{Sfn|Kochańczyk|2012|p=16}}. Пасля пачатковай школы ён некаторы час, да задавальнення свайго бацькі, наведваў прафесійна-тэхнічную вучэльню, каб стаць інжынерам-электрыкам, але ў яго не было матывацыі вучыцца{{Sfn|Werner|2013|p=20}}. Летам 1945 года Раман далучыўся да скаўцкага руху, дзе нягледзячы на свой кволы целасклад атрымаў прызнанне сярод сваіх выхавацеляў і калег дзякуючы сваёй энергічнай працы{{Sfn|Kochańczyk|2012|p=16}}. У летнім лагеры ў [[Памеранія|Памераніі]] ў 1946 годзе ён набыў папулярнасць, расказваючы гісторыі ля вогнішча і разыгрываючы розныя сцэны, — як ён сам прызнаўся ў сваёй аўтабіяграфіі 1984 года, тады ён і ўсвядоміў сваё пакліканне{{Sfn|Werner|2013|pp=9—11}}. Ён таксама захапляўся кіно і тэатрам; разам са сваім новым сябрам Пятром Віноўскім ён збіраў плакаты, праграмкі з кадрамі і анатацыямі фільмаў{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=29}}. Аднак пасля вайны ён першапачаткова планаваў звязаць сваю будучыню з прафесійным веласпортам і на працягу некалькіх гадоў узмоцнена практыкаваўся ў гэтай справе, у асноўным ездзіў па маршруце {{нп5|Закапянка|Кракаў — Закапанэ|pl|Zakopianka}}. Паланскі сышоў са спорту пасля траўміруючай падзеі ў чэрвені 1949 года: кракаўскі серыйны забойца Януш Дзюба заманіў яго ў адасобленае месца пад маркай продажу ровара, а затым жорстка збіў і абрабаваў<ref name="Przegląd, 2016-09-05" />{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=67—68}}. Пасля доўгага акрыяння Паланскі адмовіўся ад веласпорту і засяродзіў свае інтарэсы і планы выключна на акцёрскай ігры{{Sfn|Werner|2013|pp=20—21}}. == Кінакар’ера == === Пачатак акцёрскай кар’еры === У 1948 годзе Раман Паланскі пазнаёміўся з {{нп5|Марыя Білізанка|Марыяй Білізанкай|pl|Maria Biliżanka}}, дырэктаркай дзіцячай тэатральнай трупы «''Wesoła Gromadka''» ў Кракаве. Ён трапіў у калектыў трупы, а пазней таксама іграў у Нацыянальным тэатры юных гледачоў (цяпер тэатр «''{{нп5|Багатэля||pl|Teatr „Bagatela” im. Tadeusza Boya-Żeleńskiego}}''»), дзе выканаў ролі Зака ў «''Фарфурцы каралевы Боны''» (1948) у пастаноўцы Білізанкі і пастуха Вані ў «''{{нп5|Сын палка (аповесць)|Сыне палка|ru|Сын полка (повесть)}}''» (1948) пад кіраўніцтвам {{нп5|Юзэф Карбоўскі|Юзэфа Карбоўскага|pl|Józef Karbowski}}. Апошняя роля прынесла яму прызнанне на Варшаўскім фестывалі савецкага мастацтва ў 1950 годзе. Ён таксама з’явіўся ў п’есе {{нп5|Гвідан Міклашэўскі|Гвідана Міклашэўскага|pl|Gwidon Miklaszewski}} «''Цырк Тарабумба''» (1950), пастаўленай у тэатры «''{{нп5|Тэатр «Гратэска»|Гратэска|pl|Teatr „Groteska”}}''»{{Sfn|Stachówna|1994|pp=32—33}}. У той час пры любой магчымасці Раман стараўся наведаць усе тэатральныя пастаноўкі і оперы ў горадзе. Ён бачыў усе польскія пастаноўкі [[Юхан Аўгуст Стрындберг|Стрындберга]], [[Карла Гальдоні|Гальдоні]], [[Юджын Гладстан О’Ніл|О’Ніла]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=70}}. У 1951 годзе ён перайшоў у Дзяржаўную сярэднюю школу вытанчаных мастацтваў у Кракаве, адкуль быў выключаны ў лютым 1952 года{{Sfn|Werner|2013|pp=22—23}} пасля таго, як уступіў у канфлікт з дырэктарам школы {{нп5|Уладзімеж Ходыс|Уладзімежам Ходысам|pl|Włodzimierz Hodys}}{{Sfn|Kochańczyk|2012|p=18}}. Раман працягнуў навучанне ў якасці вольнага слухача ў мастацкай школе ў [[Катавіцы|Катавіцах]], куды ён ездзіў з [[Бытам]]а{{Sfn|Kochańczyk|2012|p=19}}. Там ён атрымаў атэстат аб сярэдняй адукацыі, нягледзячы на тое, што старшынёй экзаменацыйнай камісіі стаў Ходыс, які пасля тыдня знясільваючых экзаменаў загадаў Паланскаму прыехаць у Кракаў па атэстат, а затым моўчкі кінуў яго яму праз стол<ref name="Katowice Nasze Miasto, 2002-08-19" />. У 1953 годзе адбыўся акцёрскі дэбют Паланскага ў кіно, Раман выканаў эпізадычную ролю Генека «''Малога''» ў фільме «''Тры аповесці''» (1953). Рэжысёрам навелы, у якой зняўся Паланскі, быў {{нп5|Конрад Налецкі||pl|Konrad Nałęcki}}{{Sfn|Kochańczyk|2012|p=22}}{{Sfn|Werner|2013|p=23}}. Хоць фільм не меў вялікага поспеху, дзякуючы яму Паланскі сустрэў дэкана {{нп5|Кінашкола ў Лодзі|Лодзінскай кінашколы|en|Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi}} {{нп5|Антоні Багдзевіч|Антонія Багдзевіча|pl|Antoni Bohdziewicz}}, які выступаў мастацкім кіраўніком на здымках фільма, і [[Анджэй Вайда|Анджэя Вайду]], вучня гэтай школы, які павінен быў зняць чацвёртую навелу, чаго ў выніку не адбылося{{Sfn|Kochańczyk|2012|p=22}}. Нягледзячы на гэта, кіраўнікі акцёрскіх школ Кракава і Варшавы не хацелі прымаць Паланскага афіцыйна з-за яго невысокага росту і хлапечай знешнасці, а неафіцыйна, верагодна, з-за яго дзёрзкага характару{{Sfn|Stachówna|1994|p=33}}{{Sfn|Werner|2013|p=24}}. Каб пазбегнуць трохгадовай вайсковай службы, Паланскі беспаспяхова спрабаваў паступіць у [[Ягелонскі ўніверсітэт]] і {{нп5|Акадэмія Фізічнага Выхавання імя Браніслава Чэха|Акадэмію Фізічнага Выхавання імя Браніслава Чэха|pl|Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie}} ў Кракаве па розных спецыяльнасцях. Затым ён планаваў збегчы на Захад — ён збіраўся даплысці на лодцы да [[Борнхальм]]а або схавацца пад столлю вагона [[Масква]]—[[Парыж]]{{Sfn|Werner|2013|p=24}}{{Sfn|Kochańczyk|2012|pp=20—22}}. Далей Раман зняўся ў ролі Мундэка ў фільме [[Анджэй Вайда|Анджэя Вайды]] «''{{нп5|Пакаленне (фільм)|Пакаленне|pl|Pokolenie (film)}}''» (1954). Падчас здымкаў Раман стараўся ўнікаць ва ўсе тонкасці стварэння фільма, часта распытваў Вайду пра тэхнічныя моманты вытворчасці і ўсё запісваў у нататнік. Пазней Вайда казаў, што ніколі не сустракаў чалавека такога прыроднага розуму і жадання атрымаць поспех{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=79}}. Затым Раман сыграў Адама ў «''Чароўным ровары''» Сіліка Стэрнфельда (1955){{Sfn|Stachówna|1994|p=33}}{{Sfn|Werner|2013|p=25}}. Пасля першых роляў Паланскі вырашыў заняцца рэжысурай. У 1954 годзе ён быў прыняты на рэжысёрскі факультэт Дзяржаўнай кінашколы ў Лодзі і тым самым ён змог пазбегнуць вайсковай службы{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=82—83}}{{Sfn|Stachówna|1994|p=33}}{{Sfn|Werner|2013|p=25}}. === Вучоба ў Лодзінскай кінашколе і кароткаметражныя фільмы === [[Файл:Filmówka budynek2, Łódź 2010.jpg|міні|Будынак Лодзінскай кінашколы, дзе вучыўся Раман Паланскі.]] Лодзінская кінашкола была заснавана ў 1948 годзе, яна была аазісам свабоды ў краіне, якой кіравалі партыйныя ўлады. Паланскі пазнаёміўся ў ёй не толькі з фільмамі савецкай класікі, якія сталі ўзорамі для студэнтаў, але і з пастаноўкамі з Францыі, Італіі, Вялікабрытаніі і ЗША, недаступнымі ў польскіх кінатэатрах. Найбольшае ўражанне на яго зрабілі фільмы такіх аўтараў, як [[Орсан Уэлс]], [[Лоўрэнс Аліўе]], [[Кэрал Рыд]], [[Льюіс Майлстоўн]], [[Акіра Курасава]], [[Ласла Бенедэк]], [[Элія Казан]], [[Білі Уайлдэр]], [[Фрыц Ланг]], [[Луіс Буньюэль]]{{Sfn|Werner|2013|pp=21, 26-27}}. Тут Паланскі завёў шмат знаёмстваў, у тым ліку з артыстамі, з якімі пасля супрацоўнічаў не толькі ў Польшчы, але і за мяжой. Разам з ім вучыліся {{нп5|Якуб Голдберг (кінематаграфіст)|Якуб Голдберг|pl|Jakub Goldberg (filmowiec)}}, {{нп5|Хенрык Клюба||pl|Henryk Kluba}}, {{нп5|Анджэй Кандрацюк||pl|Andrzej Kondratiuk}} і {{нп5|Анджэй Касценка||pl|Andrzej Kostenko}}. І за межамі кінашколы ён пасябраваў з такімі рознымі людзьмі, як джазавы піяніст [[Кшыштаф Камэда]], пісьменнікі {{нп5|Марэк Хласка||pl|Marek Hłasko}} і {{нп5|Ежы Касінскі||pl|Jerzy Kosiński}} ці кінапрадзюсар {{нп5|Войцех Фрыкоўскі||pl|Wojciech Frykowski}}{{Sfn|Werner|2013|pp=27—28}}{{Sfn|Kochańczyk|2012|pp=25—26}}. У канцы 1955 года Паланскі зняў свой першы кароткаметражны фільм «''Ровар''», у якім ён адштурхоўваўся ад выпадку, які адбыўся некалькі гадоў таму, калі яго жорстка збіў Януш Дзюба{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=88}}. Паланскі сам выканаў галоўную ролю, а ролю забойцы сыграў яго сябар Адам Ф’ют{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=88}}. Фільм не захаваўся да нашых дзён; плёнка, адпраўленая ў варшаўскую лабараторыю, па памылцы патрапіла ў Маскву, дзе была страчана{{Sfn|Stachówna|1994|p=32}}{{Sfn|Werner|2013|p=29}}. Пазней, зняўшы кароткаметражкі «''{{нп5|Забойства (фільм, 1957)|Забойства|pl|Morderstwo (film)}}''» і «''{{нп5|Зубастая ўсмешка||pl|Uśmiech zębiczny}}''» (абедзве — 1957), ён прадэманстраваў, што [[гвалт]], [[забойства]] і [[вуаерызм]] становяцца яго пастаяннымі тэмамі{{Sfn|Werner|2013|p=28}}. У 1956 годзе Паланскі сыграў хулігана Малыша ў дыпломным фільме Юліяна Дзядзіны, Паўла Камароўскага і Валянціны Марушэўскай «''Канец ночы''»{{Sfn|Stachówna|1994|p=37}}. Скандал выклікаў наступны кароткаметражны фільм Паланскага «''{{нп5|Разганяем танцульку||pl|Rozbijemy zabawę}}''» (1957): для здымкаў ён арганізаваў танцавальную вечарыну для сваіх сяброў па каледжы, а да яе пачатку дамовіўся з бандай мясцовых хуліганаў, каб яны ўварваліся на тэрыторыю каледжа і пачалі бойку. Усё, што адбывалася, малады рэжысёр запісаў на камеру, за што атрымаў вымову ад настаўніцкай рады{{Sfn|Stachówna|1994|p=34}}{{Sfn|Werner|2013|p=30}}. У тым жа 1957 годзе Паланскі наведаў у Парыжы сваю сястру Анет, якая ўжо была замужам і мела дачку{{Sfn|Werner|2013|p=29}}. Там жа ён схадзіў у кіно на «''{{нп5|Сёмая пячатка|Сёмую пячатку|en|The Seventh Seal}}''» [[Інгмар Бергман|Інгмара Бергмана]] і нават сутыкнуўся ў таксі з рэжысёрам [[Абель Ганс|Абелем Гансам]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=96}}. Вярнуўшыся ў [[Лодзь]], ён уражваў усіх веданнем французскага кінематографа і дэманстраваў цікавасць да танцаў і моды{{Sfn|Kochańczyk|2012|pp=26—27}}. Першым фільмам Паланскага, прадстаўленым масавай публіцы, стала кароткаметражка «''Двое з шафай''» (1958), знятая ў [[Гданьск]]у і [[Сопат (Польшча)|Сопаце]]. Музыку да фільма напісаў [[Кшыштаф Камэда]], а галоўныя ролі выканалі Хенрык Клюба і Якуб Голдберг. Паланскі ж сыграў аднаго з хуліганаў, жорстка напаўшых на мірных мужчын, якія неслі адзежную шафу{{Sfn|Stachówna|1994|p=34}}. Дзякуючы гэтаму фільму Паланскі быў упершыню адзначаны на некалькіх кінафестывалях (у тым ліку ў [[Брусель|Бруселі]], [[Обергаўзен]]е і [[Сан-Францыска]]). Карціна атрымала некалькі прэмій, уключаючы «''Бронзавую пальмавую галіну''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=99}}. Тады Паланскі стаў найлепшым студэнтам кінашколы і адным з самых шматабяцальных маладых еўрапейскіх рэжысёраў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=99—100}}. Тады ж, у 1958 годзе, Паланскі пазнаёміўся з актрысай {{нп5|Барбара Квяткоўска-Лас|Барбарай Квяткоўскай|pl|Barbara Kwiatkowska-Lass}} і адразу ў яе закахаўся. Праз некалькі тыдняў знаёмства яны ўжо пачалі сустракацца{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=100—101}}. Наступнымі яго кароткаметражнымі гратэскавымі фільмамі былі «''Лямпа''» (1959) і дыпломная праца «''Калі падаюць анёлы''» (1959). У першым фільме паказваецца, як лялечны майстар замяняе старую лямпу на электрычнае асвятленне, у выніку чаго ў тую ж ноч лялечная майстэрня згарае з-за [[Кароткае замыканне|кароткага замыкання]]{{Sfn|Stachówna|1994|p=39}}{{Sfn|Werner|2013|pp=33—34}}. Другі фільм адлюстроўвае сумнае жыццё жанчыны, якая працуе касіркай у мужчынскім туалеце. У той жа час Паланскі іграў другарадныя ролі ў фільмах [[Анджэй Вайда|Анджэя Вайды]], [[Анджэй Мунк|Анджэя Мунка]] і {{нп5|Януш Моргенштэрн|Януша Моргенштэрна|pl|Janusz Morgenstern}}{{Sfn|Werner|2013|p=27}}. {{Цытата|Ромэк практычна заўсёды знешне быў прыязным і меў шмат прыхільнікаў. Аднак не думаю, што яго шчыра клапацілі праблемы іншых. Ты быў адкрыты для яго, але не ён для цябе.|аўтар=адзін са знаёмых Рамана Паланскага па Лодзінскай кінашколе{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=103}}}} Паланскі скончыў Лодзінскую кінашколу без дыплома, бо не напісаў дысертацыю, а імкнуўся прыступіць да працы рэжысёрам поўнаметражнага кіно. Дзякуючы пасярэдніцтву {{нп5|Ежы Босак|Ежы Босака|pl|Jerzy Bossak}}, мастацкага кіраўніка кінастудыі «''{{нп5|Kamera (кінастудыя)|Kamera|pl|Zespół Realizatorów Filmowych „Kamera”}}''», у 1959 годзе Раману было даручана напісаць сцэнарый да мастацкага фільма. Аднак Камітэт па ацэнцы сцэнарыяў не прыняў праект, напісаны сумесна з [[Ежы Скалімоўскі]]м і {{нп5|Якуб Голдберг|Якубам Голдбергам|pl|Jakub Goldberg (filmowiec)}}, паколькі ён не меў «''сацыяльнай значнасці''»{{Sfn|Werner|2013|p=27}}. Паланскі стаў асістэнтам [[Анджэй Мунк|Анджэя Мунка]] на карціне «''{{нп5|Касавокае шчасце||pl|Zezowate szczęście}}''» (1960), дзе ён таксама сыграў невялікую ролю рэпетытара Ёлі. Затым Паланскі на год паляцеў у Францыю, дзе яго жонка Барбара Квяткоўска здымалася ў фільме «''{{нп5|Тысячнае акно||fr|La Millième Fenêtre}}''» (1960) рэжысёра {{нп5|Раберт Менего|Раберта Менего|fr|Robert Ménégoz}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=105—107}}. Пазней ёй прапанаваў ролю ў сваім фільме [[Рэнэ Клеман]], і пакуль сужэнцы ўсё яшчэ знаходзіліся ў Францыі, Паланскі напісаў так і не рэалізаваны накід сцэнарыя «''пра моцна пітушчага клоўна і яго асуджаны раман з ліліпуткай''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=108}}. Там жа ён зняў кароткаметражны фільм «''Тоўсты і худы''» (1961), у якім выканаў ролю беднага слугі, прыніжанага сваім тоўстым гаспадаром. У пачатку 1961 года ён вярнуўся ў Польшчу і зімой у ваколіцах сяла Кіры зняў кароткаметражны фільм «''{{нп5|Млекакормячыя (фільм)|Млекакормячыя|pl|Ssaki (film)}}''» (1962) пра двух людзей, якія спрачаюцца аб тым, хто з кім павінен катацца на санях{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=57}}{{Sfn|Stachówna|1994|pp=39—40}}{{Sfn|Werner|2013|pp=34—39}}. === Першыя мастацкія фільмы (1961—1967) === [[Файл:Polanski 1969.png|міні|Раман Паланскі ў 1969 годзе.]] У [[1961]] годзе, зноў пабываўшы ў [[Парыж]]ы, Паланскі вярнуўся ў [[Лодзь]] па просьбе {{нп5|Ежы Босак|Ежы Босака|pl|Jerzy Bossak}}, які паведаміў яму, што дае згоду на пастаноўку фільма «''[[Нож у вадзе]]''» (1962). Сцэнарый, напісаны двума гадамі раней і пазней перапрацаваны, апавядаў пра сустрэчу багатай шлюбнай пары падчас адпачынку на яхце з загадкавым маладым чалавекам{{Sfn|Werner|2013|p=40}}. Ролю мужа адразу прапанавалі вядомаму тэатральнаму акцёру {{нп5|Леан Немчык|Леану Немчыку|pl|Leon Niemczyk}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=112}}. Ролю юнака першапачаткова хацеў сыграць [[Ежы Скалімоўскі]], але былы дэкан рэжысёрскага факультэта і дырэктар кінастудыі «''{{нп5|Kamera (кінастудыя)|Kamera|pl|Zespół Realizatorów Filmowych „Kamera”}}''» Ежы Босак запярэчыў яго кандыдатуры. Тады Паланскі сам захацеў сыграць у сваім фільме, але пазней успамінаў, што яго «''адгаварылі''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=112}}. Босак сцвярджаў, што Паланскі на працягу многіх тыдняў спрабаваў «''прасоўваць''» сваю кандыдатуру і ў выніку прыйшоў у кабінет дырэктара абсалютна голым з пытаннем: «''Я што, недастаткова гожы?''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=112—113}}. У выніку на ролю быў зацверджаны выпускнік акцёрскага факультэта {{нп5|Зыгмунт Маляновіч||pl|Zygmunt Malanowicz}}, але ўсе яго рэплікі былі пераагучаны Паланскім{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=113}}. У ролі жонкі дэбютавала {{нп5|Ёланта Умецка||pl|Jolanta Umecka}}. Паланскі запрасіў яе пасля таго, як убачыў у купальніку ў басейне{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=113}}. Здымкі прайшлі летам 1961 года ў [[Мазуры (рэгіён)|Мазурах]]. Пасля іх завяршэння 11 верасня{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=115}} аператар {{нп5|Ежы Ліпман||pl|Jerzy Lipman}}, знаходзячыся за рулём аўтамабіля, урэзаўся ў дрэва, а Паланскі, які ехаў у той жа машыне, атрымаў пералом касцей асновы чэрапа і трапіў на два тыдні ў лякарню{{Sfn|Werner|2013|pp=41—42}}. Хаця ніхто фармальна не аспрэчваў высокі ўзровень фільма, «''Нож у вадзе''» шырока асуджаўся польскімі крытыкамі за прасоўванне заходніх каштоўнасцяў. Пра працу Паланскага непрыхільна адгукаўся [[Уладзіслаў Гамулка]], першы сакратар ЦК [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|ПАРП]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=7}}. Фільм не меў асаблівага камерцыйнага поспеху ў парыжскіх кінатэатрах: за шэсць тыдняў пракату было прададзена ўсяго 12 400 квіткоў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=20}}. Аднак «''Нож у вадзе''» стаў першым фільмам рэжысёра-дэбютанта, які выйграў узнагароду «''{{нп5|Залатая качка||pl|Złota Kaczka}}''» за найлепшы фільм года па версіі часопіса «''{{нп5|Film (часопіс)|Film|pl|Film (czasopismo)}}''», атрымаў прэмію [[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы|ФІПРЭСІ]] на [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім кінафестывалі]] і ўпершыню ў гісторыі польскага кіно ўвайшоў у лік намінантаў на «''[[Оскар]]''» за [[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|Найлепшы фільм на замежнай мове]]. Тым не менш, негатыўнае стаўленне польскіх крытыкаў да фільма і асобы рэжысёра вымусіла Паланскага з’ехаць з краіны{{Sfn|Stachówna|1994|pp=40—42}}. Якраз у гэты час фільм стаў набіраць папулярнасць у ЗША, яго часта глядзелі на начных сеансах у кінатэатрах, якія спецыялізуюцца на [[артхаус]]е, і ва ўніверсітэцкіх кампусах. Прэм’ера фільма ў Амерыцы адбылася на першым {{нп5|Нью-Ёркскі кінафестываль|Нью-Ёркскім кінафестывалі|en|New York Film Festival}}, у гонар гэтага Паланскі быў запрошаны ў ЗША. Пасля інтэрв’ю з рэжысёрам газета «''[[New York Post]]''» назвала яго «''анёльчыкам''», а многія журналісты спачатку прынялі тады ўжо трыццацігадовага рэжысёра за «''хлапчука гадоў дваццаці''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=21}}. «''Нож у вадзе''» трапіў на вокладку часопіса «''[[Time]]''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=22}}, што на той момант было «''найвышэйшай пахвалой ягонай творчасці''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=117—118}}. {{Цытата|Паланскі пражыве хлапчуком яшчэ гадоў трыццаць, а потым раптоўна ператворыцца ў драхлага старога. Затое якое гэта будзе жыццё!|аўтар=«''[[New York Post]]''» пасля інтэрв’ю з прэм’еры фільма «''[[Нож у вадзе]]''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=21}}}} Пасля ад’езду Рамана з Польшчы прадзюсар {{нп5|П’ер Рустанг||fr|Pierre Roustang}} пазнаёміў яго са сцэнарыстам {{нп5|Жэрар Брак|Жэрарам Бракам|en|Gérard Brach}}{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=63}}{{Sfn|Werner|2013|p=48}}, з якім яны неўзабаве пасябравалі. Іх першым сумесным сцэнарыем стаў «''У чаканні Катэльбаха''». Спярша з’явіліся прадзюсары, якія зацікавіліся сцэнарыем, але ў выніку далей за перамовы справа не заходзіла, студыі адмаўляліся фінансаваць фільм{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=123—124}}. У студзені 1963 года П’ер Рустанг замовіў Паланскаму і Браку сцэнарый навелы для фільма-анталогіі «''{{нп5|Найпрыгажэйшыя махлярствы ў свеце||fr|Les Plus Belles Escroqueries du monde}}''» (1964), рэжысурай эпізоду заняўся Паланскі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=126}}. Паколькі «''Нож у вадзе''» не меў поспеху ў Францыі, было вырашана месцам здымкаў абраць [[Амстэрдам]]{{Sfn|Werner|2013|p=49}}. Прыхільны прыём навелы прыцягнуў увагу крытыкаў да Паланскага, што разам з узрастаннем папулярнасці «''Нажа ў вадзе''» дало рэжысёру магчымасць наведаць [[Лондан]] і абзавесціся новымі сувязямі ў кінаіндустрыі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=130—131}}. Папрацаваўшы з прадзюсарамі {{нп5|Майкл Клінгер|Майклам Клінгерам|en|Michael Klinger (producer)}} і {{нп5|Тоні Тэнсер|Тоні Тэнсерам|en|Tony Tenser}}, Паланскі і Брак за сямнаццаць дзён напісалі сцэнарый да фільма «''[[Агіда (фільм)|Агіда]]''» (1965){{Sfn|Werner|2013|pp=50—53}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=132}}. На галоўную ролю маладой жанчыны, якая пакутуе паранаідальнай шызафрэніяй і страхам перад мужчынамі, рэжысёр паклікаў [[Катрын Дэнёў]]{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=77}}. Адзін з акцёраў фільма {{нп5|Х’ю Фатчэр||en|Hugh Futcher}} пазней расказваў, што рэжысёр быў «''запальчывым і ўвесь час крычаў на астатніх''», а {{нп5|Джэймс Вілерс||en|James Villiers}} казаў, што Паланскі «''тыповы Напалеон''». Выканаўчы прадзюсар Майкл Клінгер узгадваў, што на працягу васьмі тыдняў, што ішлі здымкі, Паланскі забараняў Дэнёў весці палавое жыццё, каб яна лепш ужылася ў ролю сваёй гераіні{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=136}}. «''Агіда''» мела міжнародны поспех і прынесла Паланскаму прэмію ФІПРЭСІ і «''Сярэбранага мядзведзя''» [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага кінафестывалю]]<ref name="MUBI, Repulsion" />. І крытыкі, і гледачы адзначылі «''тонкую аператарскую працу''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=137}}, таксама крытыкі аднадушна называлі Паланскага самабытным, таленавітым і найбольш значным рэжысёрам таго часу{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=172}}. Яны пісалі, што «''нудны на першы погляд''», фільм спалучаў у сабе «''глыбіню, выдасканаленасць, разуменне сапраўднай сутнасці таго, што адбываецца на экране''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=138}}. Пітэр Брэдшоў пісаў у «''[[The Guardian]]''»: «''Гэты надзвычай агідны, пужаюча пераканаўчы псіхалагічны трылер — рэдкасць, жудасны фільм, у якім жанчына здзяйсняе злачынства''»<ref name="Guardian, Repulsion review" />. У 1967 годзе [[Альфрэд Хічкак]], гаворачы пра «''разнос, які ўчынілі крытыкі пасля прэм’еры „[[Псіха (фільм, 1960)|Псіха]]“''», адзначаў, што «''той жа самы кінакрытык у рэцэнзіі на „Агіду“ ахрысціў тварэнне Паланскага класічным псіхалагічным трылерам у духу „Псіха“''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=138}}. Поспех «''Агіды''» прымусіў Тэнсера і Клінгера пагадзіцца на здымкі яшчэ аднаго фільма Паланскага і Брака{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=65}}. Сцэнарый «''У чаканні Катэльбаха''» быў перайменаваны ў «''[[Тупік (фільм, 1966)|Тупік]]''» (1966). Наступны фільм Паланскага здымалі на астраўку {{нп5|Ліндзісфарн||en|Lindisfarne}} у [[Нартамберленд]]зе, дзе знаходзіўся замак, які паслужыў галоўным месцам дзеяння карціны. Па сюжэце фільма маладая жанчына (у выкананні [[Франсуаза Дарлеак|Франсуазы Дарлеак]]) і яе муж (у выкананні [[Дональд Плезенс|Дональда Плезенса]]) сутыкаюцца з двума гангстэрамі, якія няспешна тэрарызуюць пару. Фільм адсылаўся да п’ес [[Сэмюэл Бекет|Сэмюэла Бекета]], з якіх запазычана паэтыка [[Тэатр абсурду|тэатра абсурду]]; стасункі галоўных герояў з гангстэрамі набываюць нечаканы характар і ў той жа час прыводзяць да разрыву шлюбу{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|pp=66—68}}. «''Тупік''» выклікаў захапленне сярод крытыкаў і ўдастоіўся «''[[Залаты мядзведзь|Залатога мядзведзя]]''» за найлепшы фільм на [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскім кінафестывалі]]<ref name="MUBI, Cul-de-sac" />. Амерыканскі [[артхаус]]ны кінакрытык [[Джонатан Разенбаўм]] прызнаў «''Тупік''» «''адной з найлепшых і найчысцейшых прац''» Паланскага<ref name="Chicago Reader, Cul-de-sac review" />. Поспех «''Агіды''» і «''Тупіка''» зрабіў Паланскага даволі вядомым рэжысёрам. Ён вельмі дбайна займаўся сваім іміджам, для таго каб [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]] і {{нп5|папарацы||en|Paparazzi}} праявілі да яго інтарэс — ён набыў {{нп5|таўнхаус||en|Townhouse}} у прэстыжным лонданскім раёне {{нп5|Белгрэйвія||en|Belgravia}} і ўладкаваў яго ў незвычайным стылі (напрыклад, адзін са столікаў быў зроблены ў выглядзе чалавека, які стаіць на карачках), вадзіў раскошныя машыны, наведваў начныя клубы ў кампаніі прыгожых жанчын, правакаваў канфлікты на канферэнцыях і публічных выступах{{Sfn|Werner|2013|pp=69—71}}. Наступнай карцінай Рамана Паланскага стаў «''[[Танец вампіраў (фільм)|Танец вампіраў]]''» (1967), фільм брытана-амерыканскай вытворчасці па замове амерыканскага прадзюсара {{нп5|Марцін Рансохаў|Марціна Рансохава|en|Martin Ransohoff}}. Гэтая камедыя парадзіравала крывавыя брытанскія фільмы жахаў студыі «''{{нп5|Hammer Film Productions|Hammer Films|en|Hammer Film Productions}}''»{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=165}} і {{нп5|Дэканструкцыя|дэканструіравала|en|Deconstruction}} ўмоўнасці фільмаў жахаў (напрыклад, спроба прагнаць аднаго з вампіраў не ўдалася з-за яўрэйскага паходжання апошняга){{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=167}}. Паланскі выканаў адну з галоўных роляў — нязграбнага вучня прафесара-знішчальніка вампіраў, якога сыграў {{нп5|Джэк Мак-Гоўрэн||en|Jack MacGowran}}. Галоўная жаночая роля дасталася [[Шэран Тэйт]]. Паланскі пазнаёміўся з ёй на вечарынцы перад пачаткам здымкаў фільма, якую зладзіў Рансохаў. Здымкі фільма праходзілі ў [[Італія|Італіі]], у [[Даламітавыя Альпы|Даламітавых Альпах]]. Там жа Паланскі і Тэйт пачалі афіцыйна сустракацца{{efn|У самым пачатку іх рамана Тэйт усё яшчэ працягвала адносіны з Джэем Себрынгам. «''Ва ўсякім разе, у Лондане мужчыны пасябравалі, і аднойчы ўсе трое сустрэліся ў „Антылопе“, непадалёк ад Вест-Ітан-плэйс''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=164}}.}}. Сам фільм, які падвергнуўся значнаму ўмяшанню з боку Рансохава (было выразана каля 20 хвілін арыгінальнага матэрыялу){{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=170}} і быў пераіменаваны ў «''Бясстрашных забойцаў вампіраў''», аказаўся мастацкай катастрофай у Злучаных Штатах; кінакрытык [[Роджэр Эберт]] з’едліва напісаў, што падчас кінапаказу, на якім ён прысутнічаў, ніхто не смяяўся, а «''адзін або два чалавекі нават плакалі''»<ref name="Roger Ebert, Dance of the Vampires" />. Для амерыканскага пракату фільм нават быў пераагучаны «''на амерыканскі манер''», у выніку чаго музыку [[Кшыштаф Камэда|Камэды]] стала амаль не чуваць{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=167}}{{efn|Рэжысёр так узлаваўся з-за ўнесеных у фільм змен, што нават хацеў, каб яго імя прыбралі з тытраў. «''Я зняў казку — страшную і смешную, а яе пераўтварылі ў нейкі трансільванскі варыянт „Прастакоў з Беверлі-Хілз“, — пазней казаў ён у інтэрв’ю для часопіса „[[Variety]]“''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=167—167}}.}}. 108-хвілінная рэжысёрская версія была цёпла прынята ў Францыі і Італіі{{Sfn|Werner|2013|p=83}}. === Амерыканскі перыяд (1968—1976) === У 1968 годзе разам з Тэйт і Кшыштафам Камэдай Паланскі пераехаў у [[Галівуд]], дзе наладзіў супрацоўніцтва з прадзюсарам {{нп5|Роберт Эванс (прадзюсар)|Робертам Эвансам|en|Robert Evans}}{{Sfn|Werner|2013|p=83}}{{efn|Эванс патэлефанаваў Паланскаму летам 1967 года і прапанаваў папрацаваць над фільмам «''Бягучы па ўзгорках''». Калі Паланскі прыляцеў у Лос-Анджэлес, высветлілася, што Эванс проста прыдумаў падставу, каб папрасіць рэжысёра прачытаць яшчэ не апублікаваны раман «''Дзіця Размары''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=173}}.}}. Апошні даў рэжысёру прачытаць раман жахаў «''[[Дзіця Размары (раман)|Дзіця Размары]]''» {{нп5|Айра Левін|Айры Левіна|en|Ira Levin}}, які настолькі спадабаўся Паланскаму, што той асабіста напісаў сцэнарый{{Sfn|Werner|2013|p=84}}. Галоўная гераіня [[Дзіця Размары (фільм)|аднайменнага фільма]] 1968 года — Размары Вудхаўс у выкананні {{нп5|Міа Фэраў|Міі Фэраў|en|Mia Farrow}}, са сваім мужам Гаем, якога сыграў {{нп5|Джон Касавеціс||en|John Cassavetes}}, пераязджаюць у стары дом і знаёмяцца з новымі суседзямі, сям’ёй Косцевет у выкананні брадвейскіх зорак [[Рут Гордан]] і {{нп5|Сідні Блэкмер||en|Sidney Blackmer}}. Цяжарнасць Размары суправаджаецца злавеснымі відзеннямі і падзеямі. Паступова яна даведаецца, што яе муж і суседзі пакланяюцца [[Сатана|Сатане]]{{Sfn|Werner|2013|pp=86—87}}{{Sfn|Greenberg|2013|p=85}}. «''Дзіця Размары''» зарабіла рэпутацыю сапраўднага шэдэўра жанру жахаў на тэму [[сатанізм]]у. Ён таксама аналізуецца ў рэчышчы фемінісцкай крытыкі і часта адзначаецца як адзін з найлепшых фільмаў жахаў, дзе апавяданне вядзецца ад асобы жанчыны<ref name="Vanity Fair, on Rosemary’s Baby" />. Пасля прэм’еры крытыкі і гледачы аднагалосна ўсхвалялі фільм{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=185}}. Стужка ўратавала студыю «''[[Paramount Pictures|Paramount]]''» ад банкруцтва і зрабіла Мію Фэраў і Рамана Паланскага сапраўднымі зоркамі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=187}}. Увагу рэцэнзентаў прыцягнуў саўндтрэк фільма, які нагадваў калыханку. Гэта была апошняя праца [[Кшыштаф Камэда|Кшыштафа Камэды]] з Паланскім і перадапошні саўндтрэк, напісаны ім для кіно{{efn|Кампазітар трапіў у аварыю ў Лос-Анджэлесе ў снежні 1968 года і памёр у красавіку 1969 года{{Sfn|Werner|2013|p=97}}.}}{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=99}}. Фільм таксама стаў самым касавым у кар’еры Паланскага, сабраўшы ў 35-40 разоў больш за свой бюджэт, які складаў 2,3 мільёна долараў{{Sfn|Werner|2013|p=85}}. Пазней Міа Фэраў называла Паланскага «''смелым і таленавітым чалавекам, вельмі важным для сусветнай культуры''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=11}}. 20 студзеня 1968 года Раман Паланскі ажаніўся з Шэран Тэйт{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=191}}. У тым жа годзе рэжысёра запрасілі ў журы [[Канскі кінафестываль 1968|21-га Канскага кінафестывалю]], але з-за {{нп5|Майскія падзеі 1968 года ў Францыі|майскіх падзей 1968 года|en|May 68}} фестываль быў спынены без прысуджэння ўзнагарод{{Sfn|Werner|2013|pp=94—95}}. Паланскі напісаў сцэнарый да фільма «''Дзень на пляжы''» (1970), які пазней спрадзюсіраваў. Фільм мараканца Сімона Хесера, зняты ў Даніі, не меў поспеху і паказваўся на кінафестывалях{{Sfn|Werner|2013|pp=96—97}} і ў абмежаваным пракаце{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=208}}. У тым жа годзе Паланскі напісаў сцэнарыі двух эратычных эпізодаў для пастаноўкі «''{{нп5|О, Калькута!||en|Oh! Calcutta!}}''» {{нп5|Кенет Тайнен|Кенета Тайнена|en|Kenneth Tynan}}, але з прычын, звязаных з бюджэтнымі абмежаваннямі, сцэнарыі засталіся незадзейнічанымі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=208}}. У лютым 1969 года Паланскі сыграў п’яніцу ў эпізадычнай ролі ў фільме «''{{нп5|Чароўны хрысціянін||en|The Magic Christian (film)}}''» {{нп5|Джозеф Мак-Грат (рэжысёр)|Джозефа Мак-Грата|en|Joseph McGrath (film director)}}. У сакавіку разам са сцэнарыстам {{нп5|Іван Мофат|Іванам Мофатам|en|Ivan Moffat}} ён прыступіў да напісання сцэнарыя пра жыццё [[Нікало Паганіні|Паганіні]], але кінуў яго дзеля працы над праектам «''Смерць Донера''». Сцэнарый грунтаваўся на рэальнай гісторыі пра ранніх пасяленцах, якія сталі ахвярамі {{нп5|Канібалізм|канібалаў|en|Human cannibalism}}. Да красавіка Раман спыніў працу і над гэтым сцэнарыем, але пагадзіўся стаць рэжысёрам фільма пра дэльфінаў-забойцаў «''{{нп5|Дзень дэльфіна||en|The Day of the Dolphin}}''». Тады ж Раман з Шэран знялі асабняк у [[Лос-Анджэлес]]е па адрасе {{нп5|Сьела-драйв, 10050||en|10050 Cielo Drive}} за тысячу дзвесце долараў у месяц{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=209—211}}. [[Файл:Cielo.Drive,Benedict.Canyon.jpg|міні|Дарога да вілы {{нп5|Сьела-драйв, 10050||en|10050 Cielo Drive}}.]] У ноч з 8 на 9 жніўня 1969 года члены секты «''Сям’я''», якую ўзначальваў музыка-аматар [[Чарлз Мэнсан]], па яго ўказанні праніклі ў асабняк на Сьела-драйв і {{нп5|Забойства Шэран Тэйт|жорстка забілі Шэран Тэйт|en|Tate–LaBianca murders}}, якая была на дзявятым месяцы цяжарнасці (ёй было нанесена 16 удараў нажом), і чацвярых гасцей — {{нп5|Джэй Себрынг|Джэя Себрынга|en|Jay Sebring}}, {{нп5|Войцех Фрыкоўскі|Войцеха Фрыкоўскага|pl|Wojciech Frykowski}}, {{нп5|Эбігейл Фолджэр||pl|Abigail Folger}} і {{нп5|Стывен Пэрэнт|Стывена Пэрэнта|it|Steven Parent}}. Сам рэжысёр у гэты час быў у Еўропе. Трупы на наступную раніцу знайшла хатняя прыслужніца, агент Паланскага Біл Тэнант першым паведаміў рэжысёру пра смерць жонкі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=237}}. 19 жніўня Паланскі зладзіў прэс-канферэнцыю, дзе рэзка выказаўся ў адрас тых, хто пісаў «''жудасныя рэчы''» пра яго жонку, там жа ён сказаў: «''Тыя некалькі гадоў, што мне пашчасціла правесці побач з ёй, самы шчаслівы час у маім жыцці''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=242}}. Пасля трагедыі Паланскі кінуў працу над «''Днём дэльфіна''», праз некалькі гадоў фільм быў зняты [[Майк Нікалс|Майкам Нікалсам]]<ref name="Los Angeles Times, 1973-12-26" />. Даўняй марай Рамана было паставіць фільм па п’есе [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]]. Аднойчы, катаючыся на лыжах, ён успомніў пра гэтую мару і «''загарэўся''» ідэяй экранізаваць «''[[Макбет (п’еса)|Макбета]]''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=260}}. Сцэнарый ён пісаў сумесна з {{нп5|Кенет Тайнен|Кенетам Тайненам|en|Kenneth Tynan}}. Разглядаць сцэнарый для вытворчасці доўгі час не хацела ніводная з буйных студый{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=262}}. У рэшце рэшт паўтара мільёны на здымкі выдзеліў [[Х’ю Хефнер]], а пасля гэтага «[[Columbia Pictures|Columbia]]» пагадзілася стаць дыстрыб’ютарам фільма і дадала яшчэ 925 тысяч долараў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=265}}. Здымкі фільма пачаліся ў першым тыдні кастрычніка 1970 года ва [[Уэльс]]е, у нацыянальным парку {{нп5|Снаўдонія||en|Snowdonia}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=267}}. Інтэр’еры здымалі ў павільёнах на студыі ў [[Шэпертан]]е {{Sfn|Сэндфорд|2012|с=270}}. Здымкі былі скончаны ў красавіку 1971 года, яшчэ дзевяць месяцаў занялі мантаж і агучванне фільма{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=277}}. «''[[Макбет (фільм, 1971)|Макбет]]''» (1971) быў ацэнены некаторымі крытыкамі як выключна «''жорсткі ў сваім матываваным гвалце''»<ref name="Variety, on Macbeth" />, адзначалася, што ў карціне адлюстравана «''халодная, варварская атмасфера п’есы Шэкспіра''»<ref name="Time Out, on Macbeth" />. Іншыя ж выданні правялі паралелі зместу фільма з асабістым жыццём Паланскага. Кевін Лаёнс казаў, што «''гэта моцны фільм, напоўнены нянавісцю і кіпучымі страсцямі, свайго роду акт экзарцызму… Жудасныя падзеі 8 жніўня 1969 года надалі куды больш вынаходлівай сілы, чым бард з берагоў Эйвана''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=279}}. Але многія крытыкі і хвалілі Паланскага за стварэнне «''змрочнай, захапляльнай атмасферы''», за «''бліскучую прапрацоўку драбнюткіх дэталяў''» і ўменне нагнятаць «''адчуванне нарастаючага страху''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=280}}. [[Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША]] прызнаў «''Макбета''» Паланскага найлепшым фільмам года<ref name="MUBI, Macbeth" />. У 1972 годзе Раман Паланскі з’ехаў у Італію, дзе паводле сцэнарыя Брака па замове прадзюсара [[Карла Понці]] зняў яшчэ адзін фільм пра вар’яцтва. Абсурдысцкая камедыя «''[[Што? (фільм)|Што?]]''» (1972) апавядае пра амерыканку Нэнсі, якая ў пошуках прыгод трапляе ў пансіён, напоўнены дзіўнымі і эксцэнтрычнымі людзьмі. Фільм Паланскага і Брака павінен быў нагадваць аповесці [[Льюіс Кэрал|Люіса Кэрала]] «''[[Алісіны прыгоды ў дзівоснай краіне]]''» і «''{{нп5|Скрозь люстэрка, і што ўбачыла там Аліса||en|Through the Looking-Glass}}''»{{Sfn|Werner|2013|p=122}}, аднак ён не меў поспеху ў крытыкаў. Паланскага абвінавачвалі ў дубліраванні ўмоўнасцяў камедыі абсурду, якую ён высмейваў у фільме «''Тупік''»<ref name="Time, 1973-11-05" />, а з часам дадалася і крытыка сексісцкіх дыялогаў<ref name="CLC, on What?" />. [[Роджэр Эберт|Эберт]] пісаў пра фільм: «''Цікава, колькі Карла Понці заплаціў Раману Паланскаму за гэты фільм. 10 цэнтаў было б, напэўна, занадта вялікім коштам''»<ref name="Roger Ebert, Diary of Forbidden Dreams" />. Пасля таго як Паланскі завяршыў працу над фільмам «''Што?''», прадзюсар {{нп5|Роберт Эванс (прадзюсар)|Роберт Эванс|en|Robert Evans}} разам з акцёрам [[Джэк Нікалсан|Джэкам Нікалсанам]] пераканалі яго зняць «''[[Кітайскі квартал (фільм)|Кітайскі квартал]]''» (1974) па сцэнарыі {{нп5|Роберт Таўн|Роберта Таўна|en|Robert Towne}}{{Sfn|Werner|2013|pp=126—127}}. Герой «''Кітайскага квартала''», прыватны дэтэктыў Дж. Дж. Гіцес у выкананні Нікалсана, даведваецца пра [[Карупцыя|карупцыйную]] схему ў адміністрацыі Лос-Анджэлеса, у выніку ажыццяўлення якой плануецца пазбавіць горад доступу да вады. Сцэнарый Таўна заснаваны на рэальнай гісторыі мільянера {{нп5|Уільям Малхоланд|Уільяма Малхоланда|en|William Mulholland}}, які здабыў багацце на арашэнні каліфарнійскіх палёў{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=218}}. Таўн адразу пісаў сцэнарый пад Нікалсана, а на іншыя галоўныя ролі Паланскі запрасіў [[Фэй Данаўэй]] і [[Джон Х’юстан|Джона Х’юстана]]{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=219}}. У эпізадычнай ролі ў фільме з’явіўся і сам Паланскі, які сыграў аднаго з бандытаў, што парэзалі твар Гіцесу ў знак сур’ёзнасці пагроз карупцыянераў{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=222}}. Рэжысёр перапісаў канцоўку карціны, прыбраўшы ноту надзеі, якая прысутнічала ў сцэнарыі Таўна{{Sfn|Werner|2013|p=132}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=302}}. Пазней газета «''[[The New York Times]]''» назаве фінал «''Кітайскага квартала''» «''адным з самых песімістычных у амерыканскім кінематографе''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=302}}. Кампазітарам фільма выступіў {{нп5|Джэры Голдсміт||en|Jerry Goldsmith}}, які да гэтага паспеў папрацаваць над некалькімі фільмамі серыі «''{{нп5|Планета малпаў (франшыза)|Планета малпаў|en|Planet of the Apes}}''» і серыялам «''{{нп5|Змрочная зона (тэлесерыял, 1959)|Змрочная зона|en|The Twilight Zone (1959 TV series)}}''». Першапачаткова аператарам фільма значыўся {{нп5|Стэнлі Картэс||en|Stanley Cortez}}, але ён дрэнна спраўляўся з новым здымачным абсталяваннем, і здымкі моцна зацягваліся. Праз дзевяць дзён працы ён быў звольнены і яго месца заняў {{нп5|Джон А. Алонса|Джон Алонса|en|John A. Alonzo}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=304—306}}. На папярэдніх праглядах фільм здаваўся ўсім «''дарагім правалам''», сам Паланскі лічыў, што фільм «''нядрэнны''», хаця «''крыху задоўгі… нейкі бясконцы''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=316}}. Тым не менш «''Кітайскі квартал''» меў вялізны поспех, быў намініраваны на «''[[Оскар]]''» у 11 катэгорыях (прэмію атрымаў толькі Роберт Таўн за {{нп5|Прэмія «Оскар» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|найлепшы арыгінальны сцэнарый|en|Academy Award for Best Original Screenplay}})<ref name="MUBI, Chinatown" /> і атрымаў чатыры «''[[Залаты глобус|Залатыя глобусы]]''» ({{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы сцэнарый|найлепшы сцэнарый|en|Golden Globe Award for Best Screenplay}}, {{нп5|Прэмія «Залаты глобус» найлепшаму рэжысёру|найлепшы рэжысёр|en|Golden Globe Award for Best Director}}, {{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм — драма|найлепшы фільм — драма|en|Golden Globe Award for Best Motion Picture – Drama}}, {{нп5|Прэмія «Залаты глобус» найлепшаму акцёру — драма|найлепшы акцёр — драма|en|Golden Globe Award for Best Actor – Motion Picture Drama}})<ref name="Golden Globes, Chinatown" />. «''Кітайскі квартал''» заняў першае месца ў чытацкім апытанні газеты «''[[The Guardian]]''» у 2010 годзе як найлепшы фільм усіх часоў<ref name="Guardian, Best film of all time" />. Пасля «''Кітайскага квартала''» Паланскі вырашыў крыху адпачыць ад кінематографа і ў тым жа годзе паставіў оперу {{нп5|Альбан Берг|Альбана Берга|en|Alban Berg}} «''{{нп5|Лулу (опера)|Лулу|en|Lulu (opera)}}''» на фестывалі мастацтваў у прыгарадзе Рыма, [[Спалета]]. Прэм’ера была паспяховай, у фінале пастаноўкі гледачы апладзіравалі стоячы, а рэжысёру сталі рэгулярна паступаць прапановы аб працы ў оперным тэатры{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=320}}. 2 кастрычніка 1975 года Паланскі патэлефанаваў прэзідэнту студыі [[Paramount Pictures|Paramount]] {{нп5|Бары Дылер|Бары Дылеру|en|Barry Diller}} і дамовіўся, што паставіць фільм паводле рамана {{нп5|Ралан Тапор|Ралана Тапора|en|Roland Topor}} «''{{нп5|Прывідны жылец||en|The Tenant (novel)}}''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=324}}. У 1976 годзе Паланскі з’ехаў у Еўропу на здымкі франка-амерыканскага фільма, сцэнарый да яго напісаў Жэрар Брак{{Sfn|Werner|2013|p=144}}, назву фільма змянілі на больш простую «''[[Жылец (фільм, 1976)|Жылец]]''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=324}}. Фільм вельмі блізкі па духу да іншых клаўстрафобных трылераў Паланскага «''Агіда''» і «''Дзіця Размары''», з якімі «''ўтварае свайго роду трылогію''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=324}}. Рэжысёр сам выканаў галоўную ролю Трэлкоўскага, выхадца з Польшчы, які жыве ў шматкватэрным доме сярод назойлівых і дэспатычных суседзяў. З часам умяшанне суседзяў у жыццё Трэлкоўскага ўзмацняецца і даводзіць яго да апагею параноі. Прэм’ера фільма адбылася ўжо 26 мая 1976 года на [[Канскі кінафестываль 1976|29-м Канскім кінафестывалі]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=324}}. Фільм адразу ж выклікаў бурную рэакцыю крытыкаў: напрыклад, Бэн Сакс сказаў пра «''Жыльца''», што гэта фільм з чорным гумарам і «''верагодна, самы [[Франц Кафка|кафкіянскі]] з усіх фільмаў рэжысёра''»<ref name="Cine-File, The Tenant" />, а Кім Морган нават убачыла ў ім адсылкі да [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Дастаеўскага]]<ref name="Sunset Gun, on Tenant" />. Цяпер «''Жылец''» лічыцца шэдэўрам Паланскага<ref name="PopMatters, Tenant" />, а таксама «''адным з самых змрочных і асабістых выяў душэўнага вар’яцтва, калі-небудзь знятых у кіно''»{{Sfn|Horsley|2009|p=137}}. Пасля выхаду «''Жыльца''» на экраны ў 1976 годзе Паланскі атрымаў французскае грамадзянства. Па запрашэнні {{нп5|Баварская дзяржаўная опера|Баварскай дзяржаўнай оперы|en|Bavarian State Opera}} ён адправіўся ў [[Мюнхен]], дзе паставіў оперу «''[[Рыгалета]]''» [[Джузэпэ Вердзі]]. Яе прэм’ера ў кастрычніку 1976 года ў [[Нацыянальны тэатр (Мюнхен)|Нацыянальным тэатры Мюнхена]] была з захапленнем сустрэта публікай{{Sfn|Werner|2013|p=151}}. Тады ён атрымаў прапанову зняць фільм па кнізе Лоўрэнса Сандэрса «''Першы смяротны грэх''» ({{lang-en|The First Deadly Sin}}, 1973), сцэнарый павінен быў напісаць Таўн{{Sfn|Werner|2013|p=153}}, а ў галоўных ролях планавалася задзейнічаць [[Фрэнк Сінатра|Фрэнка Сінатру]] і [[Настасся Кінскі|Настассю Кінскі]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=333—334}}. === Англа-французскі перыяд (1977—1999) === [[Файл:Mug shot of Roman Polanski.png|міні|Раман Паланскі ў 1977 годзе.]] Пасля вяртання ў ЗША ў пачатку 1977 года Паланскі планаваў падаць заяву на [[Green card|грын-карту]]{{Sfn|Werner|2013|p=154}}. Аднак 11 сакавіка 1977 года Рамана Паланскага затрымала паліцыя па абвінавачванні ў згвалтаванні трынаццацігадовай Саманты Гейлі напярэдадні вечарам<ref name="Guardian, Polanski in Exile" />. 24 сакавіка акруговы пракурор Роджэр Гансан прад’явіў яму абвінавачанне{{Sfn|Werner|2013|p=157}}. Першапачаткова Паланскі адмаўляў сваю віну{{Sfn|Werner|2013|p=158}}. Падчас судовага разбору рэжысёр і яго адвакат прапанавалі міравое пагадненне, у адпаведнасці з якім Паланскі прызнаў бы сябе вінаватым толькі ў найлягчэйшым з пунктаў абвінавачвання, суддзя ж меў намер пасадзіць Паланскага ў турму{{Sfn|Werner|2013|pp=159—161}}. Пасля судовага працэсу рэжысёр пакінуў краіну да вынясення прысуду, далейшая кар’ера ў ЗША аказалася немагчымай{{Sfn|Werner|2013|p=156}}. Імклівае падзенне Паланскага ў вачах грамадскасці неадкладна адбілася і на яго становішчы ў кінаіндустрыі. Кіраўніцтва студыі «[[Columbia Pictures|Columbia]]» даслала яму апавяшчэнне, што «''больш не мае патрэбы ў яго паслугах''» рэжысёра «''Першага смяротнага граху''»{{efn|Фільм «''{{нп5|Першы смяротны грэх||en|The First Deadly Sin}}''» з Сінатрай у галоўнай ролі ў выніку быў пастаўлены рэжысёрам {{нп5|Браян Хатан|Браянам Хатанам|en|Brian G. Hutton}} і выйшаў у 1980 годзе.}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=357—358}}. Нягледзячы на спрэчкі, звязаныя са справай Гейлі, дзякуючы дапамозе французскага рэжысёра і прадзюсара [[Клод Беры|Клода Беры]] Паланскі вырашыў ажыццявіць адаптацыю рамана [[Томас Хардзі|Томаса Хардзі]] «''{{нп5|Тэс з роду д’Эрбервіляў||en|Tess of the d'Urbervilles}}''» (1891){{Sfn|Werner|2013|p=164}}. У 1978 годзе Паланскі сумесна з Жэрарам Бракам прыступілі да напісання сцэнарыя, пазней, ім у дапамогу быў наняты Джон Браўнджон{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=408}}. У 1979 годзе фільм выйшаў пад назвай «''[[Тэс (фільм, 1979)|Тэс]]''». Здымкі англійскай глыбінкі праходзілі на поўначы [[Францыя|Францыі]] ([[Нармандыя]] і [[Брэтань]]). Карціна даволі дакладна прытрымліваецца сюжэту рамана і прысвечана стыгме адрынутасці з боку супольнасці, што зараз успрымаецца ў аўтабіяграфічным кантэксце. Фільм апавядае пра складаны лёс дзяўчыны па імені Тэс, якая даведаецца, што, магчыма, належыць да арыстакратычнага роду д’Эрбервіляў. Яна адпраўляецца да далёкіх сваякоў, але становіцца ахвярай згвалтавання. Тэс на экране ўвасобіла 17-гадовая [[Настасся Кінскі]]<ref name="A.V. Club, on Tess" />. Паланскі абраў Кінскі на галоўную ролю, бо яна нагадвала яму пра Шэран Тэйт, у іх абедзвюх нават дні нараджэння былі ў адзін дзень — 24 студзеня{{Sfn|Werner|2013|p=164}}. Аднак вытворчы працэс быў для рэжысёра няпростым досведам. Большая частка фільма здымалася на натуры, часта ішлі дажджы і перашкаджалі здымкам, практычна ўсе дэкарацыі пабудоў даводзілася выбудоўваць у натуральную велічыню. Падчас здымак памёр аператар Джэфры Ансварт{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=413—414}}. Агульны бюджэт фільма склаў 12 200 000 долараў, што зрабіла яго самым дарагім на той момант фільмам, знятым на тэрыторыі Францыі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=415}}. Пракат фільма ў ЗША і Вялікабрытаніі выратаваў яго ад фінансавай катастрофы, якую прадвесцілі дрэнныя водгукі французскіх крытыкаў{{Sfn|Werner|2013|pp=174—175}}. «''Тэс''» атрымала прэмію «''Оскар''» у трох намінацыях: Найлепшая аператарская праца, Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка, Найлепшы дызайн касцюмаў; «''Залаты глобус''» у дзвюх намінацыях: Найлепшы замежны фільм, Новая зорка года (актрыса); «''Сезар''» у трох намінацыях: Найлепшы фільм, Найлепшы рэжысёр, Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка<ref name="MUBI, Tess" />. У нашы часы «''Тэс''» «''агульнапрызнана лічыцца адным з самых раскошных гістарычных фільмаў''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=420}}. У 1981 годзе ён ненадоўга вярнуўся ў Польшчу, дзе паставіў п’есу «''{{нп5|Амадэй (п’еса)|Амадэй|en|Amadeus (play)}}''» [[Пітэр Шэфер|Пітэра Шэфера]] ў Варшаўскім «''{{нп5|Тэатр на Волі|Тэатры на Волі|en|Scena na Woli im. Tadeusza Łomnickiego}}''», у якой сам жа выканаў галоўную ролю [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]]<ref name="E-teatr.pl, Amadeusz" />. Але калі ён з’ехаў у Парыж у снежні 1981 года, у выніку аб’яўлення ваеннага становішча свабодная мастацкая дзейнасць у Польшчы аказалася немагчымай{{Sfn|Werner|2013|p=179}}. Паланскі занадта позна прыняў рашэнне экранізаваць п’есу Шэфера, бо за яе рэжысуру ўжо ўзяўся [[Мілаш Форман]]{{Sfn|Werner|2013|p=181}}. У 1983 годзе Паланскі пачаў працу над аўтабіяграфічнай кнігай{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=11}}, а ў 1984 годзе яна была апублікавана на англійскай мове пад назвай «''Раман''» ({{lang-en|Roman}}). У тым жа годзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Эманюэль Сенье]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=435—436}}. Яго доўгая адсутнасць у свеце кіно была перапынена, калі Паланскі атрымаў магчымасць зняць фільм «''[[Піраты (фільм, 1986)|Піраты]]''» (1986), здымку якога планаваў ажыццявіць яшчэ ў 1974 годзе. Камедыйны сюжэт фільма расказваў гісторыю капітана пірацкага карабля Рэда і яго вернага памочніка па мянушцы Жабяня. Сцэнарый на 98 старонак Паланскі напісаў сумесна з Жэрарам Бракам і Джонам Браўнджонам{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=438—439}}. Спецыяльна для фільма быў пабудаваны карабель у натуральную велічыню водазмяшчэннем 14 000 тон{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=440}}. Натурныя здымкі праходзілі ў Тунісе, а павільённыя ў Парыжы{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=447}}. Галоўную ролю выканаў {{нп5|Уолтэр Матаў||en|Walter Matthau}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=441}}. Па выніку фільм расчараваў крытыкаў, стаўшы адначасова мастацкім і камерцыйным правалам. Прычына дрэннага прыёму «''Піратаў''» заключалася ў пастаянным яго параўнанні, не на карысць апошняга, з класічным фільмам «''{{нп5|Адысея капітана Блада (фільм, 1935)|Адысея капітана Блада|en|Captain Blood (1935 film)}}''» (1935) [[Майкл Кёртыс|Майкла Кёртыса]]<ref name="Roger Ebert, Pirates" /><ref name="L’Express, Pirates review" />. Пол Вернер казаў: «''Тое, што так добра працавала ў „Танцы вампіраў“, тут пайшло на дно разам з усёй камандай''»{{Sfn|Werner|2013|p=183}}. Крытыкі таксама адзначалі дрэнны мантаж фільма, з-за чаго ён атрымаўся занадта зацягнутым, моцна правісаў па дынаміцы і ў выніку атрымаўся «''фільмам пра піратаў без боек''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=447}}. Але некаторыя дзеячы індустрыі, наадварот, станоўча адазваліся пра фільм, так, напрыклад, [[Стэнлі Кубрык]] назваў «''Піратаў''» «''смелым і дзёрзкім шэдэўрам''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=449}}. Пазней фільм атрымаў дзве прэміі «''Сезар''» і быў намініраваны на «''Оскар''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=449}}. Пасля правалу «''Піратаў''» Паланскі вырашыў зняць больш інтымны, не касцюміраваны псіхалагічны трылер. «''З самага пачатку я хацеў зняць фільм у горадзе, у якім жыву''», — пазней узгадваў рэжысёр{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=452}}. Разам з Бракам ён прыдумаў сюжэтную аснову фільма пад працоўнай назвай «''Парыжскі праект''». У выніку на карціну было выдаткавана 20 мільёнаў долараў, на галоўную ролю быў запрошаны [[Харысан Форд]], а галоўная жаночая роля была аддадзена каханай Паланскага Эманюэль Сенье. Фільм атрымаў назву «''[[Нястрымны (фільм, 1988)|Нястрымны]]''» (1988){{Sfn|Werner|2013|p=190}}. Натхнёны працамі [[Альфрэд Хічкак|Альфрэда Хічкака]] і [[Фрыц Ланг|Фрыца Ланга]], фільм апавядаў пра кардыёлага ў выкананні Форда, жонка якога знікае пры загадкавых абставінах падчас іх сумеснага візіту ў Парыж. Пры працы над сцэнарыем Паланскаму дапамагалі Джэф Грос, Жэрар Брак і Роберт Таўн{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=454—455}}. Здымкі карціны сталі аднымі з самых беспраблемных у кар’еры рэжысёра{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=457}}. Крытыкі хвалілі «''Нястрымнага''» за эфектную рэжысуру<ref name="Senses of Cinema, on Polanski" /><ref name="Film Critic, Frantic review" />, хаця знайшліся і тыя, хто быў расстроены адсутнасцю нават намёкаў на сюррэалізм, якім быў вядомы Паланскі<ref name="Chicago Reader, Frantic review" />. У пачатку лістапада 1989 года «[[Warner Brothers]]» прапанавала Паланскаму адаптаваць і зняць кінаверсію рамана [[Міхаіл Афанасьевіч Булгакаў|Міхаіла Булгакава]] «''[[Майстар і Маргарыта]]''». Ён узяўся за адаптацыю, але пазней студыя перапыніла працу над сцэнарыем{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=464}}. У той жа час хадзілі чуткі, што рэжысёру прапаноўвалі экранізаваць «''{{нп5|Парфумер (раман)|Парфумера|en|Perfume (novel)}}''», «''Мэры Райлі''» і «''{{нп5|Адрынутыя|Адрынутых|en|Les Misérables}}''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=464}}. У 1991 годзе Паланскі ўзначаліў журы [[Канскі кінафестываль 1991|44-га Канскага кінафестывалю]]<ref name="Festival de Cannes, Juries 1991" /> і прысудзіў «''[[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]]''» фільму [[Браты Коэн|Джоэла і Ітана Коэнаў]] «''{{нп5|Бартан Фінк||en|Barton Fink}}''» (1991)<ref name="Dissolve, Barton Fink monopolized Cannes" />. Рашэнне журы выклікала спрэчкі, бо фільм Коэнаў таксама быў удастоены ўзнагарод за найлепшую рэжысуру і найлепшую мужчынскую ролю ([[Джон Туртура]])<ref name="Dissolve, Barton Fink monopolized Cannes" />. Увосень таго ж года Паланскі зняўся ў сатырычным трылеры «''{{нп5|Назад у СССР (фільм, 1992)|Назад у СССР|en|Back in the USSR (film)}}''» {{нп5|Дэран Сарафян|Дэрана Сарафяна|en|Deran Sarafian}}. Фільм выйшаў у пракат у лютым 1992 года і атрымаў халодныя водгукі крытыкаў, сабраўшы ў пракаце каля 400 тысяч долараў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=468}}. Бытуе чутка, што прыкладна ў той жа час Паланскі нібыта незаконна прыехаў у ЗША, для таго каб у доме інвестара Макса Павелскі ў Беверлі-Хілз зняць кінаадаптацыю рамана [[Дафна дзю Мар’е|Дафны дзю Мар’е]] «''{{нп5|Рэбека (раман)|Рэбека|en|Rebecca (novel)}}''». Паводле чутак, у фільме бралі ўдзел зоркі ўзроўню [[Ніколь Кідман]], а акцэнт фільма рабіўся на садамазахісцкіх кампанентах сюжэту. Фільм так ніколі і не выйшаў на экраны, а біёграф рэжысёра Крыстафер Сэндфард, збіраючы інфармацыю пра гэты фільм, пісаў, што дзве яго крыніцы, якія ў той час блізка кантактавалі з Паланскім, прасілі не называць іх імёнаў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=468—469}}. У 1992 годзе, натхнёны карцінай {{нп5|Эдрыян Лайн|Эдрыяна Лайна|en|Adrian Lyne}} «''{{нп5|Ракавая цяга|Ракавой цягай|en|Fatal Attraction}}''» (1987), Паланскі вырашыў змяніць эстэтыку сваіх фільмаў. Французскі прадзюсар {{нп5|Ален Сард||en|Alain Sarde}} прапанаваў яму экранізацыю рамана {{нп5|Паскаль Брукнер|Паскаля Брукнера|en|Pascal Bruckner}} «''Горкі месяц''»{{Sfn|Werner|2013|pp=204—206}}. Паланскі і Брак напісалі сцэнарый разам з англійскім аўтарам Джонам Браўнджонам, абнавіўшы змест рамана, дзеянне якога адбывалася ў 70-х гадах XX стагоддзя. Насуперак першакрыніцы Брукнера, у сцэнарый былі прыўнесены элементы [[мультыкультуралізм]]у, якія французскі пісьменнік шчыра ненавідзеў{{Sfn|Werner|2013|pp=206—207}}. Фільм «''[[Горкі месяц]]''» выйшаў на экраны ў 1992 годзе. Па сюжэце, муж і жонка ў марскім круізе знаёмяцца з дзіўнаватай шлюбнай парай, пісьменнікам Оскарам у выкананні {{нп5|Пітэра Каёці||en|Peter Coyote}} і яго маладой жонкай — францужанкай Мімі, якую сыграла [[Эманюэль Сенье]]. Пасля знаёмства Оскар расказвае маладому чалавеку гісторыю сваіх любоўных адносін з Мімі. «''Горкі месяц''» выклікаў неадназначную рэакцыю крытыкаў: некаторыя з іх убачылі ў фільме асабістую гісторыю рэжысёра<ref name="Roger Ebert, Bitter Moon" /><ref name="Slant Magazine, on Bitter Moon" /><ref name="Chicago Reader, Bitter Moon review" />, іншыя лаялі фільм за гратэскны сцэнарый, дрэнную пастаноўку і вялікі акцэнт на [[меладрама]]тызм<ref name="Empire, Bitter Moon review" /><ref name="Independent, Bitter Moon review" /><ref name="New York Times, Bitter Moon review" />. Крытыкі параўноўвалі фільм Паланскага з карцінай [[Луі Маль|Луі Маля]] «''[[Шкода (фільм)|Шкода]]''» (1992), на карысць апошняга. Тым не менш, у некаторых колах «''Горкі месяц''» лічыцца культавым фільмам{{Sfn|Werner|2013|pp=216—217}}. У 1993 годзе Паланскі сыграў адну са сваіх першых галоўных роляў у фільме іншага рэжысёра [[Джузэпэ Тарнаторэ]] «''{{нп5|Чыстая фармальнасць||en|A Pure Formality}}''» (1994). Паланскі выканаў ролю дэтэктыва, які арыштаваў няўдачлівага пісьменніка ў выкананні [[Жэрар Дэпардзьё|Жэрара Дэпардзьё]]{{Sfn|Werner|2013|p=218}}. У 1994 годзе Паланскі перанёс на вялікія экраны спектакль Арыэля Дорфмана «''[[Смерць і дзяўчына (фільм)|Смерць і дзяўчына]]''». Фільм апавядае пра супрацьстаянне жонкі ([[Сігурні Уівер]]) паўднёваамерыканскага адваката і яго госця ([[Бен Кінгслі]]), у якім жанчына пазнае свайго былога ката ваенных часоў. Здымкі занялі дзесяць тыдняў і праходзілі ў асноўным у павільёнах студыі, а натурныя сцэны здымалі на паўночным захадзе Іспаніі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=484}}. Экранізацыя п’есы Дорфмана атрымала высокую ацэнку крытыкаў за клаўстрафобную атмасферу і ролю другога плана {{нп5|Сцюарт Уілсан (акцёр)|Сцюарта Уілсана|en|Stuart Wilson (actor)}}, які ўвасобіў збянтэжанага мужа былой ахвяры<ref name="Chicago Reader, Death and the Maiden review" /><ref name="A.V. Club, on Death and the Maiden" />. У параўнанні з п’есай Дорфмана, пазбаўленай якой-небудзь канкрэтнай канцоўкі, фільм Паланскага меў больш правакацыйны фінал{{Sfn|Werner|2013|pp=225—228}}. У водгуках на фільм пісалі, што рэжысёр надзяліў персанажа, сыгранага Кінгслі, аўтабіяграфічнымі рысамі{{Sfn|Werner|2013|p=229}}. У 1994 годзе Раман Паланскі выканаў невялікую ролю ў камедыйным трылеры [[Мішэль Блан|Мішэля Блана]] «''{{нп5|Смяротная стома||en|Dead Tired}}''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=489}}. У 1996 годзе ён планаваў зняць экранізацыю аповесці [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Дастаеўскага]] «''{{нп5|Двайнік (аповесць Дастаеўскага)|Двайнік|ru|Двойник (повесть Достоевского)}}''»<ref name="Kommersant, 1996-06-25" /> пра сутыкненне двайнікоў, дзе абедзве галоўныя ролі павінен быў сыграць [[Джон Траволта]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=491}}. Аднак на здымачнай пляцоўцы высветлілася, што рэжысёр дадаў сцэну, у якой галоўны герой павінен быў з’явіцца аголеным<ref name="New York Daily News, on John Travolta and The Double" />. Траволта наадрэз адмовіўся працягнуць здымкі і без тлумачэнняў з рэжысёрам адляцеў з Парыжа, пакінуўшы ў здзіўленні 250 чалавек на здымачнай пляцоўцы<ref name="Entertainment Weekly, on John Travolta and The Double" />{{Sfn|Werner|2013|pp=230—231}}. Паланскі пасля пракаментаваў гэты эпізод: «''Столькі народу ўклалі вялізныя намаганні ў гэты праект, і тут зусім раптоўна ўсё развальваецца на часткі. П’ер Гуфруа, які даўно працуе са мной у якасці мастака-пастаноўшчыка, плакаў, калі прыйшлося дэмантаваць дэкарацыі… Як можа Траволта, які атрымлівае за фільм заробак у 20 млн долараў, паводзіць сябе такім дурным чынам?''»{{Sfn|Roman Polanski Interviews|2005|pp=105, 172}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=492}} З асуджэннем дзеянняў Траволты выступілі і іншыя рэжысёры, у прыватнасці, [[Дэвід Лінч]]<ref>''Lynch on Lynch''. ISBN 978-0-571-22018-2. Page 98.</ref>. Тады рэжысёр на нейкі час пакінуў рэжысуру поўнаметражных фільмаў і зняў кліп для {{нп5|Васка Росі||en|Vasco Rossi}} на песню «''Gli angeli''» (1996){{Sfn|Werner|2013|p=227}}. У 1996 годзе ён таксама ўзначальваў журы [[Венецыянскі кінафестываль 1996|53-га Венецыянскага кінафестывалю]], дзе ўзнагародзіў «''[[Залаты леў|Залатым ільвом]]''» рэжысёра {{нп5|Ніл Джордан|Ніла Джордана|en|Neil Jordan}} за фільм «''{{нп5|Майкл Колінз (фільм)|Майкл Колінз|en|Michael Collins (film)}}''». А рашэнне аб прысуджэнні ўзнагароды за найлепшую жаночую ролю 4-гадовай Віктуар Тывізоль за ролю ў фільме [[Жак Дуаён|Жака Дуаёна]] «''{{нп5|Панет||en|Ponette}}''» было вельмі нечаканым рашэннем і выклікала здзіўленне прэсы<ref name="Los Angeles Times, 1996-09-16" />. У 1997 годзе рэжысёра зацікавіў сцэнарый {{нп5|Энрыке Урбісу||en|Enrique Urbizu}} па кнізе {{нп5|Артура Перэс-Рэвертэ||en|Arturo Pérez-Reverte}} пад назвай «''{{нп5|Клуб Дзюма||en|The Club Dumas}}''». Запрасіўшы Джона Браўнджона да супрацоўніцтва, яны разам унеслі радыкальныя змены ў сцэнарый. Галоўны герой антыквар атрымлівае загадкавую кнігу, напісаную нібыта самім [[Сатана|Сатаной]], затым ён становіцца мішэнню таямнічай секты. З добра апранутага іспанца ў арыгінале герой ператварыўся ў звычайнага жыхара Нью-Ёрка, а роля дасталася [[Джоні Дэп]]у{{Sfn|Werner|2013|pp=234—235}}, з якім рэжысёр пазнаёміўся ў маі 1997 года на Канскім кінафестывалі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=494}}. Фільм атрымаў назву «''[[Дзявятая брама]]''» і выйшаў на экраны ў 1999 годзе. Карціна была добра сустрэта як крытыкамі, так і гледачамі. Крытыкі параўноўвалі фільм з карцінай [[Стэнлі Кубрык]]а «''{{нп5|З шырока заплюшчанымі вачыма||en|Eyes Wide Shut}}''» (1999)<ref name="Empire, The Ninth Gate review" /> і «''Дзіцём Размары''», а самога Паланскага абвінавачвалі ў тым, што ён «''звар’яцеў''» на сатанізме. Рэжысёр жа казаў: «''Я ніколі не верыў у акультызм ці д’ябла. І зусім не рэлігійны''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=495}}. «''Дзявятая брама''» прынесла рэжысёру ўзнагароду [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]], а таксама шэраг больш дробных прызоў. Пазней сам Паланскі казаў, што яго пятнаццаты фільм выйшаў «''нядрэнным''» і «''забаўным''», але што ён «''нічога сур’ёзнага''» з сябе не ўяўляе{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=502}}. Фільм у пракаце зарабіў 57 мільёнаў долараў і стаў адным з самых касавых у кар’еры рэжысёра на той час{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=503}}. === Англа-французскі перыяд (2000—2010) === [[Файл:Roman Polanski..jpg|міні|Раман Паланскі і Эдрыен Броўдзі ў 2002 годзе.]] Пасля выхаду фільма «''Дзявятая брама''» Паланскі вырашыў заняцца чымсьці кардынальна адрозным ад усяго таго, што здымаў дагэтуль. Увосень 1999 года ён прачытаў аўтабіяграфію {{нп5|Уладыслаў Шпільман|Уладыслава Шпільмана|en|Władysław Szpilman}}, кампазітара, які перажыў нямецкае ўварванне ў Польшчу. Кніга апавядала пра яго знаходжанне ў [[Варшаўскае гета|Варшаўскім гета]] і пра разбурэнне польскай сталіцы ў выніку [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]]{{Sfn|Werner|2013|pp=246—247}}. Хаця першая спроба зняць гісторыю Шпільмана была зроблена адразу пасля Другой сусветнай вайны, у выніку ўмяшання камуністычных уладаў быў зняты фільм «''Непакораны горад''» ({{lang-pl|Miasto nieujarzmione}}) (1950), які меў мала агульнага з зыходным матэрыялам{{Sfn|Jazdon|2013|p=90}}. У межах брытана-нямецка-французска-польскай сумеснай вытворчасці Паланскі зняў ваенную драму «''[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]''» (2002) па сцэнарыі {{нп5|Рональд Харвуд|Рональда Харвуда|en|Ronald Harwood}}. Ролю Шпільмана выканаў [[Эдрыен Броўдзі]], а аператарам стаў [[Павел Эдэльман]]{{Sfn|Jazdon|2013|p=79}}. Паланскі бачыў тон фільма абсалютна выразна — без ярка выяўленых сімпатый і антыпатый. Ён не жадаў нічога «''сентыментальнага і паказнога''» ні ад акцёраў, ні ад аператара{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=511}}. Натурныя здымкі фільма праходзілі ў Польшчы, а павільённыя — у Берліне{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=512}}. Фільм меў вялікі поспех і атрымаў мноства ўзнагарод, сярод якіх «''[[Залатая пальмавая галіна]]''» [[Канскі кінафестываль 2002|55-га Канскага кінафестывалю]], дзе паказ фільма скончыўся васьміхвіліннымі апладысментамі стоячы{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=516}}. Фільм таксама атрымаў прэмію «''[[Сезар]]''» у дзвюх катэгорыях і «''[[Оскар]]''» у трох катэгорыях ([[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|найлепшая рэжысура]], найлепшы адаптаваны сцэнарый, найлепшая мужчынская роля)<ref name="MUBI, The Pianist" />. Пры бюджэце ў 35 мільёнаў долараў «''Піяніст''» сабраў у пракаце 120 мільёнаў<ref name="Box Office Mojo, The Pianist" />. У Заходняй Германіі фільм быў уключаны ў праграму па гісторыі ва ўсіх сярэдніх школах{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=518}}. Фільм азнаменаваў трыумфам позні перыяд творчасці Паланскага. У амаль сямідзесяцігадовым узросце рэжысёр стаў, магчыма, больш запатрабаваным, чым калі-небудзь раней{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=518}}. Пасля поспеху фільма Паланскі прыехаў у Польшчу, дзе сыграў адну з галоўных роляў у фільме [[Анджэй Вайда|Анджэя Вайды]] «''Помста''» (2002), знятага па камедыі {{нп5|Аляксандр Фрэдра|Аляксандра Фрэдра|en|Aleksander Fredro}}{{Sfn|Werner|2013|p=267}}. Крытыкі засталіся задаволеныя ігрой Паланскага, адзначаючы, што «''ў яго ёсць стыль і дасціпнасць''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=518}}. У 2003 годзе Паланскі паставіў спектакль па п’есе «''{{нп5|Геда Габлер||en|Hedda Gabler}}''» у парыжскім тэатры Марыньі. Эманюэль Сенье выканала галоўную ролю. Пастаноўка выклікала пахвалу ў крытыкаў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=520}}. У 2004 годзе па парадзе жонкі Паланскі пачаў працу над новай экранізацыяй «''{{нп5|Прыгоды Олівера Твіста|Прыгодаў Олівера Твіста|en|Oliver Twist}}''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=528}}. Адаптацыяй рамана займаўся {{нп5|Рональд Харвуд||en|Ronald Harwood}}. На экраны «''[[Олівер Твіст (фільм, 2005)|Олівер Твіст]]''» выйшаў у 2005 годзе. Экранізацыя рамана [[Чарлз Дыкенс|Чарлза Дыкенса]] пра хлопчыка-сірату, які гібее ў лонданскіх трушчобах, апускала ці спрашчала шэраг мудрагелістых сюжэтаў літаратурнай першакрыніцы{{Sfn|Werner|2013|pp=273—274}}. Вытворчасць фільма каштавала амаль 60 мільёнаў долараў, аднак фінансавыя выдаткі не акупіліся: фільм сабраў у пракаце ўсяго 42,5 мільёна долараў<ref name="Box Office Mojo, Oliver Twist" />. Крытыкі назвалі фільм «''занадта кансерватыўнай адаптацыяй Дыкенса''»<ref name="BBC, Oliver Twist review" /><ref name="Washington Post, Oliver Twist review" />, аднак яго станоўча ацаніў пісьменнік {{нп5|Джон Ірвінг||en|John Irving}}, які палічыў «''Олівера Твіста''» Паланскага найлепшым фільмам па рамане Дыкенса ў гісторыі кіно{{Sfn|Werner|2013|pp=276—277}}. У 2006 годзе Паланскі паставіў на сцэне парыжскага тэатра {{нп5|Эберто (тэатр)|Эберто|en|Théâtre Hébertot}} атрымаўшую [[Пулітцэраўская прэмія|Пулітцэраўскую прэмію]] драму {{нп5|Джон Патрык Шэнлі|Джона Патрыка Шэнлі|en|John Patrick Shanley}} «''Сумненне''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=549}}. У 2007 годзе Паланскі зняў эпізод пад назвай «''Эратычны кінатэатр''» для кінаальманаха «''{{нп5|У кожнага сваё кіно||en|To Each His Own Cinema}}''», які быў падрыхтаваны спецыяльна для юбілейнага [[Канскі кінафестываль 2007|60-га Канскага кінафестывалю]] 36 рэжысёрамі з 25 краін свету{{Sfn|Ain-Krupa|2010|p=157}}. У тым жа годзе Паланскі зняўся ў эпізадычнай ролі ў камедыі «''{{нп5|Час пік 3||en|Rush Hour 3}}''», дзе сыграў французскага інспектара на пенсіі, які прыйшоў на дапамогу двум галоўным героям{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=549}}. Тады ж шырока анансаваўся пачатак здымкаў фільма паводле рамана [[Роберт Харыс|Роберта Харыса]] «''[[Пампеі (раман)|Пампеі]]''». Харыс асабіста напісаў сцэнарый спецыяльна пад рэжысёра Рамана Паланскага, у многіх інтэрв’ю ён заяўляў, што на сюжэт рамана паўплываў фільм Паланскага «''[[Кітайскі квартал (фільм)|Кітайскі квартал]]''»<ref name="Independent, on Pompeii" />. Галоўныя ролі павінны былі выканаць [[Арланда Блум]] і [[Скарлет Ёхансан]]<ref name="NEWSru.com, on Pompeii" />. Аднак праца над карцінай была адкладзена на нявызначаны тэрмін — пры тым, што правы на фільм ужо набылі дыстрыб’ютары з 35 краін<ref name="Rolling Stone Russia, on Pompeii" /><ref name="Variety, on Pompeii" />. Фільм быў адменены ў верасні 2007 года з-за затрымак, выкліканых праблемамі з месцазнаходжаннем планаваных здымак і сцэнарыем, а таксама з-за набліжэння запланаванага страйку акцёраў<ref name="Variety, on Pompeii" />. === Пасля 2010 года === У 2010 годзе Паланскі зняў фільм «''[[Прывід пяра]]''» па рамане [[Роберт Харыс|Роберта Харыса]]. Паводле сюжэту карціны, літаратурны найміт у выкананні [[Юэн Мак-Грэгар|Юэна Мак-Грэгара]] пасля загадкавай смерці свайго папярэдніка бярэцца за напісанне «''аўтабіяграфіі''» былога [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|брытанскага прэм’ера]] Адама Ланга, роля якога дасталася [[Пірс Броснан|Пірсу Броснану]]. Па сюжэце карціны падзеі разгортваюцца ў [[Лондан]]е, а затым у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] на востраве {{нп5|Мартас-Віньярд||en|Martha's Vineyard}}. Аднак па прычыне таго, што ў Амерыцы Паланскі знаходзіўся ў вышуку, здымкі фільма праходзілі ў Германіі. У хуткім часе пасля заканчэння здымкаў карціны Раман Паланскі быў запрошаны на {{нп5|Цюрыхскі кінафестываль||en|Zurich Film Festival}} пачэсным госцем. Аднак адразу па прылёце ў Швейцарыю 26 верасня 2009 года рэжысёр быў затрыманы швейцарскай паліцыяй. Арышт адбыўся па запыце ЗША на аснове ордэра 1978 года. Па гэтай прычыне пост-прадакшн карціны быў ненадоўга прыпынены, аднак неўзабаве рэжысёр змог вярнуцца да працы, знаходзячыся пад хатнім арыштам на сваёй швейцарскай віле. Праз зняволенне рэжысёра прэм’ера фільма на [[Берлінскі кінафестываль 2010|60-м Берлінскім кінафестывалі]] прайшла ў яго адсутнасці. Фільм быў высока ацэнены кінакрытыкамі і ўдастоіўся шэрагу значных узнагарод: «''Сярэбранага мядзведзя''» Берлінскага кінафестывалю за найлепшую рэжысуру, шэсці [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскіх кінапрэмій]] (у тым ліку за найлепшы фільм, рэжысуру і сцэнарый), чатырох прэмій «''[[Сезар]]''» (за найлепшую рэжысуру, адаптаваны сцэнарый, мантаж і саўндтрэк)<ref name="MUBI, The Ghost Writer" />. Крытыкі ўгледзелі ў фільме каментарый да [[Уварванне ў Ірак (2003)|другой вайны ў Персідскім заліве]] і намёк на неадназначную палітыку [[Тоні Блэр]]а<ref name="A.V. Club, on The Ghost Writer" />. Кінакрытык [[Роджэр Эберт]] уключыў фільм у дзясятку найлепшых фільмаў 2010 года, адзначыўшы: «''Гэты фільм — праца чалавека, які ведае, як здымаць трылер. Размераны, спакойны, упэўнены — гэты фільм планамерна стварае атмасферу саспенсу, не ўпадаючы ў залежнасць ад шоку і экшану. <…> У свае 76 гадоў Паланскі нагадвае нам пра рэжысёраў мінулага, калі прафесіяналізм шанаваўся больш, чым мудрагелістае трукацтва, а бесталковая кліпавая манера не падмяняла сабой прадуманы рытм мантажных рашэнняў''»<ref name="Roger Ebert, The Ghost Writer" />. Мак-Грэгар пасля здымкаў казаў пра працу з Паланскім: «''Ён легенда… Ён цудоўны, проста цудоўны, і абсалютна апраўдвае сваю рэпутацыю вялікага рэжысёра''»<ref name="ArticleSlash, Ewan McGregor interview" />. 12 ліпеня 2010 года ўрад Швейцарыі абвясціў, што не будзе экстрадзіраваць Паланскага ў ЗША<ref name="Bloomberg, 2010-07-12" />. Агулам рэжысёр прабыў пад хатнім арыштам больш за 9 месяцаў. На [[Венецыянскі кінафестываль 2011|68-м Венецыянскім кінафестывалі]] адбылася прэм’ера фільма «''[[Разня (фільм, 2011)|Разня]]''» (2011), пастаўленага па п’есе [[Ясміна Рэза|Ясміны Рэза]] «''{{нп5|Бог разні||en|God of Carnage}}''». Тэма фільма — сустрэча двух нью-ёркскіх шлюбных пар, якія абмяркоўваюць сварку паміж сваімі дзецьмі. Галоўныя ролі ў фільме выканалі [[Кейт Уінслет]], [[Крыстаф Вальц]], [[Джодзі Фостэр]] і [[Джон Крыстафер Райлі]]. Фільм атрымаў прэмію «''Сезар''» за найлепшы сцэнарый<ref name="MUBI, Carnage" />, аднак меркаванні крытыкаў з гэтай нагоды падзяліліся. Сярод водгукаў былі пахвалы ўсяму квартэту акцёраў<ref name="Roger Ebert, Carnage" /> і папрокі вымучанаму сцэнарыю<ref name="Wall Street Journal, Carnage review" />. Уінслет пасля здымкаў фільма казала: «''Раман — адзін з самых незвычайных людзей, якіх я калі-небудзь сустракала. Гэтаму хлопцу 77 гадоў. У ім ёсць нешта іскрыстае. Ён вельмі радасна ставіцца да сваёй працы, і гэта заразліва''»<ref name="Inquirer, Kate Winslet interview" />. Адзначаючы стыль рэжысуры, дырэктар {{нп5|Нью-Ёркскі кінафестываль|Нью-Ёркскага кінафестывалю|en|New York Film Festival}} Рычард Пенья падчас амерыканскай прэм’еры фільма назваў Паланскага «''паэтам маленькіх прастор… усяго ў пары пакояў ён можа стварыць цэлы свет, цэлае грамадства''»<ref name="Los Angeles Times, 2011-10-01" />. У 2012 годзе на замову кампаніі «[[Prada]]» Паланскі зняў кароткаметражны фільм «''Тэрапія''» ({{Lang-en|A Therapy}}) з [[Хелена Бонэм Картэр|Хеленай Бонэм Картэр]] і [[Бен Кінгслі|Бенам Кінгслі]] ў галоўных ролях. Яго прэм’ера адбылася на [[Канскі кінафестываль 2012|65-м Канскім кінафестывалі]]<ref name="MUBI, A Therapy" />. На наступны год Паланскі прадставіў фільм «''[[Венера ў футры (фільм, 2013)|Венера ў футры]]''» паводле аднайменнага рамана [[Леапольд фон Захер-Мазох|Леапольда фон Захер-Мазоха]], а дакладней — паводле сцэнічнай адаптацыі рамана Дэвіда Айвза<ref name="Independent, Venus in Fur review" />. Фільм здымаўся ў Парыжы, з Эманюэль Сенье ў ролі прастытуткі і [[Мацьё Амальрык]]ам у ролі рэжысёра, які паступова падпарадкоўваецца волі дзяўчыны. За «''Венеру ў футры''» Паланскі быў узнагароджаны прэміяй «''Сезар''» як найлепшы рэжысёр, атрымаўшы пахвалу за разумны каментарый аб адносінах паміж сучаснымі жанчынамі і мужчынамі<ref name="Guardian, Venus in Fur review" />. У 2017 годзе Паланскі зняў фільм «''[[Заснавана на рэальных падзеях (фільм, 2017)|Заснавана на рэальных падзеях]]''» паводле рамана {{нп5|Дэльфін дэ Віган||en|Delphine de Vigan}}<ref name="Wyborcza, on Based on a True Story" />. Па сюжэце фільма, пісьменніца ў выкананні Эманюэль Сенье атрымлівае ананімныя лісты з пагрозамі за раскрыццё інфармацыі пра яе найбліжэйшых сваякоў у сваім рамане. Фільм атрымаў змешаныя водгукі, некаторыя крытыкі хвалілі фільм за майстэрскую працу аператара [[Павел Эдэльман|Паўла Эдэльмана]]<ref name="Hollywood Reporter, Based on a True Story review" />, іншыя ж, наадварот, называлі фільм Паланскага горшым з варыянтаў {{нп5|Мыльная опера|мыльных опер|en|Soap opera}}<ref name="Telegraph, Based on a True Story review" />. У гэтым годзе Паланскі павінен быў узначаліць журы кінапрэміі «''Сезар''», але на фоне палемікі ў грамадстве аб даўняй справе аб згвалтаванні адмовіўся ад прапановы<ref name="RFI, 2017-01-24" />. 1 мая 2018 года, на хвалі трэнду {{нп5|MeToo|#MeToo|en|MeToo movement}}, Раман Паланскі быў выключаны з {{нп5|Акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук|Амерыканскай кінаакадэміі|en|Academy of Motion Picture Arts and Sciences}} за «''невыкананне этычных правілаў''»<ref name="Wyborcza, on expulsion from the American Film Academy" />; у 2019 годзе ён зрабіў спробу аднавіць сваё членства ў кінаакадэміі праз суд<ref name="Vokrug.tv, on expulsion from the American Film Academy" />. У 2019 годзе на [[Венецыянскі кінафестываль 2019|76-м Венецыянскім кінафестывалі]] адбылася прэм’ера фільма «''[[Я абвінавачваю (фільм, 2019)|Я абвінавачваю]]''». Фільм апавядаў пра {{нп5|Справа Дрэйфуса|справу Дрэйфуса|en|Dreyfus affair}}, самы вядомы судовы працэс Францыі канца XIX стагоддзя. Здымкі фільма праходзілі ў Францыі, а яго бюджэт склаў 60 мільёнаў еўра<ref name="Le Parisien, on J'Accuse" />. Сусветная прэм’ера фільма адбылася на паказе 30 жніўня 2019 года, дзе карціну сустрэлі авацыяй стоячы<ref name="Vanity Fair, on J’Accuse premiere" />, а па выніках фестывалю «''Я абвінавачваю''» быў удастоены [[Гран-пры журы (Венецыянскі кінафестываль)|Гран-пры журы]] і ўзнагароды [[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы|ФІПРЭСІ]]<ref name="Filmweb, Wenecja 2019" />. Крытыкі адзначалі майстэрства, з якім Паланскі ў форме строгай {{нп5|Працэдурная драма|працэдурнай драмы|en|Procedural drama}} перанёс на экран шматгадовую гісторыю абвінавачвання афіцэра [[Альфрэд Дрэйфус|Альфрэда Дрэйфуса]] ў дзяржаўнай здрадзе і яго пазнейшага апраўдання, паказаўшы яго з пункту гледжання менш вядомага персанажа — {{нп5|Мары-Жорж Пікар|Мары-Жоржа Пікара|en|Georges Picquart}}, які адыграў ключавую ролю ў рэабілітацыі Дрэйфуса<ref name="Meduza, on J'Accuse" /><ref name="Variety, on J’Accuse" /><ref name="Telegraph, J’Accuse review" />. У той жа час скандал выклікалі промаматэрыялы да фільма, якія ўключалі інтэрв’ю Паланскага Паскалю Брукнеру, у якім суразмоўцы праводзілі паралелі між справай Дрэйфуса і біяграфіяй самога Паланскага: многія журналісты ўказвалі на недарэчнасць параўнання агульнапрызнана сфабрыкаванага працэсу над Дрэйфусам са справай Паланскага, які прызнаў віну ў згвалтаванні трынаццацігадовай Гейлі, а старшыня фестывальнага журы {{нп5|Лукрэсія Мартэль||en|Lucrecia Martel}} адмовілася прысутнічаць на гала-вячэры, прысвечанай фільму<ref name="Variety, on J’Accuse" /><ref name="Deadline, on J'Accuse" />. У Францыі «''Я абвінавачваю''» атрымаў тры прэміі «''Сезар''», у тым ліку за найлепшую рэжысуру, што прымусіла некаторых гледачоў заўчасна пакінуць цырымонію і асудзіць вердыкт [[Акадэмія мастацтваў і тэхналогій кінематографа|Кінаакадэміі]]<ref name="RMF24, on César 2020" /><ref name="TVN24, on César 2020" />. Ні сам Паланскі, ні акцёры і здымачная група фільма «''Я абвінавачваю''» не прысутнічалі на цырымоніі ўзнагароджання, якая праходзіла ў парыжскай зале Плеель. Паланскі заявіў, што не будзе падвяргаць сябе «''публічнаму лінчаванню''» з-за абвінавачванняў у згвалтаванні, якія ён адмаўляе. Адказваючы на абвінавачванні ў сексуальным гвалце, высунутыя супраць яго, ён сказаў: «''Фантазіі нездаровых розумаў зараз разглядаюцца як даказаныя факты''»<ref name="France 24, on César 2020" />. Перамога Паланскага на «''Сезары''» ў намінацыі Найлепшы рэжысёр стала для яго пятай у кар’еры, што з’яўляецца рэкордам для аднаго рэжысёра; раней ён атрымліваў узнагароду за фільмы «''[[Тэс (фільм, 1979)|Тэс]]''», «''[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]''», «''[[Прывід пяра]]''» і «''[[Венера ў футры (фільм, 2013)|Венера ў футры]]''»<ref name="Entertainment Weekly, on César 2020" />. У жніўні 2020 года суд адмовіў Паланскаму ў аднаўленні яго правоў у Амерыканскай кінаакадэміі<ref name="Variety, on Academy Reinstatement" />, а ў лістападзе 2020 года Паланскі разам з сямнаццаццю іншымі дзеячамі кіно быў пазбаўлены свайго ганаровага членства ў агульным сходзе Французскай кінаакадэміі<ref name="RMF Classic, on expulsion from the French Film Academy" />. У 2021 годзе Паланскі пачаў працу над фільмам «''[[Палац (фільм)|Палац]]''», сцэнарый для якога ён напісаў сумесна з [[Ежы Скалімоўскі]]м. == Асабістае жыццё == === Рамантычныя адносіны === Першыя сур’ёзныя адносіны ў будучага рэжысёра пачаліся ў 1949 годзе. Дзяўчыну звалі Крыстына Клодка, ёй было чатырнаццаць гадоў (на пару гадоў меней, чым Паланскаму), і яна яшчэ вучылася ў школе. Праз сорак гадоў рэжысёр апісваў яе «''маленькія, высокія грудзі''» і «''грацыю балярыны''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=69}}. Яны рассталіся прыкладна праз год, пасля чаго Раман пачаў адносіны са сваёй аднакурсніцай па Дзяржаўнай сярэдняй школе прыгожых мастацтваў. Яе звалі Ханка Ламніцка. Гэтыя адносіны хутка скончыліся з-за таго, што Ламніцка не захацела спаць з Паланскім{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=72}}. Будучы на трэцім курсе Лодзінскай кінашколы, Паланскі пачаў сустракацца з дваццацідвухгадовай лыжніцай Кікай Леліціньскай. У межах аднаго з заданняў вучылішча Раману і іншым студэнтам былі выдадзены фотаапараты і было сказана «''фатаграфаваць усё, што яны палічаць цікавым''», большую частку здымкаў Паланскага складала аголеная натура Леліціньскай{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=86}}. {{нп5|Ежы Касінскі||pl|Jerzy Kosiński}} ўспамінаў, што «''іх адносіны сталі пагалоскай''», яны то расставаліся, то сыходзіліся зноў, але будучы [[Свінг (секс)|свінгерамі]], не пярэчылі супраць інтрыжак партнёра, калі апошні сумленна прызнаецца{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=87}}. [[Файл:Barbara Kwiatkowska.JPG|міні|150px|Барбара Квяткоўска.]] У 1958 годзе Паланскі пазнаёміўся з маладой актрысай {{нп5|Барбара Квяткоўска-Лас|Барбарай Квяткоўскай|pl|Barbara Kwiatkowska-Lass}}, якая на той момант знаходзілася ў «''зеніце славы''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=100}}. Яны ўпершыню сустрэліся падчас працы над фільмам {{нп5|Тадэвуш Хмялеўскі (рэжысёр)|Тадэвуша Хмялеўскага|pl|Tadeusz Chmielewski (reżyser)}} «''{{нп5|Ева хоча спаць||pl|Ewa chce spać}}''» (1958). На момант іх знаёмства ў Паланскага яшчэ былі адносіны з Леліціньскай, але ў апошнія месяцы яны бачыліся ўжо радзей. Вяселле Паланскага з Квяткоўскай адбылося 9 верасня 1959 года<ref name="Guardian, Polanski 2005 inreview" />. Барбара знялася ў кароткаметражным фільме Паланскага «''Калі падаюць анёлы''» (1959){{Sfn|Werner|2013|pp=30—31}}{{Sfn|Kochańczyk|2012|pp=29—30}}. У 1961 годзе Паланскаму трапіўся ў рукі італьянскі штотыднёвы часопіс пра кіно, у якім ён убачыў фота сваёй жонкі на нейкім прыёме ў кампаніі рэжысёра [[Джыла Пантэкорва]], затым Раман атрымаў ад жонкі ліст, у якім было напісана, што «''ёй трэба час падумаць''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=115}}. Пазней Квяткоўска рассталася з Пантэкорва, але завяла новы раман з аўстрыйскім акцёрам {{нп5|Карлхайнц Бём|Карлхайнцам Бёмам|en|Karlheinz Böhm}}. У Варшаву на прэм’еру «''Нажа ў вадзе''» яна прыехала з ім. У выніку Квяткоўска падала на развод і «''аформіла адносіны з Бёмам''», развод Паланскага і Квяткоўскай адбыўся ў 1962 годзе{{Sfn|Werner|2013|p=48}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=119}}. Падчас здымкаў фільма «''[[Тупік (фільм, 1966)|Тупік]]''» у 1966 годзе Паланскі сустракаўся з амерыканскай актрысай {{нп5|Джыл Сент-Джон||en|Jill St. John}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=150}}. [[Файл:Sharon Tate Valley of the Dolls 1967 - Restoration.jpg|міні|150px|[[Шэран Тэйт]].]] У 1966 годзе на здымках фільма «[[Танец вампіраў (фільм)|Танец вампіраў]]» Раман Паланскі пазнаёміўся з [[Шэран Тэйт]]. 20 студзеня 1968 года ў {{нп5|Чэлсі (Лондан)|Чэлсі|en|Chelsea, London}} пара ажанілася{{Sfn|Werner|2013|p=91}}. Сведкамі былі {{нп5|Джын Гутоўскі||pl|Gene Gutowski}} і асабісты ўрач Паланскага Тоні Грынберг, а сяброўкай нявесты — {{нп5|Барбара Паркінс||en|Barbara Parkins}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=192}}. Далей сямейная пара пераехала жыць у [[Лос-Анджэлес]]. За тыдзень да калядаў 1968 года Тэйт даведалася што цяжарная{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=208}}. Вядома, што ўжо падчас цяжарнасці Тэйт у Паланскага былі «''кароткія раманы''» з пачынаючай актрысай Лолай і з {{нп5|Мішэль Філіпс||en|Michelle Phillips}}, былой жонкай саліста гурта «{{нп5|The Mamas & the Papas||en|The Mamas & the Papas}}» {{нп5|Джон Філіпс (музыкант)|Джона Філіпса|en|John Phillips (musician)}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=218}}. Паколькі Паланскі працаваў у Лондане над трылерам «''{{нп5|Дзень дэльфіна||en|The Day of the Dolphin}}''», Тэйт сама вярнулася ў ЗША, бо неўзабаве павінна была нарадзіць дзіця<ref name="Washington Post, on Sharon Tate’s death" /><ref name="History, on Sharon Tate’s death" />. Неўзабаве пасля паўночы 8 жніўня 1969 года група людзей, звязаных з сектай [[Чарлз Мэнсан|Чарлза Мэнсана]], уварвалася на вілу сужонкаў у Беверлі-Хілз{{Sfn|Gibson|2006|p=46}}. Тэйт і яе сябры: {{нп5|Войцех Фрыкоўскі|Войцеха Фрыкоўскага|pl|Wojciech Frykowski}}, {{нп5|Эбігейл Фолджэр||pl|Abigail Folger}}, {{нп5|Джэй Себрынг|Джэя Себрынга|en|Jay Sebring}} — былі звязаныя і падвергнутыя жорсткім катаванням. У выніку нажавых раненняў і страты крыві, на восьмым месяцы цяжарнасці Тэйт памерла разам са сваім будучым сынам, якому нават ужо далі імя Пол Рычард{{Sfn|Gibson|2006|p=46}}{{Sfn|Werner|2013|p=103}}. На ўваходных дзвярах крывёй Тэйт было напісана слова «''СВІННЯ''» ({{lang-en|PIG}}){{Sfn|Сэндфорд|2012|с=231}}, што першапачаткова прывяло следства да высновы, што забойства было рытуальным{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|pp=206—207}}. Чарлз Мэнсан разам з членамі культу быў арыштаваны ў канцы 1969 года, стаў перад судом і ў 1971 годзе быў прызнаны вінаватым у забойстве першай ступені<ref name="Guardian, on Charles Manson" />. Пасля смерці жонкі Паланскі перажыў працяглы перыяд нервовага зрыву{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=210}}, які ўзмацняўся нарастаючымі сенсацыйнымі паведамленнямі жоўтай прэсы, якая абвінавачвала рэжысёра ў злачынстве, учыненым сектай Мэнсана{{Sfn|Werner|2013|p=105}}. Пазней Паланскі казаў, што яго адсутнасць у доме ў ноч забойстваў — гэта тое, аб чым ён найбольш шкадуе ў жыцці<ref name="Independent, on Roman Polanski" />{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=9}}. У аўтабіяграфіі ён пісаў: «''Смерць Шэран — адзіны пераломны момант у маім жыцці, які сапраўды мае значэнне''», і пракаментаваў, што яе забойства змяніла яго асобу з «''бязмежнага, ціхамірнага мора чаканняў і аптымізму''» на «''ўкаранёны песімізм… вечную незадаволенасць жыццём''»{{Sfn|Polanski|1984|p=324}}. У Паланскага засталося негатыўнае ўражанне аб прэсе, якая, на яго думку, была зацікаўлена ў сенсацыйным асвятленні жыцця ахвяр і ўскосна яго самога, каб прывабіць чытачоў. Ён быў шакаваны адсутнасцю спагады ў гэтых навінах<ref name="Playboy, December 1971" />: {{Цытата|Я даўно ведаў, што журналіст не можа перадаць 100 працэнтаў праўды, але я не разумеў, да якой ступені праўда скажаецца як намерамі журналіста, так і грэбаваннем. Я маю на ўвазе не толькі інтэрпрэтацыі таго, што адбылося; я таксама маю на ўвазе факты. Рэпартажы пра Шэран і забойствы былі практычна злачыннымі. Чытаючы газеты, я не мог паверыць сваім вачам. Я не мог паверыць сваім вачам! Яны абвінавачвалі ахвяр у сваіх уласных забойствах. Я сапраўды пагарджаю прэсай. Я не заўсёды так лічыў. Прэса прымусіла мяне пагарджаць ёй.}} Сярод сенсацыйных заяў журналістаў былі чуткі пра тое, што Тэйт і яе сябры прымалі наркотыкі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=9}}, нягледзячы на тое, што {{нп5|коранер||en|Coroner}} абвясціў, што пасля ўскрыцця Тэйт не было выяўлена ніякіх слядоў наркотыкаў ці нікаціну<ref name="USA Today, Sharon Tate's family interview" />. У 1976 годзе Паланскі пазнаёміўся з пятнаццацігадовай [[Настасся Кінскі|Настассяй Кінскі]] і правёў з ёй ноч{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=330}}, пасля чаго, па словах біёграфа Паланскага Крыстафера Сэндфарда, у іх быў непрацяглы раман{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=334}}, сама ж Кінскі казала, што між імі быў толькі флірт<ref name="Guardian, on Nastassja Kinski" />. [[Файл:Roman Polanski Emmanuelle Seigner Cannes.jpg|міні|Раман Паланскі і Эманюэль Сенье на [[Канскі кінафестываль 1992|Канскім кінафестывалі 1992 года]].]] Восенню 1984 года маладая пачынаючая актрыса [[Эманюэль Сенье]], унучка акцёра {{нп5|Луі Сенье||en|Louis Seigner}}, у пошуках новай працы пазнаёмілася з агентам, які зладзіў ёй прыватнае праслухоўванне ў Паланскага. Дагэтуль Сенье ніколі не чула пра гэтага рэжысёра. На Паланскага тады зрабілі ўражанне прыгажосць і талент актрысы, пазней ён успамінаў: «''Сапраўдная францужанка — спакойная, стрыманая і цудоўная. Вядома, у жыцці Сенье не такая. Яна вельмі слаўная''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=436}}. Сенье ж, па яе прызнанні, першапачаткова не хацела згаджацца на спатканне з Паланскім, бо думала, што «''ён проста хоча мяне трахнуць''». Але ўсё ж яе падкупілі яго «''пачцівасць і сумленнасць''», «''справа ў душы, а душа ў Рамана цудоўная''», — успамінала Сенье{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=437}}. Пара ажанілася 30 жніўня 1989 года{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=462}}. У іх нарадзілася двое дзяцей — дачка {{нп5|Маргана Паланскі|Маргана|en|Morgane Polanski}} (нар. 1993) і сын Элвіс (нар. 1998){{Sfn|Werner|2013|p=187}}. Маргана сыграла другарадныя ролі ў такіх фільмах свайго бацькі, як «''[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]''», «''[[Олівер Твіст (фільм, 2005)|Олівер Твіст]]''» і «''[[Прывід пяра]]''». Найбольшую вядомасць ёй прынесла роля {{нп5|Гізела Французская|прынцэсы Гізелы|en|Gisela of France}} ў тэлесерыяле «''[[Вікінгі (серыял)|Вікінгі]]''», а ў 2016 годзе адбыўся яе рэжысёрскі дэбют з кароткаметражным фільмам «''Дублёр''»<ref name="Interia Film, Morgane Polanski interview" />. Элвіс Паланскі сыграў эпізадычныя ролі ў фільмах «''[[Скафандр і матылёк (фільм)|Скафандр і матылёк]]''» і «''[[Разня (фільм, 2011)|Разня]]''». Блізкі сябар сям’і казаў пра сужонкаў: «''Эманюэль была дзіўнай жанчынай і самым вялікім каханнем Рамана пасля Шэран Тэйт''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=462—463}}. === Крымінальны пераслед і абвінавачванні ў гвалце === 20 лютага 1977 года ў межах фотасесіі на замову часопіса «''Vogue Hommes''» Паланскі пазнаёміўся з трынаццацігадовай мадэллю Самантай Джэйн Гейлі (пасля замужжа змяніла прозвішча на Геймер){{Sfn|Сэндфорд|2012|с=398}}. Паводле паказанняў Саманты, 10 сакавіка 1977 года, падчас фотасесіі ў асабняку [[Джэк Нікалсан|Джэка Нікалсана]] на {{нп5|Малхоланд-драйв (вуліца)|Малхоланд-драйв|en|Mulholland Drive}} у Лос-Анджэлесе, Паланскі даў ёй шампанскае і наркотык «''Кваалюд''» ({{нп5|метаквалон||en|Methaqualone}})<ref name="Los Angeles Times, 2003-02-23" />, прымусіў яе да [[Аральны секс|аральнага]] і [[Анальны секс|анальнага сексу]]<ref name="Independent, on Roman Polanski arrest" /><ref name="New York Post, on Roman Polanski arrest" />, а затым адвёз яе дадому{{Sfn|Werner|2013|p=155}}. 11 сакавіка Паланскага затрымалі па падазрэнні ў згвалтаванні<ref name="Guardian, Polanski in Exile" />. 24 сакавіка акруговы пракурор Роджэр Гансан прад’явіў яму абвінавачанне па шасці пунктах: згвалтаванне з ужываннем наркотыкаў, вычварэнне, нетрадыцыйны палавы акт, непрыстойныя дзеянні сексуальнага характару і палавы акт з дзіцём, якое не дасягнула чатырнаццаці гадоў; прадастаўленне непаўнагадоваму забароненых рэчываў{{Sfn|Werner|2013|p=157}}. Паланскі не прызнаў сябе вінаватым ні па адным з гэтых абвінавачанняў{{Sfn|Werner|2013|p=158}}. Падчас судовага разбіральніцтва, суддзёй у якім быў Лоўрэнс Дж. Рытэнбанд, рэжысёр і яго адвакат прапанавалі міравое пагадненне, у адпаведнасці з якім Паланскі прызнаў бы сябе вінаватым толькі ў самым лёгкім з пунктаў абвінавачання. Адвакат Гейлі пагадзіўся на ўрэгуляванне, але пад ціскам грамадскасці Рытэнбанд меў намер пасадзіць Паланскага ў турму, прынамсі, на кароткі час. Рэжысёр быў узяты пад нагляд куратара, таксама яму было прызначана абавязковае псіхіятрычнае абследаванне ў турме ў Чына на поўдзень ад Лос-Анджэлеса. 16 снежня 1977 года Паланскі трапіў у турму, дзе правёў 42 дні{{Sfn|Werner|2013|pp=159—161}}. 29 студзеня 1978 года ён быў вызвалены, але праз дзень пасля чарговага судовага пасяджэння ён даведаўся ад свайго адваката Дугласа Далтана, што Рытэнбанд меў намер падоўжыць турэмнае зняволенне Паланскага яшчэ на 48 дзён, а затым распарадзіцца аб яго высылцы з краіны{{Sfn|Werner|2013|p=162}}. У гэты ж час у прэсе з’явіліся чуткі, што Рытэнбанд у сваім загарадным клубе выхваляўся, што пасадзіць Паланскага «''на 100 гадоў''»<ref name="Independent, on Roman Polanski crime" />. 31 студзеня, не чакаючы прысуду, Паланскі збег з ЗША{{Sfn|Werner|2013|p=162}} у Лондан, а пазней, каб пазбегнуць [[Экстрадыцыя|экстрадыцыі]], паляцеў у Францыю, таксама ён жыў на тэрыторыі Швейцарыі і Польшчы. Калі пасля адзін з французскіх рэпарцёраў пытаўся ў яго, як гэта — быць бежанцам, Паланскі паціснуў плячыма і адказаў: «''Даўно прывык. Я быў бежанцам усё сваё жыццё''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=10}}. Пасля смерці Рытэнбанда ў 1993 годзе Паланскі пагадзіўся выплаціць Геймер кампенсацыю ў памеры 500 000 долараў, аднак няма ніякіх доказаў таго, што ён сапраўды выплаціў якую-небудзь кампенсацыю<ref name="Telegraph, Polanski’s Victim compensation" /><ref name="Gazeta Prawna, 2009-10-03" />. На пачатку мая 2009 года суд Лос-Анджэлеса адхіліў хадайніцтва Паланскага аб спыненні справы<ref name="Wiadomosci, 2009-05-08" />. У верасні 2009 года Раман Паланскі прыбыў у [[Швейцарыя|Швейцарыю]], каб атрымаць узнагароду за сваю рэжысёрскую дзейнасць. Арганізатары кінафестывалю ў [[Цюрых]]у заявілі, што кінарэжысёр 26 верасня 2009 года быў арыштаваны паліцыяй па ордэры, выдадзеным у ЗША і датаваным 1978 годам, а таксама на падставе міжнароднага ордэра на арышт 2005 года. Паколькі Паланскі прызнаў віну і збег ад суда, паводле амерыканскіх законаў, прынцып даўніны на яго не распаўсюджваецца<ref name="Kommersant, 2009-10-05" />. Міністр культуры Францыі {{нп5|Фрэдэрык Мітэран||en|Frédéric Mitterrand}} заявіў, што ўражаны арыштам Паланскага. У [[Прэс-рэліз|камюніке]] міністэрства гаварылася, што Мітэран шкадуе аб арышце рэжысёра, ён «''са здзіўленнем даведаўся пра дзеянні супраць Рамана Паланскага — кінарэжысёра з сусветным імем і французскага грамадзяніна, які затрыманы ў Швейцарыі''», — паведамлялася ў дакуменце<ref name="Gazeta.ru, 2009-09-27" />. Некалькі дзясяткаў вядомых кінематаграфістаў падпісалі зварот у падтрымку Паланскага. Сярод іх [[Вудзі Ален]], [[Дэвід Лінч]], [[Марцін Скарсэзэ]], [[Вім Вендэрс]], {{нп5|Дарэн Аранофскі||en|Darren Aronofsky}}, [[Тэры Гіліям]], [[Педра Альмадовар]] і іншыя<ref name="SACD, Petition for Roman Polanski" /><ref name="Guardian, Petition for Roman Polanski"/>. Актрысы [[Фані Ардан]] і [[Моніка Белучы]] таксама выказалі сваё шкадаванне наконт арышту Паланскага. Кіраўнікі знешнепалітычных ведамстваў Францыі і Польшчы заявілі, што маюць намер звярнуцца да прэзідэнта ЗША [[Барак Абама|Барака Абамы]] з тым, каб той памілаваў Паланскага і закрыў крымінальную справу ў дачыненні да яго<ref name="Life-star.ru, 2009-09-28" />. Губернатар [[Каліфорнія|Каліфорніі]] [[Арнольд Шварцэнэгер]] адмовіўся памілаваць рэжысёра<ref name="Gazeta.ru, 2009-10-02" />. Апеляцыйны суд Лос-Анджэлеса таксама адмовіўся закрыць справу Паланскага<ref name="Lenta.ru, 2009-12-22" />. Падчас знаходжання рэжысёра пад арыштам на [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскім кінафестывалі]] адбылася прэм’ера яго новага фільма «''[[Прывід пяра]]''»; фільм быў удастоены [[Прэмія «Сярэбраны мядзведзь» за найлепшую рэжысуру|«''Сярэбранага мядзведзя''» за найлепшую рэжысуру]]. 12 ліпеня 2010 года ўлады Швейцарыі адмовілі амерыканскаму ўраду ў экстрадыцыі Паланскага ў ЗША і вызвалілі рэжысёра з-пад {{нп5|Хатні арышт|хатняга арышту|en|House arrest}}<ref name="Lenta.ru, 2010-07-12" />. У канцы 2013 года Саманта Геймер апублікавала свой погляд на згвалтаванне ў аўтабіяграфіі «''{{нп5|Дзяўчына: Жыццё ў цені Рамана Паланскага||en|The Girl: A Life in the Shadow of Roman Polanski}}''»<ref name="Tages-Anzeiger, Das Leben nach Polanski" />. У канцы кастрычніка 2014 года ўлады ЗША звязаліся з польскімі афіцыйнымі асобамі, калі Паланскі прысутнічаў на адкрыцці яўрэйскага музея ў Варшаве<ref name="BBC, Roman Polanski freed in Poland" />. Рэжысёр быў дапытаны пракурорамі ў Кракаве і вызвалены. 30 кастрычніка намеснік міністра замежных спраў Польшчы [[Рафал Тшаскоўскі]] заявіў, што Польшча не бачыць падставаў для затрымання Рамана Паланскага і перадачы яго ўладам ЗША<ref name="Deutsche Welle, Польша отказала в экстрадиции" />. Яшчэ ў 2010 годзе генеральны пракурор Польшчы заявіў, што паводле польскага заканадаўства з моманту злачынства прайшло занадта шмат часу, каб Паланскі мог быць экстрадзіраваны<ref name="BBC, Roman Polanski freed in Poland" />. 25 лютага 2015 года Паланскі прыйшоў у польскі суд на слуханне па запыце ЗША аб экстрадыцыі. Суддзя прызначыў яшчэ адно слуханне, якое павінна было адбыцца ў красавіку ці раней, каб даць час на вывучэнне дакументаў, якія прыбылі са Швейцарыі<ref name="Yahoo, Roman Polanski in extradition hearing" />. 30 кастрычніка 2015 года польскі суддзя Дарыюш Мазур адхіліў запыт ЗША аб выдачы Паланскага. Па словах суддзі, дазвол вярнуць Паланскага амерыканскім праваахоўным органам быў бы «''яўна незаконным''» дзеяннем, якое пазбаўляе рэжысёра свабоды. Ягоныя адвакаты сцвярджалі, што экстрадыцыя парушыць [[Еўрапейская Канвенцыя аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод|Еўрапейскую Канвенцыю аб абароне Правоў Чалавека]]. Паланскі мае падвойнае грамадзянства — Польшчы і Францыі<ref name="New York Times, Polish Judge Rejects Extradition" />. Судом прымалася да ўвагі, што сама пацярпелая, стаўшы дарослай, неаднаразова патрабавала зняць абвінавачанні з рэжысёра{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=399}}. «''Як паказваецца ў хадайніцтве, крымінальны пераслед рэжысёра варта спыніць, бо меркаваная пацярпелая адчувае занадта вялікі ціск з боку грамадскасці''»<ref name="Lenta.ru, 2009-10-27" />. 6 снежня 2016 года Вярхоўны суд Польшчы пастанавіў адхіліць апеляцыю, пададзеную польскім міністрам юстыцыі Зіёбра, і пакінуць у сіле пастанову ад кастрычніка 2015 года<ref name="Los Angeles Times, 2016-12-07" />. 17 жніўня 2017 года суддзя Вышэйшага суда акругі Лос-Анджэлес Скот Гордан адхіліў хадайніцтва Саманты Геймер аб спыненні справы супраць Паланскага<ref name="AP News, Judge refuses to end Polanski case" />. У 2010-х гадах адбылася новая хваля абвінавачванняў у адрас рэжысёра. 14 мая 2010 года брытанская актрыса {{нп5|Шарлота Льюіс (актрыса)|Шарлота Льюіс|en|Charlotte Lewis}} заявіла, што рэжысёр двойчы падвергнуў яе гвалту падчас здымак фільма «''[[Піраты (фільм, 1986)|Піраты]]''» ў 1983 годзе, калі ёй было 16 гадоў<ref name="Daily Beast, Charlotte Lewis accusations" />. 26 верасня 2017 года нямецкая актрыса {{нп5|Рэнатэ Лангер||de|Renate Langer}} паведаміла швейцарскай паліцыі, што яна была згвалтаваная Паланскім у 1972 годзе, калі ёй было 15 гадоў<ref name="Sun, Renate Langer accusations" /><ref name="Daily Mail, Renate Langer accusations" />. У лістападзе 2019 года французская актрыса {{нп5|Валянцін Манье||en|Valentine Monnier}} засведчыла, што ў 1975 годзе, калі ёй было 18 гадоў, яна зведала збіццё і сексуальны гвалт з боку рэжысёра<ref name="Le Parisien, Valentine Monnier accusations" />. == Фільмаграфія == {{Main|Фільмаграфія Рамана Паланскага}} Раман Паланскі зняў 22 поўнаметражныя фільмы: * «''[[Нож у вадзе]]''» (1962; {{lang-pl|Nóż w wodzie}}) * «''[[Агіда (фільм)|Агіда]]''» (1965; {{lang-en|Repulsion}}) * «''[[Тупік (фільм, 1966)|Тупік]]''» (1966; {{lang-fr|Cul-de-Sac}}) * «''[[Танец вампіраў (фільм)|Танец вампіраў]]''» (1967; {{lang-en|The Fearless Vampire Killers}}) * «''[[Дзіця Размары (фільм)|Дзіця Размары]]''» (1968; {{lang-en|Rosemary’s Baby}}) * «''[[Макбет (фільм, 1971)|Макбет]]''» (1971; {{lang-en|The Tragedy of Macbeth}}) * «''[[Што? (фільм)|Што?]]''» (1972; {{lang-en|What?}}) * «''[[Кітайскі квартал (фільм)|Кітайскі квартал]]''» (1974; {{lang-en|Chinatown}}) * «''[[Жылец (фільм, 1976)|Жылец]]''» (1976; {{lang-fr|Le Locataire}}) * «''[[Тэс (фільм, 1979)|Тэс]]''» (1979; {{lang-en|Tess}}) * «''[[Піраты (фільм, 1986)|Піраты]]''» (1986; {{lang-en|Pirates}}) * «''[[Нястрымны (фільм, 1988)|Нястрымны]]''» (1988; {{lang-en|Frantic}}) * «''[[Горкі месяц]]''» (1992; {{lang-en|Bitter Moon}}) * «''[[Смерць і дзяўчына (фільм)|Смерць і дзяўчына]]''» (1994; {{lang-en|Death and the Maiden}}) * «''[[Дзявятая брама]]''» (1999; {{lang-en|The Ninth Gate}}) * «''[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]''» (2002; {{lang-en|The Pianist}}) * «''[[Олівер Твіст (фільм, 2005)|Олівер Твіст]]''» (2005; {{lang-en|Oliver Twist}}) * «''[[Прывід пяра]]''» (2010; {{lang-en|The Ghost Writer}}) * «''[[Разня (фільм, 2011)|Разня]]''» (2011; {{lang-en|Carnage}}) * «''[[Венера ў футры (фільм, 2013)|Венера ў футры]]''» (2013; {{lang-fr|La Vénus à la fourrure}}) * «''[[Заснавана на рэальных падзеях (фільм, 2017)|Заснавана на рэальных падзеях]]''» (2017; {{lang-fr|D’après une histoire vraie}}) * «''[[Я абвінавачваю (фільм, 2019)|Я абвінавачваю]]''» (2019; {{lang-fr|J’accuse}}) * «''[[Палац (фільм)|Палац]]''» (2023; {{lang-en|The Palace}}) == Рэжысёрскі метад == {{Урэзка | Змест = «Ты павінен задаволіць аўдыторыю, але пакінуць яе крыху галоднай, каб ёй хацелася яшчэ. Сёння фільмы спрабуюць растлумачыць абсалютна ўсё, і пад канец гэта становіцца нудна»<ref name="Ru Newsweek, о Призраке" />. | Подпіс = Раман Паланскі | Выраўноўванне = right | Шырыня = 250px | Памер шрыфта = 85% | Фон = }} У 1976 годзе ў інтэрв’ю для выдання «{{нп5|Polityka||en|Polityka}}» Паланскі казаў: «''Я люблю кіно, я люблю ўсе віды фільмаў, я хацеў бы здымаць вестэрны, паліцэйскія і псіхалагічныя фільмы…''»{{Sfn|Stachówna|1994|p=126}}. Рэжысёр спецыялізуецца перш за ўсё на жанравым кіно, і галоўнай адметнай рысай яго фільмаў, на думку гісторыка кіно Гражыны Стахоўны, з’яўляецца «''знешняя гульня рэжысёра з гледачамі, якая тычыцца яго біяграфічнай легенды''»{{Sfn|Stachówna|1994|p=129}}. Далей польскі кіназнаўца згадвае і іншыя асаблівасці фільмаў Паланскага: элемент жаху, які ўзнікае з імітацыі прац [[Альфрэд Хічкак|Альфрэда Хічкака]]{{Sfn|Stachówna|1994|p=132}}, імкненне галоўных герояў ізалявацца ад грамадства і прагрэсуючыя псіхічныя расстройствы{{Sfn|Stachówna|1994|p=134, 148}}, дэманстрацыя механізмаў падпарадкавання слабых людзей людзям, якія куды мацней розумам, і, у рэшце рэшт, схільнасць да [[гратэск]]у{{Sfn|Stachówna|1994|p=190}}. Дэвід Томсан таксама заявіў, што Паланскі засяроджваецца ў першую чаргу на дэманстрацыі праяў «''адчужэння і варожасці''» ў адносінах да іншага чалавека, што прыводзіць да гвалту, які праяўляецца «''ўтоена, са шкадаваннем ці нават камічна''»{{Sfn|Thomson|2002|p=687}}. Чорны гумар — адна са значных адметных рыс творчасці Паланскага, якая «''можа прыняць іранічнае, надзвычай камічнае стаўленне да вышэйшай і, як ён гаворыць, непазбежнай праблеме чалавецтва — вечнаму гвалту і злу, узгадаванаму (гэтым чалавецтвам)''»{{Sfn|Sarris|1998|p=390}}. Джошуа Кляйн пералічвае такія адметныя рысы творчасці Паланскага, як «''майстэрскае апавяданне''» і дбайны псіхалагічны аналіз{{Sfn|Schneider|2007|p=376}}. А Пол Вернер дадае, што адметнымі рысамі рэжысёрскай працы з’яўляюцца «''клаўстрафобная цесната асноўных абставін''» і «''неспакойная атмасфера падазронасці і недаверу''»{{Sfn|Werner|2013|p=88}}. Сам рэжысёр казаў, што любіць «''вырашаць складаныя задачы''» і здымаць фільмы ў замкнёных прасторах{{Sfn|Зельвенский|2021|с=302}}. Па словах Джэсікі Вінтэр, у свеце кіно Паланскага «''моцныя людзі сілкуюцца слабымі… ці, радзей, менавіта слабыя людзі адчуваюць пагрозу, якая існуе толькі ў іх занепакоеным розуме''»{{Sfn|Armstrong, Charity|2007|p=425}}. Сам Паланскі вядомы дыктатарскімі паводзінамі з акцёрамі на здымачнай пляцоўцы, што выражаецца ў давядзенні іх «''да мяжы фізічнай і душэўнай трываласці''»{{Sfn|Werner|2013|p=60}}{{Sfn|Зельвенский|2021|с=11}}. У сваіх фільмах рэжысёр выкарыстоўвае доўгія прамыя кадры, каб акцёры больш раскрываліся перад камерай{{Sfn|Thomson|2002|p=688}}. Пры падборы акцёраў на ролю ён імкнецца знайсці такіх людзей, у кім спалучалася б «''мастацтва быць расслабленым і засяроджаным адначасова''». Паланскі аддае перавагу здымкам у павільёнах, бо лічыць, што там ён можа дабіцца лепшага выніку{{Sfn|Зельвенский|2021|с=292}}. Пачынаючы з «''новай хвалі''», рэжысёры сталі пазбягаць здымак у студыі пад маркай таго, што гэта «''фальш''»; на думку Паланскага, здымкі ў дэкарацыях, наадварот, робяць фільм больш прыгожым «''пры ўмове таго, што мы сапраўды гэтага хочам''». Непраўдападобнасць пры здымках у павільёнах можа быць выклікана выключна «''няздольнасцю некаторых каманд надаць дэкарацыям дакладнасць''», — лічыць Паланскі{{Sfn|Зельвенский|2021|с=294}}. Па словах Крыстафера Сэндфарда, унікальная атмасфера фільмаў Паланскага «''шмат у чым тлумачыцца аператарскай працай: камера ўвесь час у руху, слізгае ад акцёра да акцёра, з пакоя ў пакой''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=90}}. Таксама Сэндфард пісаў, што «''Раман ніколі не патрабаваў ад цябе таго, чаго не мог бы зрабіць сам. Яго талент кіраўніка і патрэба быць лідарам ва ўсім проста здзіўлялі''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=147}}. Сам жа Паланскі казаў, што «''няма нічога жудасней, чым здымаць кіно ў тэатральнай манеры''». Камера як нябачны сведка таго, што адбываецца, заўсёды павінна знаходзіцца ў руху, а акцёры не павінны чытаць свой тэкст, яны павінны «''імправізаваць''»{{Sfn|Зельвенский|2021|с=299}}. Паланскі кожны раз праводзіць дбайную прапрацоўку сцэнарыя аж да выдалення з яго «''лішніх літар''», па словах рэжысёра, «''усе гэтыя „ах“, „ну“ і „ага“ — поўнае дзярмо''». Для Паланскага гэтыя часціцы і выклічнікі з’яўляюцца толькі хітрыкамі, пакліканымі імітаваць гутарковую мову ў непраўдападобных дыялогах. Да падобных лішніх слоў ён таксама адносіць «''ну тады''» і «''ды ты што!''», лічачы, што добры дыялог павінен абыходзіцца без «''падобнага смецця''»{{Sfn|Зельвенский|2021|с=289}}. У той жа час Паланскі рэдка сам піша сцэнарыі, толькі ў суаўтарстве, ён казаў, што лічыць працу сцэнарыста сапраўднай «''пакутай''»{{Sfn|Зельвенский|2021|с=290}}. === Крыніцы натхнення === Асноўнай крыніцай натхнення для Паланскага былі амерыканскія жанравыя фільмы такіх рэжысёраў, як [[Альфрэд Хічкак]], [[Говард Хоўкс]] і [[Орсан Уэлс]]{{Sfn|Stachówna|1994|p=218}}. У 1962 годзе Паланскі паглядзеў у кінатэатры паўторны паказ «''[[Псіха (фільм, 1960)|Псіха]]''», потым вярнуўся на яго яшчэ некалькі разоў, лічачы гэты фільм «''квінтэсенцыяй уласных уяўленняў пра секс, жорсткасць і вуаерызм… і ўзорам добрай, цікавай кінакарціны''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=125}}. Таксама на яго паўплывалі фільмы [[Кэрал Рыд|Кэрала Рыда]], [[Лоўрэнс Аліўе|Лоўрэнса Аліўе]], [[Луіс Буньюэль|Луіса Буньюэля]], [[Федэрыка Феліні]], [[Элія Казан|Эліі Казана]] і [[Фрыц Ланг|Фрыца Ланга]]{{Sfn|Werner|2013|p=27}}{{Sfn|Зельвенский|2021|с=11}}. Уступная частка «''[[Агіда (фільм)|Агіды]]''» відавочна адсылае да фільма Буньюэля «''[[Андалузскі сабака]]''» (1929){{Sfn|Werner|2013|p=54}}. Хоць па стылі рэжысёра параўноўвалі з такімі майстрамі [[Французская новая хваля|французскай новай хвалі]], як [[Жан-Люк Гадар]] і [[Франсуа Труфо]], Паланскі катэгарычна адмаўляў падобныя асацыяцыі{{Sfn|Stachówna|1994|p=218}}. Пра працы вышэйзгаданых рэжысёраў новай хвалі Паланскі пісаў: «''Яны спужалі мяне дылетантызмам і тэхнічнай беднасцю''»{{Sfn|Polanski|1984|p=152}}. Калі Гадар і Труфо ўзначалілі забастоўку леварадыкальных кінематаграфістаў падчас {{нп5|Майскія падзеі 1968 года ў Францыі|пратэстаў у маі і чэрвені 1968 года|en|May 68}}, Паланскі параўнаў іх з «''маленькімі дзецьмі, якія гуляюцца ў рэвалюцыянераў. Я вырас у краіне, дзе такія рэчы адбываюцца сур’ёзна''»{{Sfn|Werner|2013|p=95}}. Як прыклад ідэальных дэкарацый у кіно Паланскі прыводзіць «''[[Касмічная адысея 2001 года|Касмічную адысею 2001 года]]''» (1968), «''[[Чужы (фільм)|Чужога]]''» (1979), туманны пейзаж, пазбаўлены геаграфічнага вымярэння і арыенціраў, у «''[[Гамлет (фільм, 1948)|Гамлеце]]''» (1948), вялізную печ у «''[[Грамадзянін Кейн|Грамадзяніне Кейне]]''» (1941), заледзянелы палац у «''[[Доктар Жывага (фільм, 1965)|Доктары Жывага]]''» (1965){{Sfn|Зельвенский|2021|с=295}}. === Асноўныя тэмы фільмаў === Паланскаму ўдаецца «''бліскуча паказаць гісторыі драматычных узаемаадносін з сексуальным падтэкстам''», асабліва калі ў іх раскрываюцца «''некаторыя грані чалавечай натуры''», — піша біёграф Паланскага Крыстафер Сэндфард{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=116}}. Практычна ўсе фільмы Паланскага, знятыя пасля «''[[Танец вампіраў (фільм)|Танцу вампіраў]]''», заснаваны на літаратурных першакрыніцах<ref name="Culture.pl, Вечная борьба" />. Асаблівасцю іх выкарыстання з’яўляецца тое, што ў сваіх працах ён часта іранічна ад іх «''дыстанцыруецца''», прычым у некаторых выпадках даводзячы іх да «''абсурду''»{{Sfn|Черненко|2002|с=134}}. Многія з яго карцін (асабліва «''класічнага''» перыяду, які сканчваецца «''[[Жылец (фільм, 1976)|Жыльцом]]''») напаўняюць гледача адчуваннем псіхалагічнай ізаляцыі і {{нп5|Параноя|параноі|en|Paranoia}}<ref name="RIA, 2013-08-18" />. Героі «''пакаёвай трылогіі''» («''[[Агіда (фільм)|Агіда]]''», «''[[Дзіця Размары (фільм)|Дзіця Размары]]''», «''[[Жылец (фільм, 1976)|Жылец]]''») няўмольна спускаюцца ў бездань вар’яцтва, свет гэтых фільмаў адфільтраваны свядомасцю псіхічна нездаровага пратаганіста, канцоўкам уласцівы элемент нявызначанасці, інтэрпрэтацыя пакідаецца гледачу<ref name="Rambler, 2020-06-15" />. Паланскі — адзін з самых {{нп5|Песімізм|песімістычных|en|Pessimism}} рэжысёраў. Галоўны герой яго фільма, як правіла, сутыкаецца з пагрозай падвергнуцца маральнаму, а часам і фізічнаму гвалту з боку сіл ірацыянальных, дэманічных, не даступных яго разуменню<ref name="Kommersant, 2010-08-05" /><ref name="ASC, The Ghost Writer" />. Пры тым гэтыя сілы ў большасці выпадкаў перамагаюць; часам справа сканчваецца тым, што пратаганіст губляе розум. Кінакрытык і сцэнарыст {{нп5|Кенет Тайнен||en|Kenneth Tynan}} казаў: «''Многія лічаць, што працам Рамана ўласцівы элемент аўтабіяграфічнасці. Насамрэч усё значна цікавей. Калі фільм абарваны на самым інтрыгуючым месцы, можаце быць упэўнены — фінал маецца на ўвазе трагічны''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=24}}. == Уплыў і ацэнкі == {{Урэзка | Змест = «Мне падабаецца працаваць з Паланскім. Ён чортаў геній. Усё, чым ён валодае, ідзе з яго асабістага досведу. Часам мне здаецца, ён нешта накшталт {{нп5|Звышчалавек|звышчалавека|en|Übermensch}} — бо вынесці столькі, колькі вынес ён, пад сілу не кожнаму. І ён гатовы да ўсяго»<ref name="Esquire, Эдриен Броуди" />. | Подпіс = [[Эдрыен Броўдзі]] | Выраўноўванне = right | Шырыня = 250px | Памер шрыфта = 85% | Фон = }} Крытыкі і нават акцёры часта называюць Паланскага геніем<ref name="Culture.pl, Вечная борьба" /><ref name="Telegraph, Polanski genius" />{{efn|«''Ён — геній. Ён — дзівак. Ён — і тое, і другое''». Цытата з газетнага артыкула пра Паланскага{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=259}}.}}{{efn|Пасля вяртання Паланскага з Лос-Анджэлеса на радзіму ў Польшчу адна з найбуйнейшых польскіх газет называла яго «''геніем''» і «''нашым блудным сынам''», фігурай «''нароўні з Моцартам''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=8}}.}}{{efn|«''14 красавіка 1966 года {{нп5|Кенет Тайнен||en|Kenneth Tynan}}, вядомы крытык і з нядаўніх часоў — кіраўнік Нацыянальнага тэатра, напісаў свайму судырэктару [[Лоўрэнс Аліўе|Лоўрэнсу Аліўе]], што хацеў бы заключыць кароткатэрміновы кантракт з „бліскучым маладым польскім рэжысёрам, які зняў „Нож“ і „Агіду“. У яго ёсць вопыт і тэатральнай працы, было б добра, калі б ён паставіў для Пітэра Хола п’есу ў тэатры „{{нп5|Олд Вік||en|The Old Vic}}“. Ён — тое, што нам трэба: у ім ідэальна спалучаюцца багатае ўяўленне і ўменне паказаць гвалт“. Аліўе толькі запытаў у адказ, ці гаворыць той па-англійску. „Ён — геній“, — запэўніў Тайнен''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=154}}.}}. Часопіс «''[[Time]]''» называў яго «''найвялікшым з рэжысёраў-сучаснікаў''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=546}}. Пісьменнік {{нп5|Ежы Касіньскі||en|Jerzy Kosiński}} лічыў Паланскага «''неспакойным і нервовым''», быццам бы ён заўсёды быў на мяжы з-за вечнага імкнення да дасканаласці і перавагі, нават калі ён расслабляўся, то «''здавалася, рабіў гэта коштам вялізных намаганняў''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=92}}. [[Дональд Плезенс]] казаў, што Паланскі «''не асабліва''» прыемны чалавек, а пісьменнік {{нп5|Крыстафер Сэндфард (біёграф)|Крыстафер Сэндфард|en|Christopher Sandford (biographer)}} пісаў, што яго «''каэфіцыент інтэлекту пунктаў на дваццаць вышэй за сярэднерэжысёрскі. Ты заўсёды ўсведамляў, што маеш справу з сапраўдным майстрам''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=146}}. Роберт Эванс спыняўся на яго няўжыўчывым, дырэктыўным характары, што, у прыватнасці, мела месца падчас здымак «''[[Кітайскі квартал (фільм)|Кітайскага квартала]]''», калі ён паводзіў сябе «''нібы [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]]''». Такія паводзіны адрознівалі яго ад амерыканскіх калег, якія імкнуліся падтрымліваць добразычлівую атмасферу, камандны дух і праявы клопату аб персанале. З гэтай нагоды Эванс прыгадваў, што Раман часта казаў: «''У Польшчы я мог здымаць што заўгодна, а акцёры без пярэчанняў выконвалі мае загады''». Калі з Нікалсанам рэжысёр падтрымліваў сяброўскія адносіны, то з [[Фэй Данаўэй|Данаўэй]] у яго адбылося некалькі канфліктаў{{Sfn|Бискинд|2007|с=269—270}}. Многія людзі, якія працавалі з Паланскім, адзначалі яго надзвычайную шчодрасць і гасціннасць. Ва ўсіх дамах, дзе жыў рэжысёр, часта падоўгу гасцявалі яго сябры і знаёмыя, таксама ён заўсёды быў гатовы «''не міргнуўшы і вокам падпісаць самы вялікі рахунак''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=298—299}}. Кенет Тайнен захапляўся працай Паланскага, ён называў яго «''ідэальнай камбінацыяй багатай фантазіі і схільнасці да паказу гвалту на экране''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=260}}. Паводле ўспамінаў жонкі Тайнена, у пачатку іх знаёмства Кенет не вельмі давяраў рэжысёру: «''Кен лічыў Рамана „падманшчыкам“, ад якога не ведаеш, чаго чакаць у адказ на тваю наступную рэпліку — усмешкі ці злоснага аскалу. Яго пагарды баішся, але яго пахвалой даражыш''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=261}}. Аператар {{нп5|Таніна Дэлі Колі||en|Tonino Delli Colli}} называў Паланскага найлепшым рэжысёрам з усіх, з кім яму даводзілася працаваць за ўсю сваю кар’еру, а таксама адзначаў, што той вельмі шмат ведаў пра камеры і аб’ектывы, і нават «''адрозніваў адзін ад аднаго з першага позірку''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=484}}. Амерыканскі прадзюсар і журналіст Пітэр Барт характарызаваў Паланскага як «''цудоўнага''» чалавека, самага адукаванага і эрудыраванага рэжысёра з усіх, каго ён ведаў{{Sfn|Бискинд|2007|с=106}}. Нават заўзятыя крытыкі прац Паланскага прызнаюць, што яго карціны, пры ўсіх іх недахопах, вытрыманы ў найлепшых традыцыях сусветнага кінематографа, а з пункту гледжання тэхнічнага майстэрства Паланскаму няма роўных сярод рэжысёраў-сучаснікаў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=496}}. Уільям Касл падкрэсліваў перфекцыянізм польскага пастаноўшчыка, праяўлены ім падчас стварэння «''[[Дзіця Размары (фільм)|Дзіця Размары]]''». Пры першай сустрэчы наконт абмеркавання гэтага фільма Паланскі не спадабаўся прадзюсару, аднак пераканаўшыся, што іх погляды на экранізацыю ў асноўным супадаюць, той ухваліў яго кандыдатуру. Нягледзячы на перарасход, затрымкі ў здымках і большы, чым меркавалася, памер фільма, Касл нязменна падтрымліваў рэжысёра, апісваючы іх узаемаадносіны як «''ветлівае катаванне''». Па ацэнцы французскага кіназнаўцы {{нп5|Жак Лурсель|Жака Лурселя|fr|Jacques Lourcelles}}, прыведзенай ім у «''Слоўніку кіно''» (1992), гэтая карціна стала самым вялікім дасягненнем рэжысёра (хоць і не шэдэўрам першай велічыні), а таксама адзінай, у якой яго праца «''не апынулася значна ніжэй звязаных з ёй чаканняў''». Ён таксама адзначаў наступнае: «''Загадка асобы Паланскага, якая робіць з яго асабліва характэрны тып рэжысёра посткласічнай эры Галівуда, звязана з яго здольнасцю на пачатковым этапе праекту выклікаць у прадзюсараў і фінансістаў велізарны энтузіязм, якому, здаецца, зусім не шкодзяць далейшыя расчараванні — камерцыйныя ці мастацкія''»{{Sfn|Лурсель|2009}}. «''[[Агіда (фільм)|Агіда]]''» Паланскага пачынаецца з буйнога плана зрэнкі, што з’яўляецца адсылкай да адной са сцэн «''[[Андалузскі сабака|Андалузскага сабакі]]''» [[Луіс Буньюэль|Луіса Буньюэля]]; пазней Буньюэль прызнаваўся, што некаторыя вуаерысцкія сцэны ў ягонай «''{{нп5|Дзённая прыгажуня (фільм)|Дзённай прыгажуні|en|Belle de Jour (film)}}''» (1967) ён зняў «''з паклонам Раману''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=138—139}}. «''Агіда''» стала арыенцірам для {{нп5|Адэпт|адэптаў|en|Adept}} [[Сюррэалізм|сюррэалістычнай]] вобразнасці і тонка псіхалагізаваных канцовак. Яго стужка «''[[Дзіця Размары (фільм)|Дзіця Размары]]''» спарадзіла моду 1970-х гадоў на містычныя фільмы жахаў на тэму сатанізму, самымі знакавымі з якіх сталі «''{{нп5|Экзарцыст (фільм)|Экзарцыст|en|The Exorcist}}''» (1973) і «''{{нп5|Омэн (фільм, 1976)|Омэн|en|The Omen}}''» (1976). Пісьменнік Роберт Сэндфард пісаў, што «''азіраючыся назад, мы можам назваць „Дзіця Размары“ — нараўне з такімі карцінамі, як „{{нп5|Боні і Клайд (фільм)|Боні і Клайд|en|Bonnie and Clyde (film)}}“ і „{{нп5|Бестурботны яздок||en|Easy Rider}}“, — адной з цэнтральных з’яў эвалюцыі „[[Новы Галівуд|новага Галівуда]]“''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=185}}. «''Кітайскі квартал''» апярэдзіў росквіт жанру {{нп5|Неануар|неануара|en|Neo-noir}} ў 1990-я гады. Фільм [[Браты Коэн|братоў Коэнаў]] «''{{нп5|Бартан Фінк||en|Barton Fink}}''» (якому канскае журы на чале з Паланскім прысудзіла «''Залатую пальмавую галіну''») па прызнанні яго стваральнікаў — {{нп5|Амаж (мастацтва)|амаж|en|Homage (arts)}} у гонар Паланскага часоў «''пакаёвай трылогіі''»<ref name="Rowell, The Brothers Grim" />. {{нп5|Андрэй Сцяпанавіч Плахаў|Андрэй Плахаў|ru|Плахов, Андрей Степанович}} наогул убачыў паміж лёсам пісьменніка з левымі поглядамі Бартана Фінка і Паланскім некаторае падабенства, у тым сэнсе, што абодва з’яўляюцца бежанцамі ад палітычнай ідэалогіі, якія пры гэтым звязалі сваю будучыню з камерцыйным кіно, для чаго абодва адпраўляюцца «''прадаваць свой талент''» у Галівуд. Аднак рэжысёр аказаўся нестандартным па амерыканскіх мерках кінематаграфістам, бо «''замест здавалася б гарантаванага камерцыйнага сцэнарыя напісаў зусім іншае — праекцыю сваіх фантазмаў і комплексаў, сваіх трагікамічных адносін са светам, свайго эгацэнтрызму і сваёй празмернасці''»{{Sfn|Плахов|2008|с=259}}. == Узнагароды == {{Main|Спіс узнагарод і намінацый Рамана Паланскага}} {{Некалькі выяў|image1=Roman Polanski gwiazda Lodz.jpg|width1=205|image2=Międzyzdroje, Aleja Gwiazd, odcisk dłoni Romana Polańskiego -Aw58-.JPG|width2=144|footer=Імянная зорка Паланскага на лодзінскай Алеі славы (злева), адбітак рукі Паланскага на Алеі зорак у [[Мендзыздрое]] (справа).}} Раман Паланскі неаднаразова ўзнагароджваўся прызамі фестываляў «''вялікай тройкі''»: [[Канскі кінафестываль|Канскага]], [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага]] і [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага]]. У 1962 годзе Паланскі быў узнагароджаны {{нп5|Прыз ФІПРЭСІ (Венецыянскі кінафестываль)|Прызам ФІПРЭСІ|fr|Prix FIPRESCI de la Mostra de Venise}} [[Венецыянскі кінафестываль 1962|23-га Венецыянскага кінафестывалю]] за фільм «''[[Нож у вадзе]]''». У 1965 годзе рэжысёр атрымаў {{нп5|«Сярэбраны мядзведзь» — Гран-пры журы|Спецыяльны прыз журы|en|Silver Bear Grand Jury Prize}} і Прыз ФІПРЭСІ на {{нп5|Берлінскі кінафестываль 1965|15-м Берлінскім кінафестывалі|en|15th Berlin International Film Festival}} за фільм «''[[Агіда (фільм)|Агіда]]''». На {{нп5|Берлінскі кінафестываль 1966|Берлінскім кінафестывалі 1966 года|en|16th Berlin International Film Festival}} рэжысёр быў удастоены галоўнай узнагароды — «''[[Залаты мядзведзь|Залатога мядзведзя]]''» — за фільм «''[[Тупік (фільм, 1966)|Тупік]]''». У 2002 годзе Паланскі атрымаў галоўную ўзнагароду [[Канскі кінафестываль 2002|55-га Канскага кінафестывалю]] — «''[[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]]''» — за фільм «''[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]''». У 2010 годзе атрымаў [[Прэмія «Сярэбраны мядзведзь» за найлепшую рэжысуру|«''Сярэбранага мядзведзя''» за рэжысуру]] на [[Берлінскі кінафестываль 2010|60-м Берлінскім кінафестывалі]] за фільм «''[[Прывід пяра]]''». На [[Венецыянскі кінафестываль 2019|Венецыянскім кінафестывалі 2019 года]] быў узнагароджаны [[Гран-пры журы (Венецыянскі кінафестываль)|Гран-пры журы]] і {{нп5|Прыз ФІПРЭСІ (Венецыянскі кінафестываль)|Прызам ФІПРЭСІ|fr|Prix FIPRESCI de la Mostra de Venise}} за фільм «''[[Я абвінавачваю (фільм, 2019)|Я абвінавачваю]]''». Сярод прэстыжных кінапрэмій Раман Паланскі ўдастоены дзесяці прэмій «''[[Сезар]]''», пяці «''[[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскіх кінапрэмій]]''», трох прэмій «''[[BAFTA]]''», аднаго «''[[Залаты глобус|Залатога глобуса]]''» і адной прэміі «''[[Оскар]]''». Паводле рэсурса «''[[Internet Movie Database]]''» Раман Паланскі агулам за сваю кар’еру быў узнагароджаны 98 кінапрэміямі, акрамя таго кінематаграфіст быў адзначаны яшчэ 95 намінацыямі<ref name="IMDb, Roman Polanski awards" />. == Фільмы пра Паланскага == === Дакументальныя === * «''{{нп5|Раман Паланскі: Шуканы і жаданы||en|Roman Polanski: Wanted and Desired}}''» ({{lang-en|Roman Polanski: Wanted and Desired}}) — рэжысёр {{нп5|Марына Зяновіч||en|Marina Zenovich}}, ЗША, Вялікабрытанія, 2008 год<ref name="Newsweek, Roman Polanski 2008 documentary" />. * «''{{нп5|Раман Паланскі: Кінамемуары||en|Roman Polanski: A Film Memoir}}''» ({{lang-en|Roman Polanski: A Film Memoir}}) — рэжысёр {{нп5|Ларан Бузеро||en|Laurent Bouzereau}}, Вялікабрытанія, Італія, Германія, 2011 год<ref name="IndieWire, Roman Polanski 2011 Documentary" />. * «''Раман Паланскі: Трэці лішні''» ({{Lang-en|Roman Polanski: Odd Man Out}}) — рэжысёр {{нп5|Марына Зяновіч||en|Marina Zenovich}}, ЗША, 2012 год<ref name="Variety, on Odd Man Out" />. === Мастацкія === * «''Паланскі''» ({{lang-en|Polanski}}) — рэжысёр {{нп5|Дэміян Чапа||en|Damian Chapa}}, ЗША, 2009 год. Жыццё Паланскага прыцягнула рэжысёра сваёй насычанасцю. «''Я… ніяк не мог зразумець, чаму ніхто да гэтага часу не зняў пра Паланскага фільм''», — казаў Чапа. Першапачаткова на ролю Рамана планавалася знайсці падыходзячага акцёра, але ў выніку Чапа сам выканаў ролю<ref name="Film.ru, о байопике Полански" /><ref name="Day.Az, о байопике Полански" />. * Раман Паланскі стаў адным з персанажаў фільма [[Квенцін Таранціна|Квенціна Таранціна]] «''[[Аднойчы ў Галівудзе (фільм, 2019)|Аднойчы ў Галівудзе]]''» (ролю выканаў польскі акцёр {{нп5|Рафал Завяруха||en|Rafał Zawierucha}}) і яго {{нп5|Аднойчы ў Галівудзе (раман)|навелізацыі|en|Once Upon a Time in Hollywood (novel)}}, напісанай самім рэжысёрам<ref name="ComingSoon, Rafal Zawierucha is Roman Polanski" />. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="AP News, Judge refuses to end Polanski case">{{cite web|url=https://apnews.com/article/683568177ab04a7081dad4e3664b13aa|title=Judge refuses to end Roman Polanski sex assault case|author=Anthony McCartney|date=2017-08-19|website=AP News|lang=en|accessdate=2022-07-14|url-status=live}}</ref> <ref name="ArticleSlash, Ewan McGregor interview">{{cite web|url=https://www.articleslash.net/Arts-and-Entertainment/Movies-TV/592449__Ewan-McGregor-Interview-For-The-Ghost.html|title=Ewan McGregor Interview For The Ghost|author=Matthew Power|date=2011-01-02|website=ArticleSlash|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210127222035/https://www.articleslash.net/Arts-and-Entertainment/Movies-TV/592449__Ewan-McGregor-Interview-For-The-Ghost.html|archivedate=2021-01-27|url-status=live}}</ref> <ref name="ASC, The Ghost Writer">{{cite web|url=https://theasc.com/ac_magazine/October2010/DVDPlayback/page1.html|title=The Ghost Writer (2010)|author=Jim Hemphill|date=October 2010|website=The ASC|lang=en|accessdate=2022-07-17|archiveurl=https://archive.today/20120911/http://www.theasc.com/ac_magazine/October2010/DVDPlayback/page1.php|archivedate=2012-09-11|url-status=live}}</ref> <ref name="A.V. Club, on Death and the Maiden">{{cite web|url=https://www.avclub.com/marvel-at-what-roman-polanski-can-do-with-four-walls-an-1798241147|title=Marvel at what Roman Polanski can do with four walls and a strong play|author=Sam Adams|date=2013-10-10|website=[[The A.V. Club]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111612/https://film.avclub.com/marvel-at-what-roman-polanski-can-do-with-four-walls-an-1798241147|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="A.V. Club, on Tess">{{cite web|url=https://www.avclub.com/the-sumptuous-tess-is-roman-polanski-by-way-of-david-le-1798179588|title=The sumptuous Tess is Roman Polanski by way of David Lean|author=Ben Kenigsberg|date=2014-02-26|website=[[The A.V. Club]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429125425/https://film.avclub.com/the-sumptuous-tess-is-roman-polanski-by-way-of-david-le-1798179588|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="A.V. Club, on The Ghost Writer">{{cite web|url=https://www.avclub.com/the-ghost-writer-1798164386|title=The Ghost Writer|author=Scott Tobias|date=2010-02-18|website=[[The A.V. Club]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210503032242/https://film.avclub.com/the-ghost-writer-1798164386|archivedate=2021-05-03|url-status=live}}</ref> <ref name="BBC, Oliver Twist review">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/films/2005/09/28/oliver_twist_2005_review.shtml|title=Oliver Twist (2005)|author=Andy Jacobs|date=2005-10-04|website=[[BBC]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210503064807/http://www.bbc.co.uk/films/2005/09/28/oliver_twist_2005_review.shtml|archivedate=2021-05-03|url-status=live}}</ref> <ref name="BBC, Roman Polanski freed in Poland">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-29834442|title=Roman Polanski freed in Poland after US extradition bid|date=2014-10-30|website=[[BBC News|BBC]]|lang=en|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205073308/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-29834442|archivedate=2021-12-05|url-status=live}}</ref> <ref name="Bloomberg, 2010-07-12">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-07-12/switzerland-won-t-extradite-fugitive-film-director-roman-polanski-to-u-s-|title=Switzerland Won’t Extradite Polanski Over 1977 Case|author=Naomi Kresge, Paul Verschuur|date=2010-07-12|website={{нп5|Bloomberg||en|Bloomberg L.P.}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190827053500/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-07-12/switzerland-won-t-extradite-fugitive-film-director-roman-polanski-to-u-s-|archivedate=2019-08-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Box Office Mojo, Oliver Twist">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0380599/|title=Oliver Twist|website=[[Box Office Mojo]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220306204236/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0380599/|archivedate=2022-03-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Box Office Mojo, The Pianist">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0253474/|title=The Pianist|website=[[Box Office Mojo]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220116045700/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0253474/|archivedate=2022-01-16|url-status=live}}</ref> <ref name="Chicago Reader, Bitter Moon review">{{cite web|url=https://www.chicagoreader.com/chicago/sex-games/Content?oid=884189|title=Sex Games|author=[[Джонатан Разенбаўм|Jonathan Rosenbaum]]|date=1994-04-07|website=[[Chicago Reader]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111614/https://www.chicagoreader.com/chicago/sex-games/Content?oid=884189|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Chicago Reader, Cul-de-sac review">{{cite web|url=https://www.chicagoreader.com/chicago/cul-de-sac/Film?oid=1049927|title=Cul-de-sac|author=[[Джонатан Разенбаўм|Jonathan Rosenbaum]]|date=1985-10-26|website=[[Chicago Reader]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113141942/https://www.chicagoreader.com/chicago/cul-de-sac/Film?oid=1049927|archivedate=2021-01-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Chicago Reader, Death and the Maiden review">{{cite web|url=https://www.chicagoreader.com/chicago/death-and-the-maiden/Film?oid=1051162|title=Death and the Maiden|author=[[Джонатан Разенбаўм|Jonathan Rosenbaum]]|date=1985-10-26|website=[[Chicago Reader]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111625/https://www.chicagoreader.com/chicago/death-and-the-maiden/Film?oid=1051162|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Chicago Reader, Frantic review">{{cite web|url=https://www.chicagoreader.com/chicago/frantic/Film?oid=1048783|title=Frantic|author=[[Джонатан Разенбаўм|Jonathan Rosenbaum]]|date=2003-08-07|website=[[Chicago Reader]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429125420/https://www.chicagoreader.com/chicago/frantic/Film?oid=1048783|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="Cine-File, The Tenant">{{cite web|url=https://cine-file.info/list-archive/2011/OCT-11-4.html|title=Roman Polanski's THE TENANT (French Revival)|author=Ben Sachs|website=CINE-FILE.info|lang=en|accessdate=2020-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927090414/http://cine-file.info/list-archive/2011/OCT-11-4.html|archivedate=2020-09-27|url-status=dead}}</ref> <ref name="CLC, on What?">{{cite web|url=https://clclt.com/charlotte/independence-day-thats-sexploitation-top-gun-among-new-home-entertainment-titles/Content?oid=3748549|title=Independence Day, That's Sexploitation!, Top Gun among new home entertainment titles|author=Matt Brunson|date=2016-05-05|website=Creative Loafing Charlotte|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428153503/https://clclt.com/charlotte/independence-day-thats-sexploitation-top-gun-among-new-home-entertainment-titles/Content?oid=3748549|archivedate=2021-04-28|url-status=live}}</ref> <ref name="ComingSoon, Rafal Zawierucha is Roman Polanski">{{cite web|url=https://www.comingsoon.net/movies/news/974147-rafal-zawierucha-is-roman-polanski-in-once-upon-a-time-in-hollywood|title=Rafal Zawierucha is Roman Polanski in Once Upon a Time in Hollywood|author=Jeff Ames|date=2018-08-28|website=ComingSoon.net|lang=en|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220303073807/https://www.comingsoon.net/movies/news/974147-rafal-zawierucha-is-roman-polanski-in-once-upon-a-time-in-hollywood|archivedate=2022-03-03|url-status=live}}</ref> <ref name="Culture.pl, Вечная борьба">{{cite web|url=https://culture.pl/ru/article/vechnaya-borba-literaturnye-miry-romana-polanski|title=Вечная борьба — литературные миры Романа Полански|author=Bartosz Staszczyszyn|date=2018-09-22|website=Culture.pl|lang=ru|accessdate=2022-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918181611/https://culture.pl/ru/article/vechnaya-borba-literaturnye-miry-romana-polanski|archivedate=2021-09-18|url-status=live}}</ref> <ref name="Daily Beast, Charlotte Lewis accusations">{{cite web|url=https://www.thedailybeast.com/roman-polanski-accuser-charlotte-lewis-lying|title=Roman Polanski Accuser, Charlotte Lewis, Lying?|author=Eric Pape|date=2010-05-17|website=The Daily Beast|lang=en|accessdate=2022-07-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Daily Mail, Renate Langer accusations">{{cite web|url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-4946440/German-actress-says-film-director-Roman-Polanski-raped-her.html|title=German actress, 61, says film director Roman Polanski raped her|author=Peter Allen|date=2017-10-03|website=Daily Mail|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220306215158/https://www.dailymail.co.uk/news/article-4946440/German-actress-says-film-director-Roman-Polanski-raped-her.html|archivedate=2022-03-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Day.Az, о байопике Полански">{{cite web|url=https://news.day.az/showbiz/187689.html|title=Дэмиан Чапа: «Роман Полански - это такая провокационная фигура...»|date=2009-12-31|website=Day.Az|lang=ru|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211206200050/https://news.day.az/showbiz/187689.html|archivedate=2021-12-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Deadline, on J'Accuse">{{cite web|url=https://deadline.com/2019/08/roman-polanski-venice-film-festival-metoo-officer-spy-1202707070/|title=Roman Polanski Opens Up: “Most Of The People Who Harass Me Do Not Know Me And Know Nothing About The Case” — Venice|author=Andreas Wiseman|date=2019-08-29|website=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220201072149/https://deadline.com/2019/08/roman-polanski-venice-film-festival-metoo-officer-spy-1202707070/|archivedate=2022-02-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Dissolve, Barton Fink monopolized Cannes">{{cite web|url=https://thedissolve.com/news/5746-out-of-the-past-barton-fink-monopolized-cannes-on-/|title=Barton Fink monopolized Cannes on this day in 1991|author=Greg Cwik|date=2015-05-20|website=The Dissolve|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429125419/https://thedissolve.com/news/5746-out-of-the-past-barton-fink-monopolized-cannes-on-/|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="Deutsche Welle, Польша отказала в экстрадиции">{{cite web|url=https://www.dw.com/ru/польша-отказала-сша-в-экстрадиции-полански/a-18029756|title=Польша отказала США в экстрадиции Полански|date=2014-10-30|website=[[Deutsche Welle]]|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141102035007/http://www.dw.de/%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0-%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D1%81%D1%88%D0%B0-%D0%B2-%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8/a-18029756|archivedate=2014-11-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Empire, Bitter Moon review">{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/reviews/bitter-moon-review/|title=Bitter Moon Review|author=Ian Nathan|date=2000-01-01|website=[[Empire (часопіс)|Empire]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111612/https://www.empireonline.com/movies/reviews/bitter-moon-review/|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Empire, The Ninth Gate review">{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/reviews/ninth-gate-review/|title=The Ninth Gate Review|author=Kim Newman|date=2000-01-01|website=[[Empire (часопіс)|Empire]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111612/https://www.empireonline.com/movies/reviews/ninth-gate-review/|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Entertainment Weekly, on César 2020">{{cite web|url=https://ew.com/movies/attendees-walk-out-cesar-awards-roman-polanski-best-director-win/|title=Attendees walk out after Roman Polanski wins Best Director at Cesar Awards|author=Maureen Lee Lenker|date=2020-02-28|website=[[Entertainment Weekly]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211127142239/https://ew.com/movies/attendees-walk-out-cesar-awards-roman-polanski-best-director-win/|archivedate=2021-11-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Entertainment Weekly, on John Travolta and The Double">{{cite web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,293215,00.html|title=John Travolta: Cool + Confident|author=Jeff Gordinier, Dave Karger|date=1996-06-28|website=[[Entertainment Weekly]]|lang=en|accessdate=2012-09-03|archiveurl=https://archive.today/20120903/http://www.ew.com/ew/article/0,,293215,00.html|archivedate=2012-09-03|url-status=dead}}</ref> <ref name="Esquire, Эдриен Броуди">{{cite web|url=https://esquire.ru/rules/37-adrien-brody/#part0|title=Правила жизни Эдриена Броуди|website={{нп5|Esquire||en|Esquire (magazine)}}|lang=ru|accessdate=2020-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423211634/https://esquire.ru/rules/37-adrien-brody/#part0|archivedate=2020-04-23|url-status=dead}}</ref> <ref name="E-teatr.pl, Amadeusz">{{cite web|url=https://e-teatr.pl/amadeusz-r22401|title=Amadeusz. reż. Polański Roman|website=e-teatr.pl|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211202092836/https://e-teatr.pl/amadeusz-r22401|archivedate=2021-12-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Festival de Cannes, Juries 1991">{{cite web|url=http://www.festival-cannes.fr/en/archives/1991/juryLongFilm.html|title=Juries 1991 : Feature Films|website=festival-cannes.fr|lang=fr|accessdate=2016-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160415042033/http://www.festival-cannes.fr/en/archives/1991/juryLongFilm.html|archivedate=2016-04-15|url-status=dead}}</ref> <ref name="Film Critic, Frantic review">{{cite web|url=http://www.filmcritic.com.au/reviews/f/frantic.html|title=Frantic|author=Adrian Martin|date=June 2001|website=Film Critic|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429125421/http://www.filmcritic.com.au/reviews/f/frantic.html|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="Film.ru, о байопике Полански">{{cite web|url=https://www.film.ru/news/burnaya-zhizn-romana-polanski-popadet-na-plenku|title=Глава Amadeus Pictures Дэмиэн Чапа решил снять байопик про жизнь Романа Полански. Называться фильм будет "Полански", а сам Чапа выступит в роли сценариста, режиссёра, продюсера, а также исполнит одну из ролей|date=2013-02-21|website=Film.ru|lang=ru|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211206200053/https://www.film.ru/news/burnaya-zhizn-romana-polanski-popadet-na-plenku|archivedate=2021-12-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Filmweb, Wenecja 2019">{{cite web|url=https://www.filmweb.pl/news/WENECJA+2019:+%22Joker%22+tworzy+historię+i+dostaje+Złotego+Lwa-134594|title=WENECJA 2019: "Joker" tworzy historię i dostaje Złotego Lwa!|date=2019-09-07|website=Filmweb|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061029/https://www.filmweb.pl/news/WENECJA+2019:+%22Joker%22+tworzy+histori%C4%99+i+dostaje+Z%C5%82otego+Lwa-134594|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="France 24, on César 2020">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/20200227-fearing-public-lynching-polanski-skips-french-oscars-night|title=Fearing ‘public lynching’, Polanski pulls out of France's César awards|date=2020-02-27|website={{нп5|France 24||en|France 24}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211201040044/https://www.france24.com/en/20200227-fearing-public-lynching-polanski-skips-french-oscars-night|archivedate=2021-12-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Gazeta Prawna, 2009-10-03">{{cite web|url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/357152,polanski-zgodzil-sie-w-1993-r-wyplacic-geimer-odszkodowanie.html|title=Polański zgodził się w 1993 r. wypłacić Geimer odszkodowanie|date=2009-10-03|website=Gazeta Prawna|lang=pl|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124411/https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/357152,polanski-zgodzil-sie-w-1993-r-wyplacic-geimer-odszkodowanie.html|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Gazeta.ru, 2009-09-27">{{cite web|url=https://www.gazeta.ru/news/lenta/2009/09/27/n_1408000.shtml|title=Швейцария: Полански останется в тюрьме до возможной выдачи США|date=2009-09-27|website=Gazeta.ru|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://archive.today/20120915/http://gazeta.ru/news/lenta/2009/09/27/n_1408000.shtml|archivedate=2012-09-15|url-status=live}}</ref> <ref name="Gazeta.ru, 2009-10-02">{{cite web|url=https://www.gazeta.ru/news/lenta/2009/10/02/n_1409678.shtml|title=Шварценеггер: c Полански нужно обращаться, как и с остальными|date=2009-10-02|website=Gazeta.ru|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://archive.today/20120730/http://www.gazeta.ru/news/lenta/2009/10/02/n_1409678.shtml|archivedate=2012-07-30|url-status=live}}</ref> <ref name="Golden Globes, Chinatown">{{cite web|url=https://www.goldenglobes.com/film/chinatown|title=Chinatown|website=goldenglobes.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225221511/https://www.goldenglobes.com/film/chinatown|archivedate=2021-02-25|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Best film of all time">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2010/oct/22/best-film-ever-chinatown-season|title=Chinatown: the best film of all time|author=Andrew Pulver|date=2010-10-22|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210501113941/https://www.theguardian.com/film/2010/oct/22/best-film-ever-chinatown-season|archivedate=2021-05-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, on Charles Manson">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/2020/jan/16/charles-manson-puts-a-nation-on-trial-archive-1971|title=Charles Manson puts a nation on trial – archive, 16 January 1971|author=Jefferson Morgan|date=2020-01-16|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210601193243/https://www.theguardian.com/us-news/2020/jan/16/charles-manson-puts-a-nation-on-trial-archive-1971|archivedate=2021-06-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, on Nastassja Kinski">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/1999/jul/03/suziemackenzie|title=Daddy's girl|author=Suzie Mackenzie|date=1999-07-03|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211104034613/https://www.theguardian.com/film/1999/jul/03/suziemackenzie|archivedate=2021-11-04|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Polanski 2005 inreview">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2005/jul/15/romanpolanski.2005inreview|title=The Guardian profile: Roman Polanski|author=Peter Bradshaw|date=2005-07-14|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210518195148/https://www.theguardian.com/film/2005/jul/15/romanpolanski.2005inreview|archivedate=2021-05-18|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Polanski in Exile">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2008/dec/07/roman-polanski-exile-profile-film|title=The Observer profile: Roman Polanski — Waiting to come in from the cold|author=Vanessa Thorpe|date=2008-12-07|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523125254/https://www.theguardian.com/film/2008/dec/07/roman-polanski-exile-profile-film|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Petition for Roman Polanski">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2009/sep/29/roman-polanski-petition|title=Release Polanski, demands petition by film industry luminaries|author=Catherine Shoard and agencies|date=2009-09-29|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://archive.today/20120801/http://www.guardian.co.uk/film/2009/sep/29/roman-polanski-petition|archivedate=2012-08-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Repulsion review">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2013/jan/03/repulsion-review|title=Repulsion – review|author=Peter Bradshaw|date=2013-01-03|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210420174315/https://www.theguardian.com/film/2013/jan/03/repulsion-review|archivedate=2021-04-20|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Venus in Fur review">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2014/jun/01/venus-in-fur-review-roman-polanski-sexual-politics|title=Venus in Fur review – Polanski's witty take on sexual politics|author=Jonathan Romney|date=2014-06-01|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520193143/https://www.theguardian.com/film/2014/jun/01/venus-in-fur-review-roman-polanski-sexual-politics|archivedate=2021-05-20|url-status=live}}</ref> <ref name="History, on Sharon Tate’s death">{{cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/manson-cult-kills-five-people|title=Charles Manson cult kills five, including actress Sharon Tate|website=HISTORY|lang=en|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124408/https://www.history.com/this-day-in-history/manson-cult-kills-five-people|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, Based on a True Story review">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/based-a-true-story-review-1008247/|title=‘Based on a True Story’ (‘D’Apres une histoire vraie’): Film Review {{!}} Cannes 2017|date=2017-05-27|website=[[The Hollywood Reporter]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061027/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/based-a-true-story-review-1008247/|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb, Roman Polanski awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/nm0000591/awards|title=Roman Polanski — Awards|website=[[Internet Movie Database]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|url-status=live}}</ref> <ref name="Independent, Bitter Moon review">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-polanski-s-freudian-slop-bitter-moon-18-city-of-joy-1555473.html|title=FILM / Polanski's Freudian slop: Bitter Moon (18); City of Joy|author=Anthony Lane|date=2011-10-22|website=[[The Independent]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111612/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-polanski-s-freudian-slop-bitter-moon-18-city-of-joy-1555473.html|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Independent, on Pompeii">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/polanski-to-bring-best-seller-on-last-days-of-pompeii-to-the-big-screen-434816.html|title=Polanski to bring best-seller on last days of Pompeii to the big|author=Matthew Beard|date=2007-02-03|website=[[The Independent]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210913013812/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/polanski-to-bring-best-seller-on-last-days-of-pompeii-to-the-big-screen-434816.html|archivedate=2021-09-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Independent, on Roman Polanski">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/roman-polanski-the-artful-dodger-314896.html|title=Roman Polanski: The artful dodger|author=Neil Norman|date=2005-09-25|website=[[The Independent]]|lang=en|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090728191526/http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/roman-polanski-the-artful-dodger-508255.html|archivedate=2009-07-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Independent, on Roman Polanski arrest">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/polanski-arrested-over-1977-underage-sex-charge-1794087.html|title=Polanski arrested over 1977 underage sex charge|date=2009-09-27|website=[[The Independent]]|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://archive.today/20120802/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/film-director-polanski-taken-into-swiss-custody-1794087.html|archivedate=2012-08-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Independent, on Roman Polanski crime">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/roman-polanski-the-truth-about-his-notorious-sex-crime-949106.html|title=Roman Polanski: The truth about his notorious sex crime|author=Jonathan Romney|date=2008-10-05|website=[[The Independent]]|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124408/https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/roman-polanski-truth-about-his-notorious-sex-crime-949106.html|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Independent, Venus in Fur review">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/reviews/venus-fur-film-review-roman-polanski-certainly-enjoys-showing-his-suffering-9456495.html|title=Venus In Fur, film review: Roman Polanski certainly enjoys showing his suffering|author=Geoffrey Macnab|date=2014-05-29|website=[[The Independent]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520193140/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/reviews/venus-fur-film-review-roman-polanski-certainly-enjoys-showing-his-suffering-9456495.html|archivedate=2021-05-20|url-status=live}}</ref> <ref name="IndieWire, Roman Polanski 2011 Documentary">{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2013/11/review-compelling-occasionally-insightful-wildly-frustrating-documentary-roman-polanski-a-film-memoir-91950/|title=Review: Compelling, Occasionally Insightful & Wildly Frustrating Documentary ‘Roman Polanski: A Film Memoir’|author=Christopher Schobert|date=2013-11-09|website={{нп5|IndieWire||en|IndieWire}}|lang=en|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220303073804/https://www.indiewire.com/2013/11/review-compelling-occasionally-insightful-wildly-frustrating-documentary-roman-polanski-a-film-memoir-91950/|archivedate=2022-03-03|url-status=live}}</ref> <ref name="Inquirer, Kate Winslet interview">{{cite web|url=https://entertainment.inquirer.net/1765/winslet-on-working-with-jodie-foster-roman-polanski|title=Winslet on working with Jodie Foster, Roman Polanski|author=Ruben V. Nepales|date=2011-05-20|website={{нп5|Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net|en|Philippine Daily Inquirer}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211127135407/https://entertainment.inquirer.net/1765/winslet-on-working-with-jodie-foster-roman-polanski|archivedate=2021-11-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Interia Film, Morgane Polanski interview">{{cite web|url=https://film.interia.pl/wywiady/news-morgane-polanski-najwazniejsza-jest-dyscyplina,nId,2704987|title=Co robi córka Romana Polańskiego? Będziecie zaskoczeni|author=Dagmara Romanowska|date=2018-11-30|website=Interia Film|lang=pl|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124411/https://film.interia.pl/wywiady/news-morgane-polanski-najwazniejsza-jest-dyscyplina,nId,2704987|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Katowice Nasze Miasto, 2002-08-19">{{cite web|url=https://katowice.naszemiasto.pl/mlodziencze-drogi-romana-polanskiego/ar/c13-5598075|title=Młodzieńcze drogi Romana Polańskiego|author=Marek Skocza|date=2002-08-19|website=Katowice Nasze Miasto|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423203615/https://katowice.naszemiasto.pl/mlodziencze-drogi-romana-polanskiego/ar/c13-5598075|archivedate=2021-04-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Kommersant, 1996-06-25">{{артыкул|аўтар=|загаловак=Джон Траволта выступил в роли шантажиста|спасылка=https://www.kommersant.ru/doc/235072|аўтар выдання=|выданне=[[Коммерсантъ]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1996-06-25|выпуск=|volume=|нумар=106(1064)|старонкі=13|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=ru}}</ref> <ref name="Kommersant, 2009-10-05">{{артыкул|аўтар=Николай Зубов|загаловак=Не прощай, Америка!|спасылка=https://www.kommersant.ru/doc/1245729|аўтар выдання=|выданне=Коммерсантъ Власть|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2009-10-05|выпуск=|volume=|нумар=39|старонкі=36|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=ru}}</ref> <ref name="Kommersant, 2010-08-05">{{артыкул|аўтар=Андрей Плахов|загаловак=Черти специального назначения|спасылка=https://www.kommersant.ru/doc/1481911|аўтар выдання=|выданне=Коммерсантъ|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2010-08-05|выпуск=|volume=|нумар=141(4441)|старонкі=11|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=ru}}</ref> <ref name="Lenta.ru, 2009-10-27">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/10/27/dismiss/|title=Жертва изнасилования потребовала от США закрыть дело Романа Полански|date=2009-10-27|website={{нп5|Lenta.ru||en|Lenta.ru}}|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141230181514/http://lenta.ru/news/2009/10/27/dismiss/|archivedate=2014-12-30|url-status=live}}</ref> <ref name="Lenta.ru, 2009-12-22">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/12/22/polanski/|title=Калифорнийский суд отказался закрывать дело Полански|date=2009-12-22|website={{нп5|Lenta.ru||en|Lenta.ru}}|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://archive.today/20120713/http://lenta.ru/news/2009/12/22/polanski/|archivedate=2012-07-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Lenta.ru, 2010-07-12">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2010/07/12/free/|title=Швейцария отказалась экстрадировать Романа Полански|date=2010-07-12|website={{нп5|Lenta.ru||en|Lenta.ru}}|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205073300/https://lenta.ru/news/2010/07/12/free/|archivedate=2021-12-05|url-status=live}}</ref> <ref name="Le Parisien, on J'Accuse">{{cite web|url=https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/polanski-tournera-dreyfus-en-france-09-02-2016-5527437.php|title=Polanski tournera « Dreyfus » en France|date=2016-16-06|website={{нп5|Le Parisien||en|Le Parisien}}|lang=fr|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211127135408/https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/polanski-tournera-dreyfus-en-france-09-02-2016-5527437.php|archivedate=2021-11-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Le Parisien, Valentine Monnier accusations">{{cite web|url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/une-francaise-accuse-le-realisateur-roman-polanski-de-viol-08-11-2019-8189568.php|title=La nouvelle affaire Polanski : une Française l’accuse de viol|author=Catherine Balle |date=2019-11-08|website={{нп5|Le Parisien||en|Le Parisien}}|lang=fr|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220426100853/https://www.leparisien.fr/faits-divers/une-francaise-accuse-le-realisateur-roman-polanski-de-viol-08-11-2019-8189568.php|archivedate=2022-04-26|url-status=live}}</ref> <ref name="L’Express, Pirates review">{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/culture/cinema/la-drole-de-galere-du-pirates-de-polanski_498033.html|title=La drôle de galère du Pirates de Polanski|author=Philippe Meyer|date=1986-05-16|website=LExpress.fr|lang=fr|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429125419/https://www.lexpress.fr/culture/cinema/la-drole-de-galere-du-pirates-de-polanski_498033.html|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="Life-star.ru, 2009-09-28">{{cite web|url=http://life-star.ru/page/1929|title=Моника Белуччи и Николя Саркози требуют освободить Романа Полански|date=2009-09-28|website=Life-star.ru|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121216231422/http://life-star.ru/page/1929|archivedate=2012-12-16|url-status=live}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, 1973-12-26">{{артыкул|аўтар=Joseph Gelmis|загаловак=Dreams, Nightmares of Roman Polanski: ROMAN POLANSKI|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=[[Los Angeles Times]]|тып=газета|месца=|выдавецтва=|год=1973-12-26|выпуск=|volume=|нумар=|pages=d20|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, 1996-09-16">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-09-16-ca-44399-story.html|title=Younger Actresses Get the Parts . . . and Now Awards|author=Robert W. Welkos|date=1996-09-16|website=[[Los Angeles Times]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190813103516/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-09-16-ca-44399-story.html|archivedate=2019-08-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, 2003-02-23">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-feb-23-oe-geimer23-story.html|title=Judge the Movie, Not the Man|author=Samantha Geimer|date=2003-02-23|website=[[Los Angeles Times]]|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091001110320/http://www.latimes.com/news/nationworld/wire/la-oe-samantha-geimer23-2003feb23,0,4716430.story|archivedate=2009-10-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, 2011-10-01">{{cite web|url=https://latimesblogs.latimes.com/movies/2011/10/ny-film-festival-polanski-gets-his-us-welcome-wagon.html|title=NY Film Festival: Polanski gets his U.S. welcome wagon|author=Steven Zeitchik|date=2011-10-01|website=[[Los Angeles Times]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211127135408/https://latimesblogs.latimes.com/movies/2011/10/ny-film-festival-polanski-gets-his-us-welcome-wagon.html|archivedate=2021-11-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, 2016-12-07">{{cite web|url=https://www.latimes.com/business/hollywood/la-fi-ct-roman-polanski-extradition-poland-20161206-story.html|title=Roman Polanski extradition request rejected by Poland's top court|date=2016-12-07|website=[[Los Angeles Times]]|lang=en|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205073259/https://www.latimes.com/business/hollywood/la-fi-ct-roman-polanski-extradition-poland-20161206-story.html|archivedate=2021-12-05|url-status=live}}</ref> <ref name="Meduza, on J'Accuse">{{cite web|url=https://meduza.io/feature/2019/08/31/ya-obvinyayu-romana-polanski-fundamentalnyy-film-o-dele-dreyfusa-izmenivshem-istoriyu|title=«Я обвиняю» Романа Полански: фундаментальный фильм о деле Дрейфуса, изменившем историю, с Луи Гаррелем и Жаном Дюжарденом в главных ролях|author={{нп5|Антон Уладзіміравіч Долін|Антон Долин|en|Долин, Антон Владимирович}}|date=2019-08-31|website=[[Meduza]]|lang=ru|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211130212040/https://meduza.io/feature/2019/08/31/ya-obvinyayu-romana-polanski-fundamentalnyy-film-o-dele-dreyfusa-izmenivshem-istoriyu|archivedate=2021-11-30|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, A Therapy">{{cite web|url=https://mubi.com/films/a-therapy|title=A Therapy|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520193142/https://mubi.com/films/a-therapy|archivedate=2021-05-20|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, Carnage">{{cite web|url=https://mubi.com/films/carnage-2011/awards|title=Carnage|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210503064808/https://mubi.com/films/carnage-2011/awards|archivedate=2021-05-03|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, Chinatown">{{cite web|url=https://mubi.com/films/chinatown/awards|title=Chinatown|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429094220/https://mubi.com/films/chinatown/awards|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, Cul-de-sac">{{cite web|url=https://mubi.com/films/cul-de-sac|title=Cul-de-sac|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428142539/https://mubi.com/films/cul-de-sac|archivedate=2021-04-28|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, Macbeth">{{cite web|url=https://mubi.com/films/macbeth-1971/awards|title=Macbeth|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428153504/https://mubi.com/films/macbeth-1971/awards|archivedate=2021-04-28|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, Repulsion">{{cite web|url=https://mubi.com/films/repulsion|title=Repulsion|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210424155700/https://mubi.com/films/repulsion|archivedate=2021-04-24|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, Tess">{{cite web|url=https://mubi.com/films/tess/awards|title=Tess|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429125419/https://mubi.com/films/tess/awards|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, The Ghost Writer">{{cite web|url=https://mubi.com/films/the-ghost-writer/awards|title=The Ghost Writer|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220509151220/https://mubi.com/films/the-ghost-writer/awards|archivedate=2022-05-09|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, The Pianist">{{cite web|url=https://mubi.com/films/the-pianist/awards|title=The Pianist|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111612/https://mubi.com/films/the-pianist/awards|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="NEWSru.com, on Pompeii">{{cite web|url=https://palm.newsru.com/cinema/11may2007/polanski.html|title=Орландо Блум и Скарлетт Йоханссон разрушат «Помпеи» Романа Полански|date=2007-05-11|website={{нп5|Newsru.com|NEWSru.com|ru|Newsru.com}}|lang=ru|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://archive.today/20120712/http://palm.newsru.com/cinema/11may2007/polanski.html|archivedate=2012-07-12|url-status=live}}</ref> <ref name="Newsweek, Roman Polanski 2008 documentary">{{cite web|url=https://www.newsweek.com/roman-polanski-documentary-deft-subtle-film-90009|title=Roman Polanski Documentary Is Deft, Subtle Film|date=2008-05-23|website=Newsweek|lang=en|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220303073804/https://www.newsweek.com/roman-polanski-documentary-deft-subtle-film-90009|archivedate=2022-03-03|url-status=live}}</ref> <ref name="New York Daily News, on John Travolta and The Double">{{cite web|url=http://articles.nydailynews.com/1996-07-28/gossip/18020234_1_calvin-klein-jfk-jack-and-jackie/2|title=Brief And Shining Moments In Camelot|author=George Rush, Joanna Molloy, Baird Jones|date=1996-07-28|website={{нп5|New York Daily News||en|New York Daily News}}|lang=en|accessdate=2012-07-07|archiveurl=https://archive.today/20120707/http://articles.nydailynews.com/1996-07-28/gossip/18020234_1_calvin-klein-jfk-jack-and-jackie/2|archivedate=2012-07-07|url-status=dead}}</ref> <ref name="New York Post, on Roman Polanski arrest">{{cite web|url=https://nypost.com/2009/09/27/polanski-nabbed-31-years-late/|title=Polanski nabbed, 31 years late|date=2009-09-27|website=[[New York Post]]|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://archive.today/20120906/http://www.nypost.com/p/news/international/roman_polanski_nabbed_in_sex_case_S8K6pBdkjx5UKtdSctAOmL|archivedate=2012-09-06|url-status=live}}</ref> <ref name="New York Times, Bitter Moon review">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1994/03/18/movies/review-film-buttoned-down-people-unbuttoned-memories.html|title=Review/Film; Buttoned-Down People, Unbuttoned Memories|author=Janet Maslin|date=1994-03-18|website=[[The New York Times]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210405210229/https://www.nytimes.com/1994/03/18/movies/review-film-buttoned-down-people-unbuttoned-memories.html|archivedate=2021-04-05|url-status=live}}</ref> <ref name="New York Times, Polish Judge Rejects Extradition">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/10/31/world/europe/roman-polanski-poland-extradiction.html|title=Polish Judge Rejects Extradition of Roman Polanski|author=Michal Kolanko|date=2015-10-30|website=[[The New York Times]]|lang=en|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205073300/https://www.nytimes.com/2015/10/31/world/europe/roman-polanski-poland-extradiction.html|archivedate=2021-12-05|url-status=live}}</ref> <ref name="PopMatters, Tenant">{{cite web|url=https://www.popmatters.com/tenant-2496251228.html|title=The Tenant (1976)|date=2003-07-14|website=PopMatters|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429094230/https://www.popmatters.com/tenant-2496251228.html|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="Przegląd, 2016-09-05">{{cite web|url=https://www.tygodnikprzeglad.pl/scena-zbrodni/|title=Napad na Romana Polańskiego|author=Jaromir Król|date=2016-09-05|website=Przegląd|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210424062642/https://www.tygodnikprzeglad.pl/scena-zbrodni/|archivedate=2021-04-24|url-status=live}}</ref> <ref name="Rambler, 2020-06-15">{{cite web|url=https://kino.rambler.ru/movies/44349235-mat-antihrista-ili-sumasshedshaya-rozmari-beguschiy-po-lezviyu-britvy-roman-polanski/|title=Мать Антихриста или сумасшедшая Розмари: бегущий по лезвию бритвы Роман Полански|date=2020-06-15|website=Рамблер/кино|lang=ru|accessdate=2022-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918181613/https://kino.rambler.ru/movies/44349235-mat-antihrista-ili-sumasshedshaya-rozmari-beguschiy-po-lezviyu-britvy-roman-polanski/|archivedate=2021-09-18|url-status=live}}</ref> <ref name="RFI, 2017-01-24">{{cite web|url=https://www.rfi.fr/ru/frantsiya/20170124-iz-za-polemiki-roman-polanski-otkazalsya-vozglavit-zhyuri-kinopremii-sezar|title=Из-за полемики Полански отказался возглавить жюри «Сезара»|date=2017-01-24|website=RFI|lang=ru|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211202092748/https://www.rfi.fr/ru/frantsiya/20170124-iz-za-polemiki-roman-polanski-otkazalsya-vozglavit-zhyuri-kinopremii-sezar|archivedate=2021-12-02|url-status=live}}</ref> <ref name="RIA, 2013-08-18">{{cite web|url=https://ria.ru/20130818/838372355.html|title=7 фильмов Романа Полански: вы хотите об этом поговорить?|author=Костомарова Елена, Попова Наталья|date=2013-08-18|website=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2022-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918181611/https://ria.ru/20130818/838372355.html|archivedate=2021-09-18|url-status=live}}</ref> <ref name="Playboy, December 1971">{{артыкул|аўтар=|загаловак=Playboy Interview: Roman Polanski — candid conversation|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=[[Playboy]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=December 1971|выпуск=|volume=|нумар=|pages=93—119|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en}}</ref> <ref name="RMF24, on César 2020">{{cite web|url=https://www.rmf24.pl/kultura/news-cezary-2020-roman-polanski-z-nagrodami-publicznosc-wybuczala,nId,4353294|title=Cezary 2020: Roman Polański z nagrodami, publiczność wybuczała wybór akademii|author=Sara Bounaoui, Adam Zygiel|date=2020-02-28|website=RMF24|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061006/https://www.rmf24.pl/kultura/news-cezary-2020-roman-polanski-z-nagrodami-publicznosc-wybuczala,nId,4353294|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="RMF Classic, on expulsion from the French Film Academy">{{cite web|url=https://www.rmfclassic.pl/informacje/Obraz,12/Polanski-wsrod-usunietych-z-walnego-zgromadzenia-Akademii-Cezarow,42711.html|title=Polański wśród usuniętych z walnego zgromadzenia Akademii Cezarów|author=Katarzyna Stańko|date=2020-11-13|website=RMF Classic|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201113120858/https://www.rmfclassic.pl/informacje/Obraz,12/Polanski-wsrod-usunietych-z-walnego-zgromadzenia-Akademii-Cezarow,42711.html|archivedate=2020-11-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, Bitter Moon">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/bitter-moon-1994|title=Bitter Moon|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=1994-04-08|website=RogerEbert.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318001026/https://www.rogerebert.com/reviews/bitter-moon-1994|archivedate=2021-03-18|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, Carnage">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/carnage-2012|title=Annals of the Upper Muddle Class|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=2012-01-11|website=RogerEbert.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520193139/https://www.rogerebert.com/reviews/carnage-2012|archivedate=2021-05-20|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, Dance of the Vampires">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-fearless-vampire-killers-or-pardon-me-but-your-teeth-are-in-my-neck--dance-of-the-vampires-1968|title=The Fearless Vampire Killers, or Pardon Me but Your Teeth Are in My Neck / Dance of the Vampires|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=1968-01-22|website=RogerEbert.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428142538/https://www.rogerebert.com/reviews/the-fearless-vampire-killers-or-pardon-me-but-your-teeth-are-in-my-neck--dance-of-the-vampires-1968|archivedate=2021-04-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, Diary of Forbidden Dreams">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/diary-of-forbidden-dreams-1976|title=Diary of Forbidden Dreams|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=1976-09-21|website=RogerEbert.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210221102704/https://www.rogerebert.com/reviews/diary-of-forbidden-dreams-1976|archivedate=2021-02-21|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, Pirates">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/pirates-1986|title=Pirates|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=1986-07-18|website=RogerEbert.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210627233646/https://www.rogerebert.com/reviews/pirates-1986|archivedate=2021-06-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, The Ghost Writer">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-ghost-writer-2010|title=It's sort of a shock to see a classically well-made thriller|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=2010-02-24|website=RogerEbert.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828172723/https://www.rogerebert.com/reviews/the-ghost-writer-2010|archivedate=2021-08-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Rolling Stone Russia, on Pompeii">{{cite web|url=http://www.rollingstone.ru/articles/2628|title=Роман Полански не будет снимать «Помпеи»|date=2007-09-12|website={{нп5|Rolling Stone Russia||ru|Rolling Stone Russia}}|lang=ru|accessdate=2012-09-10|archiveurl=https://archive.today/20120910/http://www.rollingstone.ru/articles/2628|archivedate=2012-09-10|url-status=dead}}</ref> <ref name="Rowell, The Brothers Grim">Rowell, Erica. ''The Brothers Grim: The Films of Ethan and Joel Coen.'' Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, Inc., 2007. P. 122. — ISBN 0-8108-5850-9</ref> <ref name="Ru Newsweek, о Призраке">{{cite web|url=http://www.runewsweek.ru/culture/35406/|title=Исправленному — не верить. Роман Полански увлёкся в «Призраке» политическими параллелями и потерял триллер|website={{нп5|Русский Newsweek||ru|Русский Newsweek}}|lang=ru|accessdate=2012-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120405192654/http://www.runewsweek.ru/|archivedate=5 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="SACD, Petition for Roman Polanski">{{cite web|url=http://www.sacd.fr/Le-cinema-soutient-Roman-Polanski-Petition-for-Roman-Polanski.1340.0.html|title=Le cinéma soutient Roman Polanski / Petition for Roman Polanski|date=2009-09-28|website=SACD|lang=fr|accessdate=2012-06-04|archiveurl=https://archive.today/20120604/http://www.sacd.fr/Le-cinema-soutient-Roman-Polanski-Petition-for-Roman-Polanski.1340.0.html|archivedate=2012-06-04|url-status=dead}}</ref> <ref name="Senses of Cinema, on Polanski">{{cite web|url=http://www.sensesofcinema.com/2015/great-directors/roman-polanski-2/|title=Polanski, Roman|author=Jeremy Carr|date=March 2015|website=Senses of Cinema|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210611200052/https://www.sensesofcinema.com/2015/great-directors/roman-polanski-2/|archivedate=2021-06-11|url-status=live}}</ref> <ref name="Slant Magazine, on Bitter Moon">{{cite web|url=https://www.slantmagazine.com/film/bitter-moon/|title=Review: Bitter Moon|author=Eric Henderson|date=2003-06-11|website=Slant Magazine|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111623/https://www.slantmagazine.com/film/bitter-moon/|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Sun, Renate Langer accusations">{{cite web|url=https://www.thesun.co.uk/news/4607033/roman-polanski-fresh-sexual-abuse-allegations/|title=Roman Polanski faces fresh child rape allegations after 61-year-old woman comes forward|author=Giulia Crouch|date=2017-10-04|website=The Sun|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124408/https://www.thesun.co.uk/news/4607033/roman-polanski-fresh-sexual-abuse-allegations/|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Sunset Gun, on Tenant">{{cite web|url=https://sunsetgun.typepad.com/sunsetgun/2007/04/kim_morgan_on_d.html|title=Kim Morgan on DVD, Tenant, Edge and The Lost Weekend|author=Kim Morgan|date=2007-04-15|website=Sunset Gun|lang=en|accessdate=2017-04-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170424151520/https://sunsetgun.typepad.com/sunsetgun/2007/04/kim_morgan_on_d.html|archivedate=2017-04-24|url-status=dead}}</ref> <ref name="Tages-Anzeiger, Das Leben nach Polanski">{{cite web|url=https://www.tagesanzeiger.ch/das-leben-nach-polanski-101361736756|title=Das Leben nach Polanski|author=Bettina Weber|date=2013-09-26|website=Tages-Anzeiger|lang=de|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205073302/https://www.tagesanzeiger.ch/kultur/buecher/das-leben-nach-polanski/story/10619034|archivedate=2021-12-05|url-status=live}}</ref> <ref name="Telegraph, Based on a True Story review">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/films/2017/05/27/cannes-2017-based-true-story-review-roman-polanskis-thriller/|title=Cannes 2017: Based on a True Story, review: Roman Polanski's thriller is as pedestrian as a soap opera|author=Robbie Collin|date=2017-05-27|website=[[The Daily Telegraph]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061004/https://www.telegraph.co.uk/films/2017/05/27/cannes-2017-based-true-story-review-roman-polanskis-thriller/|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Telegraph, J’Accuse review">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/films/0/officer-spy-review-roman-polanskis-retelling-dreyfus-affair/|title=An Officer and a Spy, review: Roman Polanski’s retelling of the Dreyfus Affair is elegant but self-pitying|author=Robbie Collin|date=2019-08-30|website=[[The Daily Telegraph]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061004/https://www.telegraph.co.uk/films/0/officer-spy-review-roman-polanskis-retelling-dreyfus-affair/|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Telegraph, Polanski genius">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/comment/personal-view/3588310/Genius-on-the-run.html|title=Roman Polanski: genius on the run|author=Mark Steyn|date=2003-03-02|website=[[The Daily Telegraph]]|lang=en|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211129180148/https://www.telegraph.co.uk/comment/personal-view/3588310/Genius-on-the-run.html|archivedate=2021-11-29|url-status=live}}</ref> <ref name="Telegraph, Polanski’s Victim compensation">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/6256907/Roman-Polanski-agreed-500000-settlement-with-victim.html|title=Roman Polanski agreed $500,000 settlement with victim|date=2009-10-03|website=[[The Daily Telegraph]]|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124409/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/6256907/Roman-Polanski-agreed-500000-settlement-with-victim.html|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Time, 1973-11-05">{{cite web|url=http://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,908139,00.html|title=Cinema: Quick Cuts|author=Jay Cocks|date=1973-11-05|website=[[Time]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210123123000/http://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,908139,00.html|archivedate=2021-01-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Time Out, on Macbeth">{{cite web|url=https://www.timeout.com/movies/macbeth-1971|title=Macbeth (1971)|date=2012-09-10|website=Time Out Worldwide|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428153502/https://www.timeout.com/movies/macbeth-1971|archivedate=2021-04-28|url-status=live}}</ref> <ref name="TVN24, on César 2020">{{cite web|url=https://tvn24.pl/kultura-i-styl/oficer-i-szpieg-otrzymal-trzy-statuetki-cezara-roman-polanski-najlepszym-rezyserem-4293858|title="Oficer i szpieg" z trzema statuetkami Cezara. Roman Polański najlepszym reżyserem|date=2020-02-29|website=TVN24|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061005/https://tvn24.pl/kultura-i-styl/oficer-i-szpieg-otrzymal-trzy-statuetki-cezara-roman-polanski-najlepszym-rezyserem-4293858|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="USA Today, Sharon Tate's family interview">{{cite web|url=http://www.usatoday.com/life/books/news/story/2012-03-12/sharon-tate-manson-murders-restless-souls/53212646/1|title=Sharon Tate's family bares 'Restless Souls'|author=Carol Memmott|date=2012-02-22|website=USA TODAY|lang=en|accessdate=2012-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120625113650/http://www.usatoday.com/life/books/news/story/2012-03-12/sharon-tate-manson-murders-restless-souls/53212646/1|archivedate=2012-06-25|url-status=dead}}</ref> <ref name="Vanity Fair, on J’Accuse premiere">{{cite web|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2019/08/roman-polanski-venice-jaccuse-standing-ovation|title=Roman Polanski’s J’Accuse Premieres to Standing Ovation in Venice|author=K. Fitzpatrick|date=2019-08-31|website={{нп5|Vanity Fair (часопіс)|Vanity Fair|en|Vanity Fair (magazine)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210906222449/https://www.vanityfair.com/hollywood/2019/08/roman-polanski-venice-jaccuse-standing-ovation|archivedate=2021-09-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Vanity Fair, on Rosemary’s Baby">{{cite web|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2018/05/watching-rosemarys-baby-in-the-age-of-metoo|title=The Devil Inside: Watching Rosemary’s Baby in the Age of #MeToo|author=Laura Jacobs|website={{нп5|Vanity Fair (часопіс)|Vanity Fair|en|Vanity Fair (magazine)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419225625/https://www.vanityfair.com/hollywood/2018/05/watching-rosemarys-baby-in-the-age-of-metoo|archivedate=2021-04-19|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on Academy Reinstatement">{{cite web|url=https://variety.com/2020/film/news/roman-polanski-academy-reinstatement-denied-1234748286/|title=Roman Polanski Loses Bid for Academy Reinstatement|author=Gene Maddaus|date=2020-08-25|website=[[Variety]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210711125654/https://variety.com/2020/film/news/roman-polanski-academy-reinstatement-denied-1234748286/|archivedate=2021-07-11|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on J’Accuse">{{cite web|url=https://variety.com/2019/film/reviews/jaccuse-an-office-and-a-spy-review-roman-polanski-1203319146/|title=Film Review: Roman Polanski’s ‘J’Accuse (An Officer and a Spy)’|author=Owen Gleiberman|date=2019-08-30|website=[[Variety]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061004/https://variety.com/2019/film/reviews/jaccuse-an-office-and-a-spy-review-roman-polanski-1203319146/|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on Macbeth">{{cite web|url=https://variety.com/1971/film/reviews/macbeth-4-1200422754/|title=Macbeth|date=1971-12-31|website=[[Variety]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428153502/https://variety.com/1971/film/reviews/macbeth-4-1200422754/|archivedate=2021-04-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on Pompeii">{{cite web|url=https://variety.com/2007/film/markets-festivals/polanski-pulls-out-of-pompeii-2-1117971777/|title=Polanski pulls out of ‘Pompeii’|author=Dave McNary, Alison James, Dade Hayes|date=2007-09-11|website=[[Variety]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220403211528/https://variety.com/2007/film/markets-festivals/polanski-pulls-out-of-pompeii-2-1117971777/|archivedate=2022-04-03|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on Odd Man Out">{{cite web|url=https://variety.com/2012/film/markets-festivals/roman-polanski-odd-man-out-1117948456/|title=Roman Polanski: Odd Man Out|author=Rob Nelson|date=2012-10-02|website=[[Variety]]|lang=en|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220303073805/https://variety.com/2012/film/markets-festivals/roman-polanski-odd-man-out-1117948456/|archivedate=2022-03-03|url-status=live}}</ref> <ref name="Vokrug.tv, on expulsion from the American Film Academy">{{cite web|url=https://www.vokrug.tv/article/show/15557113091/|title=Обвиненный в изнасиловании 13-летней девочки Роман Полански попросил суд восстановить его в Американской киноакадемии|author=Екатерина Романова|date=2019-04-20|website=Вокруг ТВ|lang=ru|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061028/https://www.vokrug.tv/article/show/15557113091/|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Wall Street Journal, Carnage review">{{cite web|url=https://online.wsj.com/article/SB10001424052970204026804577100360158018568.html|title=Stylish Spectacle Makes This 'Mission' Possible|author=Joe Morgenstern|date=2011-12-16|website=[[Wall Street Journal]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130602093105/http://online.wsj.com/article/SB10001424052970204026804577100360158018568.html|archivedate=2013-06-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Washington Post, Oliver Twist review">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/09/29/AR2005092902418.html|title=Straight-Arrow 'Oliver Twist'|author=[[Эн Хорнадэй|Ann Hornaday]]|date=2005-09-30|website=[[Washington Post]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180930080726/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/09/29/AR2005092902418.html|archivedate=2018-09-30|url-status=live}}</ref> <ref name="Washington Post, on Sharon Tate’s death">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/history/2019/08/09/actress-sharon-tate-was-young-beautiful-pregnant-then-charles-mansons-family-arrived/|title=Actress Sharon Tate was young, beautiful and pregnant. Then Charles Manson’s ‘family’ arrived.|author=Marisa Iati|date=2019-08-09|website=[[Washington Post]]|lang=en|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210124183347/https://www.washingtonpost.com/history/2019/08/09/actress-sharon-tate-was-young-beautiful-pregnant-then-charles-mansons-family-arrived/|archivedate=2021-01-24|url-status=live}}</ref> <ref name="Wiadomosci, 2009-05-08">{{cite web|url=https://wiadomosci.wp.pl/sad-odrzucil-wniosek-polanskiego-o-umorzenie-sprawy-6031999571739265a|title=Sąd odrzucił wniosek Polańskiego o umorzenie sprawy|date=2009-05-08|website=Wiadomosci|lang=pl|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124410/https://wiadomosci.wp.pl/sad-odrzucil-wniosek-polanskiego-o-umorzenie-sprawy-6031999571739265a|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Wyborcza, on Based on a True Story">{{cite web|url=https://wyborcza.pl/7,101707,20427557,roman-polanski-zekranizuje-francuski-bestseller-wedlug-scenariusza.html|title=Polański odkłada Dreyfusa|author=Jędrzej Słodkowski|date=2016-07-20|website=Gazeta Wyborcza|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061040/https://wyborcza.pl/7,101707,20427557,roman-polanski-zekranizuje-francuski-bestseller-wedlug-scenariusza.html|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Wyborcza, on expulsion from the American Film Academy">{{cite web|url=https://wyborcza.pl/7,75410,23354059,bill-cosby-i-roman-polanski-wyrzuceni-z-akademii-oscarowej.html|title=Bill Cosby i Roman Polański wyrzuceni z Akademii Oscarowej|author=Emilia Dłużewska|date=2018-05-03|website=Gazeta Wyborcza|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061029/https://wyborcza.pl/7,75410,23354059,bill-cosby-i-roman-polanski-wyrzuceni-z-akademii-oscarowej.html|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Wyborcza, Rozmowa z Romanem Polańskim">{{cite web|url=https://krakow.wyborcza.pl/krakow/7,44425,1366814.html|title=Łatwo się wydostać, tylko jak przeżyć. Rozmowa z Romanem Polańskim|author=Grażyna Lubińska|date=2003-03-11|website=Gazeta Wyborcza|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423203611/https://krakow.wyborcza.pl/krakow/1,44425,1366814.html?disableRedirects=true|archivedate=2021-04-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Yahoo, Roman Polanski in extradition hearing">{{cite web|url=http://news.yahoo.com/roman-polanski-appears-court-extradition-hearing-092942825.html|title=Roman Polanski appears in court in extradition hearing|author=Aleksander Keplicz, Monica Scislowska|date=2015-02-25|website=[[Yahoo!|Yahoo News]]|lang=en|accessdate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305063916/http://news.yahoo.com/roman-polanski-appears-court-extradition-hearing-092942825.html|archivedate=2016-03-05|url-status=dead}}</ref> }} == Літаратура == {{refbegin|2}} ;На польскай мове * {{кніга|ref=Greenberg|аўтар=Greenberg, James.|загаловак=Roman Polański. Portret mistrza|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Warszawa|выдавецтва=|год=2013|pages=|allpages=288|серыя=|isbn=978-83-7881-944-8}} * {{артыкул|ref=Jazdon|аўтар=Jazdon, Mikołaj.|загаловак=Zagłada miasta. Warszawa w „Pianiście” Romana Polańskiego|спасылка=https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/11255/1/Miko%C5%82aj%20Jazdon%20-%20Zag%C5%82ada%20miasta.%20Warszawa%20w%20Piani%C5%9Bcie%20Romana%20Pola%C5%84skiego.pdf|аўтар выдання=|выданне=Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication|тып=|месца=|выдавецтва=Uniwersytet Adama Mickiewicza|год=2013|выпуск=21|volume=|нумар=|pages=77—95|isbn=978-83-7881-944-8|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=pl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908142423/https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/11255/1/Miko%c5%82aj%20Jazdon%20-%20Zag%c5%82ada%20miasta.%20Warszawa%20w%20Piani%c5%9bcie%20Romana%20Pola%c5%84skiego.pdf|archivedate=8 верасня 2017}} * {{кніга|ref=Kochańczyk|аўтар=Kochańczyk, Jan.|загаловак=Roman Polański i jego sztuka przetrwania|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=e-bookowo|год=2012|pages=|allpages=80|серыя=|isbn=978-836-308-028-0}} * {{кніга|ref=Schneider|аўтар=Schneider, Steven Jay|загаловак=501 reżyserów filmowych|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=MWK|год=2007|pages=|allpages=640|серыя=|isbn=9788361065241}} * {{кніга|ref=Stachówna|аўтар=Stachówna, Grażyna|загаловак=Roman Polański i jego filmy|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Warszawa|выдавецтва=Wydawnictwo Naukowe PWN|год=1994|pages=|allpages=276|серыя=|isbn=83-01-11300-6}} * {{кніга|ref=Werner|аўтар=Werner, Paul|загаловак=Polański. Biografia|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Poznań|выдавецтва=|год=2013|pages=|allpages=336|серыя=|isbn=978-83-7818-533-8}} * {{кніга|ref=Zamochnikoff, Bonnotte|аўтар=Zamochnikoff, Frederic & Bonnotte, Stephane|загаловак=Polański. Na rozdrożu światów|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Cyklady|год=2006|pages=|allpages=325|серыя=|isbn=83-60279-10-1}} ;На англійскай мове * {{кніга|ref=Ain-Krupa|аўтар=Ain-Krupa, Julia|загаловак=Roman Polanski: A Life in Exile|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=[[Praeger Publishers]]|год=2010|pages=|allpages=179|серыя=|isbn=978-0313377808}} * {{кніга|ref=Armstrong, Charity|аўтар=Armstrong, Richard & Charity, Tom|загаловак=The Rough Guide to Film|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Rough Guides|год=2007|pages=|allpages=672|серыя=|isbn=978-1843534082}} * {{кніга|ref=Gibson|аўтар=Gibson, Dirk Cameron|загаловак=Serial Murder and Media Circuses|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=[[Greenwood Press]]|год=2006|pages=|allpages=233|серыя=|isbn=9780275990640}} * {{кніга|ref=Horsley|аўтар=Horsley, Jason|загаловак=The Secret Life of Movies: Schizophrenic and Shamanic Journeys in American Cinema|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=[[McFarland & Company|McFarland]]|год=2009|pages=|allpages=299|серыя=|isbn=978-0786444236}} * {{кніга|ref=Thomson|аўтар=Thomson, David|загаловак=The New Biographical Dictionary of Film|спасылка=https://archive.org/details/newbiographicald00thom|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Alfred A. Knopf|год=2002|pages=|allpages=963|серыя=|isbn=978-0375411281}} * {{кніга|ref=Sarris|аўтар=Sarris, Andrew|загаловак=The St. James Film Directors Encyclopedia|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Visible Ink Press|год=1998|pages=|allpages=692|серыя=|isbn=978-1578590285}} * {{кніга|ref=Roman Polanski Interviews|аўтар=|загаловак=Roman Polanski: Interviews|спасылка=https://books.google.by/books?id=Pckg8k3g-PkC&hl|адказны=Edited by Paul Cronin|выданне=|месца=|выдавецтва=University Press of Mississippi|год=2005|pages=|allpages=211|серыя=Conversations with filmmakers series|isbn=978-1-57806-800-5}} ;Аўтабіяграфія на англійскай мове * {{кніга|ref=Polanski|аўтар=Polanski, Roman|загаловак=Roman|спасылка=https://archive.org/details/roman00pola|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=[[William Morrow & Company|William Morrow & Co]]|год=1984|pages=|allpages=461|серыя=|isbn=978-0688026219}} ;На рускай мове * {{кніга|ref=Бискинд|аўтар=Бискинд, Питер|загаловак=Беспечные ездоки, бешеные быки|спасылка=|адказны=Пер. с англ. С. Арбузова|выданне=|месца=М.|выдавецтва=АСТ|год=2007|старонкі=|старонак=640|серыя=|isbn=978-5-17-044733-6}} * {{кніга|ref=Зельвенский|аўтар={{нп5|Станіслаў Ігаравіч Зельвенскі|Зельвенский, Станислав Игоревич|ru|Зельвенский, Станислав Игоревич}}|загаловак=Поланский|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=СПб.|выдавецтва=Сеанс|год=2021|старонкі=|старонак=356|серыя=|isbn=978-5-6046135-1-1}} * {{кніга|ref=Лурсель|аўтар={{нп5|Жак Лурсель|Лурсель, Жак|ru|Лурсель, Жак}}|частка=Ребёнок Розмари = Rosemary's Baby|загаловак=Авторская энциклопедия фильмов|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=СПб.|выдавецтва=Rosebud Publishing|том=2|год=2009|старонкі=|старонак=1032|серыя=|isbn=978-5-904175-02-3}} * {{кніга|ref=Плахов|аўтар={{нп5|Андрэй Сцяпанавіч Плахаў|Плахов, Андрей Степанович|ru|Плахов, Андрей Степанович}}|частка=Роман Поланский|загаловак=Режиссеры настоящего: в 2 т|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=СПб.|выдавецтва=Сеанс|том=1. Визионеры и мегаломаны|год=2008|старонкі=254—277|старонак=312|серыя=Дом кино|isbn=978-5-901586-24-2}} * {{кніга|ref=Сэндфорд|аўтар=Сэндфорд, Кристофер|загаловак=Роман Полански. Биография|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=[[РИПОЛ Классик]]|год=2012|старонкі=|старонак=576|серыя=|isbn=978-5-386-05072-6}} * {{кніга|ref=Черненко|аўтар=Черненко, Михаил|частка=Полянський Роман|загаловак=Режиссёрская энциклопедия. Кино Европы|спасылка=|адказны=Ответственный редактор Г. Компаниченко|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Научно-исследовательский институт киноискусства|год=2002|старонкі=|старонак=134|серыя=|isbn=5-85646-077-4}} {{refend}} == Спасылкі == {{commons|Category:Roman Polański}} * {{cite web|url=http://www.roman-polanski.com/|title=Афіцыйны сайт Рамана Паланскага}} {{ref-fr}} {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Рамана Паланскага|nocat=1}} {{Navbox |title = Узнагароды Рамана Паланскага |list1 = {{Прэмія «Сярэбраны мядзведзь» за найлепшую рэжысуру}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу}} {{Прэмія «Сезар» за найлепшую рэжысуру}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую рэжысуру}} {{Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру}} {{Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} {{Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса найлепшаму рэжысёру}} }} {{Выдатны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Паланскі Раман}} [[Катэгорыя:Раман Паланскі| ]] <!-- Прафесіі --> [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Польшчы]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары Польшчы]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары Францыі]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры Польшчы]] [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Францыі]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] <!-- Дэталі біяграфіі --> [[Катэгорыя:Вязні польскіх гета]] [[Катэгорыя:Выжылі ў Халакосце]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кінашколы ў Лодзі]] <!-- Узнагароды --> [[Катэгорыя:Лаўрэаты Еўрапейскай кінапрэміі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Давід дзі Данатэла»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую рэжысуру]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар» за найлепшую рэжысуру]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сярэбраны мядзведзь»]] [[Катэгорыя:Камандоры французскага Ордэна мастацтваў і літаратуры]] [[Катэгорыя:Афіцэры французскага Ордэна мастацтваў і літаратуры]] [[Катэгорыя:Кавалеры французскага Ордэна мастацтваў і літаратуры]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя залатым медалём «За заслугі ў культуры Gloria Artis»]] te1u7emgufl8122j0nxzlz9tphnghrz 0 48120 5158508 4421182 2026-06-26T07:34:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158508 wikitext text/x-wiki [[Выява:Stanisław Żółkiewski (XVII).jpg|thumb|130px|Станіслаў Жалкеўскі]] [[Выява:Anonymous Stanisław Rewera Potocki.jpg|thumb|130px|Станіслаў Рэвера Патоцкі]] [[Выява:Stefan Czarniecki (XVII).jpg|thumb|130px|Стэфан Чарнецкі]] [[Выява:Schultz John III Sobieski.jpg|thumb|130px|Ян Сабескі (партрэт у якасці караля Польшчы)]] [[Выява:SJabłonowski.JPG|thumb|130px|Станіслаў Ябланоўскі]] [[Выява:JKBranicki.JPG|thumb|130px|Ян Клеменс Браніцкі]] [[Выява:Waclaw Rzewuski11.jpg|thumb|130px|Вацлаў Жавускі]] '''Польны гетман каронны''' — пасада ў [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўстве Польскім]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], адпавядала намесніку [[Вялікі гетман каронны|вялікага гетмана кароннага]]. У мірны час гетман вялікі звычайна знаходзіўся пры двары, займаўся адміністрацыйнымі пытаннямі і ажыццяўляў стратэгічнае кіраўніцтва, а гетман польны знаходзіўся «ў полі» (пар. з «[[фельдмаршал]]» — «палявы маршал»), кіраваў малымі аперацыямі, аховай межаў. Гетман польны падпарадкоўваўся гетману вялікаму, у выпадку яго прысутнасці ў бітвах камандаваў перадавымі аддзеламі і [[артылерыя]]й. У выпадку адсутнасці гетмана вялікага, гетман польны камандаваў усім войскам. У мірны час гетман польны знаходзіўся на паўднёва-ўсходніх межах Рэчы Паспалітай і камандаваў невялікімі рэгулярнымі «кварцянымі войскамі» — аддзеламі, набранымі з уладанняў караля, якія адбівалі несупынныя набегі татараў і туркаў. У гэтыя аддзелы часта ўваходзілі рэестравыя ўкраінскія казакі. === Польныя гетманы === * [[Марцін Камянецкі]] [[1520]]—[[1528]] * [[Ян Кола]] [[1528]]—[[1538]] * [[Мікалай Сяняўскі]] [[1539]]—[[1563]] * [[Ежы Язлавецкі]] [[1569]]—[[1575]] * [[Мікалай Сяняўскі]] [[1575]]—[[1584]] * [[Станіслаў Жалкеўскі]] [[1588]]—[[1618]] * [[Станіслаў Канецпольскі]] [[1618]]—[[1632]] * [[Марцін Казаноўскі]] [[1633]]—[[1636]] * [[Мікалай Патоцкі]] [[1637]]—[[1646]] * [[Марцін Каліноўскі]] [[1646]]—[[1652]] * [[Станіслаў Рэвера Патоцкі]] [[1652]]—[[1654]] * [[Станіслаў Лянцкаронскі]] [[1654]]—[[1657]] * [[Ежы Себасцьян Любамірскі]] [[1657]]—[[1664]] * [[Стэфан Чарнецкі]] [[1665]] * [[Ян Сабескі]] [[1666]]—[[1668]] * [[Дымітр Ежы Вішнявецкі]] [[1668]]—[[1676]] * [[Станіслаў Ян Ябланоўскі]] [[1676]]—[[1683]] * [[Мікалай Геранім Сяняўскі]] [[1683]] * [[Анджэй Патоцкі]] [[1684]]—[[1691]] * [[Фелікс Казімір Патоцкі]] [[1692]]—[[1702]] * [[Геранім Аўгустын Любамірскі]] [[1702]] * [[Адам Мікалай Сяняўскі]] [[1702]]—[[1706]] * [[Станіслаў Матэвуш Жавускі]] [[1706]]—[[1726]] * [[Станіслаў Хамянтоўскі]] [[1726]]—[[1728]] * [[Ян Клеменс Браніцкі]] [[1735]]—[[1752]] * [[Вацлаў Пётр Жавускі]] [[1752]]—[[1773]] * [[Францішак Ксаверый Браніцкі]] [[1773]]—[[1774]] * [[Севярын Жавускі]] [[1774]]—[[1794]] === Гл. таксама === * [[Вялікія гетманы каронныя]] * [[Вялікія гетманы літоўскія]] == Літаратура == * ''Urzędnicy centralni i nadworni Polski XIV—XVIII wieku, spisy''. Kórnik: wyd. PAN, [[1992]]. * Zdzisław Żygulski. ''Hetmani Rzeczypospolitej''. — [[Кракаў|Kraków]], [[1994]]. * ''Poczet hetmanów Rzeczypospolitej. Hetmani koronni'' / red. Mirosław Nagielski. — Warszawa, [[2005]]. * Maciej Franz. ''Wojskowość Kozaczyzny Zaporoskiej w XVI—XVII wieku''. — Toruń, [[2004]] == Спасылкі == * [http://akromer.republika.pl/herby_hetmani.html#pk Спіс і гербы гетманаў польных каронных]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180526180648/http://akromer.republika.pl/herby_hetmani.html#pk |date=26 мая 2018 }} {{ref-pl}} [[Катэгорыя:Гетманы польныя каронныя|*]] kv1e3vdrcf4csjv64e8km1r1rhan50l 0 50566 5158369 5041773 2026-06-25T15:54:44Z Pryhoža 169928 дапаўненне - інфармацыя пра біяметрычны пашпарт 5158369 wikitext text/x-wiki [[Файл:Пашпарт. Рэспубліка Беларусь. 2001.jpg|thumb|Вокладка беларускага пашпарта]] '''Пашпарт''' ({{lang-it|passaporto}} — дазвол на заход у порт, {{lang-fr|passeport}} — дакумент для праходу праз дзверы) — [[дзяржава|дзяржаўны]] [[дакумент]], які сведчыць асобу ўладальніка і яго [[грамадзянства]] (падданства) пры выездзе з краіны і вяртанні на радзіму і пры падарожжах па іншых краінах. == Гісторыя == У сярэдневяковай Еўропе, збольшага ў Францыі і некаторых італьянскіх княствах, назвай «пашпарт» акрэслівалі розныя дакументы, што дазвалялі купцам наведваць гарады. Праз шмат стагоддзяў у большасці краін не існавала абавязковага дакумента, які б быў патрэбны для замежных падарожжаў. Выключэннем была царская [[Расійская імперыя|Расія]] і [[Асманская імперыя]]. Расійскія пагранічныя ваяводы прапускалі замежнікаў толькі пры наяўнасці ў іх «праезджых» грамат. [[Пётр I (імператар расійскі)|Пётр I]] наяўнасць такіх грамат абгрунтаваў заканадаўча ў 1719 годзе. Заканадаўства і дакументы ў Еўропе для замежных вандровак пачалі ўводзіць толькі ў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]]. Першыя агульныя пашпарты і неабходнасць валодання імі для пераходу праз граніцу заснавала [[Францыя]] (1867), [[Брытанская імперыя]] (1873), [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італьянскае Каралеўства]] (1873) і [[ЗША]] (1889). Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў Еўропе паўстала патрэба пашпартнага і мытнага рэгулявання. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў краінах савецкага блоку была абмежавана выдача дазволаў на выезд за мяжу. У [[СССР]] для вандроўкі за межы краіны патрабаваўся «замежны пашпарт». У [[калгас]]ах пашпарты не выдавалі наогул да сярэдзіны 60-х гадоў XX стагодздзя, каб стрымаць адток насельніцтва ў гарады. === Гісторыя беларускага пашпарта === Першыя пашпарты на беларускай мове ([[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінцы]]) пачала выдаваць у [[Обер-Ост|Обер-Осце]] нямецкая адміністрацыя ў акрузе Галоўнакамандуючага на Усходзе ў 1916—1917 гадах. Яны былі на нямецкай і беларускай мовах. На 5 старонках утрымліваліся асабістыя звесткі асобы, месца нараджэння, дзе жыве, чым займаецца, веравызнанне, фотаздымак у рост чалавека, асаблівыя прыкметы, адбіткі «правага паказнога пальца», подпіс прадстаўніка мясцовай улады альбо двух сведак. У 1993 годзе быў зацверджаны ўзор [[Пашпарт грамадзяніна Рэспублікі Беларусь|беларускага пашпарта]] (пастанова Савета Міністраў РБ 14 ліпеня 1993 г. N 463 «Аб зацвярджэнні палажэння аб пашпарце грамадзяніна РБ, узору гэтага пашпарта і апісання яго»). Пасля [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндума 14 мая 1995 года]] былі змененыя дзяржаўныя сімвалы Рэспублікі Беларусь. Таму ў 1996 годзе былі ўведзеныя новыя ўзоры беларускага пашпарта. З 1 верасня 2021 года ў Беларусі ўведзены біяметрычныя дакументы. Для паездак за мяжу пачаў выкарыстоўвацца новы біяметрычны пашпарт, галоўная асаблівасць якога — убудаваны электронны чып. <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gpk.gov.by/peresechenie-granitsy/peresechenie-granitsy-po-biometricheskim-pasportam-otvety-na-glavnye-voprosy/|title=Пересечение границы по биометрическим паспортам: ответы на главные вопросы|website=Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|access-date=2026-06-25}}</ref> == Спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Дакументы]] [[Катэгорыя:Пашпарт| ]] rabamzetbqn0mtvvpfoy65odyv2wcc2 5158372 5158369 2026-06-25T16:01:38Z Pryhoža 169928 стыль 5158372 wikitext text/x-wiki [[Файл:Пашпарт. Рэспубліка Беларусь. 2001.jpg|thumb|Вокладка беларускага пашпарта]] '''Пашпарт''' ({{lang-it|passaporto}} — дазвол на заход у порт, {{lang-fr|passeport}} — дакумент для праходу праз дзверы) — [[дзяржава|дзяржаўны]] [[дакумент]], які сведчыць асобу ўладальніка і яго [[грамадзянства]] (падданства) пры выездзе з краіны і вяртанні на радзіму і пры падарожжах па іншых краінах. == Гісторыя == У сярэдневяковай Еўропе, збольшага ў Францыі і некаторых італьянскіх княствах, назвай «пашпарт» акрэслівалі розныя дакументы, што дазвалялі купцам наведваць гарады. Праз шмат стагоддзяў у большасці краін не існавала абавязковага дакумента, які б быў патрэбны для замежных падарожжаў. Выключэннем была царская [[Расійская імперыя|Расія]] і [[Асманская імперыя]]. Расійскія пагранічныя ваяводы прапускалі замежнікаў толькі пры наяўнасці ў іх «праезджых» грамат. [[Пётр I (імператар расійскі)|Пётр I]] наяўнасць такіх грамат абгрунтаваў заканадаўча ў 1719 годзе. Заканадаўства і дакументы ў Еўропе для замежных вандровак пачалі ўводзіць толькі ў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]]. Першыя агульныя пашпарты і неабходнасць валодання імі для пераходу праз граніцу заснавала [[Францыя]] (1867), [[Брытанская імперыя]] (1873), [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італьянскае Каралеўства]] (1873) і [[ЗША]] (1889). Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў Еўропе паўстала патрэба пашпартнага і мытнага рэгулявання. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў краінах савецкага блоку была абмежавана выдача дазволаў на выезд за мяжу. У [[СССР]] для вандроўкі за межы краіны патрабаваўся «замежны пашпарт». У [[калгас]]ах пашпарты не выдавалі наогул да сярэдзіны 60-х гадоў XX стагодздзя, каб стрымаць адток насельніцтва ў гарады. === Гісторыя беларускага пашпарта === Першыя пашпарты на беларускай мове ([[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінцы]]) пачала выдаваць у [[Обер-Ост|Обер-Осце]] нямецкая адміністрацыя ў акрузе Галоўнакамандуючага на Усходзе ў 1916—1917 гадах. Яны былі на нямецкай і беларускай мовах. На 5 старонках утрымліваліся асабістыя звесткі асобы, месца нараджэння, дзе жыве, чым займаецца, веравызнанне, фотаздымак у рост чалавека, асаблівыя прыкметы, адбіткі «правага паказнога пальца», подпіс прадстаўніка мясцовай улады альбо двух сведак. У 1993 годзе быў зацверджаны ўзор [[Пашпарт грамадзяніна Рэспублікі Беларусь|беларускага пашпарта]] (пастанова Савета Міністраў РБ 14 ліпеня 1993 г. N 463 «Аб зацвярджэнні палажэння аб пашпарце грамадзяніна РБ, узору гэтага пашпарта і апісання яго»). Пасля [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндума 14 мая 1995 года]] былі змененыя дзяржаўныя сімвалы Рэспублікі Беларусь. Таму ў 1996 годзе былі ўведзеныя новыя ўзоры беларускага пашпарта. З 1 верасня 2021 года ў Беларусі пачаў выкарыстоўвацца новы біяметрычны пашпарт, галоўная асаблівасць якога — убудаваны электронны чып. <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gpk.gov.by/peresechenie-granitsy/peresechenie-granitsy-po-biometricheskim-pasportam-otvety-na-glavnye-voprosy/|title=Пересечение границы по биометрическим паспортам: ответы на главные вопросы|website=Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|access-date=2026-06-25}}</ref> == Спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Дакументы]] [[Катэгорыя:Пашпарт| ]] 8pvsn9ufhoq9wse6b8r5sjiywpz1zod 0 50699 5158454 5026956 2026-06-26T01:57:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158454 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | image file = Cheetah4.jpg | image title = Гепард, Acinonyx jubatus | parent = Acinonyx | rang = Від | latin = Acinonyx jubatus | author = [[Schreber]], 1775 | syn = | range map = Cheeta map.jpg | range map caption = Карта распаўсюджання гепарда | range map width = | range legend = | iucnstatus = VU | wikispecies = Acinonyx jubatus | commons = Category:Acinonyx jubatus | iucn = 219 | itis = 183813 | ncbi = 32536 | eol = 328680 }} [[File:Cheetah (Acinonyx jubatus) crossing the road.webm|thumb|Гепард]] '''Гепард''' (''Acinonyx jubatus'') — драпежная жывёла з сямейства каціных, з’яўляецца самай хуткай жывёлай на Зямлі, дасягае хуткасці 110 кіламетраў у гадзіну<ref>Найбольшая гепардава хуткасць, якую зафіксавалі, 105 км/г. Cheetah, Luke Hunter and Dave Hamman, (Struik Publishers, 2003), pp. 37-38</ref> за тры секунды, хутчэйшая за амаль усе гоначныя аўтамабілі<ref>[http://www.abc.net.au/science/k2/moments/gmis9911.htm Measuring the speed of a cheetah]</ref>. Паводле іншых даных максімальная хуткасць гепардаў дасягае 93 км/г<ref>https://www.gazeta.ru/science/2013/06/13_a_5378389.shtml?updated</ref><ref>https://www.nature.com/articles/nature12295</ref>. Насяляюць большую частку афрыканскага кантынента, асабліва шмат іх на поўдні ад Сахары. == Выгляд == Мае зграбнае цела, ногі доўгія, хвост доўгі. Мех грубы і невысокі, у круглыя чорныя кропачкі дыяметрам 2-3 см, жывот белы, без кропак, хвост упрыгожаны таксама плямкамі і канчаецца афарбоўкай у выглядзе чорных кругоў. Невялікая авальная галава з высока пастаўленымі вачыма. Дарослы важыць ад 40 да 65 фунтаў. Даўжыня цела ад 115 да 135 см, а даўжыня хваста да 84 см. Самец трохі большы за самку, але, улічваючы, што існуюць вялікія адрозненні ў памерах жывёл, цяжка вызначыць, хто з’яўляецца мужчынам, хто жанчынай. == Пашырэнне == Гепарды жывуць у адкрытых і прасторных месцах, дзе ёсць шмат здабычы, гэта паўпустыні і саваны. У Намібіі гепарды жывуць на травяністых раўнінах, саванах з густой расліннасцю і ў горных мясцовасцях. Жывуць у Афрыцы, а даўней жылі нават у Індыі. Таксама былі выяўлены на паўночным захадзе Ірана, ацэнкавая колькасць каля 50 асобін. Існуе пяць падвідаў гепарда: чатыры жывуць у Афрыцы і адзін у Іране. Гепарды знаходзяцца пад пагрозай знікнення як віда. З усіх іншых буйных каціных найцяжэй размнажаюцца ў няволі. == Асаблівасці біялогіі == Самкі дасягаюць палавой сталасці маючы 24 месяцаў жыцця, а самцы ў 12 месяцаў. Спароўванне адбываецца на працягу года. Самкі нараджаюць па 3 — 5 кацянят, цяжарнасць працягваецца ад 90 да 98 дзён. Кацянё пры нараджэнні важыць ад 150 да 300 грамаў. У адрозненне ад некаторых іншых катоў, гепарды-дзіцяняты нараджаюцца з пятністай афарбоўкай. Смяротнасць застаецца высокай на працягу першага тыдня жыцця, да 90 % смярцей прыходзіцца на забойства львамі, гіенамі і нават арламі. Гепарды могуць жыць больш за 20 гадоў, з узростам губляюць гнуткасць і хуткасць. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20090301080537/http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/17.shtml BBC: Гепард] * [http://www.awf.org/wildlives/65 Cheetah: Wildlife summary from the African Wildlife Foundation] * [http://www.cheetah.org/ Cheetah Conservation Fund] * [http://www3.nationalgeographic.com/animals/mammals/cheetah.html National Geographic Profile] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070517020130/http://www3.nationalgeographic.com/animals/mammals/cheetah.html |date=17 мая 2007 }} * [http://www.maniacworld.com/Cheetah-vs-gnu.html Гепард падчас палявання] [[Катэгорыя:Каціныя]] {{бібліяінфармацыя}} gja6j4f638uum0ltyz1j2wls80wmwd2 0 60370 5158320 5021991 2026-06-25T14:09:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158320 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Магілёўская ратуша |Арыгінальная назва = | Выява =Ратуша в Могилеве.jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Магілёў |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1578 |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = [[2007]] |Заканчэнне будаўніцтва = [[2009]] |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя жыхары = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Магілёўская ратуша''' — помнік архітэктуры ў цэнтральнай частцы [[Магілёў|Магілёва]], сімвал горада. Існавала ў [[XVII стагоддзе|XVII]]—[[XX стагоддзе|XX]] стст. У [[2008]] завяршылася ўзвядзенне новага будынка на месцы знішчанага савецкімі ўладамі помніка архітэктуры. == Гісторыя == [[Выява:Mahilyow Rathaus.jpg|thumb|left|155px|Магілёўская ратуша ў пачатку [[1900-я|1900-х]]]] У [[1578]] годзе, праз год пасля атрымання горадам граматы на [[магдэбургскае права]], у Магілёве пачалося ўзвядзенне гарадской ратушы. Першапачаткова ратуша была драўлянай, таму неаднаразова згарала дашчэнту, і яе месцазнаходжанне мянялася. [[4 верасня]] [[1679]] г. гараджане пад кіраўніцтвам майстра Феські прыступілі да будаўніцтва прастакутнай у плане (28х10,5 м) мураванай ратушы на [[Гандлёвая плошча (Магілёў)|Гандлёвай плошчы]], асноўны корпус якой быў узведзены да [[1681]] года. У 1682—1686 гг. майстрам Крузбергам з [[Быхаў|Быхава]] ўзведзеная вежа на вышыню каля 26 м, абвалілася<ref name="АБ"/>. У чэрвені 1692 г. пасля разборкі муроў першай вежы майстрам Ігнатам з арцеллю ўзведзеная новая 8-гранная 5-ярусная вежа вышынёй да 38 м<ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Магілёўская ратуша|аўтар=[[А. А. Трусаў]]}}</ref> (са [[шпіль|шпілем]] — 46 метраў). Разам са званіцай [[Богаяўленскі сабор (Магілёў)|Богаяўленскага сабора]] вежа ратушы з’яўлялася асноўнай вертыкальнай [[Дамінанта (архітэктура)|дамінантай]] горада<ref name="АБ"/>. Як сведчаць гістарычныя і археалагічныя матэрыялы, у ратушы знаходзіліся: на першым паверсе [[сені]], вялікая «[[ізба]]» (адбываліся суды пад кіраўніцтвам [[войт]]а), [[канцылярыя]] і «ратушная [[святліца]]», дзе захоўваліся бягучыя справы магістрата; на другім паверсе сені, судовая «ізба» (магістрацкія суды), вялікая зала (пасяджэнні магістрату) і дапаможныя памяшканні; у [[цокаль]]ным паўпадвальным паверсе [[скарбніца]], [[склад]]ы і [[астрог]]. Памяшканні ацяпляліся [[кафля]]нымі [[печ]]амі, аздобленымі [[тэракота]]вай і зялёнай [[паліваная кафля|паліванай кафляй]]. Верагодна, што першы паверх быў перакрыты [[скляпенні|скляпеннямі]]. На другі паверх вялі [[лесвіца|лесвіцы]], аздобленыя разьбянымі драўлянымі [[балясы|балясамі]]. [[Вокны]] з невялікімі круглаватымі [[шыба]]мі мелі прыгожыя алавяныя рамы-[[аканіца|аканіцы]]. [[Падлога]] зробленая са спецыяльнай [[цэгла|цэглы]], сцены [[пабелка|пабеленыя]]. Звонку ратуша была [[тынк|атынкаваная]], былі два ганкі — нізкі і высокі парадны (з боку галоўнага і дваровага фасадаў). Вежа пяціярусная, завяршалася гранёным [[купал]]ам са [[шпіль|шпілем]], мела [[балкон]] з металічнымі [[краты|кратамі]], вялікі [[гадзіннік]] (паводле архіўнага здымку пачатку XX ст., быў на вежы ў 2-й палове XVII ст.). Стромкі дах ратушы накрыты плоскай чырвонай [[дахоўка]]й, аздоблены пазалочанымі [[флюгер]]амі-ветранікамі на [[франтон]]е, на дахах ганкаў і на вежавым шпілі<ref name="АБ"/>. Падчас [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] ў верасні [[1708]] года ратуша згарэла, але была хутка адноўленая. А ў [[1733]] годзе ратуша капітальна перабудаваная, дах накрыты [[бляха]]й. Архітэктура яе фасадаў стала адпавядаць узведзеным побач на плошчы ў стылі [[класіцызм]]у [[Дом губернатара (Магілёў)|дамам губернатара]] і [[Дом віцэ-губернатара (Магілёў)|віцэ-губернатара]]: шырокі гарызантальны пояс, які падзяляў паверхі будынкаў, [[рустоўка]] ніжняга паверха, [[ліштвы]] акон другога паверха<ref name="АБ"/>. Будынак быў самым высокім у горадзе. У [[1780]] годзе з яе назіральнай пляцоўкі Магілёвам любаваліся імператрыца [[Кацярына II]] і аўстрыйскі імператар [[Іосіф II]]. {{-}} <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Старыя графічныя выявы" perrow="4"> Выява:Mahiloŭ. Магілёў (XVIII, II).jpg|Да перабудовы ў [[1773]] Выява:Mahiloŭ, Archirejski Vał. Магілёў, Архірэйскі Вал (N. Lvov, 1800) (2).jpg|Акварэль М. Львова, [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Выява:Mahiloŭ. Магілёў (N. A. Lvov, XVIII).jpg|Акварэль М. Львова, [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Выява:Mahiloŭ, Alejnaja brama (J. Pieška, XVIII).jpg|Акварэль Ю. Пешкі, [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Выява:Mahiloŭskaja ratuša. Магілёўская ратуша (XIX, I).jpg|Малюнак, 1-я пал. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Выява:Mahiloŭskaja ratuša. Магілёўская ратуша (XIX).jpg|Дрэварыт, [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Выява:Mahiloŭskaja ratuša. Магілёўская ратуша (1871).jpg|Дрэварыт, [[1871]] Выява:Mahiloŭ. Магілёў (A. Choromański, XIX).jpg|Дрэварыт, [[1879]] </gallery></center> === Знішчэнне === Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ратуша была моцна пашкоджана. [[28 снежня]] [[1952]] г на нарадзе архітэктараў [[БССР]] па ахове помнікаў архітэктуры, было прынята рашэнне аб яе аднаўленні, [[11 верасня]] [[1953]] года — рашэнне Выканкама Магілёўскага гарадскога Савета дэпутатаў № 725, паводле якога будынак ратушы аб’яўлялася помнікам архітэктуры, а працы па яе рэстаўрацыі павінны былі быць завершаны да [[10 снежня]] [[1953]] г.. Аднак рэстаўрацыя ратушы так і не была пачатая. А ў ліпені [[1957]] года яна была падарваная. [[Файл:Магілёў. Інтэр'ер ратушы.JPG|міні|Інтэр’ер ратушы]] === Аднаўленне === Неаднаразова ішлі размовы аб аднаўленні гарадской ратушы. На месцы, дзе стаяла ратуша, праведзеныя [[археалагічныя раскопкі]]. У [[1979]] г. [[А. Трусаў|А. Трусавым]] выяўленыя падмуркі (глыбіня 30—70 см) і рэшткі сцен (шырыня 105—115 см), зробленыя з тонкай (5—5,6 см) [[цэгла-пальчатка|цэглы-пальчаткі]] ў тэхніцы муроўкі (рад лажкоў, рад тычкоў). [[Падмуркі]] складзены з вялікіх камянёў, прамежкі закладзены цэглай на [[вапна|вапнавым растворы]]. Каля галоўнага фасада выяўленыя рэшткі цаглянага ганка. Знойдзеныя таксама кафлі з [[раслінны арнамент|раслінным]] і [[геаметрычны арнамент|геаметрычным арнаментам]], паліваныя куфлі з выявай старажытнага [[Герб Магілёва|герба Магілёва]] і вялікая колькасць вырабаў са шкла XVI—XX стст. У 1984 г. [[І. Чарняўскі]]м раскапаныя рэшткі параднага ганку ратушы<ref name="АБ"/>. Праведзены ў пачатку [[1980-я|1980-х]] гг. грунтоўныя [[Археалагічныя даследаванні|археалагічныя]] і [[архіўныя даследванні]] былі пакладзены ў аснову будаўнічанага праекта, распрацаванага [[Беларускі рэстаўрацыйна-праектны інстытут|Беларускім рэстаўрацыйна-праектным інстытутам]] у 1980-1990-х гадах (архітэктар [[Я. Ханіна]]й<ref name="mgup"/>). Тады ж была вызначана і будучая музейная функцыя ратушы<ref name="kimpress"/>. [[23 мая]] [[1992]] г. адбылася сімвалічная закладка 1-га каменя на старым месцы будучай ратушы і яго асвячэнне на ўрачыстым набажэнстве. Быў нават выкладзены [[фундамент]], але праз недахоп грошай працы прыпыніліся<ref name="kimpress"/>. У 2004 годзе да [[ЦРГКЛіТ]] звярнуўся [[Магілёўскі гарвыканкам]] з просьбай выканаць эскізны праект па ўзнаўленні ратушы. Выкананы праект быў узгоднены з [[Упраўленнем па ахове гісторыка-культурнай спадчыны і рэстаўрацыі Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Упраўленнем па ахове гісторыка-культурнай спадчыны і рэстаўрацыі]] [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]], і з Магілёўскім архітэктурным упраўленнем. У сярэдзіне 2006 года быў выкананы архітэктурны праект па ратушы (навуковы кіраўнік праекта [[Аляксандр Кропатаў]], галоўны архітэктар [[А. Кандратаў]], архітэктары [[В. Пракопчык]] і [[Т. Панамарова]]<ref name="mgup">[http://www.mgup.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/85-2017_ageeu_a_r_pushkin_i_a_gram_supolnasc_2017_03.pdf Грамадзянская супольнасць і дзяржава. Станаўленне беларускага самакіравання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191221211434/http://www.mgup.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/85-2017_ageeu_a_r_pushkin_i_a_gram_supolnasc_2017_03.pdf |date=21 снежня 2019 }} / [[І. А. Пушкін]], [[А. Р. Агееў]]. — Магілёў : МДУХ, 2017. — 182 с. ISBN 978-985-6985-90-7.</ref>), аднак у чэрвені 2007 года яго давялося сур’ёзна карэкціраваць, бо ў выніку праведзеных археалагічных вышукаў быў выяўлены вялікі слой насыпных грунтоў, так што фундамент ратушы давялося паглыбіць да 7 метраў<ref name="kimpress">{{Cite web |url=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1610&mode=print |title=Навошта ратушы «бабровы хвост»? № 31 (849) 02.08.2008 |access-date=28 лютага 2021 |archive-date=27 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230827150220/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1610&mode=print |url-status=dead }}</ref>. Першапачаткова меліся чарцяжы планаў папярэдняга праекта, фатаграфіі праекта 1834 года, фатаграфіі абмераў планаў 1919 года, абмер плана 1945 года, і дакладныя фрагментарныя абмеры мура цокаля 1979 года. Матэрыялы абмераў параўноўваліся, каб знайсці супадзенні ў памерах, але адрозніванні былі досыць вялікімі. З дапамогай камп’ютарнай апрацоўкі старых фотаздымкаў былі ўдакладнены памеры і прапорцыі фасадаў і архітэктурнага дэкора<ref name="mgup"/>. У [[2008]] годзе ў дзень горада адбылося яе ўрачыстае адкрыццё. == Гадзіннік == [[Файл:Mahiliou ratusza tower clock.jpg|міні|злева|Механізм гадзінніка]] На самым версе 47-метровай вежы ўсталяваны ўнікальны механічны гадзіннік, выраблены магілёўскім гадзіннікавым майстрам [[Генадзь Галоўчык|Генадзем Галоўчыкам]]. На гадзінніку размешчаны дыск з абрысамі граніц Беларусі, на які нанесы важныя, паводле меркавання майстра, падзеі з гісторыі Магілёва: выпуск першага хімвалакна на прадпрыемстве [[Магілёўхімвалакно|«Лаўсан»]]; інфармацыю пра тое, што ў чэрвені ў [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзі]] ў Магілёве быў [[снег]], які праляжаў два дні, і гэтак далей<ref name="tut"/>. Стрэлка на адным з [[цыферблат]]аў праходзіць кола адзін раз за 500 гадоў<ref name="museumhm">{{Cite web |url=https://museumhm.by/ratusha-2/ |title=Пра гадзіннік |access-date=27 лютага 2021 |archive-date=21 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121110939/https://museumhm.by/ratusha-2/ |url-status=dead }}</ref>, надпіс сведчыць, што жыццё чалавека скончыцца раней, чым гэтая стрэлка зробіць чвэрць абароту<ref name="nn">[https://nn.by/?c=ar&i=268760 У Магілёве праз палітыку звольніўся геніяльны гадзіннікавы майстар]</ref>. Маецца таблічка ў гонар маці майстра<ref name="nn"/>. Таксама майстар схаваў у механізме гадзінніка «дыск ганьбы» з негатыўнымі падзеямі з жыцця Магілёва і прозвішчамі тых, хто шкодзіць гораду. Надпісы на «дыск ганьбы» можа нанесці толькі гадзіншчык, калі ведае, дзе ён. Прачытаць іх можна будзе толькі ў [[2066]] годзе — пласцінка выпадзе з механізму за год да 800-годдзя Магілёва, «каб не азмрочваць святкаванне»<ref name="tut">[https://news.tut.by/culture/720513.html Могилев лишился двух уникальных имиджевых объектов — башенных часов и горниста (и все из-за политики). Что дальше?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210227060135/https://news.tut.by/culture/720513.html |date=27 лютага 2021 }}</ref>. [[28 чэрвеня]] [[2014]] года на вежы ратушы з’явілася механічная фігура гарадскога трубача. Аўтарам ідэі і выканаўцам механічнай часткі гэтай механічнай скульптуры стаў Галоўчык, а аўтарам мастацкай часткі (твар і рукі) стаў магілёўскі скульптар [[Андрэй Вараб’ёў]]. [[1 кастрычніка]], у {{нп5|Міжнародны дзень музыкі||ru|Международный день музыки}}, гарадская ратуша правяла Дзень гарніста, на якім прайшло адкрытае галасаванне па выбару імя для механічнага трубача. Варыянты, прынятыя на галасаванне, на працягу некалькіх месяцаў паступалі на адрас музея. У выніку галасавання большасцю было выбрана імя ''Магіслаў'' («той, хто славіць Магілёў»), прапанаванае скульптарам Андрэем Вараб’ёвым<ref name="museumhm"/>. [[Файл:Магіслаў трубіць на магілёўскай ратушы.webm|міні|злева|Магіслаў трубіць на магілёўскай ратушы]] Магіслаў кожны дзень выконвае гарадскую [[фанфара|фанфару]] з балкона ратушы, тройчы за суткі — а 12-й гадзіне дня, а 8-й гадзіне ўвечары (сімволіка гэтага выхаду звязаная з сімволікай [[8 (лік)|васьмёркі]] як знаку бясконцасці), і трэці раз — у тую хвіліну, калі над Магілёвам садзіцца сонца. Музыка, якую выконвае Магіслаў, была запісана па выніках адмысловага конкурса на гарадскую фанфару, выканаўца — [[Дзмітрый Касцюшка]]<ref name="museumhm"/>. Пасля фальсіфікацыі вынікаў [[Прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і масавага гвалту [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|супраць нязгодных з гэтым]] Магіслаў замоўк па рашэнні музейшчыкаў<ref name="tut"/>. Пасля звальнення дырэктара музея [[Аляксей Бацюкоў|Аляксея Бацюкова]] на знак салідарнасці з ім падаў заяву на звальненне і гадзіннікавы майстар [[Генадзь Галоўчык]]. Пасля яго сыходу ў сярэдзіне лютага гадзіннік спыніўся<ref name="tut"/>. {{цытата|Ратуша заўжды была сімвалам свабоды, працаваць без свабоды тут цяжка<ref name="nn"/>.}} == Архітэктура і выкарыстанне == Ратуша — мураваны двухпавярховы будынак з васьміграннай пяціяруснай вежай пасярэдзіне галоўнага фасада. Вышыня ратушы складае 14 метраў, вежы — 47 метраў 30 сантыметраў. Фасады ратушы адноўлены на сярэдзіну XVIII стагоддзя. Пры рашэнні дваровага фасада выкарыстоўваліся аналагі і ўскосныя ўказанні ў гістарычнай запісцы на існаванне франтона. Агульная плошча памяшканняў складае 844,2 м², у тым ліку падвала — 18,7 м², першага паверха — 284,1 м², другога і мансарды — па 270,7 м²<ref name="mgup"/>{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=170}}. Нясучыя сценавыя канструкцыі ратушы створаны з блокаў ячэістага бетону таўшчынёй 500 мм і цэглы (260—300 мм). Таўшчыня цагляных сцен вежы змяншаецца ад 1130 мм унізе да 380 мм наверсе{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=170}}. Унутраная планіроўка будынка прыстасавана да сучасных патрэб і адрозніваецца ад гістарычнай. На першым паверсе размясціліся залы [[Музей гісторыі Магілёва|Музея гісторыі Магілёва]], экспазіцыйныя залы маюць падвясную столь і пакрыццё падлогі керамічнай пліткай. Падлога другога паверха паркетная. Першапачаткова на другім паверсе планавалася размясціць прыёмную кіраўніка гарадской адміністрацыі, але ў працэсе будаўніцтва старшыня гарвыканкама [[Віктар Шорыкаў]] прыняў рашэнне перадаць гэтыя плошчы музею горада. На мансардзе знаходзяцца фондавыя і службовыя памяшканні, кабінеты музея{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=170–171}}. Сёння ратуша выконвае функцыю гарадскога грамадскага цэнтра. З мая 2010 года ў ёй праходзяць сесіі дэпутатаў Магілёўскага гарадскога савета дэпутатаў. Таксама ў будынку адбываюцца ўрачыстыя прыёмы замежных дэлегацый, канферэнцыі, уручэнні прэмій і іншыя афіцыйныя мерапрыемствы{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=171}}. == Галерэя == <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Сучасныя здымкі" perrow="4"> Выява:Магілёў. Цэнтр.JPG|Агульны выгляд Выява:City Hall, Mahiloŭ (2009).jpg|Галоўны фасад Выява:City Hall, Mahiloŭ (3.02.2009).jpg|Фрагмент Выява:City Hall, Mahiloŭ (02.2009).jpg|З боку палаца губернатара </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * [https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/34/%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%88%D0%B0.html Трусаў Алег. Магілеўская ратуша // Спадчына. 1998. №5. С. 68-80.] // на [[pawet.net]] == Спасылкі == * {{Commons|Category:}} * [http://city.mogilev.by/content/view/3225/3/lang,ru/ Могилевская Ратуша. Могилевский городской исполнительный комитет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110105013316/http://city.mogilev.by/content/view/3225/3/lang,ru/ |date=5 студзеня 2011 }} {{ref-ru}} {{Ратушы Беларусі}} {{Славутасці Магілёва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ратушы Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Магілёва]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:Адноўленыя будынкі і збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Плошча Славы (Магілёў)]] tvyraqgkiver05z9qt4a08v0dsdvxup 0 61627 5158419 5149548 2026-06-25T21:17:44Z 5158419 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Генадзь Давыдзька | жанчына = | выява = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = Кіраўнік [[НДТРК]] РБ | перыядпачатак = [[28 снежня]] [[2010]] | перыядканец = [[6 лютага]] [[2018]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Міхаіл Мясніковіч]] | папярэднік = [[Аляксандр Зімоўскі]] | пераемнік = [[Іван Міхайлавіч Эйсмант]] | тытул_2 = Старшыня грамадскай арганізацыі «[[Белая Русь (грамадская арганізацыя)|Белая Русь]]» | перыядпачатак_2 = [[19 студзеня]] [[2018]] | перыядканец_2 = [[18 чэрвеня]] [[2022]] | папярэднік_2 = [[Аляксандр Радзькоў]] | пераемнік_2 = [[Алег Раманаў]] | прэм’ер_2 = [[Андрэй Кабякоў]] | прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Лукашэнка]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = [[беларусы|беларус]] | назва_палітычнай_арганізацыі = | партыя = | жонка = Наталля Давыдзька | сужэнец = | дзеці = | бацька = | маці = | род = | адукацыя = | рэлігія = | узнагароды = }} '''Генадзь Браніслававіч Давыдзька''' ({{ДН|29|9|1955}}, {{МН|Сянно|у Сянне|горад Сянно}} [[Віцебская вобласць]]) — беларускі палітык, [[акцёр]], тэлевядучы. [[Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь]] ([[1999]]). Аўтар праграм і вядучы на [[БТ|Беларускім тэлебачанні]], прапагандыст [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. == Біяграфія == У [[1977]] г. скончыў [[Далёкаўсходні дзяржаўны інстытут мастацтваў|Далёкаўсходні педагагічны інстытут мастацтваў]], акцёр драматычнага тэатра і кіно. У [[1992]] г. скончыў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускую дзяржаўную акадэмію мастацтваў]], рэжысёр драмы. У [[1977]] годзе пачаў працоўную дзейнасць у {{нп3|Арэнбургскі абласны драматычны тэатр імя М. Горкага|Арэнбургскім абласным драматычным тэатры імя М. Горкага|ru|Оренбургский областной драматический театр имени М. Горького}}. З [[1978]] да [[1980]] гг. служыў у [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]. З [[1980]] па [[1982]] гг. працаваў акцёрам [[Магілёўскі абласны тэатр драмы і камедыі імя Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча|Магілёўскага абласнога тэатра драмы і камедыі імя В. Дуніна-Марцінкевіча]], акцёрам, рэжысёрам, генеральным дырэктарам [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Я.Купалы]] (да [[2004]]). У [[1995]] годзе заснаваў тэатр «Бульвар смеху». Стваральнік тэлівізійнага цыкла «АРТ-клуб»; кіраўнік курса «рэжысура эстрады» ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]]. Член праўлення Саюза тэатральных дзеячаў Рэспублікі Беларусь. З’яўляўся дэпутатам [[ПП НС|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання, быў членам Сталай камісіі па адукацыі, культуры, навуцы і навукова-тэхнічнаму прагрэсу ([[2004]]—[[2008]] гг.). Дэпутат Парламенцкага Сходу [[Саюз Беларусі і Расіі|Саюза Беларусі і Расіі]], старшыня Камісіі па інфармацыйнай палітыцы. Член грамадска-кансультатыўнай рады пры [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта]] Рэспублікі Беларусь. Старшыня савета фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па падтрымцы культуры і мастацтвы. Старшыня асацыяцыі грамадскіх аб’яднанняў «Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў». Намеснік старшыні Сталай камісіі ПП НС Рэспублікі Беларусь па правах чалавека, нацыянальным адносінам і сродкам масавай інфармацыі. У [[2004]] г. прысвоена ганаровае званне «Мінчанін года». [[28 снежня]] [[2010]] года прызначаны кіраўніком [[НДТРК]] Беларусі. У [[2011]] годзе разам з прадстаўнікамі беларускіх органаў дзяржаўнага кіравання быў ўключаны ў [[Чорны спіс Еўрасаюза|санкцыйны спіс Еўрапейскага Саюза]], у сувязі з [[Плошча 2010|хваляй рэпрэсій]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў 2010 года]] Г. Давыдзьку быў забаронены ўезд на тэрыторыю [[Спіс краін Еўрапейскага саюза|краін ЕС]], а актывы падлягалі замарожванню<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=61552 Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС]</ref>. Паводле [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскага савета]] Генадзь Давыдзька: ''«апісваючы сябе як „аўтарытарны дэмакрат“, нёс адказнасць за распаўсюджванне па тэлебачанні дзяржаўнай прапаганды, якая падтрымлівала і апраўдвала рэпрэсіі супраць дэмакратычнай апазіцыі і грамадзянскай супольнасці пасля выбараў у снежні 2010 года. Дэмакратычная апазіцыя і грамадзянская супольнасць сістэматычна паказваліся ў негатыўным і прыніжальным выглядзе, выкарыстоўваючы сфальсыфікаваную інфармацыю»''<ref>[http://eur-lex.europa.eu/eli/dec/2012/642/oj Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures against Belarus = Рашэнне Еўрапейскага савета аб рэстрыктыўных мерах супраць Беларусі, 15 кастрычніка 2012 г. {{ref-en}}]</ref>. У 2016 г. забарона была знята. У тым жа годзе выступіў па тэлебачанню з шэрагам абвінавачванняў недзяржаўнай прэсы, сцвярджаючы, што яна працуе на развал дзяржавы<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=165170 Давыдзька: «Дзяржаве аб’яўлена інфармацыйная вайна» // Наша Ніва]</ref>. Пад яго кіраўніцтвам па дзяржаўным тэлебачанні быў паказаны сканадальны фільм «Жалезам па шкле» пра масавую акцыю пратэсту ў Беларусі супраць вынікаў прэзідэнцкіх выбраў 2010 года, якая адбылася 19 снежня 2010 года і была жорстка разагнаная. Давыдзька адзначыў, што цалкам згодны з тэкстамі фільма і гатовы адказваць за яго<ref>[https://euroradio.fm/genadz-davydzka-idze-boyka-i-za-zroblenyya-bt-filmy-mne-ne-soramna Генадзь Давыдзька: Ідзе бойка, і за зробленыя БТ фільмы мне не сорамна // Еўрарадыё]</ref>. [[19 студзеня]] [[2018]] года абраны старшынёй прапрэзідэнцкага грамадскага аб’яднання [[Белая Русь (грамадская арганізацыя)|«Белую Русь»]]. [[6 лютага]] [[2018]] г. Прэзідэнт [[А. Лукашэнка]] зняў Г. Давыдзьку з пасады кіраўніка НДТРК РБ<ref>[http://www.belta.by/president/view/lukashenko-obnovil-rukovodstvo-tsentralnyh-smi-288140-2018/ Лукашенко обновил руководство центральных СМИ // БЕЛТА {{ref-ru}}]</ref>. У той жа дзень прызначаны [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі 6-га склікання]]<ref>[https://news.tut.by/economics/580373.html?#tw Глава «Белой Руси» Геннадий Давыдько назначен сенатором] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201027064449/https://news.tut.by/economics/580373.html#tw |date=27 кастрычніка 2020 }}</ref>. На [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2019)|парламенцкіх выбарах]], якія прайшлі [[17 лістапада]] [[2019]] г., балатаваўся ў [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] 7-га склікання па выбарчай акрузе № 107 «Усходняя». У Палаце прадстаўнікоў заняў пасаду старшыні Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў па правах чалавека, нацыянальных адносінах і сродках масавай інфармацыі. У канцы студзеня [[2020]] г. узначаліў працоўную групу па вывучэнні пытання аб адмене смяротнай кары. Раней Давыдзька неаднаразова выказваўся ў падтрымку смяротнай кары. У [[2014]] г. Давыдзька заклікаў расстрэльваць гандляроў спайсамі<ref>{{cite web|url = https://euroradio.fm/genadz-davydzka-uznachalic-grupu-pa-vyvuchenni-admeny-smyarotnay-kary|title = Генадзь Давыдзька ўзначаліць групу па вывучэнні адмены смяротнай кары|author = |date = 2020-01-30|work = [[Еўрарадыё]] |language = |accessdate = 2020-02-02}}</ref>. У жніўні 2019 г. выказваўся супраць чарговага рэферэндуму па адмене смяротнай кары: дастаткова, маўляў, і таго, што прайшоў у [[1996]] г.<ref>{{cite web|url = https://www.sb.by/articles/davydko-vopros-otmeny-smertnoy-kazni-ne-prosto-politicheskiy-no-i-nravstvennyy.html|title = Давыдько: вопрос отмены смертной казни не просто политический, но и нравственный|author = |date = 2019-08-30|work = [[СБ. Беларусь сегодня]] |language = ru|accessdate = 2020-02-02}}</ref> 21 чэрвеня 2021 г. Давыдзька быў паўторна ўнесены ў санкцыйны спіс [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]<ref name="EU21062021">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0997&from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2021/997] — [[Афіцыйны часопіс Еўрапейскага саюза]], 21.06.2021</ref>. 6 ліпеня да чэрвеньскага пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain third countries with the Council Decision (CFSP) 2021/1002 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/07/06/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-07-06|accessdate=2021-09-10|language=en}}</ref>, 7 ліпеня ў свой санкцыйны спіс Давыдзьку ўнесла Швейцарыя<ref>[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]</ref>. 9 жніўня 2021 года таксама быў унесены ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] ЗША<ref>{{Cite web|language=en|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|website=|date=2021-08-09|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archivedate=2021-08-09|accessdate=2021-08-10|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|title=США расширили санкции в отношении официального Минска. Полный список|website=|date=2021-08-09|publisher=[[zerkalo.io]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809213314/https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|archivedate=2021-08-09|accessdate=2021-08-10|url-status=live|lang=ru}}</ref>. === Сям’я === Жанаты, мае дачку. == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" |- ! '''Год''' !! '''Фільм''' !! '''Роля''' |- | [[1983 год у гісторыі кіно|1983]] || Дело для настоящих мужчин || Антон Фралоў |- | [[1985 год у гісторыі кіно|1985]] || Мама, я жив || партызан |- | [[2000 год у гісторыі кіно|2000]] || В августе 44-го || палкоўнік |- | [[2001 год у гісторыі кіно|2001]] || Поводырь || дэкан |- | [[2002 год у гісторыі кіно|2002]] || Закон || Паліванаў |- | [[2003 год у гісторыі кіно|2003]] || [[Анастасія Слуцкая (фільм)|Анастасія Слуцкая]] || князь [[Сямён Алелькавіч]] |- | [[2010 год у гісторыі кіно|2010]] || Брестская крепость || Новікаў |- | [[2010 год у гісторыі кіно|2010]] || Журов-2 || Зяленскі |- | [[2011 год у гісторыі кіно|2011]] || ПираМММида || міністр |} == Узнагароды == * [[Медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]] ([[2005]]), * прэмія Федэрацыі прафсаюзаў Рэспублікі Беларусь, * [[ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], * гран-пры 1-га Усебеларускага фестывалю народнага гумару, * гран-пры Міжнароднага фестывалю сатыры і гумару ў намінацыі «пісьменнік, сатырык», * гран-пры Міжнароднага фестывалю вячэрніх забаўляльных праграмаў краін СНД і Балтыі (за стварэнне тэлецыкла «Налівай»). == Міжнародныя санкцыі == 24 верасня 2020 года [[Сейм Літвы]] ўключыў Генадзя Давыдзьку ў спіс асоб, якім забаронены ўезд на тэрыторыю Літвы. Гэта рашэнне было прынята ў адказ на фальсіфікацыю вынікаў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|рэпрэсіі супраць мірных пратэстоўцаў]]<ref name="sankcijos">{{cite web|lang=lt|url=https://www.e-tar.lt/portal/lt/legalAct/2d92fe3002e011ebb74de75171d26d52|title=LIETUVOS RESPUBLIKOS SEIMAS REZOLIUCIJA DĖL SANKCIJŲ BALTARUSIJOS PAREIGŪNAMS|date=2020-09-24|publisher=Сейм Літоўскай Рэспублікі|accessdate=2026-02-16}}</ref>.{{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://telegraf.by/by/2012/01/persona-gennadii-davidko-predatelei-ya-na-televidenie-ne-pozovu Персона. Генадзь Давыдзька: здраднікаў я на ТБ не паклічу]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120210153315/http://telegraf.by/by/2012/01/persona-gennadii-davidko-predatelei-ya-na-televidenie-ne-pozovu |date=10 лютага 2012 }} — [[Telegraf.by]] {{Прадстаўнікі горада Мінска ў Нацыянальным сходзе}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Давыдзька Генадзь Браніслававіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэжысёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Нацыянальнай дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Парламенцкага сходу Беларусі і Расіі]] [[Катэгорыя:Прапагандысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] 2lm0s0au33njbnzs3a5ffjwqravsvqh 0 66384 5158301 4689574 2026-06-25T12:52:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158301 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Га́нна Сцяпа́наўна Палітко́ўская''' (у дзявоцтве '''Мазепа''', {{ДН|30|8|1958}}, [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] — {{ДС|7|10|2006}}, [[Масква]]) — расійская журналістка. == Біяграфія == Нарадзілася 30 жніўня 1958 года ў [[Нью-Ёрк]]у, дзе яе бацькі знаходзіліся на дыпламатычнай працы. У 1980 годзе скончыла факультэт журналістыкі [[МДУ імя М. В. Ламаносава]]. Падчас навучання ў МДУ пазнаёмілася і выйшла замуж за Аляксандра Паліткоўскага, які вучыўся на тым жа факультэце, але быў на 5 гадоў старэйшы. Ад гэтага шлюбу Паліткоўскія маюць дваіх дзяцей, Ілью і Веру. У 2000 годзе шлюб фактычна распаўся, але афіцыйна пара не разводзілася. У мужа і жонкі былі палярна супрацьлеглыя погляды на прафесію журналіста. Паліткоўскі, будучы рэпарцёрам, казаў пра дзейнасць Ганны: «Гэта не журналістыка… Гэта ці то пісьменніцтва, ці то нешта яшчэ…» У 1982—1993 гадах працавала ў газетах «Известия» і «Воздушный транспорт», у творчым аб’яднанні «ЭСКАРТ», выдавецтве «Парытэт». Да 1994 года з’яўлялася аглядальнікам штотыднёвіка «Мегаполис-экспресс» у перыяд, калі выданне яшчэ не паспела стаць бульварным. У 1994—1999 гадах — аглядальнік, рэдактар аддзела надзвычайных здарэнняў газеты «Общая газета». З мая 1999 года — спецыяльны карэспандэнт і аглядальнік газеты «Новая газета». Паліткоўская неаднаразова выязджала ў раёны баявых дзеянняў. За серыю рэпартажаў пра ваенныя дзеянні ў [[Чачня|Чачні]] ў студзені 2000 года Ганне Паліткоўскай прысуджана прэмія «Залатое пяро Расіі». 7 кастрычніка 2006 года застрэлена ў ліфце свайго дома ў цэнтры [[Масква|Масквы]]. Супрацоўнікі міліцыі знайшлі побач з яе целам [[пісталет Макарава]] з глушыцелем і чатыры гільзы. Першыя звесткі паказвалі на заказное забойства, бо былі зроблены чатыры стрэлы, уключаючы кантрольны стрэл у галаву. Пахавана ў Маскве на [[Траякураўскія могілкі|Траякураўскіх могілках]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://lenta.ru/lib/14161170/ Ганна Паліткоўская ў Лентапэдыі] * [http://emedia.amnesty.org/AnnaP_Russian.ram Ганна Паліткоўская кажа пра Чачэнскую вайну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080515221627/http://emedia.amnesty.org/AnnaP_Russian.ram |date=15 мая 2008 }} * [http://tapirr.com/polit/politkovskaya.htm Артыкулы А. Паліткоўскай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061107015839/http://tapirr.com/polit/politkovskaya.htm |date=7 лістапада 2006 }} * [http://grani.ru/Events/Crime/m.112521.html Біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930211539/http://grani.ru/Events/Crime/m.112521.html |date=30 верасня 2007 }} * [http://tvoygolos.narod.ru/personalia/15-p/politkovskaya.htm Біяграфія] * [https://web.archive.org/web/20041019022214/http://www.inosmi.ru/stories/01/05/29/2996/213816.html Анна Политковская: яд, Путин и моя борьба за свободу] * [http://politkovskaya.novayagazeta.ru/ Сайт памяці Ганны Паліткоўскай] * [http://www.echo.msk.ru/programs/exit/55416/ Дело Анны Политковской. Год спустя] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паліткоўская Ганна Сцяпанаўна}} [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад агнястрэльнай зброі]] gsica1wko2yveprduonhuah3e5yw522 0 70927 5158470 5108716 2026-06-26T05:30:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158470 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=прозвішча|Герынг}} {{ДД |званне = [[Файл:Luftwaffe epaulette Reichsmarschall.svg|55px]] [[Рэйхсмаршал]] | партыя = [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя]] (1922 – 1945) | узнагароды = '''Нямецкія''' (пазбаўлены ўсіх званняў і ўзнагарод 23 красавіка 1945 году): {{{!}} Style = "background: transparent" {{!}} {{Рыцарскі крыж Жалезнага крыжа}} {{!!}} {{Вялікі крыж Жалезнага крыжа}} {{!!}} {{Ганаровы крыж ветэрана вайны}} {{!}}- {{!}} {{Залаты партыйны знак НСДАП}} {{!!}} {{Жалезны крыж 1-га класа}} {{!!}} {{Жалезны крыж 2-га класа}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Міхая Адважнага}} {{!!}} {{Медаль «У памяць 9 лістапада 1923»}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн «Pour le Mérite» (Прусія)}} {{!!}} {{Данцыгскі крыж 2-га класа}} {{!!}} {{Данцыгскі крыж 1-га класа}} {{!}}} '''Замежныя''': {{{!}} {{!}} {{Ордэн Узыходзячага сонца|1}} {{!!}} {{Ордэн Мяча}} {{!!}} {{Кавалер Вялікага крыжа Каралеўскага венгерскага ордэна Святога Стэфана}} {{!}}- {{!}} {{Кавалер Вышэйшага ордэна Святога Дабравешчання}} {{!!}} {{Кавалер Вялікага крыжа ордэна Святых Маўрыкія і Лазара}} {{!!}} {{Кавалер Вялікага крыжа ордэна Кароны Італіі}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Міхая Адважнага}} {{!!}} {{Ордэн Белай ружы}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{!}}} | аўтограф = Hermann Göring Signature.svg }} '''Ге́рман Вільге́льм Ге́рынг''' ({{lang-de|Hermann Wilhelm Göring}}; {{ДН|12|1|1893}}, [[Розенгайм]] — {{ДС|15|10|1946}}, [[Нюрнберг]]) — палітычны, дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]]. Паплечнік [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]], адна з самых уплывовых фігур у [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|Нацыянал-сацыялістычнай нямецкай рабочай партыі]]. Ветэран [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], лётчык, галоўнакамандуючы [[Люфтвафэ]]. Адзін з самых багатых людзей нацысцкай Германіі<ref name="rus_team">[https://rus.team/people/german-gering--hermann-wilhelm-gring Герман Геринг]{{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Пасля заканчэння кадэцкай вучэльні і ваеннай акадэміі паступіў на службу ў 112-ы пяхотны полк. З пачаткам Першай сусветнай вайны ваяваў на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце]]. Дамогся пераводу ў [[Імперскія ваенна-паветраныя сілы Германіі|ваенную авіяцыю]] і ўдзельнічаў у баявых дзеяннях як лётчык-знішчальнік. За час баёў асабіста збіў больш за дваццаць самалётаў праціўніка і быў узнагароджаны шматлікімі ўзнагародамі. Калі Германія прайграла вайну і не магла мець па [[Версальскі дагавор|мірным дагаворы]] сваёй баявой авіяцыі, Герынг зарабляў тым, што выступаў з паказальнымі палётамі ў Даніі і Швецыі. У 1922 годзе ён вярнуўся ў Германію, дзе стаў членам нацысцкай партыі і актыўным удзельнікам нацысцкага руху. Ужо ў студзені 1923 года Гітлер прызначыў яго вярхоўным кіраўніком [[Штурмавыя атрады|нацысцкіх штурмавых атрадаў]]. Падчас «[[Піўны путч|Піўнога путчу]]» 1923 года Герынг атрымаў цяжкае раненне, але здолеў схавацца і потым выехаць у [[Першая Аўстрыйская Рэспубліка|Аўстрыю]], дзе знаходзіўся да 1927 года, пакуль путчыстаў не амніставалі. [[Парламенцкія выбары ў Германіі (1928)|У 1928 годзе]] ён, разам з яшчэ 11 дэпутатамі-нацыстамі, быў абраны ў [[Рэйхстаг (Веймарская рэспубліка)|Рэйхстаг]]. [[Парламенцкія выбары ў Германіі (1932, ліпень)|У 1932 годзе]], калі НСДАП атрымала там 230 месцаў і ператварылася ў найбуйнейшую партыю Германіі, стаў старшынёй Рэйхстага і заставаўся ім да 1945 года. У 1933 годзе, калі Гітлер стаў канцлерам Германіі, Герынг заняў пасаду прэм’ер-міністра [[Вольная дзяржава Прусія|Прусіі]] і рэйхскамісара авіяцыі. Быў адным з арганізатараў нацысцкага тэрору ў Германіі і на акупаваных фашыстамі тэрыторыях у гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Напярэдадні краху Трэцяга рэйха, фюрэр даведаўся, што Герынг за яго спіной вёў таемныя перамовы з праціўнікам, загадаў арыштаваць рэйхсмаршала па абвінавачванні ў дзяржаўнай здрадзе, пазбавіць усіх званняў і ўзнагарод. 8 мая 1945 года Герман Герынг добраахвотна здаўся амерыканцам у Берхтэсгадэне. Прысудам [[Нюрнбергскі працэс|Нюрнбергскага трыбунала]] аб’яўлены адным з галоўных ваенных злачынцаў. Скончыў жыццё [[самагубства]]м<ref name="rus_team" /><ref>[https://aif.ru/society/history/glavnyy_tolstyak_nacizma_neizvestnyy_german_gering Неизвестный Герман Геринг]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/science/2021/10/14_a_14094247.shtml?utm_auth=false&updated Чем знаменит преемник Гитлера]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://great-peoples.ru/german-vilgelm-gering Герман Геринг]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://kratkoebio.ru/hermann-goring/ Герман Геринг — биография и сведения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251013061818/https://kratkoebio.ru/hermann-goring/ |date=13 кастрычніка 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Фельдмаршалы нацысцкай Германіі}} {{Нюрнбергскі працэс}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Герынг}} [[Катэгорыя:Постаці Германіі]] [[Катэгорыя:Дзеячы Трэцяга рэйха, якія здзейснілі самагубства]] [[Катэгорыя:Лётчыкі Першай сусветнай вайны (Германія)]] lwyutw9gsiiw5oul4b2g6n78z5e8t2h 0 76167 5158464 4844208 2026-06-26T05:05:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158464 wikitext text/x-wiki [[File:Herbarz Polski.jpg|thumb|200px|Тытульная старонка «Herbarz Polski» (Гербоўнік Польскі) 1595 года]] '''Гербоўнік''', '''Гэрбар''' ({{lang-pl|Herbarz}}, {{lang-ru|Гербовник}}) — кніга, якая змяшчае ў сабе апісанне і выяву [[герб]]аў ([[Дваране|дваранскіх]] родаў, бюргерскі родаў і асобных асоб, дзяржаў, гарадоў, мясцовасцяў, арганізацый і т.п.). Вывучае гербоўнік (гербы) прыкладная гістарычная навука [[геральдыка]]. Гербоўнікі існавалі ўжо ў [[XIII]] ст. як турнірнай спіс і прыпадковай збор [[герб]]аў. З развіццём інстытута герольдаў пачынаецца складанне Гербоўніка пры дварах [[манарх]]аў. У [[XV]] ст. ў заходнееўрапейскіх Гербоўніках з'яўляюцца гербы [[рыцар]]ства [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] — «Armorial Lyncenich» ([[Брусель]]скі), «Codex Bergshammar» ([[Стакгольм]]скі), «Armorial de la Toison d'Or» ([[Парыж]]скі) і інш.. Некалькі гербаў літоўскіх і рускіх князёў змяшчае хроніка [[Канстанцкі сабор|Канстанцкага сабору]] Ульрыка Рыхенталя. Старэйшым польскім Гербоўнікам з [[XV]] ст. яўляецца «Insignorum clenodiorum Regis et Regni Poloniae descriptor» ([[Ян Длугаш|Jan Dlugosz]]). [[File:Herbarz-Paprocki-1584.jpg|thumb|200px|Тытульная старонка перавыдання 1584 г. «Herby Rycerstwa Polskiego» (Гербы Рыцарства Польскага) ў 1858 годзе]] Цікавымі для беларускай гісторыі яўляюцца * Гербоўнік Бартоша Папроцкага * Гербоўнік Адама Бонецкага * Гербоўнік Каспара Несецкага * Гербоўнік Северіна Урускага * Гербоўнік Тэадора Жыхлінскага * Гербоўнік дваранскіх родаў Царства Польскага * У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] актуальнымі былі выдання [[Дваранская радаводная кніга|Дваранскай радаводнай кнігі]]; [[Агульны гербоўнік дваранскіх родаў Расійскай імперыі]] быў заснаваны ўказам [[Павел I (імператар расійскі)|імператара Паўла I]] ад 20 студзеня [[1797]] г.. У [[1992]] г. было выпушчана рэпрынтнае выданне. Гербы беларускай шляхты складаюцца у «Herbarz rycerstwa W. X. Litewskiego» В.Віюка-Каяловіча. Аднак, там невялікая частка гербаў [[Шляхта|шляхты]] [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]]. Ніводзін Гербоўнік не яўляецца поўным зборам гербаў шляхты сваёй краіны. У [[Францыя|Францыі]] была спроба складання поўнага Гербоўніка, таксама было спроба складання усіх гербаў у «Armorial General». Зараз толькі [[Іспанія|Іспанская]] Герольдыя займаецца рэгістрацыяй гербаў шляхціцаў усіх сучасных краін. == Гл. таксама == * [[Гербоўнік Віцебскага дваранства]] * [[Спіс дваранскіх родаў Магілёўскай губерні]] == Літаратура == * «Беларуская энцыклапедыя», Мінск, 1997 г., Т.5 С.173. == Спасылкі == * [http://gerbovnik.com/ Общий гербовник дворянских родов Российской империи — электронная версия на CD] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180322103644/http://gerbovnik.com/ |date=22 сакавіка 2018 }} * [https://web.archive.org/web/20071114104447/http://vexillography.narod.ru/empirmin.htm О знамённых гербовниках] * [http://niab.belhost.by/gerbovnik/ Белорусский гербовник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120209024200/http://niab.belhost.by/gerbovnik/ |date=9 лютага 2012 }} * [http://www.baronss.ru/photo/7 Дурасов В. Гербовник Всероссийского дворянства] * [http://geraldika.ru/forum.php?forum_id=2118 Книги по родовой геральдике] * [http://personen.digitale-sammlungen.de/baltlex/Band_bsb00000445.html Klingspor, Carl Arvid von: Baltisches Wappenbuch. Wappen sämmtlicher, den Ritterschaften von Livland, Estland, Kurland und Oesel zugehöriger Adelsgeschlechter. Stockholm, 1882] * [http://www.eha.ee/vapid/index.php?act=gen&lang=de Adelswappen im Estnischen Historischen Archiv] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110112124919/http://www.eha.ee/vapid/index.php?act=gen&lang=de |date=12 студзеня 2011 }} * [http://sovet.geraldika.ru/article/4689 Геральдика сегодня] * [http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=231&from=pubstats «Księga herbowa rodów polskich» Cz. 1, Juliusz Karol Ostrowski], * [http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=232&from=&dirids=1 Cz. 2 «Księga herbowa rodów polskich» Cz. 1, Juliusz Karol Ostrowski]. * [http://akromer.republika.pl/polska.html Herbarz Adama Kromera] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120310215031/http://akromer.republika.pl/polska.html |date=10 сакавіка 2012 }} * [http://www.kujawy.com.pl/historia/herb/herbarz.htm Herbarz Kujawsko-Pomorski] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110615062222/http://kujawy.com.pl/historia/herb/herbarz.htm |date=15 чэрвеня 2011 }} * [http://www.pl.info.pl ALBUM POLSKI — Interaktywny Album Heraldyczny RP|Herby Miast Polskich] * [http://www.jurzak.pl Genealogia dynastyczna] * [http://www.jurzak.pl/gd/szablony/herbarz.php?lang=pl Dział HERBARZ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110519142657/http://jurzak.pl/gd/szablony/herbarz.php?lang=pl |date=19 мая 2011 }} * [http://www.herbarz.neostrada.pl/str/autor.htm Herby Szlachty Rzeczypospolitej — Andrzej Brzezina Winiarski] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100217043957/http://www.herbarz.neostrada.pl/str/autor.htm |date=17 лютага 2010 }} * [http://www.rycerstwopodkarpacia.republika.pl Rycerstwo Polskie Podkarpacia — Władysław Pulnarowicz] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140426202444/http://www.rycerstwopodkarpacia.republika.pl/ |date=26 красавіка 2014 }} * [http://www.herbypolskie.republika.pl Herby Polskie M.Bielski, J.L.Herbult, W.O.Sz.Okolski] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180302111350/http://www.herbypolskie.republika.pl/ |date=2 сакавіка 2018 }} * [http://www.przodkowie.com/niesiecki/index.php?lit=b Herby — rys.i opisy z herbarza Niesieckiego, wyd.Bobrowicza] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110928070231/http://www.przodkowie.com/niesiecki/index.php?lit=b |date=28 верасня 2011 }} * [http://www.przodkowie.com/pl/ind_naz/naz_a.shtml Spis nazwisk z herbarza Bonieckiego] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120414120443/http://www.przodkowie.com/pl/ind_naz/naz_a.shtml |date=14 красавіка 2012 }} * [http://www.genealogia.okiem.pl Dynamiczny Herbarz Rodzin Polskich] * [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/docmetadata?id=88218&dirds=1&tab=1 «Poczet szlachty galicyjskiej i bukowińskiej»] * [http://www.herbarz.net/Forumnobilium Związek Szlachty Polskiej, Herby członków Związku Szlachty Polskiej] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090223131453/http://www.herbarz.net/Forumnobilium/ |date=23 лютага 2009 }} * [http://herbyszlachty.pl/ Elektroniczna wyszukiwarka herbów Tadeusza Gajla «Herbarz polski»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110717095100/http://herbyszlachty.pl/ |date=17 ліпеня 2011 }} * [http://www.dokumentyslaska.pl/heraldyka_slaska/index.html Dokumenty Śląska] * [http://www.heraldique-europeenne.org Arnaud BUNEL «Héraldique européenne»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110224130333/http://heraldique-europeenne.org/ |date=24 лютага 2011 }} * [http://www.heralogic.eu/blas_aa.html J.B.Rietstap «Armoires General»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080201123335/http://www.heralogic.eu/blas_aa.html |date=1 лютага 2008 }} * [http://www.euraldic.com/burke_a.html J.Burke «Peerage and Baronetage»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111110172803/http://www.euraldic.com/burke_a.html |date=10 лістапада 2011 }} * [http://www.wappenbuch.de/ Johann Siebmacher «Wappenbuch», 1605] [[Катэгорыя:Гербоўнікі]] [[Катэгорыя:Генеалогія]] fbewx06ds6016oyandu94be8knnsf8g 0 76217 5158558 5056089 2026-06-26T09:50:10Z Ueschar 151377 Перапрацаваў артыкул пра камп'ютарныя гульні, цяпер апісвае толькі гульні на ПК. Таксама зраблю перанос. 5158558 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Відэагульня}} '''Камп’ю́тарная гульня́''' — [[камп’ютарная праграма]], прызначаная для арганізацыі [[гульня]]вога працэсу на [[камп’ютар]]ы. Існуюць спробы вылучыць камп’ютарныя гульні як асобную вобласць [[мастацтва]], нараўне з [[Тэатр|тэатрам]] і [[Кінематограф|кіно]].<ref>[http://oldgames.ru/tesaurus/200/16306/ Артыкул на сайце Oldgames.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101219022615/http://oldgames.ru/tesaurus/200/16306/|date=19 снежня 2010}} {{Ref-ru}}</ref> Паняцці «камп’ютарная гульня» і «відэагульня» не з’яўляюцца цалкам тоеснымі. Відэагульня — шырэйшая катэгорыя, якая ахоплівае гульні для камп’ютараў, [[гульнявая прыстаўка|гульнявых прыставак]], аркадных аўтаматаў, мабільных прылад і іншых электронных сістэм.<ref name="cambridge">{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/computer-game|title=Computer game|website=Cambridge Dictionary|publisher=Cambridge University Press|access-date=25 чэрвеня 2026|language=en}}</ref> == Асаблівасці == У адрозненне ад гульняў для закрытых прыставак, камп’ютарныя гульні звычайна працуюць у больш зменлівым апаратным асяроддзі: на камп’ютарах з рознымі [[працэсар]]амі, [[відэакарта]]мі, аб’ёмам [[аператыўная памяць|аператыўнай памяці]], маніторамі і перыферыйнымі прыладамі. Таму для іх часта пазначаюцца мінімальныя і рэкамендаваныя сістэмныя патрабаванні. Асноўнымі сродкамі кіравання ў камп’ютарных гульнях традыцыйна з’яўляюцца [[клавіятура]] і [[камп’ютарная мыш]], але выкарыстоўваюцца таксама [[геймпад]]ы, [[джойсцік]]і, рулі, педалі, гарнітуры [[віртуальная рэальнасць|віртуальнай рэальнасці]] і іншыя кантролеры. Для камп’ютарнай платформы асабліва характэрныя змена графічных налад, падтрымка мадыфікацый, карыстальніцкіх карт, неафіцыйных перакладаў, асобных сервераў і дадатковых праграм для сувязі, трансляцый або запісу гульнявога працэсу. == Гісторыя == {{Main|Гісторыя камп’ютарных гульняў}} [[Файл:IBM PC 5150.jpg|міні|[[IBM PC]] 5150 — адзін з сімвалаў ранняй эпохі персанальных камп’ютараў]] Раннія камп’ютарныя гульні з’явіліся ў навуковых цэнтрах і ўніверсітэтах, дзе былі даступны вялікія вылічальныя машыны. У 1950—1960-я гады яны ствараліся як эксперыменты, дэманстрацыі магчымасцей камп’ютарнай тэхнікі або студэнцкія праекты. Першай праграмнай камп’ютарнай гульнёй на ўніверсальным камп’ютары з экранным адлюстраваннем лічыцца ''[[OXO]]'', якая з’явілася ў [[1952]] годзе. Яна імітуе гульню «[[крыжыкі-нулікі]]», створаная А. С. Дугласам як частка яго доктарскай [[Дысертацыя|дысертацыі]] ў [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскім універсітэце]]. Гульня працавала на вялікім універсітэцкім камп’ютары, вядомым як [[EDSAC]] ({{lang-en|Electronic Delay Storage Automatic Calculator}}).<ref name="chm">{{Cite web|url=https://www.computerhistory.org/timeline/1952/|title=1952|website=Timeline of Computer History|publisher=Computer History Museum|language=en|access-date=26 чэрвеня 2026}}</ref> У [[1958]] годзе [[Уільям Хігінботам]], які дапамагаў будаваць першую [[Ядзерная зброя|ядзерную бомбу]] ў [[Брукхэйвенская нацыянальная лабараторыя|Брукхэйвенскай нацыянальнай лабараторыі]] ([[Аптан (акруга)|Аптан]], [[Нью-Ёрк]]), для забавы наведнікаў стварыў «[[Tennis for Two]]» («Тэніс для дваіх»). [[Файл:Spacewar!-PDP-1-20070512.jpg|міні|''Spacewar!'' на камп’ютары PDP-1]] У [[1962]] годзе [[Стыў Расэл]] распрацаваў гульню [[Spacewar!]]. Гульня працавала на [[Мінікамп’ютар|мінікамп’ютары]] [[PDP-1]] і хутка распаўсюдзілася па ўніверсітэтах краіны. Масавае развіццё камп’ютарных гульняў пачалося з пашырэннем хатніх і персанальных камп’ютараў у канцы 1970-х — 1980-я гады. Платформы [[Apple II]], [[Commodore 64]], ZX [[Spectrum]], [[Atari]], [[Amiga]] і [[IBM PC]] зрабілі гульні часткай хатняга карыстання камп’ютарам. У гэты перыяд актыўна развіваліся тэкставыя прыгоды, аркады, ролевыя гульні, эканамічныя і ваенныя стратэгіі, сімулятары тэхнікі. У 1990-я гады важнымі фактарамі сталі распаўсюджанне [[CD-ROM]], гукавых карт, [[Трохмерная графіка|трохмернай графікі]] і [[Лакальная сетка|лакальных сетак]]. 2000—2010-я гады цэнтральнае месца занялі [[Лічбавая дыстрыбуцыя|лічбавая дыстрыбуцыя]], анлайн-сэрвісы, [[Незалежная распрацоўка відэагульняў|незалежная распрацоўка]], [[Гульнявы рухавік|гульнявыя рухавікі]] агульнага прызначэння, [[Кіберспорт|кіберспорт]] і мадэль рэгулярных абнаўленняў. У 2020-я гады камп’ютарныя гульні захоўваюць асобнае месца ў сусветнай гульнявой індустрыі побач з кансольнымі і мабільнымі гульнямі. Паводле [[Newzoo]], у 2025 годзе сусветны рынак гульняў дасягнуў 201,6 млрд долараў ЗША, а сегмент ПК-гульняў вырас да 43,6 млрд долараў і паказаў найвышэйшы гадавы рост у наборы даных кампаніі.<ref name="newzoo2026">{{Cite web|url=https://newzoo.com/resources/blog/global-games-market-q2-2026|title=Global games revenue cracked $200 billion in 2025|website=Newzoo|date=18 чэрвеня 2026|access-date=25 чэрвеня 2026|language=en}}</ref> == Класіфікацыя == {{Main|Класіфікацыя камп’ютарных гульняў}}Камп’ютарныя гульні могуць быць класіфікаваны па некалькіх прыкметах: * '''[[Жанр відэагульняў|Жанр]]''': гульня можа належаць як да аднаго, так і да некалькіх жанраў, а ва ўнікальных выпадках — адкрываць новы або быць па-за ўсялякіх жанраў; * '''Колькасць гульцоў і спосаб іх узаемадзеяння''': гульня можа быць [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкай]] — разлічанай на гульню аднаго чалавека, або [[Шматкарыстальніцкая гульня|шматкарыстальніцкай]] — разлічанай на адначасовую гульню некалькіх чалавек, а таксама весціся на адным камп’ютары, праз [[інтэрнэт]]; Асобнае месца займаюць [[Масавая анлайн-гульня|масавыя анлайн-гульні]], дзе вялікая колькасць гульцоў размяшчаецца ў адным гульнявым свеце. * '''Візуальнае прадстаўленне''': гульня можа як выкарыстоўваць графічныя сродкі афармлення, так і наадварот, быць тэкставай. Гульня таксама можа быць двухмернай або трохмернай. Ёсць і [[Гукавая гульня|гукавыя гульні]] — у іх замест візуальнага відарыса выкарыстоўваюцца гукі. == У Беларусі == Найбольш вядомая беларуская студыя-распрацоўшчык камп’ютарных гульняў — кампанія [[Wargaming]], заснаваная ў [[Мінск]]у ў 1998 годзе. Яе галоўны праект ''[[World of Tanks]]'' стаў адной з найбольш вядомых масавых анлайн-гульняў, звязаных з Беларуссю. ''World of Tanks'' – не толькі як камерцыйны праект, але і як прыклад уплыву гульняў на цікавасць да ваеннай гісторыі і тэхнікі.<ref name="lastouski">{{Cite web|url=https://core.ac.uk/download/188320332.pdf|title=Публічная гісторыя і выклікі новай медыйнай сітуацыі|last=Ластоўскі|first=А.|publisher=Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|year=2017|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="efimova">{{Cite web|url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/249757/1/%D0%95%D1%84%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D1%91%D0%B6%D1%8C_8_%202020-035-041.pdf|title=Компьютерные игры в жизни современной молодежи|last=Ефимова|first=Н. В.|author2=Богдан Е. И.|author3=Жешко Е. И.|publisher=Белорусский государственный университет|year=2020|access-date=25 чэрвеня 2026|language=ru}}</ref> Беларуская гульнявая індустрыя не абмяжоўвалася Wargaming. Напрыклад, у 2015 годзе ў Мінску прайшоў першы [[Global Game Jam Minsk]], у якім удзельнічалі распрацоўшчыкі з Мінска, [[Брэст]]а, [[Гомель|Гомеля]], [[Бабруйск]]а і [[Амстэрдам]]а; з 16 заяўленых праектаў 14 былі прадстаўлены на лакальным конкурсе.<ref name="ggj">{{Cite web|url=https://devby.io/news/global-game-jam-minsk-2015-kak-sdelat-igru-za-48-chasov|title=Global Game Jam Minsk 2015: как сделать игру за 48 часов?|website=dev.by|date=16 сакавіка 2015|access-date=25 чэрвеня 2026|language=ru}}</ref> У тым жа годзе ў Мінску ў межах MobileOptimized прайшоў Games Day і бясплатная выстава гульняў беларускіх студый і індзі-распрацоўшчыкаў.<ref name="gameday">{{Cite web|url=https://devby.io/news/game-day-free-expo-igr-v-minske|title=Game Day + free EXPO игр в Минске|website=dev.by|date=7 ліпеня 2015|access-date=25 чэрвеня 2026|language=ru}}</ref> == Беларуская мова і лакалізацыя == Прысутнасць [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ў камп’ютарных гульнях застаецца абмежаванай, але прыкметнай. Лакалізацыя можа быць спосабам папулярызацыі беларускай мовы і ўзбагачэння яе слоўнікавага складу.<ref name="shakel">{{Cite web|url=https://libeldoc.bsuir.by/bitstream/123456789/47300/1/Shakel_Belaruskaya.pdf|title=Беларуская лакалізацыя камп’ютарных гульняў|last=Шакель|first=Р. В.|author2=Лазарэнка А. А.|publisher=БДУІР|year=2022|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> Сярод гульняў з падтрымкай беларускай мовы або беларускімі мадыфікацыямі, згадваюцца ''[[World of Tanks]]'', ''[[Легенды Айзенвальда|Legends of Eisenwald]]'', ''[[Minecraft]]'' і аматарскі пераклад для ''[[Mount & Blade II: Bannerlord]]''.<ref name="shakel" /> == Гл. таксама == * [[Відэагульня]] * [[Гісторыя камп’ютарных гульняў]] * [[Геймплэй]] * [[Кіберспорт]] * [[Гульнявы рухавік]] * [[Спіс відэагульняў з беларускай лакалізацыяй]] == Зноскі == {{Reflist}} == Літаратура == * Ефимова Н. В., Богдан Е. И., Жешко Е. И. Компьютерные игры в жизни современной молодежи // ''Социальная, культурная и международная коммуникация молодежи''. — Мінск: БДУ, 2020. — С. 35—41. * Ластоўскі А. Публічная гісторыя і выклікі новай медыйнай сітуацыі // ''Гісторыя і грамадазнаўства''. — 2017. * Шакель Р. В., Лазарэнка А. А. Беларуская лакалізацыя камп’ютарных гульняў // ''58-я Научная конференция аспирантов, магистрантов и студентов БГУИР''. — Мінск: БДУІР, 2022. — С. 134—135. {{Commonscat|Computer games}} {{Жанры камп’ютарных гульняў}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні|*]] tofvhzlfscnav6ajwp5ks6ve2z9f23y 5158559 5158558 2026-06-26T09:53:43Z Ueschar 151377 5158559 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Відэагульня}} '''Камп’ю́тарная гульня́''' — [[камп’ютарная праграма]], прызначаная для арганізацыі [[гульня]]вога працэсу на [[камп’ютар]]ы. Існуюць спробы вылучыць камп’ютарныя гульні як асобную вобласць [[мастацтва]], нараўне з [[Тэатр|тэатрам]] і [[Кінематограф|кіно]].<ref>[http://oldgames.ru/tesaurus/200/16306/ Артыкул на сайце Oldgames.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101219022615/http://oldgames.ru/tesaurus/200/16306/|date=19 снежня 2010}} {{Ref-ru}}</ref> Паняцці «камп’ютарная гульня» і «відэагульня» не з’яўляюцца цалкам тоеснымі. Відэагульня — шырэйшая катэгорыя, якая ахоплівае гульні для камп’ютараў, [[гульнявая прыстаўка|гульнявых прыставак]], аркадных аўтаматаў, мабільных прылад і іншых электронных сістэм.<ref name="cambridge">{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/computer-game|title=Computer game|website=Cambridge Dictionary|publisher=Cambridge University Press|access-date=25 чэрвеня 2026|language=en}}</ref> == Асаблівасці == У адрозненне ад гульняў для закрытых прыставак, камп’ютарныя гульні звычайна працуюць у больш зменлівым апаратным асяроддзі: на камп’ютарах з рознымі [[працэсар]]амі, [[відэакарта]]мі, аб’ёмам [[аператыўная памяць|аператыўнай памяці]], маніторамі і перыферыйнымі прыладамі. Таму для іх часта пазначаюцца мінімальныя і рэкамендаваныя сістэмныя патрабаванні. Асноўнымі сродкамі кіравання ў камп’ютарных гульнях традыцыйна з’яўляюцца [[клавіятура]] і [[камп’ютарная мыш]], але выкарыстоўваюцца таксама [[геймпад]]ы, [[джойсцік]]і, рулі, педалі, гарнітуры [[віртуальная рэальнасць|віртуальнай рэальнасці]] і іншыя кантролеры. Для камп’ютарнай платформы асабліва характэрныя змена графічных налад, падтрымка мадыфікацый, карыстальніцкіх карт, неафіцыйных перакладаў, асобных сервераў і дадатковых праграм для сувязі, трансляцый або запісу гульнявога працэсу. == Гісторыя == {{Main|Гісторыя камп’ютарных гульняў}} [[Файл:IBM PC 5150.jpg|міні|[[IBM PC]] 5150 — адзін з сімвалаў ранняй эпохі персанальных камп’ютараў]] Раннія камп’ютарныя гульні з’явіліся ў навуковых цэнтрах і ўніверсітэтах, дзе былі даступны вялікія вылічальныя машыны. У 1950—1960-я гады яны ствараліся як эксперыменты, дэманстрацыі магчымасцей камп’ютарнай тэхнікі або студэнцкія праекты. Першай праграмнай камп’ютарнай гульнёй на ўніверсальным камп’ютары лічыцца ''[[OXO]]'', якая з’явілася ў [[1952]] годзе. Яна імітуе гульню «[[крыжыкі-нулікі]]», створаная А. С. Дугласам як частка яго доктарскай [[Дысертацыя|дысертацыі]] ў [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскім універсітэце]]. Гульня працавала на вялікім універсітэцкім камп’ютары, вядомым як [[EDSAC]] ({{lang-en|Electronic Delay Storage Automatic Calculator}}).<ref name="chm">{{Cite web|url=https://www.computerhistory.org/timeline/1952/|title=1952|website=Timeline of Computer History|publisher=Computer History Museum|language=en|access-date=26 чэрвеня 2026}}</ref> У [[1958]] годзе [[Уільям Хігінботам]], які дапамагаў будаваць першую [[Ядзерная зброя|ядзерную бомбу]] ў [[Брукхэйвенская нацыянальная лабараторыя|Брукхэйвенскай нацыянальнай лабараторыі]] ([[Аптан (акруга)|Аптан]], [[Нью-Ёрк]]), для забавы наведнікаў стварыў «[[Tennis for Two]]» («Тэніс для дваіх»). [[Файл:Spacewar!-PDP-1-20070512.jpg|міні|''Spacewar!'' на камп’ютары PDP-1]] У [[1962]] годзе [[Стыў Расэл]] распрацаваў гульню [[Spacewar!]]. Гульня працавала на [[Мінікамп’ютар|мінікамп’ютары]] [[PDP-1]] і хутка распаўсюдзілася па ўніверсітэтах краіны. Масавае развіццё камп’ютарных гульняў пачалося з пашырэннем хатніх і персанальных камп’ютараў у канцы 1970-х — 1980-я гады. Платформы [[Apple II]], [[Commodore 64]], ZX [[Spectrum]], [[Atari]], [[Amiga]] і [[IBM PC]] зрабілі гульні часткай хатняга карыстання камп’ютарам. У гэты перыяд актыўна развіваліся тэкставыя прыгоды, аркады, ролевыя гульні, эканамічныя і ваенныя стратэгіі, сімулятары тэхнікі. У 1990-я гады важнымі фактарамі сталі распаўсюджанне [[CD-ROM]], гукавых карт, [[Трохмерная графіка|трохмернай графікі]] і [[Лакальная сетка|лакальных сетак]]. 2000—2010-я гады цэнтральнае месца занялі [[Лічбавая дыстрыбуцыя|лічбавая дыстрыбуцыя]], анлайн-сэрвісы, [[Незалежная распрацоўка відэагульняў|незалежная распрацоўка]], [[Гульнявы рухавік|гульнявыя рухавікі]] агульнага прызначэння, [[Кіберспорт|кіберспорт]] і мадэль рэгулярных абнаўленняў. У 2020-я гады камп’ютарныя гульні захоўваюць асобнае месца ў сусветнай гульнявой індустрыі побач з кансольнымі і мабільнымі гульнямі. Паводле [[Newzoo]], у 2025 годзе сусветны рынак гульняў дасягнуў 201,6 млрд долараў ЗША, а сегмент ПК-гульняў вырас да 43,6 млрд долараў і паказаў найвышэйшы гадавы рост у наборы даных кампаніі.<ref name="newzoo2026">{{Cite web|url=https://newzoo.com/resources/blog/global-games-market-q2-2026|title=Global games revenue cracked $200 billion in 2025|website=Newzoo|date=18 чэрвеня 2026|access-date=25 чэрвеня 2026|language=en}}</ref> == Класіфікацыя == {{Main|Класіфікацыя камп’ютарных гульняў}}Камп’ютарныя гульні могуць быць класіфікаваны па некалькіх прыкметах: * '''[[Жанр відэагульняў|Жанр]]''': гульня можа належаць як да аднаго, так і да некалькіх жанраў, а ва ўнікальных выпадках — адкрываць новы або быць па-за ўсялякіх жанраў; * '''Колькасць гульцоў і спосаб іх узаемадзеяння''': гульня можа быць [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкай]] — разлічанай на гульню аднаго чалавека, або [[Шматкарыстальніцкая гульня|шматкарыстальніцкай]] — разлічанай на адначасовую гульню некалькіх чалавек, а таксама весціся на адным камп’ютары, праз [[інтэрнэт]]; Асобнае месца займаюць [[Масавая анлайн-гульня|масавыя анлайн-гульні]], дзе вялікая колькасць гульцоў размяшчаецца ў адным гульнявым свеце. * '''Візуальнае прадстаўленне''': гульня можа як выкарыстоўваць графічныя сродкі афармлення, так і наадварот, быць тэкставай. Гульня таксама можа быць двухмернай або трохмернай. Ёсць і [[Гукавая гульня|гукавыя гульні]] — у іх замест візуальнага відарыса выкарыстоўваюцца гукі. == У Беларусі == Найбольш вядомая беларуская студыя-распрацоўшчык камп’ютарных гульняў — кампанія [[Wargaming]], заснаваная ў [[Мінск]]у ў 1998 годзе. Яе галоўны праект ''[[World of Tanks]]'' стаў адной з найбольш вядомых масавых анлайн-гульняў, звязаных з Беларуссю. ''World of Tanks'' – не толькі як камерцыйны праект, але і як прыклад уплыву гульняў на цікавасць да ваеннай гісторыі і тэхнікі.<ref name="lastouski">{{Cite web|url=https://core.ac.uk/download/188320332.pdf|title=Публічная гісторыя і выклікі новай медыйнай сітуацыі|last=Ластоўскі|first=А.|publisher=Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|year=2017|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="efimova">{{Cite web|url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/249757/1/%D0%95%D1%84%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D1%91%D0%B6%D1%8C_8_%202020-035-041.pdf|title=Компьютерные игры в жизни современной молодежи|last=Ефимова|first=Н. В.|author2=Богдан Е. И.|author3=Жешко Е. И.|publisher=Белорусский государственный университет|year=2020|access-date=25 чэрвеня 2026|language=ru}}</ref> Беларуская гульнявая індустрыя не абмяжоўвалася Wargaming. Напрыклад, у 2015 годзе ў Мінску прайшоў першы [[Global Game Jam Minsk]], у якім удзельнічалі распрацоўшчыкі з Мінска, [[Брэст]]а, [[Гомель|Гомеля]], [[Бабруйск]]а і [[Амстэрдам]]а; з 16 заяўленых праектаў 14 былі прадстаўлены на лакальным конкурсе.<ref name="ggj">{{Cite web|url=https://devby.io/news/global-game-jam-minsk-2015-kak-sdelat-igru-za-48-chasov|title=Global Game Jam Minsk 2015: как сделать игру за 48 часов?|website=dev.by|date=16 сакавіка 2015|access-date=25 чэрвеня 2026|language=ru}}</ref> У тым жа годзе ў Мінску ў межах MobileOptimized прайшоў Games Day і бясплатная выстава гульняў беларускіх студый і індзі-распрацоўшчыкаў.<ref name="gameday">{{Cite web|url=https://devby.io/news/game-day-free-expo-igr-v-minske|title=Game Day + free EXPO игр в Минске|website=dev.by|date=7 ліпеня 2015|access-date=25 чэрвеня 2026|language=ru}}</ref> == Беларуская мова і лакалізацыя == Прысутнасць [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ў камп’ютарных гульнях застаецца абмежаванай, але прыкметнай. Лакалізацыя можа быць спосабам папулярызацыі беларускай мовы і ўзбагачэння яе слоўнікавага складу.<ref name="shakel">{{Cite web|url=https://libeldoc.bsuir.by/bitstream/123456789/47300/1/Shakel_Belaruskaya.pdf|title=Беларуская лакалізацыя камп’ютарных гульняў|last=Шакель|first=Р. В.|author2=Лазарэнка А. А.|publisher=БДУІР|year=2022|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> Сярод гульняў з падтрымкай беларускай мовы або беларускімі мадыфікацыямі, згадваюцца ''[[World of Tanks]]'', ''[[Легенды Айзенвальда|Legends of Eisenwald]]'', ''[[Minecraft]]'' і аматарскі пераклад для ''[[Mount & Blade II: Bannerlord]]''.<ref name="shakel" /> == Гл. таксама == * [[Відэагульня]] * [[Гісторыя камп’ютарных гульняў]] * [[Геймплэй]] * [[Кіберспорт]] * [[Гульнявы рухавік]] * [[Спіс відэагульняў з беларускай лакалізацыяй]] == Зноскі == {{Reflist}} == Літаратура == * Ефимова Н. В., Богдан Е. И., Жешко Е. И. Компьютерные игры в жизни современной молодежи // ''Социальная, культурная и международная коммуникация молодежи''. — Мінск: БДУ, 2020. — С. 35—41. * Ластоўскі А. Публічная гісторыя і выклікі новай медыйнай сітуацыі // ''Гісторыя і грамадазнаўства''. — 2017. * Шакель Р. В., Лазарэнка А. А. Беларуская лакалізацыя камп’ютарных гульняў // ''58-я Научная конференция аспирантов, магистрантов и студентов БГУИР''. — Мінск: БДУІР, 2022. — С. 134—135. {{Commonscat|Computer games}} {{Жанры камп’ютарных гульняў}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні|*]] 1jdgg3chodo2bk5ym2sw0pa5eeny2ix 5158562 5158559 2026-06-26T09:56:05Z Ueschar 151377 5158562 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Відэагульня}} '''Камп’ю́тарная гульня́''' — [[камп’ютарная праграма]], прызначаная для арганізацыі [[гульня]]вога працэсу на [[камп’ютар]]ы. Існуюць спробы вылучыць камп’ютарныя гульні як асобную вобласць [[мастацтва]], нараўне з [[Тэатр|тэатрам]] і [[Кінематограф|кіно]].<ref>[http://oldgames.ru/tesaurus/200/16306/ Артыкул на сайце Oldgames.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101219022615/http://oldgames.ru/tesaurus/200/16306/|date=19 снежня 2010}} {{Ref-ru}}</ref> Паняцці «камп’ютарная гульня» і «відэагульня» не з’яўляюцца цалкам тоеснымі. Відэагульня — шырэйшая катэгорыя, якая ахоплівае гульні для камп’ютараў, [[гульнявая прыстаўка|гульнявых прыставак]], аркадных аўтаматаў, мабільных прылад і іншых электронных сістэм.<ref name="cambridge">{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/computer-game|title=Computer game|website=Cambridge Dictionary|publisher=Cambridge University Press|access-date=25 чэрвеня 2026|language=en}}</ref> == Асаблівасці == У адрозненне ад гульняў для закрытых прыставак, камп’ютарныя гульні звычайна працуюць у больш зменлівым апаратным асяроддзі: на камп’ютарах з рознымі [[працэсар]]амі, [[відэакарта]]мі, аб’ёмам [[аператыўная памяць|аператыўнай памяці]], маніторамі і перыферыйнымі прыладамі. Таму для іх часта пазначаюцца мінімальныя і рэкамендаваныя сістэмныя патрабаванні. Асноўнымі сродкамі кіравання ў камп’ютарных гульнях традыцыйна з’яўляюцца [[клавіятура]] і [[камп’ютарная мыш]], але выкарыстоўваюцца таксама [[геймпад]]ы, [[джойсцік]]і, рулі, педалі, гарнітуры [[віртуальная рэальнасць|віртуальнай рэальнасці]] і іншыя кантролеры. Для камп’ютарнай платформы асабліва характэрныя змена графічных налад, падтрымка мадыфікацый, карыстальніцкіх карт, неафіцыйных перакладаў, асобных сервераў і дадатковых праграм для сувязі, трансляцый або запісу гульнявога працэсу. == Гісторыя == {{Main|Гісторыя камп’ютарных гульняў}} [[Файл:IBM PC 5150.jpg|міні|[[IBM PC]] 5150 — адзін з сімвалаў ранняй эпохі персанальных камп’ютараў]] Раннія камп’ютарныя гульні з’явіліся ў навуковых цэнтрах і ўніверсітэтах, дзе былі даступны вялікія вылічальныя машыны. У 1950—1960-я гады яны ствараліся як эксперыменты, дэманстрацыі магчымасцей камп’ютарнай тэхнікі або студэнцкія праекты. Першай праграмнай камп’ютарнай гульнёй на ўніверсальным камп’ютары лічыцца ''[[OXO]]'', якая з’явілася ў [[1952]] годзе. Яна імітуе гульню «[[крыжыкі-нулікі]]», створаная А. С. Дугласам як частка яго доктарскай [[Дысертацыя|дысертацыі]] ў [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскім універсітэце]]. Гульня працавала на вялікім універсітэцкім камп’ютары, вядомым як [[EDSAC]] ({{lang-en|Electronic Delay Storage Automatic Calculator}}).<ref name="chm">{{Cite web|url=https://www.computerhistory.org/timeline/1952/|title=1952|website=Timeline of Computer History|publisher=Computer History Museum|language=en|access-date=26 чэрвеня 2026}}</ref> У [[1958]] годзе [[Уільям Хігінботам]], які дапамагаў будаваць першую [[Ядзерная зброя|ядзерную бомбу]] ў [[Брукхэйвенская нацыянальная лабараторыя|Брукхэйвенскай нацыянальнай лабараторыі]] ([[Аптан (акруга)|Аптан]], [[Нью-Ёрк]]), для забавы наведнікаў стварыў «[[Tennis for Two]]» («Тэніс для дваіх»). [[Файл:Spacewar!-PDP-1-20070512.jpg|міні|''Spacewar!'' на камп’ютары PDP-1]] У [[1962]] годзе [[Стыў Расэл]] распрацаваў гульню [[Spacewar!]]. Гульня працавала на [[Мінікамп’ютар|мінікамп’ютары]] [[PDP-1]] і хутка распаўсюдзілася па ўніверсітэтах краіны. Масавае развіццё камп’ютарных гульняў пачалося з пашырэннем хатніх і персанальных камп’ютараў у канцы 1970-х — 1980-я гады. Платформы [[Apple II]], [[Commodore 64]], ZX [[Spectrum]], [[Atari]], [[Amiga]] і [[IBM PC]] зрабілі гульні часткай хатняга карыстання камп’ютарам. У гэты перыяд актыўна развіваліся тэкставыя прыгоды, аркады, ролевыя гульні, эканамічныя і ваенныя стратэгіі, сімулятары тэхнікі. У 1990-я гады важнымі фактарамі сталі распаўсюджанне [[CD-ROM]], гукавых карт, [[Трохмерная графіка|трохмернай графікі]] і [[Лакальная сетка|лакальных сетак]]. 2000—2010-я гады цэнтральнае месца занялі [[Лічбавая дыстрыбуцыя|лічбавая дыстрыбуцыя]], анлайн-сэрвісы, [[Незалежная распрацоўка відэагульняў|незалежная распрацоўка]], [[Гульнявы рухавік|гульнявыя рухавікі]] агульнага прызначэння, [[Кіберспорт|кіберспорт]] і мадэль рэгулярных абнаўленняў. У 2020-я гады камп’ютарныя гульні захоўваюць асобнае месца ў сусветнай гульнявой індустрыі побач з кансольнымі і мабільнымі гульнямі. Паводле [[Newzoo]], у 2025 годзе сусветны рынак гульняў дасягнуў 201,6 млрд долараў ЗША, а сегмент ПК-гульняў вырас да 43,6 млрд долараў і паказаў найвышэйшы гадавы рост у наборы даных кампаніі.<ref name="newzoo2026">{{Cite web|url=https://newzoo.com/resources/blog/global-games-market-q2-2026|title=Global games revenue cracked $200 billion in 2025|website=Newzoo|date=18 чэрвеня 2026|access-date=25 чэрвеня 2026|language=en}}</ref> == Класіфікацыя == {{Main|Класіфікацыя камп’ютарных гульняў}}Камп’ютарныя гульні могуць быць класіфікаваны па некалькіх прыкметах: * '''[[Жанр відэагульняў|Жанр]]''': гульня можа належаць як да аднаго, так і да некалькіх жанраў, а ва ўнікальных выпадках — адкрываць новы або быць па-за ўсялякіх жанраў; * '''Колькасць гульцоў і спосаб іх узаемадзеяння''': гульня можа быць [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкай]] — разлічанай на гульню аднаго чалавека, або [[Шматкарыстальніцкая гульня|шматкарыстальніцкай]] — разлічанай на адначасовую гульню некалькіх чалавек, а таксама весціся на адным камп’ютары, праз [[інтэрнэт]]; Асобнае месца займаюць [[Масавая анлайн-гульня|масавыя анлайн-гульні]], дзе вялікая колькасць гульцоў размяшчаецца ў адным гульнявым свеце. * '''Візуальнае прадстаўленне''': гульня можа як выкарыстоўваць графічныя сродкі афармлення, так і наадварот, быць тэкставай. Гульня таксама можа быць двухмернай або трохмернай. Ёсць і [[Гукавая гульня|гукавыя гульні]] — у іх замест графікі могуць выкарыстоўваюцца гукі. == У Беларусі == Найбольш вядомая беларуская студыя-распрацоўшчык камп’ютарных гульняў — кампанія [[Wargaming]], заснаваная ў [[Мінск]]у ў 1998 годзе. Яе галоўны праект ''[[World of Tanks]]'' стаў адной з найбольш вядомых масавых анлайн-гульняў, звязаных з Беларуссю. ''World of Tanks'' – не толькі як камерцыйны праект, але і як прыклад уплыву гульняў на цікавасць да ваеннай гісторыі і тэхнікі.<ref name="lastouski">{{Cite web|url=https://core.ac.uk/download/188320332.pdf|title=Публічная гісторыя і выклікі новай медыйнай сітуацыі|last=Ластоўскі|first=А.|publisher=Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|year=2017|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="efimova">{{Cite web|url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/249757/1/%D0%95%D1%84%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D1%91%D0%B6%D1%8C_8_%202020-035-041.pdf|title=Компьютерные игры в жизни современной молодежи|last=Ефимова|first=Н. В.|author2=Богдан Е. И.|author3=Жешко Е. И.|publisher=Белорусский государственный университет|year=2020|access-date=25 чэрвеня 2026|language=ru}}</ref> Беларуская гульнявая індустрыя не абмяжоўвалася Wargaming. Напрыклад, у 2015 годзе ў Мінску прайшоў першы [[Global Game Jam Minsk]], у якім удзельнічалі распрацоўшчыкі з Мінска, [[Брэст]]а, [[Гомель|Гомеля]], [[Бабруйск]]а і [[Амстэрдам]]а; з 16 заяўленых праектаў 14 былі прадстаўлены на лакальным конкурсе.<ref name="ggj">{{Cite web|url=https://devby.io/news/global-game-jam-minsk-2015-kak-sdelat-igru-za-48-chasov|title=Global Game Jam Minsk 2015: как сделать игру за 48 часов?|website=dev.by|date=16 сакавіка 2015|access-date=25 чэрвеня 2026|language=ru}}</ref> У тым жа годзе ў Мінску ў межах MobileOptimized прайшоў Games Day і бясплатная выстава гульняў беларускіх студый і індзі-распрацоўшчыкаў.<ref name="gameday">{{Cite web|url=https://devby.io/news/game-day-free-expo-igr-v-minske|title=Game Day + free EXPO игр в Минске|website=dev.by|date=7 ліпеня 2015|access-date=25 чэрвеня 2026|language=ru}}</ref> == Беларуская мова і лакалізацыя == Прысутнасць [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ў камп’ютарных гульнях застаецца абмежаванай, але прыкметнай. Лакалізацыя можа быць спосабам папулярызацыі беларускай мовы і ўзбагачэння яе слоўнікавага складу.<ref name="shakel">{{Cite web|url=https://libeldoc.bsuir.by/bitstream/123456789/47300/1/Shakel_Belaruskaya.pdf|title=Беларуская лакалізацыя камп’ютарных гульняў|last=Шакель|first=Р. В.|author2=Лазарэнка А. А.|publisher=БДУІР|year=2022|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> Сярод гульняў з падтрымкай беларускай мовы або беларускімі мадыфікацыямі, згадваюцца ''[[World of Tanks]]'', ''[[Легенды Айзенвальда|Legends of Eisenwald]]'', ''[[Minecraft]]'' і аматарскі пераклад для ''[[Mount & Blade II: Bannerlord]]''.<ref name="shakel" /> == Гл. таксама == * [[Відэагульня]] * [[Гісторыя камп’ютарных гульняў]] * [[Геймплэй]] * [[Кіберспорт]] * [[Гульнявы рухавік]] * [[Спіс відэагульняў з беларускай лакалізацыяй]] == Зноскі == {{Reflist}} == Літаратура == * Ефимова Н. В., Богдан Е. И., Жешко Е. И. Компьютерные игры в жизни современной молодежи // ''Социальная, культурная и международная коммуникация молодежи''. — Мінск: БДУ, 2020. — С. 35—41. * Ластоўскі А. Публічная гісторыя і выклікі новай медыйнай сітуацыі // ''Гісторыя і грамадазнаўства''. — 2017. * Шакель Р. В., Лазарэнка А. А. Беларуская лакалізацыя камп’ютарных гульняў // ''58-я Научная конференция аспирантов, магистрантов и студентов БГУИР''. — Мінск: БДУІР, 2022. — С. 134—135. {{Commonscat|Computer games}} {{Жанры камп’ютарных гульняў}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні|*]] h8vmlshnntqbme7g0zncrfnvzgxcs5a 0 76249 5158581 4870014 2026-06-26T11:13:48Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Paradox Interactive]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158581 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі | назва = Paradox Interactive | лагатып = | тып = [[публічная кампанія]] | лістынг на біржы = | заснаваная = [[1998]] | размяшчэнне = {{сцяг|Швецыя}} [[Стакгольм]], [[Швецыя]] | ключавыя фігуры = Тэадор Бергквіст <br /> Лена Эрыксан <br /> Фрэдэрык Вестэр <br /> Суза Меза ([[маркетынг]]) <br /> Ёхан Андэрсан <br /> | галіна = [[камп’ютарная гульня|камп’ютарныя гульні]] | прадукцыя = [[камп’ютарная гульня|камп’ютарныя гульні]] | абарот = | аперацыйная прыбытак = | чысты прыбытак = | лік супрацоўнікаў = | сайт = http://www.paradoxplaza.com }} '''Paradox Interactive''' — [[Швецыя|шведская]] кампанія, размешчаная ў [[Стакгольм]]е, якая займаецца распрацоўкай камп’ютарных гульняў, пераважна [[глабальная стратэгія|глабальных гістарычных стратэгій]]. Агульнымі рысамі гульняў, распрацаваных кампаніяй, з’яўляюцца высокая ступень рэалізму і адпаведнасці рэальнай гісторыі. Пасля таксама стала выдаваць гульні ([[Knights of Honor]], [[Galactic Civilizations II: Dread Lords]], [[Rush for Berlin]]). Вядучым гейм-дызайнерам і праграмістам кампаніі з’яўляецца Ёхан Андэрсан ({{lang-sv|Johan Andersson}}). Першапачаткова ўваходзіла ў склад кампаніі [[Paradox Entertainment]]. == Праекты == * [[Europa Universalis]] * [[Hearts of Iron (серыя відэагульняў)|Hearts of Iron]] * [[Victoria: An Empire Under the Sun]] * [[Crusader Kings]] * [[Crown of the north]] * [[Two Thrones (гульня)|Two Thrones]] * [[Дыпламатыя (гульня)|Дыпламатыя]] * [[Europa Universalis: Rome]] * [[Lead and Gold: Gangs of the Wild West]] * [[Magicka]] * [[Cities: Skylines II]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.paradoxplaza.com/ Афіцыйны сайт] {{ref-en}} * [http://www.paradoxgames.ru/ Paradoxgames.ru] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вытворцы камп’ютарных гульняў Швецыі]] [[Катэгорыя:Paradox Interactive]] liq47kn4l5teiige7iiiivfb0pfzdry 0 78530 5158444 5065734 2026-06-25T22:58:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158444 wikitext text/x-wiki '''Генеральны план «Ост»''' ({{lang-de|Generalplan Ost}}) — сакрэтны план нямецкага ўраду [[Нацысцкая Германія|Трэцяга рэйха]] па правядзенні [[этнічныя чысткі|этнічных чыстак]] на тэрыторыі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] і яе нямецкай каланізацыі пасля перамогі над СССР<ref>DIETRICH EICHHOLTZ [http://www.rosalux.de/cms/fileadmin/rls_uploads/pdfs/167eichholtz.pdf «„Generalplan Ost“ zur Versklavung osteuropäischer Völker»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080624220118/http://www.rosalux.de/cms/fileadmin/rls_uploads/pdfs/167eichholtz.pdf |date=24 чэрвеня 2008 }}</ref>. Варыянт плана распрацаваны ў 1941 годзе ў [[Галоўнае упраўленне імперскай бяспекі|Галоўным упраўленнем імперскай бяспекі]] і прадстаўлены 28 мая 1942 года супрацоўнікам Упраўлення штаба імперскага камісара па пытаннях кансалідацыі германскага народа, оберфюрэрам [[СС]] [[Конрад Мэер-Хэтлінг|Конрадам Мэерам-Хэтлінгам]] пад назвай «Генеральны план „Ост“ — асновы прававой, эканамічнай і тэрытарыяльнай структуры Усходу»<ref>[http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200004201 ''Ольга СОРОКИНА''. Этносы на оккупированной территории СССР в годы второй мировой войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110217103733/http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200004201 |date=17 лютага 2011 }}</ref>. Тэкст дакумента знойдзены ў федэральным архіве Германіі ў канцы 1980-х гадоў, асобныя дакументы адтуль прадстаўлены на выставе ў 1991 годзе<ref>[http://gplanost.x-berg.de/unigpo28051942ausstkat91.htm Zitat aus dem universitären Generalplan Ost vom Mai 1942 in einem Berliner Ausstellungskatalog 1991 bei falscher Quellen- und Datenangabe hier] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110519171753/http://gplanost.x-berg.de/unigpo28051942ausstkat91.htm |date=19 мая 2011 }}</ref>, але цалкам алічбаваны і апублікаваны дакумент толькі ў лістападзе-снежні 2009 года<ref>[http://gplanost.x-berg.de/gplanost.html Generalplan Ost Rechtliche, wirtschaftliche und räumliche Grundlagen des Ostaufbaus, Vorgelegt von SS-Oberführer Professor Dr. XX, Berlin-Dahlem, 28.Mai 1942] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110719114610/http://gplanost.x-berg.de/gplanost.html |date=19 ліпеня 2011 }}</ref>. На [[Нюрнбергскі працэс|Нюрнбергскім працэсе]] адзіным доказам існавання плана былі «Заўвагі і прапановы [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Міністэрства ўсходніх тэрыторый]] па генеральным плане „Ост“», па словах абвінаваўцаў, напісаныя 27 красавіка 1942 года супрацоўнікам Міністэрства ўсходніх тэрыторый Э. Ветцэлем пасля азнаямлення з праектам плана, падрыхтаваным [[Галоўнае упраўленне імперскай бяспекі|Галоўным упраўленнем імперскай бяспекі]]<ref name="scepsis">[http://scepsis.ru/library/id_703.html Замечания и предложения «Восточного министерства» по генеральному плану «Ост»] {{ref-ru}} // Научно-просветительский журнал «Скепсис»</ref>. == Праект Розенберга == Генеральнаму плану папярэднічаў праект, распрацаваны Рэйхсміністэрствам акупаваных тэрыторый, якое ўзначальваў [[Альфрэд Розенберг]]. Розенберг 9 мая 1941 года прадставіў фюрару праект дырэктыў па пытаннях палітыкі на тэрыторыях, якія павінны быць акупаванымі ў выніку агрэсіі супраць СССР. Розенберг прапанаваў стварыць на тэрыторыі [[СССР]] пяць губернатарстваў. Гітлер выступіў супраць аўтаноміі Украіны і замяніў паняцце «губернатарства» на «[[рэйхскамісарыят]]». У выніку ідэі Розенберга прынялі наступныя формы ўвасаблення. * [[Рэйхскамісарыят Остланд|Остланд]] — павінен быў уключаць Беларусь, Эстонію, Латвію і Літву. Остланд, дзе, на думку Розенберга, жыло насельніцтва з арыйскай крывёй, падлягаў поўнай германізацыі на працягу двух пакаленняў. * [[Рэйхскамісарыят Украіна|Украіна]] — уключаў бы ў сябе тэрыторыю былой [[УССР]], [[Крым]], шэраг тэрыторый па [[Дон]]у і [[Волга|Волзе]], а таксама землі скасаванай савецкай Аўтаномнай Рэспублікі немцаў Паволжа. Па ідэі Розенберга, тэрыторыя павінна было атрымаць аўтаномію і стаць апорай [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]] на Усходзе. * [[Рэйхскамісарыят Каўказ|Каўказ]] — уключаў бы ў сябе рэспублікі Паўночнага Каўказа і Закаўказзя і аддзяляў бы Расію ад Чорнага мора. * [[Рэйхскамісарыят Масковія|Масковія]] — Расія да Урала. * Пятым рэйхскамісарыятам мусіў стаць [[Рэйхскамісарыят Туркестан|Туркестан]]. Поспех нямецкай кампаніі лета-восені 1941 года прывёў да перагляду і ўзмацнення жорсткасці планаў немцаў у дачыненні да ўсходніх зямель, у выніку з’явіўся план «Ост». == Апісанне плана == Па некаторых звестках, «План „Ост“» быў падзелены на два — «Малы план» ({{lang-de|Kleine Planung}}) і «Вялікі план» ({{lang-de|Große Planung}}). Малы план планавалася правесці падчас вайны. На Вялікім плане нямецкі ўрад хацеў засяродзіцца пасля вайны. План прадугледжваў розны працэнт германізацыі для розных заваяваных [[славяне|славянскіх]] і іншых народаў. «Негерманізаваныя» павінны быць выселеныя ў [[Заходняя Сібір|Заходнюю Сібір]] або фізічна знішчаны. Выкананне плана павінна было гарантаваць, што заваяваныя тэрыторыі набылі б незваротна нямецкі характар. == Заўвагі і прапановы Ветцэля == Сярод гісторыкаў распаўсюджаныдакумент, вядомы як «Заўвагі і прапановы Міністэрства ўсходніх тэрыторый па генеральным плане „Ост“». Ветцэль прапанаваў выгнанне дзясяткаў мільёнаў славян за [[Урал]]. Палякі, паводле Ветцэля, «былі найбольш варожа настроеным да немцаў, колькасна вялікім і таму самым небяспечным народам». «Generalplan Ost», як можна разумець, меў на ўвазе таксама «[[Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання]]» ({{lang-de|Endlösung der Judenfrage}}), паводле якога [[Халакост|яўрэі падлягалі татальнаму знішчэнню]]: {{цытата |Колькасць людзей, якія падлягаюць, паводле плану, высяленню, павінна быць на праўдзе значна большай, чым прадугледжана. Толькі калі ўлічыць, што прыкладна 5-6 млн яўрэяў, якія жывуць на гэтай тэрыторыі, будуць ліквідаваны яшчэ да правядзення высялення, можна пагадзіцца са згаданай у плане лічбай у 45.000.000 мясцовых жыхароў ненямецкага паходжання. Аднак з плану відаць, што ў згаданыя 45 000 000 чалавек уключаны і яўрэі. З гэтага, такім чынам, вынікае, што план зыходзіць з відавочна няслушнага падліку колькасці насельніцтва.|аўтар=[https://web.archive.org/web/20080107202811/http://wolfschanze.boom.ru/prest/1.htm З заўваг і прапаноў Ветцэля па генеральным плане «Ост»] }} У [[Краіны Балтыі|былых балтыйскі краінах]] [[латышы]] лічыліся больш прыдатнымі «[[германізацыя|германізацыі]]», а [[літоўцы]] і [[латгальцы]] — не, бо сярод іх было занадта «славянскіх прымесяў»<ref>Sowiet Union, Berlin, 3 n WFSt/W Pr (IVa) / 3600/41; Juni 1941 // Ortwin Buchbender. Das tonende Erz. Deutsche Propaganda gegen die Rote Armee im Zweiten Weltkrieg. Seewald Verlag Stuttgart, 1978, ISBN 3-512-00473-3, p. 30-32</ref>. Паводле прапаноў Ветцэля, рускі народ павінен быў падвяргацца такім мерам, як [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыя]] («анямечванне») і скарачэнне колькасці праз скарачэнне нараджальнасці<ref name="scepsis"/> — падобныя дзеянні вызначаюцца як [[генацыд]]<ref name="UN">[http://www.un.org/russian/documen/convents/genocide.htm Резолюция ООН (260 А (III). Статья II, пункт d)]</ref>. === Dokument Nr. 2 (NG-2325) I/214 geh. Rs. Stellungnahme und Gedanken zum Generalplan Ost des Reichsführers SS. Berlin, den 27.4.1942 <ref>[http://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/1958_3.pdf Institut für Zeitgeschichte. Vierteljahreshefte für Zeitgeschichte. Der Generalplan Ost.] {{ref-de}}</ref> === {| |-- !Нямецкі арыгінал||Пераклад на беларускую |- | : c) Das W e i ß r u t h e n e n p r o b l e m . : Die Weißruthenen werden nach den Angaben des Planes zu 75 % ausgesiedelt. 25 % der weißruthenischen Bevölkerung sollen also nach dem Plan des Reichssicherheitshauptamtes zur Eindeutschung gelangen. Diese Sätze decken sich in keiner Weise mit der Auffassung, die vom Reichskommissar für die Festigung deutschen Volkstums hier vertreten wird. Dabei sind bei der Frage der rassischen Wertung der Weißruthenen innerhalb der Dienststellen des Reichskommissars für die Festigung deutschen Volkstums offenbar wieder zwei Meinungen vorhanden: Während das Stabsamt des Reichsfestigungskommissars offensichtlich auch hier einen scharfen Standpunkt ein zunehmen scheint, hat die Abteilung Raumplanung anscheinend hier nicht so strenge Auffassungen. Dabei ist auch hier die Situation die, daß wir uns ein völlig klares Bild über die rassische Zusammensetzung der weißruthenischen Bevölkerung heute noch nicht machen können, da eine rassische Bestandsaufnahme noch nicht erfolgt ist und die bisherigen Unterlagen so dürftig sind, daß wir darauf in keiner Weise sogar ein vorläufiges Urteil abgeben können. Zweifellos ist im Weißruthenentum ziemlich starker ostbaltischer Rasseneinschlag vorhanden, wie vielleicht überhaupt Weißruthenien, Litauen und Westrußland die Gebiete des stärksten Vorkommens der ostbaltischen Rasse zu sein scheinen. Es darf aber auch nicht verkannt werden, daß sich unter den Weißruthenen auch ziemlich reine nordische Typen erhalten haben. So habe ich Weißruthenen gesehen, als deren Heimat man, wenn sie Deutsche gewesen wären, Schleswig-Holstein oder Niedersachsen bezeichnet hätte. Diese rassisch wertvollen Sippen unter den Weißruthenen sollte man möglichst bald umzuvolken und einzudeutschen versuchen, ehe ein weißruthenisches Volkstumsbewußtsein entstanden ist und damit die Umvolkung erschwert wird. Man muß dabei davon ausgehen, daß an eine Besiedlung des weißruthenischen Raumes durch Deutsche in den nächsten Jahren nicht zu denken ist. Die planmäßige Besiedlung Weißrutheniens kann vielmehr erst nach der Eindeutschung des westlich gelegenen Raumes erfolgen. Die rassisch unerwünschte weißruthenische Bevölkerung wird sich daher noch auf Jahre im weißruthenischen Raum befinden. Damit erscheint es aber dringend notwendig, die nordisch-fälischen weißruthenischen Typen, die sich aus rassischen und auch aus politischen Gründen für die Eindeutschung eignen, möglichst umgehend auszusuchen und als Arbeitskräfte in das Reich zu bringen. Sie müßten im Reich als «Wiedereindeutschungsfähige» ebenso wie die eindeutschungsfähigen Polen bezeichnet und demgemäß auch behandelt werden. Sie könnten in der Landwirtschaft als landwirtschaftliche Arbeiter oder auch in der Industrie oder in Handwerksberufen beschäftigt werden und würden, da sie als Deutsche behandelt werden und kaum ein eigenes Nationalgefühl haben, bald, zumindestens in der nächsten Generation, eingedeutscht werden können. Daß wir gerade in den oben erwähnten Berufszweigen einen erheblichen Mangel haben, ist nur zu bekannt. Es ist aber rassenpolitisch eher zu verantworten, uns rassisch nahestehende Fremdvölkische als Arbeitskräfte aufzunehmen, als uns rassisch fernstehende Europäer aus dem Süden und Südosten hier zu beschäftigen. Schon heute haben wir Tausende an Geburten von unehelichen Kindern solcher völlig unerwünschten Fremdstämmigen. Immer stärker dringt durch die sich immer steigernde Zahl der Fremdarbeiter unerwünschtes Blut in unseren Volkskörper in einem Umfange, wie man es nie für möglich gehalten hätte. Die riesengroßen Gefahren, die unserem Volkskörper dadurch drohen, werden leider heute zum großen Teil, insbesondere von den Kreisen der Wirtschaft, nicht in vollem Umfange erkannt. Ganz abgesehen davon, daß ein großer Teil des besten Blutes unseres Volkes auf den Schlachtfeldern bleibt und damit dem Volkskörper verloren geht, andererseits dadurch die rassisch schlechteren Teile unseres Volkes schon zu einer erhöhten Fortpflanzung kommen, kommen nun noch Rassenzüge in unser Volk hinein, die uns bisher fremd waren. So dringt durch Süditaliener und Angehörige der Balkanvölker neben westlichem und dinarischem Blut auch orientalisches, vorderasiatisches, ja negrides Blut in das deutsche Volk. Es wäre eine Großtat des Ostministeriums, wenn es gelingen sollte, diesen Zustrom der unerwünschten Fremdvölkischen zu hemmen, ja sie abzuschieben und sie durch rassisch uns nahestehende Angehörige der Ostvölker zu ersetzen. Wir müssen zu einem rassisch gelenkten Arbeitseinsatz der Fremdvölkischen kommen. Wir haben das ungeheure Menschenreservoir des Ostens vor uns. Wir können uns dort die Sippen aussuchen, die wir im Reich ohne rassische Besorgnisse zum Einsatz bringen können. Daß wir jetzt in der Kriegszeit keine großen Sippenüberprüfungen vornehmen können, ist klar. Denn erst muß der Krieg gewonnen werden. Aber die Wirtschaft muß darauf hingewiesen werden, daß man mit den heutigen Methoden des Arbeitseinsatzes später nicht arbeiten kann. Die rassenpolitische Lage ist heute die, daß wir zwar 500 000 Juden aus dem Reichsgebiet gewiesen, dafür aber fast die zehnfache Zahl von rassisch unerwünschten Fremdvölkischen bei uns aufgenommen haben. Das Verhängnisvollste, was dem deutschen Volk jemals drohen könnte, wäre der Sieg der paneuropäischen Rassenidee, der nur den großen europäischen Rassensumpf zur Folge haben könnte. Wenn man sich nicht entschließen sollte, die rassisch wertvollen Weißruthenen in das Reich zu bringen, müßte man wenigstens versuchen, sie im weißruthenischen Raum gesondert von der übrigen weißruthenischen Bevölkerung anzusetzen und dort vom Weißruthenentum wegzuentwickeln. Daß dieser Prozeß sehr schwierig und vor allem auch langwierig ist, liegt auf der Hand. Es spricht jedenfalls alles dafür, die rassisch wertvollen weißruthenischen Sippen im Reich anzusetzen. : Eine weitere Frage ist noch die, wohin später die Weißruthenen, die aus rassischen Gründen für eine Eindeutschung nicht in Betracht kommen, umgesiedelt werden sollen. Der Generalplan sieht auch für sie Westsibirien vor. Man muß davon ausgehen, daß es sich bei den Weißruthenen um das harmloseste und daher für uns ungefährlichste aller Völker im Ostraum handelt. Auch die Weißruthenen, die wir aus rassischen Gründen nicht im Siedlungsraum unseres Volkes lassen können, können wir eher wie jede anderen Völker des Ostraumes für unsere Interessen noch einspannen. Der Boden Weißrutheniens ist karg. Ihnen bessere Böden anzubieten, hieße sie mit manchem, was sie gegen uns aufbringen könnte, versöhnen. Hierzu kommt im übrigen ja auch, daß an sich die russische, insbesondere auch die weißruthenische Bevölkerung zur Wanderung neigt, so daß dort eine Umsiedlung nie so tragisch wie in den Baltenländern genommen werden würde. Zu erwägen wäre der Gedanke, Weißruthenen in das Uralgebiet oder in die nordkaukasischen Gebiete zu verpflanzen, die noch zum Teil zu den europäischen Siedlungsreservoiren gehören dürften. Auf jeden Fall müßten die Weißruthenen bei der Frage der Umsiedlung vorsichtig behandelt werden, schon um zu vermeiden, daß sie nach ihrer Umsiedlung etwa im Russentum aufgehen. Ein Aufgehen im Sibiriakentum oder auch im ukrainischen Volk, falls noch die östlichen Gebiete des Reichskommissariats Ukraine teilweise für ihre Ansiedlung in Betracht kommen, könnte dagegen wohl in den Kauf genommen werden können. | : c) Беларуская праблема. : Па дадзеных плана прымусова будзе выселена да 75 % беларусаў. Таксама, па плане Галоўнага ўпраўлення імперскай бяспекі, 25 % беларускага насельніцтва павінны падлягаць германізацыі. Гэтыя нормы ніяк не супадаюць з пунктам гледжання, пададзеным Райхскамісарам па кансалідацыі нямецкага народа. Відавочна, унутры ведамства Райхскамісара па кансалідацыі нямецкага народа зноў маецца два меркаванні па пытанні расавай каштоўнасці беларусаў: у той час, як у штабным упраўленні Райхскамісара па кансалідацыі нямецкага народа, напэўна, мацнеюць жорсткія пазіцыі, Падпадзел па планаванні рассялення і землекарыстання мае відавочна не настолькі суворыя погляды. Пры гэтым складваецца сітуацыя, што сёння мы пакуль яшчэ не можам скласці цалкам яснай карціны расавай кампазіцыі беларускага насельніцтва, бо расавая інвентарызацыя яшчэ не праведзеная, а ранейшая дакументацыя настолькі ўбогая, што мы не можам выносіць аніякіх, нават папярэдніх, меркаванняў. Безумоўна, у беларускім народзе маецца даволі моцны ўсходне-балтыйскі расавы ўплыў, бо, бадай, цалкам Беларусь, Літва і захад Расіі, здаецца, з’яўляюцца раёнамі наймацнейшай прысутнасці ўсходне-балтыйскай расы. Нельга таксама забываць, што сярод беларусаў захоўваюцца даволі чыстыя нардычныя тыпы. Так, я бачыў беларусаў, якія, будзь яны немцамі, у якасці сваёй радзімы маглі б паказаць на Шлезвіг-Гальштэйн, альбо Ніжнюю Саксонію. Варта як мага хутчэй гэтыя расава каштоўныя роды сярод беларусаў рэасіміляваць у нямецкую нацыю («[[:en:Umvolkung|абнародзіць]]») і паспрабаваць германізаваць, перш чым у іх паўстане, і, такім чынам, ускладніць абнароджванне, беларуская нацыянальная самасвядомасць. Трэба пры гэтым улічваць, што пра засяленне беларускіх зямель немцамі ў бліжэйшыя гады не можа ісці й гаворка. Планамернае засяленне Беларусі можа адбывацца хутчэй пасля германізацыі спачатку размешчаных на захад ад іх абшараў. Расава непажаданае беларускае насельніцтва будзе таму яшчэ гадамі знаходзіцца ў беларускай прасторы. Разам з тым, пры ўзнікненні тэрміновай неабходнасці, беларусы нардычна-вестфальскага тыпу, якія па расавых і палітычных падставах падыходзяць для германізацыі, як мага хутчэй будуць неадкладна адшуканыя і дастаўленыя як працоўныя рэсурсы ў Райх. У Райху яны павінны будуць называцца «прыдатнымі для далейшай германізацыі», гэтак жа як прыдатныя для германізацыі палякі, і да іх трэба ставіцца адпаведна. Іх можна заняць у сельскай гаспадарцы як сельгаспрацоўных, або таксама ў прамысловасці, або ў рамесніцкай вытворчасці, і неўзабаве яны змогуць быць, бо да іх будуць ставіцца як да немцаў і наўрад ці яны маюць уласныя нацыянальныя пачуцці, як мінімум у наступным пакаленні анямечаныя. Агульнавядома, што ў дадзены момант мы маем значны дэфіцыт вышэйзгаданых прафесій. Але расавапалітычна хутчэй больш адказна прывозіць у якасці працоўнай сілы расава блізкія да нас іншаземныя народы, бо зараз там занятыя расава аддаленыя ад нас еўрапейцы з поўдня, альбо паўднёвага ўсходу. Ужо сёння мы маем тысячы незаконнанароджаных дзяцей ад падобных цалкам непажаданых іншаземных рас. Непажаданая кроў усё мацней пранікае ў цела нашага народа, пасродкам усё большага ліку замежных працоўных, у абсягах, якія нельга было сабе ніколі ўявіць. Гіганцкія пагрозы, якія навіслі такім чынам над целам нашага народа, на жаль, сёння па большай частцы не ўсведамляюцца ў поўным памеры, асабліва ў эканамічных колах. Цалкам не ўлічваецца, што большая частка лепшай крыві нашага народа застаецца на палях бітваў і, такім чынам, знікае з народнага цела, з другога боку расава недабраякасныя часткі нашага народа ўжо падышлі да падвышаных паказчыкаў размнажэння, расавыя рысы, якія дагэтуль былі неўласцівыя нам, сёння ўсё яшчэ ідуць углыб нашага народа. Так, праз паўднёвых італьянцаў і прадстаўнікоў балканскіх народаў, апроч заходняй і дынарскай крыві, у нямецкі народ пранікае таксама далёкаўсходняя, пярэднеазіяцкая і негроідная кроў. Выдатным дасягненнем Міністэрства ўсходніх тэрыторый, калі ў яго гэта атрымаецца, было б спыненне гэтага наплыву непажаданых іншаземцаў, іх дэпартацыя і замена іх прадстаўнікамі расава нам блізкіх усходніх народаў. Мы мусім прыйсці да расавакіраванага выкарыстання працоўнай сілы іншаземцаў. Мы маем каласальны чалавечы рэзервуар для нас на ўсходзе. Мы можам знайсці там сабе роды, якія мы можам завезці для прымянення ў Райх без расавай боязі. Зразумела, што зараз, у ваенны час, мы не зможам распачаць вялікае даследаванне родаў. Тады спачатку трэба выйграць вайну. Але варта звярнуць увагу эканамічнага сектара, што ў будучыні сённяшнія метады выкарыстання працоўнай сілы больш не будуць працаваць. Расавапалітычнае становішча сёння такое, што хоць мы выгналі з межаў Рэйху 500 000 габрэяў, замест іх была прынята амаль дзесяціразовая колькасць расаванепажаданых замежнікаў. Найбольш згубным, што калі-небудзь можа пагражаць нямецкаму народу, была б перамога пан’еўрапейскай расавай ідэі, якая можа мець вынікам толькі вялікае еўрапейскае расавае балота. Калі мы не адважымся завезці расава каштоўных беларусаў у Райх, варта па меншай меры паспрабаваць пасяліць іх асобна ад астатняга беларускага насельніцтва на беларускай прасторы і там адыходзіць ад беларускага духу. Відавочна, што гэта вельмі цяжкі працэс, а таксама перш за ўсё працяглы. Тым не менш, усё сведчыць на карысць таго, каб размясціць расава каштоўныя беларускія роды ў Райху. : Наступным пытаннем з’яўляецца тое, куды потым мусяць быць пераселеныя беларусы, якія па расавых падставах не падлягаюць разгляду для германізацыі. Генеральны план прадугледжвае для іх таксама Заходнюю Сібір. Варта зыходзіць з таго, што беларусы — самы бяскрыўдны і таму найменш небяспечны для нас з усіх народаў Усходняе прасторы. Таксама, тых беларусаў, якім мы не можам дазволіць застацца на тэрыторыі рассялення нашага народа па расавых меркаваннях, мы можам у большай ступені, чым любы іншы народ Усходняй прасторы, выкарыстоўваць у сваіх інтарэсах. Глебы Беларусі бедныя. Прапанова ім лепшых глебаў азначае прымірэнне іх з многім, што можа нацкаваць іх супраць нас. Тут варта таксама дадаць, што ў рускіх, і асабліва ў беларускім насельніцтве, маецца схільнасць да міграцыі, таму перасяленне не будзе ўспрынята настолькі трагічна, як у балтыйскіх дзяржавах. Неабходна разгледзець таксама ідэю перамяшчэння беларусаў на Урал, або ў раён Паўночнага Каўказа, якія па-ранейшаму часткова належаць да еўрапейскага рэзервуара рассялення. У любым выпадку, варта па пытанні перасялення падыходзіць да беларусаў асцярожна, каб яшчэ пазбегнуць таго, што пасля іх перасялення магчымае ўваходжанне ў расійскі народ. З іншага боку, з уваходжаннем у народ сібіракоў, альбо ва ўкраінскі народ, у выпадку калі для іх частковага рассялення разглядаць усходнія раёны райхскамісарыята Украіна, можна мабыць змірыцца. |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|«Ост», Генеральны план «Ост»|545}} == Спасылкі == * [http://www.worldfuturefund.org/wffmaster/Reading/GPO/gpo%20sources.htm Documentary sources regarding Generalplan Ost] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20121205074331/http://www.dac.neu.edu/holocaust/Hitlers_Plans.htm HITLER’S PLANS FOR EASTERN EUROPE] {{ref-en}} * [http://gplanost.x-berg.de/gplanost.html Генеральны План Ост] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110719114610/http://gplanost.x-berg.de/gplanost.html |date=19 ліпеня 2011 }} {{ref-de}} * ''Эрнст-Людвиг Виннакер''. [http://scepsis.ru/library/id_1921.html Наука, планирование, изгнание: «Генеральный план Ост» национал-социалистов (речь на открытии выставки)] {{ref-ru}} * [http://scepsis.ru/library/id_2246.html Материалы выставки «Наука, планирование, изгнание: „Генеральный план Ост“ национал-социалистов»] {{ref-ru}} * ''Ольга Сорокина''. [http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200004201 Этносы на оккупированной территории СССР в годы Второй мировой войны ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110217103733/http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200004201 |date=17 лютага 2011 }} {{ref-ru}} * [http://gorod48.ru/sokolsky/autor-207.html Если б не победа…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090412043333/http://gorod48.ru/sokolsky/autor-207.html |date=12 красавіка 2009 }} {{ref-ru}} * [http://genocide.ru/lib/genocides/generalplan-ost.htm План Ост (Generalplan Ost)] {{ref-ru}} * ''Дашичев В. И.'' [http://scepsis.ru/library/id_703.html Замечания и предложения «Восточного министерства» по генеральному плану Ост] {{ref-ru}} * ''Безыменский Л. А.'' [http://militera.lib.ru/research/bezymensky3/29.html «Гитлер и Сталин перед схваткой»., гл. 29] {{ref-ru}} * ''Безыменский Л. А.'' [http://militera.lib.ru/research/bezymensky1/06.html «Германские генералы — с Гитлером и без него»., гл.6 «Планы на бумаге и в жизни. План „Барбаросса“»] {{ref-ru}} * [http://www.genstab.ru/moscow_occ.htm Статья из журнала «Родина» о том, как сложилась бы судьба России, победи нацисты.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130502131936/http://www.genstab.ru/moscow_occ.htm |date=2 мая 2013 }} {{ref-ru}} * Дитрих Айххольтц. [http://scepsis.ru/library/id_704.html Цели Германии в войне против СССР] {{ref-ru}} * Дитрих Айххольтц. [http://scepsis.ru/library/id_2108.html «Генеральный план Ост: к вопросу о порабощении восточноевропейских народов»] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Трэці рэйх]] [[Катэгорыя:Другая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна]] [[Катэгорыя:Халакост]] [[Катэгорыя:Еўгеніка]] pwu91k40odnie791mes7feph9zi81an 0 86980 5158353 5130601 2026-06-25T15:31:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158353 wikitext text/x-wiki У спісе змешчаны даныя пра [[колькасць насельніцтва]] найбуйнейшых [[горад|гарадоў]] свету. У большасці выпадкаў, калі не пазначана іншае, даецца насельніцтва ўласна гарадоў, без уліку прыгарадаў. {| class="sortable wikitable" |- !Месца !Горад !Насельніцтва !Апісанне !Плошча (km²) !Шчыльнасць насельніцтва (/км²) !Краіна !Год |- |1 | [[Шанхай]] | {{nts|24 870 895}} <ref>{{Cite web|url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|website=www.stats.gov.cn|access-date=2024-02-11}}</ref> | Галоўны раён і ўскраіны <ref name=nbsurban>Refers to fully urban districts, that is districts with a population density of over 1,500 per km².</ref> | {{nts|6341}} | {{nts|4200}} | {{CHN}} |2020 |- |2 | [[Токіа]] | {{nts|14 105 098}}<ref>{{Cite web|url=https://www.toukei.metro.tokyo.lg.jp/jsuikei/js-index.htm|title=東京都の人口（推計）トップページ|website=www.toukei.metro.tokyo.lg.jp|access-date=2024-02-11}}</ref> | [[Адмысловыя раёны Токіа|23 спецыяльныя раёны]]<ref>Corresponds to the former City of Tokyo merged into the [[Tokyo|Tokyo Metropolis]] on July 1, 1943. The whole of 23 wards is now a [[Local Autonomy Law|special local public entity]] which provides limited public service, and is sometimes statistically treated as the city proper of Tokyo (e.g. Statistical Bureau of Japan, The [http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2007/Table08.pdf Population of capital cities and cities of 100 000 or more inhabitants. United Nations Statistics Division]).</ref> | {{nts|617.18}} | {{nts|14400}} | {{JPN}} |2021 |- |3 |[[Мумбаі]] | {{nts|13127825}}<ref>{{Cite web|url=https://www.indiaonlinepages.com/population/mumbai-population.html|title=Population of Mumbai in 2021|website=www.indiaonlinepages.com|access-date=2024-02-11}}</ref> | Муніцыпальная карпарацыя | {{nts|603}} | {{nts|22937}} | {{IND}} |2011 |- |4 | [[Стамбул]] | {{nts|13120596}}<ref name="istanbul1">[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&ENVID=adnksdb2Env&report=turkiye_il_koy_sehir.RDF&p_kod=1&p_yil=2010&p_dil=1&desformat=html Statistics of the 2010 Turkey census] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110430084759/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&ENVID=adnksdb2Env&report=turkiye_il_koy_sehir.RDF&p_kod=1&p_yil=2010&p_dil=1&desformat=html |date=30 красавіка 2011 }}</ref> | [[Муніцыпалітэт|Гарадскі муніцыпалітэт]] | {{nts|1831}} | {{nts|7166}} | {{TUR}} | |- |5 | [[Карачы]] | {{nts|12991000}}<ref name="SindhDistrictPop2008">[http://www.sindhbos.gov.pk/publications/district_development_indicators_2008/1.pdf Sindh Bureau of Statistics, Selected Tables of District Development Indicators, 2008; Population (Total) of 1998 Census and 2008 (Projected) ('''pdf-file''')] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080819202254/http://www.sindhbos.gov.pk/publications/district_development_indicators_2008/1.pdf|date=19 жніўня 2008}} Retrieved on 2008-08-05. Including three rural towns ([[Gadap Town]], [[Bin Qasim Town]], and [[Kiamari Town]], as well as six [[Cantonment|cantonments]] ([[Clifton Cantonment]], [[Faisal Cantonment]], [[Karachi Cantonment]], [[Korangi Creek Cantonment]], [[Malir Cantonment]] and [[Manora Cantonment]]) under military jurisdiction.</ref> | Гарадская акруга | {{nts|3527}} | {{nts|3683}} | {{PAK}} | |- |6 | [[Дэлі]] | {{nts|12565901}}<ref name="WG">{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|title=World: largest cities and towns and statistics of their population|publisher=World Gazetteer|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080529142447/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|archivedate=29 мая 2008|accessdate=30 March 2010|url-status=live}}</ref> | Муніцыпальная карпарацыя | {{nts|431.09}}<ref name="urbanindia">{{cite web|url=http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/AREA_POP/CHAPTER-4.PDF|title=CHAPTER IV Area and Density – Metropolitan Cities|publisher=Ministry of Urban Development. Government of India|accessdate=2009-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121015142027/http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/AREA_POP/CHAPTER-4.PDF|archivedate=15 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref> | {{nts|29149}} | {{IND}} | |- |7 | [[Масква]] | {{nts|13104177}}<ref>{{Cite web|lang=руская|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|title=Федеральная служба государственной статистики (18 августа 2023)}}</ref> | Горад | {{nts|2561,5}}<ref name="RusArea2009">[http://moscow.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/moscow/resources/0464cf0048d9d677b368f3f7eaa5adf2/%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0_2013.pdf Ministry of Economic Development of the Russian Federation. Federal Registration, Cadastre&Cartograhy Service . Russia Landuse National Report 2008, p.187-188 ('''in Russian''')] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141010021939/https://rosreestr.ru/upload/www/files/gos_doclad_2008.pdf|date=10 кастрычніка 2014}}</ref> | {{nts|5115,82 }} | {{RUS}} |2023 |- |8 | [[Сан-Паўлу]] | {{nts|12 106 920}}<ref>{{Cite web|url=https://ru.aznations.com/population/br/cities/sao-paulo|title=Население Сан-Паулу 2024 — численность населения Сан-Паулу (Бразилия)|website=ru.aznations.com|access-date=2024-02-12}}</ref> | Горад | {{nts|1523}} | {{nts|7 216,3}} | {{BRA}} |2023 |- |9 | [[Пекін]] | {{nts|11716620}}<ref name=":1">{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/china|title=Population of Cities in China 2024|website=worldpopulationreview.com|access-date=2024-02-14}}</ref> | Цэнтр і прыгарады | {{nts|1368.32}} | {{nts|7400}} | {{CHN}} |2022 |- |10 | [[Джакарта]] | {{nts|11 249 678}}<ref>{{Cite web|lang=Eng|url=https://www.macrotrends.net/cities/21454/jakarta/population|title=Jakarta, Indonesia Metro Area Population 1950-2023}}</ref> | Сталічная акруга | {{nts|664 }} | {{nts|14 469,56}} | {{IDN}} |2023 |- |11 | [[Лахор]] | {{nts|11 126 285}}<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017|title=Final Results (Census-2017) {{!}} Pakistan Bureau of Statistics|website=web.archive.org|date=2021-10-17|access-date=2024-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017214726/https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017|archivedate=17 кастрычніка 2021|url-status=}}</ref> | Гарадская акруга | {{nts|1772}} | {{nts|9 493.4}} | {{PAK}} |2017 |- |12 |[[Цяньцзінь]] |{{nts|11090314}}<ref name=":13">{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/china|title=Population of Cities in China 2024|website=worldpopulationreview.com|access-date=2024-02-14}}</ref> |Асноўныя раёны і ўнутраныя прыгарады<ref name="nbsurban" /> |{{nts|2057}} |{{nts|2820}} |{{CHN}} |2020 |- |13 |[[Гуанчжоў]] |{{nts|11071424}}<ref name=":14">{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/china|title=Population of Cities in China 2024|website=worldpopulationreview.com|access-date=2024-02-14}}</ref> |Асноўныя раёны<ref name="nbsurban" /> |{{nts|280}}<ref name="guangzhou2">[http://data.gzstats.gov.cn/gzStat1/yearqueryAction.do?method=displayRpt&ACTFLAG=3&FID=21901&RPTID=TJ_RPT_984248444736412557&RPTNAME=%CD%C1%B5%D8%C3%E6%BB%FD%BA%CD%C8%CB%BF%DA%C3%DC%B6%C8&FLTITLE=%B9%E3%D6%DD%CD%B3%BC%C6%D7%CA%C1%CF%282008%C4%EA%29 Statistics Bureau of Guangzhou] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150323054815/http://www.blayney.nsw.gov.au/ArticleDocuments/329/3h%20-%20Hobbys%20Yards%20Heritage%20Items.pdf.aspx|date=23 сакавіка 2015}}. Sum of the population of the following districts: Yuexiu, Liwan, Haizhu, and Tianhe. Population as of the end of 2008.</ref> |{{nts|15220}} |{{CHN}} |2020 |- |14 | [[Сеул]] | {{nts|10464051}}<ref name="seoul2">{{cite web|url=http://stat.seoul.go.kr/Seoul_System5.jsp?stc_cd=418|title=Seoul Statistics (Population)|publisher=Seoul Metropolitan Government|accessdate=24 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303220844/http://stat.seoul.go.kr/Seoul_System5.jsp?stc_cd=418|archivedate=3 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> | Горад асобага падпарадкавання | {{nts|605.25}}<ref name="seoul1">{{cite web|url=http://stat.seoul.go.kr/Seoul_System5.jsp?stc_cd=412|title=Seoul Statistics (Land Area)|publisher=Seoul Metropolitan Government|accessdate=24 March 2010}}</ref> | {{nts|17288}} | {{KOR}} | |- |15 |[[Дунгуань]] |{{nts|10 466 625}}<ref>{{Cite web|url=http://stats.gd.gov.cn/attachment/0/421/421309/3283428.pdf|title=Сёмая нацыянальная перапіс насельніцтва КНР}}</ref> |Горад | | |{{CHN}} |2020 |- |16 | [[Дака]] | {{nts|10356500}}<ref>{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/bangladesh|title=Population of Cities in Bangladesh 2024|website=worldpopulationreview.com|access-date=2024-02-20}}</ref> | Горад | {{nts|360}}<ref name="dhaka1">{{cite web|url=http://www.dhakacity.org/Page/About_us/About/Category/2/About_us_info|title=Dhaka Area|publisher=Dhaka City Corporation|accessdate=6 February 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090217202213/http://dhakacity.org/Page/About_us/About/Category/2/About_us_info|archivedate=17 лютага 2009|url-status=dead}}</ref> | {{nts|19447}} | {{BAN}} |2024 |- |17 |[[Шэньчжэнь]] |{{nts|10358381}}<ref name=":15">{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/china|title=Population of Cities in China 2024|website=worldpopulationreview.com|access-date=2024-02-14}}</ref> |Горад | | |{{CHN}} |2020 |- |18 |[[Ухань]] |{{nts|9785388}}<ref name=":16">{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/china|title=Population of Cities in China 2024|website=worldpopulationreview.com|access-date=2024-02-14}}</ref> |Горад | | |{{CHN}} |2020 |- |19 | [[Ліма]] | {{nts|9 674 755}}<ref>{{Cite web|lang=es|url=https://agendapais.com/actualidad/lima-la-poblacion-en-la-capital-llega-a-9-674-755-habitantes/,%20https://agendapais.com/actualidad/lima-la-poblacion-en-la-capital-llega-a-9-674-755-habitantes/|title=Lima: La población en la capital llega a 9 674 755 habitantes - Agenda País|date=2020-01-18|access-date=2024-02-11|url-status=dead}}</ref> | З прыгарадамі<ref>Composed of 43 independent districts</ref> | {{nts|2670.4}} | {{nts|2848}} | {{PER}} |2020 |- |20 | [[Мехіка]] | {{nts|8873017}}<ref name="Inegi2010prel">[http://www.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/preliminares2010.aspx Instituto Nacional de Estadística y Geografía, México; Censo de Población y Vivienda 2010, Resultados preliminares] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181225034305/https://www.inegi.org.mx/400.html?aspxerrorpath=%2Fsistemas%2FTabuladosBasicos%2Fpreliminares2010.aspx |date=25 снежня 2018 }} Preliminary 2010 Census results. Retrieved on 2010-11-26.</ref> | [[Федэральная акруга]] | {{nts|1485.49}}<ref name="ConapoZM">[http://www.conapo.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=133&Itemid=212 Consejo Nacional de Población, México; Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101202063503/http://www.conapo.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=133&Itemid=212 |date=2 снежня 2010 }} Retrieved on 2010-11-26.</ref> | {{nts|5973}} | {{MEX}} | |- |21 | [[Кіншаса]] | {{nts|8754000}}<ref name="UN">[http://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2 UN world Urbanization Prospects estimate for 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131031010136/http://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2|date=31 кастрычніка 2013}}. While the UN list is nominally a list of urban agglomerations, this particular city is listed as using the «city proper» statistical concept in the [http://esa.un.org/wup2009/wup/source/country.aspx sources section] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110927055752/http://esa.un.org/wup2009/wup/source/country.aspx|date=27 верасня 2011}} of the UN report.</ref> | Горад-правінцыя<ref>Excluding the rural commune of Maluku</ref> | {{nts|2016}} | {{nts|4342}} | {{COD}} | |- |22 | [[Тэгеран]] | {{nts|8693706}}<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/iran/cities/#google_vignette|title=Iran: Provinces, Major Cities & Towns - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=www.citypopulation.de|access-date=2024-02-12}}</ref> | Горад | {{nts|760}} | {{nts|10359}} | {{IRN}} |2023 |- |23 | [[Хашымін]] | {{nts|8598700}}<ref>{{Cite web|lang=rus|url=https://www.gso.gov.vn/en/px-web/?pxid=E0201&theme=Population%20and%20Employment|title=ГЛАВНОЕ СТАТИСТИЧЕСКОЕ УПРАВЛЕНИЕ}}</ref> | толькі горад | {{nts|2095.01}} | {{nts|3419}} | {{VIE}} |2018 |- |24 | [[Нью-Ёрк]] | {{nts|8 335 897 }}<ref>{{Cite web|url=https://ru.aznations.com/population/us/cities/new-york-city|title=Население Нью-Йорка 2024 — численность населения Нью-Йорка (США)|website=ru.aznations.com|access-date=2024-02-12}}</ref> | толькі горад | {{nts|789.4}} | {{nts|10452}} | {{USA}} |2022 |- |25 | [[Лагас]] | {{nts|7937932}}<ref name="Metropolitan_Lagos_population">Summing the 16 LGAs making up Metropolitan Lagos (Agege, Ajeromi-Ifelodun, Alimosho, Amuwo-Odofin, Apapa, Eti-Osa, Ifako-Ijaiye, Ikeja, Kosofe, Lagos Island, Lagos Mainland, Mushin, Ojo, Oshodi-Isolo, Shomolu, Surulere) as per:<br />{{cite web| url=http://www.nigerianstat.gov.ng/Connections/Pop2006.pdf| title=Legal Notice on Publication of the Details of the Breakdown of the National and State Provisional Totals 2006 Census| author=Federal Republic of Nigeria Official Gazette| date=15 May 2007| format=PDF| accessdate=2007-06-29| archiveurl=https://web.archive.org/web/20070704042011/http://www.nigerianstat.gov.ng/Connections/Pop2006.pdf| archivedate=4 ліпеня 2007| url-status=dead}}</ref> | Статыстычная акруга | {{nts|999.6}} | {{nts|7938}} | {{NGR}} | |- |26 | [[Каір]] | {{nts|7 771 617}}<ref>{{Cite web|url=https://ru.aznations.com/population/eg/cities/cairo|title=Население Каира 2024 — численность населения Каира (Египет)|website=ru.aznations.com|access-date=2024-02-12}}</ref> | Горад | {{nts|453}} | {{nts|17190}} | {{EGY}} |2023 |- |27 | [[Лондан]] | {{nts|7753600}}<ref>[http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=6059498&c=ealing&d=27&e=13&g=336453&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1239797906078&enc=1 UK Office of National Statistics — mid-2007 population estimate for London region]</ref> | [[Вялікі Лондан]]<ref>Composed of 32 [[London boroughs]]</ref> | {{nts|1580}} | {{nts|4863}} | {{UK}} | |- |28 |[[Чунцын]] |{{nts|7457600}}<ref name=":17">{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/china|title=Population of Cities in China 2024|website=worldpopulationreview.com|access-date=2024-02-14}}</ref> |Горад | | |{{CHN}} |2022 |- |29 |[[Чэнду]] |{{nts|7415590}}<ref name=":18">{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/china|title=Population of Cities in China 2024|website=worldpopulationreview.com|access-date=2024-02-14}}</ref> |Горад | | |{{CHN}} |2022 |- |30 | [[Янгон]] | {{nts|7 360 703}}<ref>{{Cite web|url=https://ru.aznations.com/population/mm/cities/yangon|title=Население Янгона 2024 — численность населения Янгона (Мьянма)|website=ru.aznations.com|access-date=2024-02-11}}</ref> | Горад | {{nts|598.75}}<ref>[http://www.uncrd.or.jp/env/3rd-regional-est-forum/doc/23_Myanmar.pdf Third Regional EST Forum, Presentation of Myanmar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090226114154/http://www.uncrd.or.jp/env/3rd-regional-est-forum/doc/23_Myanmar.pdf |date=26 лютага 2009 }}. Retrieved 6 June 2009.</ref> | {{nts|6828}} | {{MYA}} |2023 |- |31 | [[Багата]] | {{nts|7 181 469}}<ref>{{Cite web|url=https://ru.aznations.com/population/co/cities/bogota|title=Население Боготы 2024 — численность населения Боготы (Колумбия)|website=ru.aznations.com|access-date=2024-02-11}}</ref> | толькі горад | {{nts|1590}} | {{nts|4566}} | {{COL}} |2023 |- |32 | [[Ганконг]] | {{nts|7026400}}<ref name="HongKongPop">[http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=1&displayMode=T Census and Statistics Department, Hong Kong; Population and Vital Events] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080519100835/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=1&displayMode=T |date=19 мая 2008 }} Retrieved on 2009-08-05. Estimated population on 2008-12-31. Including 'usual' and 'mobile' residents, but excluding temporary visitors.</ref> | Спецыяльны адміністратыўны рэгіён | {{nts|1092}} | {{nts|6434}} | {{CHN}} | |- |33 | [[Бангкок]] | {{nts|7025000}}<ref name="ThaiKeyStat2007">[http://web.nso.go.th/eng/pub/keystat/key07/key07.zip National Statistical Office Thailand, Key Statistics of Thailand 2007; Chapter 1.9, Population Projections (1 July) by Region and Sex '''(embedded in huge 121MB zipped file!)'''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110511142744/http://web.nso.go.th/eng/pub/keystat/key07/key07.zip |date=11 мая 2011 }} Retrieved on 2009-08-05. Projected ''de facto'' population as of 2009. The registered (''de jure'') population was 5,695,956 in 2006.</ref> | Адміністрацыйная акруга | {{nts|1568.74}} | {{nts|4478}} | {{THA}} | |- |34 |[[Сіянь]] |{{nts|6501190}}<ref name=":19">{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/china|title=Population of Cities in China 2024|website=worldpopulationreview.com|access-date=2024-02-14}}</ref> |Горад | | |{{CHN}} |2022 |- |35 | [[Ханой]] | {{nts|6500000}}<ref name="Gso.gov.vn">{{cite web|url=http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=462&idmid=2&idmid=2&ItemID=9789|title=General Statistics Office Of Vietnam|date=|publisher=Gso.gov.vn|accessdate=2010-07-26}}</ref> | Муніцыпалітэт правінцыйнага ўзроўню | {{nts|3344.7}} | {{nts|1943.4}} | {{VIE}} | |- |36 | [[Рыа-дэ-Жанэйра]] | {{nts|6 476 631}}<ref>{{Cite web|url=https://ru.aznations.com/population/br/cities/rio-de-janeiro|title=Население Рио-де-Жанейро 2024 — численность населения Рио-де-Жанейро (Бразилия)|website=ru.aznations.com|access-date=2024-02-12}}</ref> | Горад | {{nts|1182}} | {{nts|5 119.87}} | {{BRA}} |2023 |- |37 |[[Шэньян]] |{{nts|6255921}}<ref name=":2">{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/china|title=Population of Cities in China 2024|website=worldpopulationreview.com|access-date=2024-02-14}}</ref> |Асноўныя раёны |{{nts|3495}} |{{nts|1173}} |{{CHN}} |2020 |- |38 |[[Ханчжоу]] |{{nts|6241971}}<ref name=":2" /> |Горад | | |{{CHN}} |2023 |- |39 |[[Харбін]] |{{nts|5878939}}<ref name=":2" /> |Горад | | |{{CHN}} |2023 |- |40 | [[Бангалор]] | {{nts|5840155}}<ref name="delimit">{{cite web|url=http://www.bbmpwards.org/bbmporg/Composition_of_BBMP.aspx|title=BBMP Delimitation 2009|publisher=Government of Karnataka|accessdate=2009-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091030032349/http://www.bbmpwards.org/bbmporg/Composition_of_BBMP.aspx|archivedate=30 кастрычніка 2009|url-status=dead}}</ref> | Муніцыпальная карпарацыя | {{nts|709.5}}<ref name="delimit" /> | {{nts|8231}} | {{IND}} | |- |41 | [[Абіджан]] | {{nts|5 616 633}}<ref>{{Cite web|url=https://plan.gouv.ci/assets/fichier/RGPH2021-RESULTATS-GLOBAUX-VF.pdf|title=Перапіс-2021}}</ref> | Субпрэфектура | {{nts|2119}} | {{nts|2 650.61}} | {{CIV}} |2021 |- |42 | [[Санкт-Пецярбург]] | {{nts|5 601 911}}<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20221116/goroda-1832007799.html|title=Крупнейшие города России-2023: численность населения, места в рейтингах|first=Р. И. А.|last=Новости|website=РИА Новости|date=20221116T1807|access-date=2024-02-11}}</ref> | [[Горад]] | {{nts|1399}}<ref name="RusArea2009" /> | {{nts|4849}} | {{RUS}} |2020 |- |43 |[[Тайань (горад)|Тайань]] |{{nts|5499000}}<ref name=":2" /> |[[Горад]] | | |{{CHN}} |2023 |- |44 | [[Багдад]] | {{nts|5402486}}<ref name="WG" /> | толькі горад | {{nts|1134}} | {{nts|4064}} | {{IRQ}} | |- |45 |[[Сучжоў]] |{{nts|5345961}}<ref name=":2" /> |горад акруговага значэння | | |{{CHN}} |2023 |- |46 |[[Шаньтоў]] |{{nts|5329024}}<ref name=":2" /> |Горад | | |{{CHN}} |2023 |- |47 | [[Эр-Рыяд]] | {{nts|5188286}}<ref name="SaudiCensus2010">[http://www.cdsi.gov.sa/pdf/census31-prim-05.pdf Central Department of Statistics and Information, Saudi Arabia; Population of cities with at least 5,000 inhabitants, at the 2010 Population Census ('''pdf, in arabic''')] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120311140301/http://www.cdsi.gov.sa/pdf/census31-prim-05.pdf |date=11 сакавіка 2012 }} Retrieved on 2010-12-13.</ref> | толькі горад | {{nts|800}} | {{nts|6485}} | {{KSA}} | |- |48 | [[Калькута]] | {{nts|5138208}}<ref name="WG" /> | Муніцыпальная карпарацыя | {{nts|185}} | {{nts|27774}} | {{IND}} | |- |49 | [[Сінгапур]] | {{nts|5076007}}<ref name="Mid-2010 Singapore population">[http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea Statistics Singapore, Population (Mid-Year Estimates)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090221030353/http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea |date=21 лютага 2009 }} Retrieved on September 23, 2010. Estimated population on Mid-2010, including Singapore residents plus non-residents. Population of Singapore citizens and residents was 3,642,700 on 2008-06-30.</ref> | Краіна/Горад | {{nts|710.2}} | {{nts|7147}} | {{SIN}} | |- |50 | [[Сант’яга]] | {{nts|5012973}}<ref name="ChileProjProv">[http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones/DatProv/SalProvUsuarios-T13OK.xls Instituto Nacional de Estadística, Chile; Proyecciones de población al 30 de Junio 1990—2020, Region Metropolitana de Santiago; Provincias ('''excel-file''')] Retrieved on 2009-08-05. Projected population on 2009-06-30.</ref> | Правінцыя<ref>Composed of 32 independent municipalities</ref> | {{nts|2030}} | {{nts|2469}} | {{CHI}} | |- |51 |[[Мельбурн]] |{{nts|5031195}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release|title=Regional population, 2021-22 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics|website=www.abs.gov.au|date=2023-08-31|access-date=2024-02-13}}</ref> |Горад | | | {{AUS}} |2022 |- |52 | [[Александрыя]] | {{nts|4 984 387}}<ref>{{Cite web|url=https://ru.aznations.com/population/eg/cities/alexandria|title=Население Александрии 2024 — численность населения Александрии (Египет)|website=ru.aznations.com|access-date=2024-02-12}}</ref> | Горад | {{nts|2680}} | {{nts|1 860.5}} | {{EGY}} |2023 |- |53 | [[Сурат]] | {{nts|4786002}}<ref name="SuratMunPop">[http://www.suratmunicipal.gov.in/content/city/stmt13.shtml Surat Municipal Corporation; Mid-Year Population Estimates] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110412045406/http://www.suratmunicipal.gov.in/content/city/stmt13.shtml |date=12 красавіка 2011 }} Retrieved on 2010-09-23. Projected population as of 2010 (Mid-year population estimate), including areas within the new and extended city boundaries.</ref> | Муніцыпальная карпарацыя | {{nts|326.515}}<ref>[http://www.suratmunicipal.gov.in/content/city/demographics.shtml Demographics: Surat Municipal Corporation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090404112933/http://www.suratmunicipal.gov.in/content/city/demographics.shtml |date=4 красавіка 2009 }}</ref> | {{nts|14658}} | {{IND}} | |- |54 |[[Сідней|Сіднэй]] |{{nts|4627345}}<ref>{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/australia|title=Population of Cities in Australia 2024|website=worldpopulationreview.com|access-date=2024-02-13}}</ref> |Горад | | |{{AUS}} |2023 |- |55 | [[Чэнай]] | {{nts|4616639}}<ref name="WG" /> | Муніцыпальная карпарацыя | {{nts|187}} | {{nts|24688}} | {{IND}} | |- |56 |[[Найробі]] |{{nts|4397073}}<ref>{{Cite web|url=https://ru.aznations.com/population/ke/cities/nairobi|title=Население Найроби 2024 — численность населения Найроби (Кения)|website=ru.aznations.com|access-date=2024-02-11}}</ref> | Правінцыя |{{nts|703.9}} |{{nts|6246.7}} |{{KEN}} |2023 |- |57 |[[Цзінань]] |{{nts|4335989}}<ref name=":2" /> |Горад | | |{{CHN}} |2023 |- |58 |[[Кабул]] |{{nts|4 273 156}}<ref>{{Cite web|url=https://simplemaps.com/data/af-cities|title=Afghanistan Cities Database {{!}} Simplemaps.com|website=simplemaps.com|access-date=2024-02-20}}</ref> |Горад |{{nts|275}} | |{{AFG}} |2020 |- |59 | [[Гуанчжоў]] | {{nts|4261800}}<ref name="guangzhou">[http://data.gzstats.gov.cn/gzStat1/yearqueryAction.do?method=displayRpt&ACTFLAG=3&FID=21901&RPTID=TJ_RPT_984248444736412557&RPTNAME=%CD%C1%B5%D8%C3%E6%BB%FD%BA%CD%C8%CB%BF%DA%C3%DC%B6%C8&FLTITLE=%B9%E3%D6%DD%CD%B3%BC%C6%D7%CA%C1%CF%282008%C4%EA%29 Statistics Bureau of Guangzhou] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150323054815/http://www.blayney.nsw.gov.au/ArticleDocuments/329/3h%20-%20Hobbys%20Yards%20Heritage%20Items.pdf.aspx |date=23 сакавіка 2015 }}. Sum of the population of the following districts: Yuexiu, Liwan, Haizhu, and Tianhe. Population as of the end of 2008.</ref> | Асноўныя раёны<ref name="nbsurban" /> | {{nts|280}}<ref name="guangzhou" /> | {{nts|15220}} | {{CHN}} | |- |60 |[[Чжэнчжоу|Чжэнчжоў]] |{{nts|4253913}}<ref name=":2" /> |Горад | | |{{CHN}} |2023 |- |61 |[[Чанчунь]] |{{nts|4193073}}<ref name=":2" /> |Горад | | |{{CHN}} |2023 |- |62 |[[Далянь]] |{{nts|4087733}}<ref name=":2" /> |Горад | | |{{CHN}} |2023 |- |63 | [[Хайдарабад (Індыя)|Хайдарабад]] | {{nts|4068611}}<ref name="WG" /> | Муніцыпальная карпарацыя | {{nts|621.48}}<ref name="Hyd1">{{cite web|url=http://www.ghmc.gov.in/greaterhyd.asp|title=Greater Hyderabad Municipal corporation 2010|publisher=GHMC|accessdate=12-04-2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225201010/https://www.ghmc.gov.in/greaterhyd.asp|archivedate=25 снежня 2018|url-status=dead}}</ref> | {{nts|6546}} | {{IND}} | |- |64 | [[Ахмадабад]] | {{nts|3959432}}<ref name="WG" /> | Муніцыпальная карпарацыя | {{nts|204}} | {{nts|19944}} | {{IND}} | |- |65 |[[Чытагонг]] |{{nts|3920222}}<ref>{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/bangladesh|title=Population of Cities in Bangladesh 2024|website=worldpopulationreview.com|access-date=2024-02-20}}</ref> |Горад |{{nts|167,9}} | |{{BAN}} |2024 |- |66 | [[Анкара]] | {{nts|3901201}}<ref name="turkey"><!--Do not replace with 12,915,158. That’s for the PROVINCE of Istanbul, not for the city. Also do not replace with 12,782,960, as that’s the total population of district centers within the PROVINCE and not the city.-->{{cite web |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=34&p_kod=1&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=pdf&ENVID=adnksdb2Env |title=Address-based population registration system: Inside-Outside District Centers Population By Province And Sex And Population Density 2007 |accessdate=2010-07-22 |author=TUIK |publisher=TUIK }}{{Недаступная спасылка}}</ref> | Гарадская акруга | {{nts|2516}} | {{nts|1551}} | {{TUR}} | |- |67 | [[Яганэсбург]] | {{nts|3888180}}<ref name="ZA" /> | Гарадская акруга | {{nts|1644.96}} | {{nts|2364}} | {{ZAF}} | |- |68 |[[Куньмін]] |{{nts|3855346}}<ref name=":2" /> |Горад | | |{{CHN}} |2023 |- |69 | [[Лос-Анджэлес]] | {{Nts|3 822 238}}<ref>{{Cite web|url=https://ru.aznations.com/population/us/cities/los-angeles|title=Население Лос-Анджелеса 2024 — численность населения Лос-Анджелеса (США)|website=ru.aznations.com|access-date=2024-02-12}}</ref> | Горад | {{nts|1290}} | {{nts|2940}} | {{USA}} |2022 |- |70 |[[Ціндаа]] |{{nts|3718835}}<ref name=":2" /> |Горад | | |{{CHN}} |2023 |- |71 | [[Іакагама]] | {{nts|3680267}}<ref name="StatJapMonthlyCityYokohama">[http://www.pref.kanagawa.jp/tokei/tokei/204/jinko.html Official monthly estimated de jure population by the Kanagawa Prefectural Government] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120424041142/http://www.pref.kanagawa.jp/tokei/tokei/204/jinko.html |date=24 красавіка 2012 }} (in Japanese). Population estimate on 2010-06-01.</ref> | толькі горад | {{nts|437.38}} | {{nts|8414}} | {{JPN}} | |- |72 |[[Дубай (горад)|Дубай]] |{{nts|3667041 }}<ref>{{Cite web|url=https://www.dsc.gov.ae/en-us/Pages/default.aspx|title=DSC Home|website=www.dsc.gov.ae|access-date=2024-02-12|archive-date=28 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220728022017/https://www.dsc.gov.ae/en-us/Pages/default.aspx|url-status=dead}}</ref> |Горад | | |{{UAE}} |2024 |- |73 | [[Берлін]] | {{nts|3 644 826}}<ref>{{Cite web|url=https://ru.aznations.com/population/de/cities/berlin|title=Население Берлина 2024 — численность населения Берлина (Германия)|website=ru.aznations.com|access-date=2024-02-11}}</ref> | Федэральны горад-зямля | {{nts|892}} | {{nts|3842}} | {{DEU}} |2023 |- |74 | [[Пусан]] | {{nts|3600381}}<ref name="busan1">{{cite web|url=http://english.busan.go.kr/01_about/03_02.jsp|title=Busan: Population and area of Administrative units|publisher=Busan Metropolitan City|accessdate=12 February 2011}}</ref> | Горад-метраполія | {{nts|766.12}}<ref name="busan1" /> | {{nts|4666}} | {{KOR}} | |- |75 |[[Фошань]] |{{nts|3600000}}<ref name=":2" /> |Горад | | |{{CHN}} | |- |76 |[[Пуян]] |{{nts|3590000}}<ref name=":3">{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/china|title=Population of Cities in China 2024|website=worldpopulationreview.com|access-date=2024-02-20}}</ref> |Гарадская акруга | | |{{CHN}} |2023 |- |77 |[[Усі]] |{{nts|3543719}}<ref name=":3" /> |Гарадская акруга | | |{{CHN}} |2023 |- |78 |[[Сямынь]] |{{nts|3531347}}<ref name=":3" /> |Горад | | |{{CHN}} |2023 |- |79 |[[Цяньшуй]] |{{nts|3500000}}<ref name=":3" /> |Горад | | |{{CHN}} |2023 |- |80 | [[Кейптаўн]] | {{nts|3497097}}<ref name="ZA">[http://www.statssa.gov.za/Publications/P03011/P030112007.pdf Statistics South Africa, Community Survey, 2007, Basic Results Municipalities ('''pdf-file''')] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130825124835/http://www.statssa.gov.za/Publications/P03011/P030112007.pdf |date=25 жніўня 2013 }} Retrieved on 2008-03-23.</ref> | Гарадская акруга | {{nts|2454.72}} | {{nts|1424}} | {{ZAF}} | |- |81 | [[Дурбан]] | {{nts|3468086}}<ref name="ZA" /> | Гарадская акруга | {{nts|2291.89}} | {{nts|1513}} | {{ZAF}} | |- |82 | [[Пуна (Індыя)|Пуна]] | {{nts|3446330}}<ref name="WG" /> | Муніцыпальная карпарацыя | {{nts|450.69}} | {{nts|7647}} | {{IND}} | |- |83 |[[Джыда]] |{{nts|3430697}}<ref name="SaudiCensus2010" /> | толькі горад |{{nts|1230}} |{{nts|2789}} |{{SAU}} | |- |84 |[[Касабланка]] |{{nts|3 356 337}}<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ru.aznations.com/population/ma/cities/casablanca|title=Население Касабланки 2024 — численность населения Касабланки (Марокко)|website=ru.aznations.com|access-date=2024-02-11}}</ref> |толькі горад |324 | |{{Сцяг Марока}} [[Марока]] |2023 |- |85 |[[Адыс-Абеба]] |{{nts|3352000}}<ref name=":0" /> |Горад | | |{{Сцяг Эфіопіі}} [[Эфіопія]] |2016 |- |86 | [[Мадрыд]] | {{nts|3 320 069}}<ref>{{Cite web|url=https://ru.aznations.com/population/es/cities/madrid|title=Население Мадрида 2024 — численность населения Мадрида (Испания)|website=ru.aznations.com|access-date=2024-02-12}}</ref> |Муніцыпалітэт | {{nts|698}} | {{nts|5 469.6}} | {{ESP}} |2023 |- |87 | [[Пхеньян]] | {{nts|3255388}}<ref>[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/2008_North_Korea_Census.pdf United Nations Statistics Division; Preliminary results of the 2008 Census of Population of the Democratic People’s Republic of Korea conducted on 1-15 October 2008 ('''pdf-file''')] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090325102712/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/2008_North_Korea_Census.pdf |date=25 сакавіка 2009 }} Retrieved on 2009-03-01.</ref> | Горад непаспэрднага падпарадкавання | {{nts|3194}} | {{nts|1019}} | {{PRK}} | |- |88 | [[Канпур]] | {{nts|3221435}}<ref name="WG" /> |Муніцыпальная карпарацыя | {{nts|267}} | {{nts|12065}} | {{IND}} | |- |89 | [[Джайпур]] | {{nts|3210570}}<ref name="WG" /> | Муніцыпальная карпарацыя | {{nts|485}} | {{nts|6620}} | {{IND}} | |- |90 |[[Фейсалабад]] |{{nts|3203846}}<ref>{{Cite web|url=https://propakistani.pk/2017/08/28/ten-populated-cities-pakistan/|title=propakistani.pk}}</ref> |Горад |{{nts|1269}} | |{{PAK}} |2017 |- |91 |[[Гіза]] |{{nts|3 087 878}}<ref>{{Cite web|url=https://ru.aznations.com/population/eg/cities/giza|title=Население Гизы 2024 — численность населения Гизы (Египет)|website=ru.aznations.com|access-date=2024-02-12}}</ref> |Горад | |{{nts|1959.9}} |{{EGY}} |2023 |- |92 |[[Мешхед]] |{{nts|3001184}}<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/iran/cities/|title=Iran: Provinces, Major Cities & Towns - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=www.citypopulation.de|access-date=2024-02-12}}</ref> |Горад |{{nts|458}} | |{{IRN}} |2023 |} == Гл. таксама == * [[Спіс краін па ліку гарадоў-мільянераў]] * [[Найбуйнейшыя гарадскія агламерацыі]] * [[Найбуйнейшыя гарады свету ў гісторыі]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20010309110056/http://world-gazetteer.com/ World Gazetteer (апошняе абнаўленне — 2010-01-01)]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Спісы гарадоў|*]] 869xctggm1l08aklak0mk1l89ikx0wd 0 88960 5158413 5054394 2026-06-25T20:16:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158413 wikitext text/x-wiki {{Таксон |name = {{вымер}} Гейдэльбергскі чалавек |image file = |image title = |image descr = Рэканструкцыя аблічча Гейдэльбергскага чалавека |regnum = Жывёлы |parent = Homo |ref = |comment = |rang = Від |latin = Homo heidelbergensis |author = [[Schoetensack]], 1908 |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Homo heidelbergensis |commons = Homo heidelbergensis |itis = |ncbi = |eol = 4454115 }} [[Файл:Map of pre-Neandertal fossil sites.jpg|thumb|Знаходкі ''Homo heidelbergensis'']] '''Гейдэльбергскі чалавек''' (''Homo heidelbergensis'') — выкапнёвы від [[чалавек|людзей]], еўрапейская разнавіднасць чалавека прамаходзячага (роднасны да ўсходнеазіяцкага [[сінантрап]]а і інданезійскага [[пітэкантрап]]а), жыў у Еўропе (ад Іспаніі і Брытаніі да [[Беларусь|Беларусі]]<ref>[http://minsk-old-new.com/minsk-2987-ru.htm И в Минске были мамонты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110913170843/http://minsk-old-new.com/minsk-2987-ru.htm |date=13 верасня 2011 }}</ref>) 700—345 тыс. гадоў таму<ref>[http://www.svobodanews.ru/news/2006/07/26.html?id=16592 Гейдельбергский человек был каннибалом?]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://primeinfo.net.ru/news2035.html |title=Самые древние человеческие следы |access-date=26 лістапада 2017 |archive-date=27 сакавіка 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327221152/http://primeinfo.net.ru/news2035.html |url-status=dead }}</ref>. Хутчэй за ўсё, з’яўляецца нашчадкам еўрапейскага ''[[Homo antecessor]]'' (да пераходнай формы можна аднесці ''[[Homo cepranensis]]'') і непасрэдным папярэднікам [[неандэрталец|неандэртальца]]. Відавое адзінства таксона ''Homo heidelbergiensis'' прызнаецца не ўсімі антраполагамі. Першая знаходка датуецца [[1907]] годам, калі блізу горада [[Гайдэльберг]]а<ref name="BRE">{{БРЭ|Гейдельбергский человек|id=2348011|аўтар=Зубов А. А.|6|489-490}}</ref> была выяўленая сківіца, падобная да малпавай, але з зубамі, падобнымі да велізарных зубоў чалавека. Апісана і вылучана ў асобны від прафесарам [[Ота Шэтэнзак]]ам. Узрост знаходкі быў вызначаны ў 400 тыс. гадоў. Культура знойдзенай паблізу зброі (каменныя рубілы і адшчэпы) ахарактарызаваная як [[Абевільская культура|абевільская]] (шэльская)<ref>{{Cite web |url=http://medbiol.ru/medbiol/antrop/0015ec3.htm |title=Гейдельбергский человек Homo heidelbergensis |access-date=26 лістапада 2017 |archive-date=27 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127131207/http://medbiol.ru/medbiol/antrop/0015ec3.htm |url-status=dead }}</ref>. {{нп3|Шэнінгенскія дзіды||ru|Шёнингенские копья}} дазваляюць выказаць здагадку, што гейдэльбергскія людзі палявалі з дапамогай драўляных дзід нават на сланоў, аднак мяса елі сырым, бо слядоў [[агонь|агню]] на стаянках не выяўлена<ref>[http://www.svobodanews.ru/Article/2006/07/03/2006073151344347.html 400 тысяч лет в Европе жили охотники за слонами]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Выяўленне слядоў гейдэльбергскага чалавека на поўдні Італіі дазволіла навукоўцам зрабіць выснову, што ён быў прамаходзячы, а яго рост не перавышаў 1,5 м.<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2846000?2846139.stm Найдены древнейшие следы человека]{{Недаступная спасылка}}</ref> Згодна з меркаваннем [[Анры дэ Люмле]], гейдэльбергскі чалавек мог будаваць прымітыўныя хаціны і карыстацца агнём — аб гэтым, як ён лічыць, сведчыць помнік [[Тэра-Амата]]. Інакш інтэрпрэтуе гэты помнік Паола Вілья з інстытута Каларада (ЗША), датуючы яго больш познім перыядам (230 тысяч гадоў таму) і адносячы адпаведна да больш позняга віду — [[неандэрталец|неандэртальцаў]]. == Гісторыя знаходак == [[Файл:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|thumb|left|Чэрап гейдэльбергскага чалавека (без ніжняй сківіцы)]] Першая знаходка рэшткаў гэтага віду была зроблена 21 кастрычніка 1907 года, падчас раскопак у [[Маўэр (Бадэн)|Маўэры]], калі рабочы Даніэль Хартман знайшоў у раскопе сківіцу. Сківіца ([[:en:Mauer 1]]) была ў добрым стане, за выключэннем зубоў-прэмаляраў, якія адсутнічалі і былі знойдзены пазней, паблізу ад сківіцы. Рабочы перадаў знаходку прафесару [[Ота Шэтэнзак]]у з [[Гайдэльбергскі ўніверсітэт|Гайдэльбергскага ўніверсітэта]], які ідэнтыфікаваў знаходку і даў ёй назву. Наступныя ўзоры рэшткаў гейдэльбергскага чалавека былі знойдзены і ў Еўропе: [[Штайнхам-на-Муры|Штайнхаме-на-Муры]] ([[Германія]], [[штэйнгемскі чалавек]]), [[Араго (пячоры)|Араго]] ([[Францыя]], [[Чалавек з Татавеля|Татавельскі чалавек]]), [[Петралона|Петралоне]] ([[Грэцыя]]), [[Чампате-дэль-Дз'явала]] ([[Італія]])<ref>[http://historic.ru.news/item/f00/s05/n0000521/index.shtml Массовая резня 350 тысяч лет назад?]{{Недаступная спасылка}}</ref>, Сіма-дэ-лос-Уэсас ([[Сьера-дэ-Атапуэрка|Атапуэрка]] ([[Іспанія]]), Ароэйра (Галерыя Песада, [[Партугалія]])<ref>''Дробышевский С. В.'' [http://antropogenez.ru/single-news/article/670/ Ароэйра 3 — лобастый португалец]</ref>, [[Боксгроў|Боксгрове]] ([[Вялікабрытанія]])<ref>{{Cite web |url=http://www.gzt.ru/science/2005/12/19/210515.html |title=следы первобытного человека на побережье Британии |access-date=6 красавіка 2008 |archive-date=6 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406000841/http://www.gzt.ru/science/2005/12/19/210515.html |url-status=dead }}</ref> і ў Афрыцы: Бода (Аваш, Афар, [[Эфіопія]])<ref>[http://antropogenez.ru/location/88/ Бодо / Bodo]</ref> Ндуту ([[Серэнгеці]], [[Танзанія]])<ref>[http://antropogenez.ru/location/92/ Ндуту / Ndutu scull locality]</ref>, [[Радэзійскі чалавек|Брокен-Хіле]] ([[Замбія]])<ref>[http://antropogenez.ru/location/194/ Брокен-Хилл, Кабве / Broken Hill, Kabwe]</ref>, [[Сале]] ([[Марока]])<ref>[http://antropogenez.ru/location/95/ Сале 1 / Sale 1]</ref>. Найбольш старажытная знаходка — чэрап з Бода (Эфіопія), яго ўладальнік жыў каля 600 000 гадоў таму<ref name="BRE"/>. А. М. Хрысанфава лічыць ''H. heidelbergensis'' выключна еўрапейскай формай, продкавай для неандэртальцаў<ref>''Зубов А. А., Васильев С. В.'' [http://antromercury.ru/doc/26_2013.pdf Восточный центр эволюции рода Homo: путь «навстречу восходящему солнцу»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180403121642/http://antromercury.ru/doc/26_2013.pdf |date=3 красавіка 2018 }}</ref>. == Палеагенетыка == Пасля вывучэння ядзернай [[ДНК]] трох узораў з іспанскай пячоры Сіма-дэ-лос-Уэсас у [[Сьера-дэ-Атапуэрка (раскопкі)|Атапуэрцы]] высветлілася, што гейдэльбергцы знаходзіліся на лініі, якая вядзе да [[Неандэртальцы|неандэртальцаў]]<ref name="ESHE">[http://www.eshe.eu/static/eshe/files/PESHE/PESHE/_4_2015_London.pdf European Society for the study of Human Evolution (ESHE). 5th Annual Meeting. London, UK: Nuclear DNA sequences from the hominin 10 — 10 September. 2015]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.sbras.info/news/drevnie-zhiteli-evropy-obladavshie-znachitelnym-geneticheskim-naslediem-denisovtsev-okazalis-ra Древние жители Европы, обладавшие значительным генетическим наследием денисовцев, оказались ранними неандертальцами. 15 марта 2006.]</ref>. Эвалюцыйнае разыходжанне галіны [[Дзянісаўскі чалавек|дзянісаўцаў]] з галіной, агульнай для неандэртальцаў і гейдэльбергцаў з пячоры Сіма-дэ-лос-Уэсас, адбылося, паводле ядзернай ДНК, каля 500 000 гадоў таму (раней за 430 000 гадоў таму). Агульны продак Homo heidelbergensis і [[Homo sapiens]] жыў 700—765 000 гадоў таму<ref name="ESHE"/><ref>[http://ria.ru/science/20150918/1260788848.html Учёные: предки людей и неандертальцев разделились неожиданно рано. 18.09.2015]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{CommonsCat}} * [http://science.compulenta.ru/609008/ Гейдельбергский человек, возможно, был общим предком людей и неандертальцев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110508103429/http://science.compulenta.ru/609008/ |date=8 мая 2011 }} * [http://antropogenez.ru/species/23/ Гейдэльбергскі чалавек на Antropogenez.ru] {{Антрапагенез}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Антрапагенез]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1908 годзе]] [[Катэгорыя:Гейдэльбергскі чалавек| ]] 571ibm2qwbguod1ffiqg1k9nh7ro8jh 0 94911 5158363 5081705 2026-06-25T15:49:39Z DenisBorum 139498 /* Еўропа */ абнаўленне звестак 5158363 wikitext text/x-wiki [[Выява:Diplomatic missions of Belarus.PNG|500px|thumb]] '''Спіс дыпламатычных місій Беларусі''' — [[Беларусь]] падтрымлівае дыпламатычныя адносіны са 174 [[дзяржава]]мі свету і на сённяшні дзень прадстаўлена замежнымі ўстановамі ў 56 дзяржавах свету. У 2014 годзе адкрыты пасольствы Рэспублікі Беларусь ў [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Катар]]ы, [[Манголія|Манголіі]], [[Пакістан]]е, [[Эквадор]]ы і генеральнае консульства ў Мілане (Італія). == Еўропа == [[Выява:Embassy of Belarus in Kyiv.jpeg|thumb|right|Пасольства Беларусі ў [[Кіеў|Кіеве]]]] [[Выява:Be Embassy of Belarus 03.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Берліне, Германія]] [[Выява:Belarusian embassy in Paris.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Парыжы, Францыя]] [[Выява:Embassy of Belarus, Warsaw.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Варшаве, Польшча]] [[Выява:Consulate General of the Republic of Belarus in Białystok.jpg|thumb|Генеральнае консульства Беларусі ў Беластоку, Польшча]] [[Выява:Belarus embassy Prague 2703.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў Празе, Чэхія]] [[Выява:Belarusian Consulate in Daugavpils 1.JPG|thumb|Генеральнае консульства Беларусі ў Даўгаўпілсе, Латвія]] [[Выява:Moscow, Maroseika 17.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Маскве, Расія]] * {{AUT}}, [[Вена]] (пасольства) * {{BGR}}, [[Сафія]] (пасольства) * {{BEL}}, [[Брусель]] (пасольства) * {{HUN}}, [[Будапешт]] (пасольства) * {{GBR}}, [[Лондан]] (пасольства) * {{DEU}}, [[Берлін]] ([[Пасольства Беларусі ў Германіі|пасольства]]) ** [[Мюнхен]] (генеральнае консульства) * {{ITA}}, [[Рым]] (пасольства) ** [[Мілан]] (генеральнае консульства) * {{LVA}}, [[Рыга]] (пасольства часова не працуе)<ref>[https://gorod.lv/novosti/323660-generalnoe-konsulstvo-belorussii-v-daugavpilse-prodolzhaet-rabotat-v-obychnom-rezhime Генеральное консульство Белоруссии в Даугавпилсе продолжает работать в обычном режиме]{{ref-ru}}</ref> ** [[Даўгаўпілс]] ([[Генеральнае консульства Рэспублікі Беларусь у Даўгаўпілсе|генеральнае консульства]]) * {{LTU}}, [[Вільнюс]] (пасольства) * {{MDA}}, [[Кішынёў]] (пасольства) * {{NLD}}, [[Гаага]] (пасольства) * {{POL}}, [[Варшава]] (пасольства) ** <s>[[Гданьск]] (генеральнае консульства)</s><ref>[https://poland.mfa.gov.by/be/embassy/news/a3f74570d79fa032.html Аб закрыцці Генеральнага консульства Рэспублікі Беларусь у Гданьску]</ref> ** [[Беласток]] (генеральнае консульства) ** [[Бяла-Падляска]] (консульства) * {{RUS}}, [[Масква]] ([[Пасольства Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі|пасольства]]) * {{ROU}}, [[Бухарэст]] (пасольства) * {{SRB}}, [[Бялград]] (пасольства) * {{SVK}}, [[Браціслава]] (пасольства) * {{UKR}}, [[Кіеў]] ([[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне|пасольства]] не працуе, эвакуіравана у сакавіку 2022 года)<ref>[https://sputnik.by/20220319/vse-belorusskie-diplomaty-uekhali-iz-ukrainy---posol-1061448522.html Все белорусские дипломаты уехали из Украины - посол]{{ref-ru}}</ref> * {{FIN}}, [[Хельсінкі]] (пасольства) * {{FRA}}, [[Парыж]] (пасольства) * {{CHE}}, [[Берн]] (пасольства) * {{CZE}}, [[Прага]] ([[Пасольства Беларусі ў Чэхіі|пасольства]]) * {{EST}}, [[Талін]] (пасольства) == Амерыка == * {{ARG}}, [[Буэнас-Айрэс]] (пасольства) * {{BRA}}, [[Бразіліа]] (пасольства) ** [[Рыа-дэ-Жанэйра]] (генеральнае консульства) * {{Сцяг Венесуэлы|20px}} [[Венесуэла]], [[Каракас]] (пасольства) * {{USA}}, [[Вашынгтон]] ([[Пасольства Беларусі ў ЗША|пасольства]]) ** [[Нью-Ёрк]] (генеральнае консульства) * {{CAN}}, Канада, [[Атава]] * {{CUB}}, [[Гавана]] (пасольства) * {{ECU}}, [[Кіта]] (пасольства) == Афрыка == * {{EGY}}, [[Каір]] (пасольства) * {{LBY}}, [[Трыпалі]] (пасольства не працуе, эвакуіравана 1 жніўня 2014 года) * {{NGR}}, [[Абуджа]] (пасольства) * {{ZAF}}, [[Прэторыя]] (пасольства) * {{ETH}}, [[Адыс-Абеба]] (пасольства) == Азія == [[Выява:Belarus Embassy in Beijing.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў Пекіне, Кітай]] [[Выява:Belarus embassy Tel Aviv 6487.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]], Ізраіль]] * {{ARE}}, [[Абу-Дабі]] (пасольства) * {{AZE}}, [[Баку]] (пасольства) * {{ARM}}, [[Ерэван]] (пасольства) * {{VNM}}, [[Ханой]] (пасольства) * {{ISR}}, [[Тэль-Авіў]] (пасольства) * {{IDN}}, [[Джакарта]] (пасольства) * {{IND}}, [[Нью-Дэлі]] (пасольства) * {{IRN}}, [[Тэгеран]] (пасольства) * {{KAZ}}, [[Астана]] (пасольства) ** [[Алматы]] (генеральнае консульства)<ref>[https://belta.by/politics/view/generalnoe-konsulstvo-belarusi-nachalo-rabotu-v-almaty-758744-2026/ Генеральное консульство Беларуси начало работу в Алматы]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг Катара}} [[Катар]], [[Доха]] (пасольства) * {{CHN}}, [[Пекін]] (пасольства) **[[Гуанчжоу]] (генеральнае консульства) **[[Шанхай]] (генеральнае консульства) **[[Чунцын]] (генеральнае консульства) * {{KGZ}}, [[Бішкек]] (пасольства) * {{MNG}}, [[Улан-Батар]] (пасольства) * {{PAK}}, [[Ісламабад]] (пасольства) * {{Сцяг Паўднёвай Карэі|20px}} [[Паўднёвая Карэя]], [[Сеул]] (пасольства) * {{SYR}}, [[Дамаск]] (пасольства) — [[Падзенне Дамаска (2024)|У снежні 2024 года]] з Дамаска былі вывезены ўсе супрацоўнікі пасольства, работа беларускай дыпмісіі арганізавана з тэрыторыі [[Ліван]]а<ref>[https://tochka.by/articles/policy/mid_obyasnil_chto_proiskhodit_s_posolstvom_belarusi_v_sirii/ МИД объяснил, что происходит с посольством Беларуси в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250119010602/https://tochka.by/articles/policy/mid_obyasnil_chto_proiskhodit_s_posolstvom_belarusi_v_sirii/ |date=19 студзеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. * {{LBN}} — часовы консульскі пункт пасольства Беларусі ў Сірыі для прадаўжэння консульскай дзейнасці і аказання магчымай дапамогі беларускім грамадзянам<ref>[https://zviazda.by/ru/news/20241216/1734345068-diplomaty-posolstva-belarusi-v-sirii-vernulis-v-minsk Дипломаты посольства Беларуси в Сирии вернулись в Минск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241231133105/https://zviazda.by/ru/news/20241216/1734345068-diplomaty-posolstva-belarusi-v-sirii-vernulis-v-minsk |date=31 снежня 2024 }}{{ref-ru}}</ref>. * {{TJK}} [[Душанбэ]] (пасольства) * {{TKM}}, [[Ашгабад]] (пасольства) * {{TUR}}, [[Анкара]] (пасольства) * {{UZB}}, [[Ташкент]] (пасольства) * {{JPN}}, [[Токіа]] (пасольства) == Акіянія == * {{AUS}}, [[Канбера]] (пасольства) == Міжнародныя арганізацыі == * [[Брусель]] (прадстаўніцтва пры [[ЕС]] і [[НАТА]]) * [[Жэнева]] (пастаянная місія пры [[ААН]]) * [[Нью-Ёрк]] (пастаянная місія пры ААН) * [[Парыж]] (пастаянная місія пры [[ЮНЕСКА]]) * [[Страсбург]] (пастаянная місія пры [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]]) * [[Вена]] (пастаянная місія пры ААН) == Гл. таксама == * [[Народныя амбасады Беларусі]] {{Еўропа паводле тэм|Спіс дыпламатычных місій|Дыпламатычныя місіі}} [[Катэгорыя:Дыпламатычныя місіі|Беларусь]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] i2hjfykdxvh9gi95q62bmw5jvnmz1ra 5158374 5158363 2026-06-25T16:08:08Z DenisBorum 139498 /* Амерыка */ абнаўленне звестак 5158374 wikitext text/x-wiki [[Выява:Diplomatic missions of Belarus.PNG|500px|thumb]] '''Спіс дыпламатычных місій Беларусі''' — [[Беларусь]] падтрымлівае дыпламатычныя адносіны са 174 [[дзяржава]]мі свету і на сённяшні дзень прадстаўлена замежнымі ўстановамі ў 56 дзяржавах свету. У 2014 годзе адкрыты пасольствы Рэспублікі Беларусь ў [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Катар]]ы, [[Манголія|Манголіі]], [[Пакістан]]е, [[Эквадор]]ы і генеральнае консульства ў Мілане (Італія). == Еўропа == [[Выява:Embassy of Belarus in Kyiv.jpeg|thumb|right|Пасольства Беларусі ў [[Кіеў|Кіеве]]]] [[Выява:Be Embassy of Belarus 03.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Берліне, Германія]] [[Выява:Belarusian embassy in Paris.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Парыжы, Францыя]] [[Выява:Embassy of Belarus, Warsaw.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Варшаве, Польшча]] [[Выява:Consulate General of the Republic of Belarus in Białystok.jpg|thumb|Генеральнае консульства Беларусі ў Беластоку, Польшча]] [[Выява:Belarus embassy Prague 2703.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў Празе, Чэхія]] [[Выява:Belarusian Consulate in Daugavpils 1.JPG|thumb|Генеральнае консульства Беларусі ў Даўгаўпілсе, Латвія]] [[Выява:Moscow, Maroseika 17.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Маскве, Расія]] * {{AUT}}, [[Вена]] (пасольства) * {{BGR}}, [[Сафія]] (пасольства) * {{BEL}}, [[Брусель]] (пасольства) * {{HUN}}, [[Будапешт]] (пасольства) * {{GBR}}, [[Лондан]] (пасольства) * {{DEU}}, [[Берлін]] ([[Пасольства Беларусі ў Германіі|пасольства]]) ** [[Мюнхен]] (генеральнае консульства) * {{ITA}}, [[Рым]] (пасольства) ** [[Мілан]] (генеральнае консульства) * {{LVA}}, [[Рыга]] (пасольства часова не працуе)<ref>[https://gorod.lv/novosti/323660-generalnoe-konsulstvo-belorussii-v-daugavpilse-prodolzhaet-rabotat-v-obychnom-rezhime Генеральное консульство Белоруссии в Даугавпилсе продолжает работать в обычном режиме]{{ref-ru}}</ref> ** [[Даўгаўпілс]] ([[Генеральнае консульства Рэспублікі Беларусь у Даўгаўпілсе|генеральнае консульства]]) * {{LTU}}, [[Вільнюс]] (пасольства) * {{MDA}}, [[Кішынёў]] (пасольства) * {{NLD}}, [[Гаага]] (пасольства) * {{POL}}, [[Варшава]] (пасольства) ** <s>[[Гданьск]] (генеральнае консульства)</s><ref>[https://poland.mfa.gov.by/be/embassy/news/a3f74570d79fa032.html Аб закрыцці Генеральнага консульства Рэспублікі Беларусь у Гданьску]</ref> ** [[Беласток]] (генеральнае консульства) ** [[Бяла-Падляска]] (консульства) * {{RUS}}, [[Масква]] ([[Пасольства Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі|пасольства]]) * {{ROU}}, [[Бухарэст]] (пасольства) * {{SRB}}, [[Бялград]] (пасольства) * {{SVK}}, [[Браціслава]] (пасольства) * {{UKR}}, [[Кіеў]] ([[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне|пасольства]] не працуе, эвакуіравана у сакавіку 2022 года)<ref>[https://sputnik.by/20220319/vse-belorusskie-diplomaty-uekhali-iz-ukrainy---posol-1061448522.html Все белорусские дипломаты уехали из Украины - посол]{{ref-ru}}</ref> * {{FIN}}, [[Хельсінкі]] (пасольства) * {{FRA}}, [[Парыж]] (пасольства) * {{CHE}}, [[Берн]] (пасольства) * {{CZE}}, [[Прага]] ([[Пасольства Беларусі ў Чэхіі|пасольства]]) * {{EST}}, [[Талін]] (пасольства) == Амерыка == * {{ARG}}, [[Буэнас-Айрэс]] (пасольства) * {{BRA}}, [[Бразіліа]] (пасольства) ** <s>[[Рыа-дэ-Жанэйра]]</s> (генеральнае консульства)<ref>[https://brazil.mfa.gov.by/ru/news/f6059d7be02c90af.html О закрытии Генерального консульства Республики Беларусь в Рио-де-Жанейро]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг Венесуэлы|20px}} [[Венесуэла]], [[Каракас]] (пасольства) * {{USA}}, [[Вашынгтон]] ([[Пасольства Беларусі ў ЗША|пасольства]]) * {{COL}}, [[Багата]] (пасольства)<ref>[https://sputnik.by/20211027/otkrylos-posolstvo-belarusi-v-kolumbii-1057480703.html Открылось посольство Беларуси в Колумбии]{{ref-ru}}</ref> * {{CUB}}, [[Гавана]] (пасольства) == Афрыка == * {{EGY}}, [[Каір]] (пасольства) * {{LBY}}, [[Трыпалі]] (пасольства не працуе, эвакуіравана 1 жніўня 2014 года) * {{NGR}}, [[Абуджа]] (пасольства) * {{ZAF}}, [[Прэторыя]] (пасольства) * {{ETH}}, [[Адыс-Абеба]] (пасольства) == Азія == [[Выява:Belarus Embassy in Beijing.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў Пекіне, Кітай]] [[Выява:Belarus embassy Tel Aviv 6487.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]], Ізраіль]] * {{ARE}}, [[Абу-Дабі]] (пасольства) * {{AZE}}, [[Баку]] (пасольства) * {{ARM}}, [[Ерэван]] (пасольства) * {{VNM}}, [[Ханой]] (пасольства) * {{ISR}}, [[Тэль-Авіў]] (пасольства) * {{IDN}}, [[Джакарта]] (пасольства) * {{IND}}, [[Нью-Дэлі]] (пасольства) * {{IRN}}, [[Тэгеран]] (пасольства) * {{KAZ}}, [[Астана]] (пасольства) ** [[Алматы]] (генеральнае консульства)<ref>[https://belta.by/politics/view/generalnoe-konsulstvo-belarusi-nachalo-rabotu-v-almaty-758744-2026/ Генеральное консульство Беларуси начало работу в Алматы]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг Катара}} [[Катар]], [[Доха]] (пасольства) * {{CHN}}, [[Пекін]] (пасольства) **[[Гуанчжоу]] (генеральнае консульства) **[[Шанхай]] (генеральнае консульства) **[[Чунцын]] (генеральнае консульства) * {{KGZ}}, [[Бішкек]] (пасольства) * {{MNG}}, [[Улан-Батар]] (пасольства) * {{PAK}}, [[Ісламабад]] (пасольства) * {{Сцяг Паўднёвай Карэі|20px}} [[Паўднёвая Карэя]], [[Сеул]] (пасольства) * {{SYR}}, [[Дамаск]] (пасольства) — [[Падзенне Дамаска (2024)|У снежні 2024 года]] з Дамаска былі вывезены ўсе супрацоўнікі пасольства, работа беларускай дыпмісіі арганізавана з тэрыторыі [[Ліван]]а<ref>[https://tochka.by/articles/policy/mid_obyasnil_chto_proiskhodit_s_posolstvom_belarusi_v_sirii/ МИД объяснил, что происходит с посольством Беларуси в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250119010602/https://tochka.by/articles/policy/mid_obyasnil_chto_proiskhodit_s_posolstvom_belarusi_v_sirii/ |date=19 студзеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. * {{LBN}} — часовы консульскі пункт пасольства Беларусі ў Сірыі для прадаўжэння консульскай дзейнасці і аказання магчымай дапамогі беларускім грамадзянам<ref>[https://zviazda.by/ru/news/20241216/1734345068-diplomaty-posolstva-belarusi-v-sirii-vernulis-v-minsk Дипломаты посольства Беларуси в Сирии вернулись в Минск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241231133105/https://zviazda.by/ru/news/20241216/1734345068-diplomaty-posolstva-belarusi-v-sirii-vernulis-v-minsk |date=31 снежня 2024 }}{{ref-ru}}</ref>. * {{TJK}} [[Душанбэ]] (пасольства) * {{TKM}}, [[Ашгабад]] (пасольства) * {{TUR}}, [[Анкара]] (пасольства) * {{UZB}}, [[Ташкент]] (пасольства) * {{JPN}}, [[Токіа]] (пасольства) == Акіянія == * {{AUS}}, [[Канбера]] (пасольства) == Міжнародныя арганізацыі == * [[Брусель]] (прадстаўніцтва пры [[ЕС]] і [[НАТА]]) * [[Жэнева]] (пастаянная місія пры [[ААН]]) * [[Нью-Ёрк]] (пастаянная місія пры ААН) * [[Парыж]] (пастаянная місія пры [[ЮНЕСКА]]) * [[Страсбург]] (пастаянная місія пры [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]]) * [[Вена]] (пастаянная місія пры ААН) == Гл. таксама == * [[Народныя амбасады Беларусі]] {{Еўропа паводле тэм|Спіс дыпламатычных місій|Дыпламатычныя місіі}} [[Катэгорыя:Дыпламатычныя місіі|Беларусь]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] jkf8f2cj27i9ynemcq7lusi2aj3xd9r 5158378 5158374 2026-06-25T16:18:25Z DenisBorum 139498 /* Акіянія */ абнаўленне звестак 5158378 wikitext text/x-wiki [[Выява:Diplomatic missions of Belarus.PNG|500px|thumb]] '''Спіс дыпламатычных місій Беларусі''' — [[Беларусь]] падтрымлівае дыпламатычныя адносіны са 174 [[дзяржава]]мі свету і на сённяшні дзень прадстаўлена замежнымі ўстановамі ў 56 дзяржавах свету. У 2014 годзе адкрыты пасольствы Рэспублікі Беларусь ў [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Катар]]ы, [[Манголія|Манголіі]], [[Пакістан]]е, [[Эквадор]]ы і генеральнае консульства ў Мілане (Італія). == Еўропа == [[Выява:Embassy of Belarus in Kyiv.jpeg|thumb|right|Пасольства Беларусі ў [[Кіеў|Кіеве]]]] [[Выява:Be Embassy of Belarus 03.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Берліне, Германія]] [[Выява:Belarusian embassy in Paris.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Парыжы, Францыя]] [[Выява:Embassy of Belarus, Warsaw.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Варшаве, Польшча]] [[Выява:Consulate General of the Republic of Belarus in Białystok.jpg|thumb|Генеральнае консульства Беларусі ў Беластоку, Польшча]] [[Выява:Belarus embassy Prague 2703.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў Празе, Чэхія]] [[Выява:Belarusian Consulate in Daugavpils 1.JPG|thumb|Генеральнае консульства Беларусі ў Даўгаўпілсе, Латвія]] [[Выява:Moscow, Maroseika 17.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Маскве, Расія]] * {{AUT}}, [[Вена]] (пасольства) * {{BGR}}, [[Сафія]] (пасольства) * {{BEL}}, [[Брусель]] (пасольства) * {{HUN}}, [[Будапешт]] (пасольства) * {{GBR}}, [[Лондан]] (пасольства) * {{DEU}}, [[Берлін]] ([[Пасольства Беларусі ў Германіі|пасольства]]) ** [[Мюнхен]] (генеральнае консульства) * {{ITA}}, [[Рым]] (пасольства) ** [[Мілан]] (генеральнае консульства) * {{LVA}}, [[Рыга]] (пасольства часова не працуе)<ref>[https://gorod.lv/novosti/323660-generalnoe-konsulstvo-belorussii-v-daugavpilse-prodolzhaet-rabotat-v-obychnom-rezhime Генеральное консульство Белоруссии в Даугавпилсе продолжает работать в обычном режиме]{{ref-ru}}</ref> ** [[Даўгаўпілс]] ([[Генеральнае консульства Рэспублікі Беларусь у Даўгаўпілсе|генеральнае консульства]]) * {{LTU}}, [[Вільнюс]] (пасольства) * {{MDA}}, [[Кішынёў]] (пасольства) * {{NLD}}, [[Гаага]] (пасольства) * {{POL}}, [[Варшава]] (пасольства) ** <s>[[Гданьск]] (генеральнае консульства)</s><ref>[https://poland.mfa.gov.by/be/embassy/news/a3f74570d79fa032.html Аб закрыцці Генеральнага консульства Рэспублікі Беларусь у Гданьску]</ref> ** [[Беласток]] (генеральнае консульства) ** [[Бяла-Падляска]] (консульства) * {{RUS}}, [[Масква]] ([[Пасольства Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі|пасольства]]) * {{ROU}}, [[Бухарэст]] (пасольства) * {{SRB}}, [[Бялград]] (пасольства) * {{SVK}}, [[Браціслава]] (пасольства) * {{UKR}}, [[Кіеў]] ([[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне|пасольства]] не працуе, эвакуіравана у сакавіку 2022 года)<ref>[https://sputnik.by/20220319/vse-belorusskie-diplomaty-uekhali-iz-ukrainy---posol-1061448522.html Все белорусские дипломаты уехали из Украины - посол]{{ref-ru}}</ref> * {{FIN}}, [[Хельсінкі]] (пасольства) * {{FRA}}, [[Парыж]] (пасольства) * {{CHE}}, [[Берн]] (пасольства) * {{CZE}}, [[Прага]] ([[Пасольства Беларусі ў Чэхіі|пасольства]]) * {{EST}}, [[Талін]] (пасольства) == Амерыка == * {{ARG}}, [[Буэнас-Айрэс]] (пасольства) * {{BRA}}, [[Бразіліа]] (пасольства) ** <s>[[Рыа-дэ-Жанэйра]]</s> (генеральнае консульства)<ref>[https://brazil.mfa.gov.by/ru/news/f6059d7be02c90af.html О закрытии Генерального консульства Республики Беларусь в Рио-де-Жанейро]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг Венесуэлы|20px}} [[Венесуэла]], [[Каракас]] (пасольства) * {{USA}}, [[Вашынгтон]] ([[Пасольства Беларусі ў ЗША|пасольства]]) * {{COL}}, [[Багата]] (пасольства)<ref>[https://sputnik.by/20211027/otkrylos-posolstvo-belarusi-v-kolumbii-1057480703.html Открылось посольство Беларуси в Колумбии]{{ref-ru}}</ref> * {{CUB}}, [[Гавана]] (пасольства) == Афрыка == * {{EGY}}, [[Каір]] (пасольства) * {{LBY}}, [[Трыпалі]] (пасольства не працуе, эвакуіравана 1 жніўня 2014 года) * {{NGR}}, [[Абуджа]] (пасольства) * {{ZAF}}, [[Прэторыя]] (пасольства) * {{ETH}}, [[Адыс-Абеба]] (пасольства) == Азія == [[Выява:Belarus Embassy in Beijing.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў Пекіне, Кітай]] [[Выява:Belarus embassy Tel Aviv 6487.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]], Ізраіль]] * {{ARE}}, [[Абу-Дабі]] (пасольства) * {{AZE}}, [[Баку]] (пасольства) * {{ARM}}, [[Ерэван]] (пасольства) * {{VNM}}, [[Ханой]] (пасольства) * {{ISR}}, [[Тэль-Авіў]] (пасольства) * {{IDN}}, [[Джакарта]] (пасольства) * {{IND}}, [[Нью-Дэлі]] (пасольства) * {{IRN}}, [[Тэгеран]] (пасольства) * {{KAZ}}, [[Астана]] (пасольства) ** [[Алматы]] (генеральнае консульства)<ref>[https://belta.by/politics/view/generalnoe-konsulstvo-belarusi-nachalo-rabotu-v-almaty-758744-2026/ Генеральное консульство Беларуси начало работу в Алматы]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг Катара}} [[Катар]], [[Доха]] (пасольства) * {{CHN}}, [[Пекін]] (пасольства) **[[Гуанчжоу]] (генеральнае консульства) **[[Шанхай]] (генеральнае консульства) **[[Чунцын]] (генеральнае консульства) * {{KGZ}}, [[Бішкек]] (пасольства) * {{MNG}}, [[Улан-Батар]] (пасольства) * {{PAK}}, [[Ісламабад]] (пасольства) * {{Сцяг Паўднёвай Карэі|20px}} [[Паўднёвая Карэя]], [[Сеул]] (пасольства) * {{SYR}}, [[Дамаск]] (пасольства) — [[Падзенне Дамаска (2024)|У снежні 2024 года]] з Дамаска былі вывезены ўсе супрацоўнікі пасольства, работа беларускай дыпмісіі арганізавана з тэрыторыі [[Ліван]]а<ref>[https://tochka.by/articles/policy/mid_obyasnil_chto_proiskhodit_s_posolstvom_belarusi_v_sirii/ МИД объяснил, что происходит с посольством Беларуси в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250119010602/https://tochka.by/articles/policy/mid_obyasnil_chto_proiskhodit_s_posolstvom_belarusi_v_sirii/ |date=19 студзеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. * {{LBN}} — часовы консульскі пункт пасольства Беларусі ў Сірыі для прадаўжэння консульскай дзейнасці і аказання магчымай дапамогі беларускім грамадзянам<ref>[https://zviazda.by/ru/news/20241216/1734345068-diplomaty-posolstva-belarusi-v-sirii-vernulis-v-minsk Дипломаты посольства Беларуси в Сирии вернулись в Минск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241231133105/https://zviazda.by/ru/news/20241216/1734345068-diplomaty-posolstva-belarusi-v-sirii-vernulis-v-minsk |date=31 снежня 2024 }}{{ref-ru}}</ref>. * {{TJK}} [[Душанбэ]] (пасольства) * {{TKM}}, [[Ашгабад]] (пасольства) * {{TUR}}, [[Анкара]] (пасольства) * {{UZB}}, [[Ташкент]] (пасольства) * {{JPN}}, [[Токіа]] (пасольства) == Акіянія == Консульская дапамога аказваецца ў найбліжэйшым дыппрадстаўніцтве, у [[Джакарта|Джакарце (Інданезія)]]<ref>[https://belta.by/politics/view/posolstvo-belarusi-v-avstralii-v-avguste-prekratit-svoju-rabotu-299863-2018/ Посольство Беларуси в Австралии в августе прекратит свою работу]{{ref-ru}}</ref>. == Міжнародныя арганізацыі == * [[Брусель]] (прадстаўніцтва пры [[ЕС]] і [[НАТА]]) * [[Жэнева]] (пастаянная місія пры [[ААН]]) * [[Нью-Ёрк]] (пастаянная місія пры ААН) * [[Парыж]] (пастаянная місія пры [[ЮНЕСКА]]) * [[Страсбург]] (пастаянная місія пры [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]]) * [[Вена]] (пастаянная місія пры ААН) == Гл. таксама == * [[Народныя амбасады Беларусі]] {{Еўропа паводле тэм|Спіс дыпламатычных місій|Дыпламатычныя місіі}} [[Катэгорыя:Дыпламатычныя місіі|Беларусь]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] 3y2ecdqgj5kkkkgklp28kpqefhii3q2 5158379 5158378 2026-06-25T16:25:47Z DenisBorum 139498 /* Афрыка */ абнаўленне звестак 5158379 wikitext text/x-wiki [[Выява:Diplomatic missions of Belarus.PNG|500px|thumb]] '''Спіс дыпламатычных місій Беларусі''' — [[Беларусь]] падтрымлівае дыпламатычныя адносіны са 174 [[дзяржава]]мі свету і на сённяшні дзень прадстаўлена замежнымі ўстановамі ў 56 дзяржавах свету. У 2014 годзе адкрыты пасольствы Рэспублікі Беларусь ў [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Катар]]ы, [[Манголія|Манголіі]], [[Пакістан]]е, [[Эквадор]]ы і генеральнае консульства ў Мілане (Італія). == Еўропа == [[Выява:Embassy of Belarus in Kyiv.jpeg|thumb|right|Пасольства Беларусі ў [[Кіеў|Кіеве]]]] [[Выява:Be Embassy of Belarus 03.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Берліне, Германія]] [[Выява:Belarusian embassy in Paris.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Парыжы, Францыя]] [[Выява:Embassy of Belarus, Warsaw.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Варшаве, Польшча]] [[Выява:Consulate General of the Republic of Belarus in Białystok.jpg|thumb|Генеральнае консульства Беларусі ў Беластоку, Польшча]] [[Выява:Belarus embassy Prague 2703.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў Празе, Чэхія]] [[Выява:Belarusian Consulate in Daugavpils 1.JPG|thumb|Генеральнае консульства Беларусі ў Даўгаўпілсе, Латвія]] [[Выява:Moscow, Maroseika 17.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Маскве, Расія]] * {{AUT}}, [[Вена]] (пасольства) * {{BGR}}, [[Сафія]] (пасольства) * {{BEL}}, [[Брусель]] (пасольства) * {{HUN}}, [[Будапешт]] (пасольства) * {{GBR}}, [[Лондан]] (пасольства) * {{DEU}}, [[Берлін]] ([[Пасольства Беларусі ў Германіі|пасольства]]) ** [[Мюнхен]] (генеральнае консульства) * {{ITA}}, [[Рым]] (пасольства) ** [[Мілан]] (генеральнае консульства) * {{LVA}}, [[Рыга]] (пасольства часова не працуе)<ref>[https://gorod.lv/novosti/323660-generalnoe-konsulstvo-belorussii-v-daugavpilse-prodolzhaet-rabotat-v-obychnom-rezhime Генеральное консульство Белоруссии в Даугавпилсе продолжает работать в обычном режиме]{{ref-ru}}</ref> ** [[Даўгаўпілс]] ([[Генеральнае консульства Рэспублікі Беларусь у Даўгаўпілсе|генеральнае консульства]]) * {{LTU}}, [[Вільнюс]] (пасольства) * {{MDA}}, [[Кішынёў]] (пасольства) * {{NLD}}, [[Гаага]] (пасольства) * {{POL}}, [[Варшава]] (пасольства) ** <s>[[Гданьск]] (генеральнае консульства)</s><ref>[https://poland.mfa.gov.by/be/embassy/news/a3f74570d79fa032.html Аб закрыцці Генеральнага консульства Рэспублікі Беларусь у Гданьску]</ref> ** [[Беласток]] (генеральнае консульства) ** [[Бяла-Падляска]] (консульства) * {{RUS}}, [[Масква]] ([[Пасольства Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі|пасольства]]) * {{ROU}}, [[Бухарэст]] (пасольства) * {{SRB}}, [[Бялград]] (пасольства) * {{SVK}}, [[Браціслава]] (пасольства) * {{UKR}}, [[Кіеў]] ([[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне|пасольства]] не працуе, эвакуіравана у сакавіку 2022 года)<ref>[https://sputnik.by/20220319/vse-belorusskie-diplomaty-uekhali-iz-ukrainy---posol-1061448522.html Все белорусские дипломаты уехали из Украины - посол]{{ref-ru}}</ref> * {{FIN}}, [[Хельсінкі]] (пасольства) * {{FRA}}, [[Парыж]] (пасольства) * {{CHE}}, [[Берн]] (пасольства) * {{CZE}}, [[Прага]] ([[Пасольства Беларусі ў Чэхіі|пасольства]]) * {{EST}}, [[Талін]] (пасольства) == Амерыка == * {{ARG}}, [[Буэнас-Айрэс]] (пасольства) * {{BRA}}, [[Бразіліа]] (пасольства) ** <s>[[Рыа-дэ-Жанэйра]]</s> (генеральнае консульства)<ref>[https://brazil.mfa.gov.by/ru/news/f6059d7be02c90af.html О закрытии Генерального консульства Республики Беларусь в Рио-де-Жанейро]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг Венесуэлы|20px}} [[Венесуэла]], [[Каракас]] (пасольства) * {{USA}}, [[Вашынгтон]] ([[Пасольства Беларусі ў ЗША|пасольства]]) * {{COL}}, [[Багата]] (пасольства)<ref>[https://sputnik.by/20211027/otkrylos-posolstvo-belarusi-v-kolumbii-1057480703.html Открылось посольство Беларуси в Колумбии]{{ref-ru}}</ref> * {{CUB}}, [[Гавана]] (пасольства) == Афрыка == * {{EGY}}, [[Каір]] (пасольства) * {{KEN}}, [[Найробі]] (пасольства)<ref>[https://www.belnovosti.by/politika/belarus-zakryvaet-posolstvo-v-efiopii-no-otkryvaet-v-kenii Беларусь закрывает посольство в Эфиопии. Но открывает в Кении]{{ref-ru}}</ref> * {{NGR}}, [[Абуджа]] (пасольства) * {{ZAF}}, [[Прэторыя]] (пасольства) == Азія == [[Выява:Belarus Embassy in Beijing.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў Пекіне, Кітай]] [[Выява:Belarus embassy Tel Aviv 6487.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]], Ізраіль]] * {{ARE}}, [[Абу-Дабі]] (пасольства) * {{AZE}}, [[Баку]] (пасольства) * {{ARM}}, [[Ерэван]] (пасольства) * {{VNM}}, [[Ханой]] (пасольства) * {{ISR}}, [[Тэль-Авіў]] (пасольства) * {{IDN}}, [[Джакарта]] (пасольства) * {{IND}}, [[Нью-Дэлі]] (пасольства) * {{IRN}}, [[Тэгеран]] (пасольства) * {{KAZ}}, [[Астана]] (пасольства) ** [[Алматы]] (генеральнае консульства)<ref>[https://belta.by/politics/view/generalnoe-konsulstvo-belarusi-nachalo-rabotu-v-almaty-758744-2026/ Генеральное консульство Беларуси начало работу в Алматы]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг Катара}} [[Катар]], [[Доха]] (пасольства) * {{CHN}}, [[Пекін]] (пасольства) **[[Гуанчжоу]] (генеральнае консульства) **[[Шанхай]] (генеральнае консульства) **[[Чунцын]] (генеральнае консульства) * {{KGZ}}, [[Бішкек]] (пасольства) * {{MNG}}, [[Улан-Батар]] (пасольства) * {{PAK}}, [[Ісламабад]] (пасольства) * {{Сцяг Паўднёвай Карэі|20px}} [[Паўднёвая Карэя]], [[Сеул]] (пасольства) * {{SYR}}, [[Дамаск]] (пасольства) — [[Падзенне Дамаска (2024)|У снежні 2024 года]] з Дамаска былі вывезены ўсе супрацоўнікі пасольства, работа беларускай дыпмісіі арганізавана з тэрыторыі [[Ліван]]а<ref>[https://tochka.by/articles/policy/mid_obyasnil_chto_proiskhodit_s_posolstvom_belarusi_v_sirii/ МИД объяснил, что происходит с посольством Беларуси в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250119010602/https://tochka.by/articles/policy/mid_obyasnil_chto_proiskhodit_s_posolstvom_belarusi_v_sirii/ |date=19 студзеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. * {{LBN}} — часовы консульскі пункт пасольства Беларусі ў Сірыі для прадаўжэння консульскай дзейнасці і аказання магчымай дапамогі беларускім грамадзянам<ref>[https://zviazda.by/ru/news/20241216/1734345068-diplomaty-posolstva-belarusi-v-sirii-vernulis-v-minsk Дипломаты посольства Беларуси в Сирии вернулись в Минск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241231133105/https://zviazda.by/ru/news/20241216/1734345068-diplomaty-posolstva-belarusi-v-sirii-vernulis-v-minsk |date=31 снежня 2024 }}{{ref-ru}}</ref>. * {{TJK}} [[Душанбэ]] (пасольства) * {{TKM}}, [[Ашгабад]] (пасольства) * {{TUR}}, [[Анкара]] (пасольства) * {{UZB}}, [[Ташкент]] (пасольства) * {{JPN}}, [[Токіа]] (пасольства) == Акіянія == Консульская дапамога аказваецца ў найбліжэйшым дыппрадстаўніцтве, у [[Джакарта|Джакарце (Інданезія)]]<ref>[https://belta.by/politics/view/posolstvo-belarusi-v-avstralii-v-avguste-prekratit-svoju-rabotu-299863-2018/ Посольство Беларуси в Австралии в августе прекратит свою работу]{{ref-ru}}</ref>. == Міжнародныя арганізацыі == * [[Брусель]] (прадстаўніцтва пры [[ЕС]] і [[НАТА]]) * [[Жэнева]] (пастаянная місія пры [[ААН]]) * [[Нью-Ёрк]] (пастаянная місія пры ААН) * [[Парыж]] (пастаянная місія пры [[ЮНЕСКА]]) * [[Страсбург]] (пастаянная місія пры [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]]) * [[Вена]] (пастаянная місія пры ААН) == Гл. таксама == * [[Народныя амбасады Беларусі]] {{Еўропа паводле тэм|Спіс дыпламатычных місій|Дыпламатычныя місіі}} [[Катэгорыя:Дыпламатычныя місіі|Беларусь]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] kha4sp0dwyliftd66jxosj34ghrda3j 5158380 5158379 2026-06-25T16:30:43Z DenisBorum 139498 /* Еўропа */ абнаўленне звестак 5158380 wikitext text/x-wiki [[Выява:Diplomatic missions of Belarus.PNG|500px|thumb]] '''Спіс дыпламатычных місій Беларусі''' — [[Беларусь]] падтрымлівае дыпламатычныя адносіны са 174 [[дзяржава]]мі свету і на сённяшні дзень прадстаўлена замежнымі ўстановамі ў 56 дзяржавах свету. У 2014 годзе адкрыты пасольствы Рэспублікі Беларусь ў [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Катар]]ы, [[Манголія|Манголіі]], [[Пакістан]]е, [[Эквадор]]ы і генеральнае консульства ў Мілане (Італія). == Еўропа == [[Выява:Embassy of Belarus in Kyiv.jpeg|thumb|right|Пасольства Беларусі ў [[Кіеў|Кіеве]]]] [[Выява:Be Embassy of Belarus 03.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Берліне, Германія]] [[Выява:Belarusian embassy in Paris.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Парыжы, Францыя]] [[Выява:Embassy of Belarus, Warsaw.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Варшаве, Польшча]] [[Выява:Consulate General of the Republic of Belarus in Białystok.jpg|thumb|Генеральнае консульства Беларусі ў Беластоку, Польшча]] [[Выява:Belarus embassy Prague 2703.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў Празе, Чэхія]] [[Выява:Belarusian Consulate in Daugavpils 1.JPG|thumb|Генеральнае консульства Беларусі ў Даўгаўпілсе, Латвія]] [[Выява:Moscow, Maroseika 17.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Маскве, Расія]] * {{AUT}}, [[Вена]] (пасольства) * {{BGR}}, [[Сафія]] (пасольства) * {{BEL}}, [[Брусель]] (пасольства) * {{HUN}}, [[Будапешт]] (пасольства) * {{GBR}}, [[Лондан]] (пасольства) * {{DEU}}, [[Берлін]] ([[Пасольства Беларусі ў Германіі|пасольства]]) ** [[Мюнхен]] (генеральнае консульства) * {{ITA}}, [[Рым]] (пасольства) ** <s>[[Мілан]] (генеральнае консульства)</s><ref>[https://www.belnovosti.by/politika/belarus-zakryvaet-genkonsulstva-v-odesse-gdanske-i-milane Беларусь закрывает генконсульства в Одессе, Гданьске и Милане]{{ref-ru}}</ref> * {{LVA}}, [[Рыга]] (пасольства часова не працуе)<ref>[https://gorod.lv/novosti/323660-generalnoe-konsulstvo-belorussii-v-daugavpilse-prodolzhaet-rabotat-v-obychnom-rezhime Генеральное консульство Белоруссии в Даугавпилсе продолжает работать в обычном режиме]{{ref-ru}}</ref> ** [[Даўгаўпілс]] ([[Генеральнае консульства Рэспублікі Беларусь у Даўгаўпілсе|генеральнае консульства]]) * {{LTU}}, [[Вільнюс]] (пасольства) * {{MDA}}, [[Кішынёў]] (пасольства) * {{NLD}}, [[Гаага]] (пасольства) * {{POL}}, [[Варшава]] (пасольства) ** <s>[[Гданьск]] (генеральнае консульства)</s><ref>[https://poland.mfa.gov.by/be/embassy/news/a3f74570d79fa032.html Аб закрыцці Генеральнага консульства Рэспублікі Беларусь у Гданьску]</ref> ** [[Беласток]] (генеральнае консульства) ** [[Бяла-Падляска]] (консульства) * {{RUS}}, [[Масква]] ([[Пасольства Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі|пасольства]]) * {{ROU}}, [[Бухарэст]] (пасольства) * {{SRB}}, [[Бялград]] (пасольства) * {{SVK}}, [[Браціслава]] (пасольства) * {{UKR}}, [[Кіеў]] ([[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне|пасольства]] не працуе, эвакуіравана у сакавіку 2022 года)<ref>[https://sputnik.by/20220319/vse-belorusskie-diplomaty-uekhali-iz-ukrainy---posol-1061448522.html Все белорусские дипломаты уехали из Украины - посол]{{ref-ru}}</ref> * {{FIN}}, [[Хельсінкі]] (пасольства) * {{FRA}}, [[Парыж]] (пасольства) * {{CHE}}, [[Берн]] (пасольства) * {{CZE}}, [[Прага]] ([[Пасольства Беларусі ў Чэхіі|пасольства]]) * {{EST}}, [[Талін]] (пасольства) == Амерыка == * {{ARG}}, [[Буэнас-Айрэс]] (пасольства) * {{BRA}}, [[Бразіліа]] (пасольства) ** <s>[[Рыа-дэ-Жанэйра]]</s> (генеральнае консульства)<ref>[https://brazil.mfa.gov.by/ru/news/f6059d7be02c90af.html О закрытии Генерального консульства Республики Беларусь в Рио-де-Жанейро]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг Венесуэлы|20px}} [[Венесуэла]], [[Каракас]] (пасольства) * {{USA}}, [[Вашынгтон]] ([[Пасольства Беларусі ў ЗША|пасольства]]) * {{COL}}, [[Багата]] (пасольства)<ref>[https://sputnik.by/20211027/otkrylos-posolstvo-belarusi-v-kolumbii-1057480703.html Открылось посольство Беларуси в Колумбии]{{ref-ru}}</ref> * {{CUB}}, [[Гавана]] (пасольства) == Афрыка == * {{EGY}}, [[Каір]] (пасольства) * {{KEN}}, [[Найробі]] (пасольства)<ref>[https://www.belnovosti.by/politika/belarus-zakryvaet-posolstvo-v-efiopii-no-otkryvaet-v-kenii Беларусь закрывает посольство в Эфиопии. Но открывает в Кении]{{ref-ru}}</ref> * {{NGR}}, [[Абуджа]] (пасольства) * {{ZAF}}, [[Прэторыя]] (пасольства) == Азія == [[Выява:Belarus Embassy in Beijing.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў Пекіне, Кітай]] [[Выява:Belarus embassy Tel Aviv 6487.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]], Ізраіль]] * {{ARE}}, [[Абу-Дабі]] (пасольства) * {{AZE}}, [[Баку]] (пасольства) * {{ARM}}, [[Ерэван]] (пасольства) * {{VNM}}, [[Ханой]] (пасольства) * {{ISR}}, [[Тэль-Авіў]] (пасольства) * {{IDN}}, [[Джакарта]] (пасольства) * {{IND}}, [[Нью-Дэлі]] (пасольства) * {{IRN}}, [[Тэгеран]] (пасольства) * {{KAZ}}, [[Астана]] (пасольства) ** [[Алматы]] (генеральнае консульства)<ref>[https://belta.by/politics/view/generalnoe-konsulstvo-belarusi-nachalo-rabotu-v-almaty-758744-2026/ Генеральное консульство Беларуси начало работу в Алматы]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг Катара}} [[Катар]], [[Доха]] (пасольства) * {{CHN}}, [[Пекін]] (пасольства) **[[Гуанчжоу]] (генеральнае консульства) **[[Шанхай]] (генеральнае консульства) **[[Чунцын]] (генеральнае консульства) * {{KGZ}}, [[Бішкек]] (пасольства) * {{MNG}}, [[Улан-Батар]] (пасольства) * {{PAK}}, [[Ісламабад]] (пасольства) * {{Сцяг Паўднёвай Карэі|20px}} [[Паўднёвая Карэя]], [[Сеул]] (пасольства) * {{SYR}}, [[Дамаск]] (пасольства) — [[Падзенне Дамаска (2024)|У снежні 2024 года]] з Дамаска былі вывезены ўсе супрацоўнікі пасольства, работа беларускай дыпмісіі арганізавана з тэрыторыі [[Ліван]]а<ref>[https://tochka.by/articles/policy/mid_obyasnil_chto_proiskhodit_s_posolstvom_belarusi_v_sirii/ МИД объяснил, что происходит с посольством Беларуси в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250119010602/https://tochka.by/articles/policy/mid_obyasnil_chto_proiskhodit_s_posolstvom_belarusi_v_sirii/ |date=19 студзеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. * {{LBN}} — часовы консульскі пункт пасольства Беларусі ў Сірыі для прадаўжэння консульскай дзейнасці і аказання магчымай дапамогі беларускім грамадзянам<ref>[https://zviazda.by/ru/news/20241216/1734345068-diplomaty-posolstva-belarusi-v-sirii-vernulis-v-minsk Дипломаты посольства Беларуси в Сирии вернулись в Минск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241231133105/https://zviazda.by/ru/news/20241216/1734345068-diplomaty-posolstva-belarusi-v-sirii-vernulis-v-minsk |date=31 снежня 2024 }}{{ref-ru}}</ref>. * {{TJK}} [[Душанбэ]] (пасольства) * {{TKM}}, [[Ашгабад]] (пасольства) * {{TUR}}, [[Анкара]] (пасольства) * {{UZB}}, [[Ташкент]] (пасольства) * {{JPN}}, [[Токіа]] (пасольства) == Акіянія == Консульская дапамога аказваецца ў найбліжэйшым дыппрадстаўніцтве, у [[Джакарта|Джакарце (Інданезія)]]<ref>[https://belta.by/politics/view/posolstvo-belarusi-v-avstralii-v-avguste-prekratit-svoju-rabotu-299863-2018/ Посольство Беларуси в Австралии в августе прекратит свою работу]{{ref-ru}}</ref>. == Міжнародныя арганізацыі == * [[Брусель]] (прадстаўніцтва пры [[ЕС]] і [[НАТА]]) * [[Жэнева]] (пастаянная місія пры [[ААН]]) * [[Нью-Ёрк]] (пастаянная місія пры ААН) * [[Парыж]] (пастаянная місія пры [[ЮНЕСКА]]) * [[Страсбург]] (пастаянная місія пры [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]]) * [[Вена]] (пастаянная місія пры ААН) == Гл. таксама == * [[Народныя амбасады Беларусі]] {{Еўропа паводле тэм|Спіс дыпламатычных місій|Дыпламатычныя місіі}} [[Катэгорыя:Дыпламатычныя місіі|Беларусь]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] 2l6ng3v066kezh8sw7mgfq634qnk43w 5158386 5158380 2026-06-25T17:03:34Z DenisBorum 139498 фота будынкаў пасольстваў у Кіеве і ў Берліне маюцца ў адпаведных артыкулах, а тут толькі займала месца 5158386 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} '''Спіс дыпламатычных місій Беларусі''' — спіс [[Дыпламатычнае прадстаўніцтва|дыпламатычных прадстаўніцтваў]] [[Беларусь|Беларусі]] за мяжой. [[Выява:Diplomatic missions of Belarus.PNG|400px|thumb]] == Еўропа == [[Выява:Belarusian embassy in Paris.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Парыжы, Францыя]] [[Выява:Embassy of Belarus, Warsaw.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Варшаве, Польшча]] [[Выява:Consulate General of the Republic of Belarus in Białystok.jpg|thumb|Генеральнае консульства Беларусі ў Беластоку, Польшча]] [[Выява:Belarus embassy Prague 2703.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў Празе, Чэхія]] [[Выява:Belarusian Consulate in Daugavpils 1.JPG|thumb|Генеральнае консульства Беларусі ў Даўгаўпілсе, Латвія]] [[Выява:Moscow, Maroseika 17.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Маскве, Расія]] * {{AUT}}, [[Вена]] (пасольства) * {{BGR}}, [[Сафія]] (пасольства) * {{BEL}}, [[Брусель]] (пасольства) * {{HUN}}, [[Будапешт]] (пасольства) * {{GBR}}, [[Лондан]] (пасольства) * {{DEU}}, [[Берлін]] ([[Пасольства Беларусі ў Германіі|пасольства]]) ** [[Мюнхен]] (генеральнае консульства) * {{ITA}}, [[Рым]] (пасольства) ** <s>[[Мілан]] (генеральнае консульства)</s><ref>[https://www.belnovosti.by/politika/belarus-zakryvaet-genkonsulstva-v-odesse-gdanske-i-milane Беларусь закрывает генконсульства в Одессе, Гданьске и Милане]{{ref-ru}}</ref> * {{LVA}}, [[Рыга]] (пасольства часова не працуе)<ref>[https://gorod.lv/novosti/323660-generalnoe-konsulstvo-belorussii-v-daugavpilse-prodolzhaet-rabotat-v-obychnom-rezhime Генеральное консульство Белоруссии в Даугавпилсе продолжает работать в обычном режиме]{{ref-ru}}</ref> ** [[Даўгаўпілс]] ([[Генеральнае консульства Рэспублікі Беларусь у Даўгаўпілсе|генеральнае консульства]]) * {{LTU}}, [[Вільнюс]] (пасольства) * {{MDA}}, [[Кішынёў]] (пасольства) * {{NLD}}, [[Гаага]] (пасольства) * {{POL}}, [[Варшава]] (пасольства) ** <s>[[Гданьск]] (генеральнае консульства)</s><ref>[https://poland.mfa.gov.by/be/embassy/news/a3f74570d79fa032.html Аб закрыцці Генеральнага консульства Рэспублікі Беларусь у Гданьску]</ref> ** [[Беласток]] (генеральнае консульства) ** [[Бяла-Падляска]] (консульства) * {{RUS}}, [[Масква]] ([[Пасольства Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі|пасольства]]) * {{ROU}}, [[Бухарэст]] (пасольства) * {{SRB}}, [[Бялград]] (пасольства) * {{SVK}}, [[Браціслава]] (пасольства) * {{UKR}}, [[Кіеў]] ([[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне|пасольства]] не працуе, эвакуіравана у сакавіку 2022 года)<ref>[https://sputnik.by/20220319/vse-belorusskie-diplomaty-uekhali-iz-ukrainy---posol-1061448522.html Все белорусские дипломаты уехали из Украины - посол]{{ref-ru}}</ref> * {{FIN}}, [[Хельсінкі]] (пасольства) * {{FRA}}, [[Парыж]] (пасольства) * {{CHE}}, [[Берн]] (пасольства) * {{CZE}}, [[Прага]] ([[Пасольства Беларусі ў Чэхіі|пасольства]]) * {{EST}}, [[Талін]] (пасольства) == Амерыка == * {{ARG}}, [[Буэнас-Айрэс]] (пасольства) * {{BRA}}, [[Бразіліа]] (пасольства) ** <s>[[Рыа-дэ-Жанэйра]]</s> (генеральнае консульства)<ref>[https://brazil.mfa.gov.by/ru/news/f6059d7be02c90af.html О закрытии Генерального консульства Республики Беларусь в Рио-де-Жанейро]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг Венесуэлы|20px}} [[Венесуэла]], [[Каракас]] (пасольства) * {{USA}}, [[Вашынгтон]] ([[Пасольства Беларусі ў ЗША|пасольства]]) * {{COL}}, [[Багата]] (пасольства)<ref>[https://sputnik.by/20211027/otkrylos-posolstvo-belarusi-v-kolumbii-1057480703.html Открылось посольство Беларуси в Колумбии]{{ref-ru}}</ref> * {{CUB}}, [[Гавана]] (пасольства) == Афрыка == * {{EGY}}, [[Каір]] (пасольства) * {{KEN}}, [[Найробі]] (пасольства)<ref>[https://www.belnovosti.by/politika/belarus-zakryvaet-posolstvo-v-efiopii-no-otkryvaet-v-kenii Беларусь закрывает посольство в Эфиопии. Но открывает в Кении]{{ref-ru}}</ref> * {{NGR}}, [[Абуджа]] (пасольства) * {{ZAF}}, [[Прэторыя]] (пасольства) == Азія == [[Выява:Belarus Embassy in Beijing.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў Пекіне, Кітай]] [[Выява:Belarus embassy Tel Aviv 6487.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]], Ізраіль]] * {{ARE}}, [[Абу-Дабі]] (пасольства) * {{AZE}}, [[Баку]] (пасольства) * {{ARM}}, [[Ерэван]] (пасольства) * {{VNM}}, [[Ханой]] (пасольства) * {{ISR}}, [[Тэль-Авіў]] (пасольства) * {{IDN}}, [[Джакарта]] (пасольства) * {{IND}}, [[Нью-Дэлі]] (пасольства) * {{IRN}}, [[Тэгеран]] (пасольства) * {{KAZ}}, [[Астана]] (пасольства) ** [[Алматы]] (генеральнае консульства)<ref>[https://belta.by/politics/view/generalnoe-konsulstvo-belarusi-nachalo-rabotu-v-almaty-758744-2026/ Генеральное консульство Беларуси начало работу в Алматы]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг Катара}} [[Катар]], [[Доха]] (пасольства) * {{CHN}}, [[Пекін]] (пасольства) **[[Гуанчжоу]] (генеральнае консульства) **[[Шанхай]] (генеральнае консульства) **[[Чунцын]] (генеральнае консульства) * {{KGZ}}, [[Бішкек]] (пасольства) * {{MNG}}, [[Улан-Батар]] (пасольства) * {{PAK}}, [[Ісламабад]] (пасольства) * {{Сцяг Паўднёвай Карэі|20px}} [[Паўднёвая Карэя]], [[Сеул]] (пасольства) * {{SYR}}, [[Дамаск]] (пасольства) — [[Падзенне Дамаска (2024)|У снежні 2024 года]] з Дамаска былі вывезены ўсе супрацоўнікі пасольства, работа беларускай дыпмісіі арганізавана з тэрыторыі [[Ліван]]а<ref>[https://tochka.by/articles/policy/mid_obyasnil_chto_proiskhodit_s_posolstvom_belarusi_v_sirii/ МИД объяснил, что происходит с посольством Беларуси в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250119010602/https://tochka.by/articles/policy/mid_obyasnil_chto_proiskhodit_s_posolstvom_belarusi_v_sirii/ |date=19 студзеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. * {{LBN}} — часовы консульскі пункт пасольства Беларусі ў Сірыі для прадаўжэння консульскай дзейнасці і аказання магчымай дапамогі беларускім грамадзянам<ref>[https://zviazda.by/ru/news/20241216/1734345068-diplomaty-posolstva-belarusi-v-sirii-vernulis-v-minsk Дипломаты посольства Беларуси в Сирии вернулись в Минск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241231133105/https://zviazda.by/ru/news/20241216/1734345068-diplomaty-posolstva-belarusi-v-sirii-vernulis-v-minsk |date=31 снежня 2024 }}{{ref-ru}}</ref>. * {{TJK}} [[Душанбэ]] (пасольства) * {{TKM}}, [[Ашгабад]] (пасольства) * {{TUR}}, [[Анкара]] (пасольства) * {{UZB}}, [[Ташкент]] (пасольства) * {{JPN}}, [[Токіа]] (пасольства) == Акіянія == Консульская дапамога аказваецца ў найбліжэйшым дыппрадстаўніцтве, у [[Джакарта|Джакарце (Інданезія)]]<ref>[https://belta.by/politics/view/posolstvo-belarusi-v-avstralii-v-avguste-prekratit-svoju-rabotu-299863-2018/ Посольство Беларуси в Австралии в августе прекратит свою работу]{{ref-ru}}</ref>. == Міжнародныя арганізацыі == * [[Брусель]] (прадстаўніцтва пры [[ЕС]] і [[НАТА]]) * [[Жэнева]] (пастаянная місія пры [[ААН]]) * [[Нью-Ёрк]] (пастаянная місія пры ААН) * [[Парыж]] (пастаянная місія пры [[ЮНЕСКА]]) * [[Страсбург]] (пастаянная місія пры [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]]) * [[Вена]] (пастаянная місія пры ААН) == Гл. таксама == * [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] * [[Народныя амбасады Беларусі]] {{Еўропа паводле тэм|Спіс дыпламатычных місій|Дыпламатычныя місіі}} [[Катэгорыя:Дыпламатычныя місіі|Беларусь]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] fwb2u63lk1rz95f9l9wgosckkia9j33 5158387 5158386 2026-06-25T17:05:59Z DenisBorum 139498 афармленне 5158387 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} '''Спіс дыпламатычных місій Беларусі''' — спіс [[Дыпламатычнае прадстаўніцтва|дыпламатычных прадстаўніцтваў]] [[Беларусь|Беларусі]] за мяжой. [[Выява:Diplomatic missions of Belarus.PNG|400px|thumb]] == Еўропа == [[Выява:Belarusian embassy in Paris.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Парыжы, Францыя]] [[Выява:Embassy of Belarus, Warsaw.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Варшаве, Польшча]] [[Выява:Consulate General of the Republic of Belarus in Białystok.jpg|thumb|Генеральнае консульства Беларусі ў Беластоку, Польшча]] [[Выява:Belarus embassy Prague 2703.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў Празе, Чэхія]] [[Выява:Belarusian Consulate in Daugavpils 1.JPG|thumb|Генеральнае консульства Беларусі ў Даўгаўпілсе, Латвія]] [[Выява:Moscow, Maroseika 17.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Маскве, Расія]] * {{AUT}}, [[Вена]] (пасольства) * {{BGR}}, [[Сафія]] (пасольства) * {{BEL}}, [[Брусель]] (пасольства) * {{HUN}}, [[Будапешт]] (пасольства) * {{GBR}}, [[Лондан]] (пасольства) * {{DEU}}, [[Берлін]] ([[Пасольства Беларусі ў Германіі|пасольства]]) ** [[Мюнхен]] (генеральнае консульства) * {{ITA}}, [[Рым]] (пасольства) ** <s>[[Мілан]] (генеральнае консульства)</s><ref>[https://www.belnovosti.by/politika/belarus-zakryvaet-genkonsulstva-v-odesse-gdanske-i-milane Беларусь закрывает генконсульства в Одессе, Гданьске и Милане]{{ref-ru}}</ref> * {{LVA}}, [[Рыга]] (пасольства часова не працуе)<ref>[https://gorod.lv/novosti/323660-generalnoe-konsulstvo-belorussii-v-daugavpilse-prodolzhaet-rabotat-v-obychnom-rezhime Генеральное консульство Белоруссии в Даугавпилсе продолжает работать в обычном режиме]{{ref-ru}}</ref> ** [[Даўгаўпілс]] ([[Генеральнае консульства Рэспублікі Беларусь у Даўгаўпілсе|генеральнае консульства]]) * {{LTU}}, [[Вільнюс]] (пасольства) * {{MDA}}, [[Кішынёў]] (пасольства) * {{NLD}}, [[Гаага]] (пасольства) * {{POL}}, [[Варшава]] (пасольства) ** <s>[[Гданьск]] (генеральнае консульства)</s><ref>[https://poland.mfa.gov.by/be/embassy/news/a3f74570d79fa032.html Аб закрыцці Генеральнага консульства Рэспублікі Беларусь у Гданьску]</ref> ** [[Беласток]] (генеральнае консульства) ** [[Бяла-Падляска]] (консульства) * {{RUS}}, [[Масква]] ([[Пасольства Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі|пасольства]]) * {{ROU}}, [[Бухарэст]] (пасольства) * {{SRB}}, [[Бялград]] (пасольства) * {{SVK}}, [[Браціслава]] (пасольства) * {{UKR}}, [[Кіеў]] ([[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне|пасольства]] не працуе, эвакуіравана у сакавіку 2022 года)<ref>[https://sputnik.by/20220319/vse-belorusskie-diplomaty-uekhali-iz-ukrainy---posol-1061448522.html Все белорусские дипломаты уехали из Украины - посол]{{ref-ru}}</ref> * {{FIN}}, [[Хельсінкі]] (пасольства) * {{FRA}}, [[Парыж]] (пасольства) * {{CHE}}, [[Берн]] (пасольства) * {{CZE}}, [[Прага]] ([[Пасольства Беларусі ў Чэхіі|пасольства]]) * {{EST}}, [[Талін]] (пасольства) == Амерыка == * {{ARG}}, [[Буэнас-Айрэс]] (пасольства) * {{BRA}}, [[Бразіліа]] (пасольства) ** <s>[[Рыа-дэ-Жанэйра]]</s> (генеральнае консульства)<ref>[https://brazil.mfa.gov.by/ru/news/f6059d7be02c90af.html О закрытии Генерального консульства Республики Беларусь в Рио-де-Жанейро]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг Венесуэлы|20px}} [[Венесуэла]], [[Каракас]] (пасольства) * {{USA}}, [[Вашынгтон]] ([[Пасольства Беларусі ў ЗША|пасольства]]) * {{COL}}, [[Багата]] (пасольства)<ref>[https://sputnik.by/20211027/otkrylos-posolstvo-belarusi-v-kolumbii-1057480703.html Открылось посольство Беларуси в Колумбии]{{ref-ru}}</ref> * {{CUB}}, [[Гавана]] (пасольства) == Афрыка == * {{EGY}}, [[Каір]] (пасольства) * {{KEN}}, [[Найробі]] (пасольства)<ref>[https://www.belnovosti.by/politika/belarus-zakryvaet-posolstvo-v-efiopii-no-otkryvaet-v-kenii Беларусь закрывает посольство в Эфиопии. Но открывает в Кении]{{ref-ru}}</ref> * {{NGR}}, [[Абуджа]] (пасольства) * {{ZAF}}, [[Прэторыя]] (пасольства) == Азія == [[Выява:Belarus Embassy in Beijing.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў Пекіне, Кітай]] [[Выява:Belarus embassy Tel Aviv 6487.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]], Ізраіль]] * {{ARE}}, [[Абу-Дабі]] (пасольства) * {{AZE}}, [[Баку]] (пасольства) * {{ARM}}, [[Ерэван]] (пасольства) * {{VNM}}, [[Ханой]] (пасольства) * {{ISR}}, [[Тэль-Авіў]] (пасольства) * {{IDN}}, [[Джакарта]] (пасольства) * {{IND}}, [[Нью-Дэлі]] (пасольства) * {{IRN}}, [[Тэгеран]] (пасольства) * {{KAZ}}, [[Астана]] (пасольства) ** [[Алматы]] (генеральнае консульства)<ref>[https://belta.by/politics/view/generalnoe-konsulstvo-belarusi-nachalo-rabotu-v-almaty-758744-2026/ Генеральное консульство Беларуси начало работу в Алматы]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг Катара}} [[Катар]], [[Доха]] (пасольства) * {{CHN}}, [[Пекін]] (пасольства) **[[Гуанчжоу]] (генеральнае консульства) **[[Шанхай]] (генеральнае консульства) **[[Чунцын]] (генеральнае консульства) * {{KGZ}}, [[Бішкек]] (пасольства) * {{MNG}}, [[Улан-Батар]] (пасольства) * {{PAK}}, [[Ісламабад]] (пасольства) * {{Сцяг Паўднёвай Карэі|20px}} [[Паўднёвая Карэя]], [[Сеул]] (пасольства) * {{SYR}}, [[Дамаск]] (пасольства) — [[Падзенне Дамаска (2024)|У снежні 2024 года]] з Дамаска былі вывезены ўсе супрацоўнікі пасольства, работа беларускай дыпмісіі арганізавана з тэрыторыі [[Ліван]]а<ref>[https://tochka.by/articles/policy/mid_obyasnil_chto_proiskhodit_s_posolstvom_belarusi_v_sirii/ МИД объяснил, что происходит с посольством Беларуси в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250119010602/https://tochka.by/articles/policy/mid_obyasnil_chto_proiskhodit_s_posolstvom_belarusi_v_sirii/ |date=19 студзеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. * {{LBN}} — часовы консульскі пункт пасольства Беларусі ў Сірыі для прадаўжэння консульскай дзейнасці і аказання магчымай дапамогі беларускім грамадзянам<ref>[https://zviazda.by/ru/news/20241216/1734345068-diplomaty-posolstva-belarusi-v-sirii-vernulis-v-minsk Дипломаты посольства Беларуси в Сирии вернулись в Минск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241231133105/https://zviazda.by/ru/news/20241216/1734345068-diplomaty-posolstva-belarusi-v-sirii-vernulis-v-minsk |date=31 снежня 2024 }}{{ref-ru}}</ref>. * {{TJK}} [[Душанбэ]] (пасольства) * {{TKM}}, [[Ашгабад]] (пасольства) * {{TUR}}, [[Анкара]] (пасольства) * {{UZB}}, [[Ташкент]] (пасольства) * {{JPN}}, [[Токіа]] (пасольства) == Акіянія == Консульская дапамога аказваецца ў найбліжэйшым дыппрадстаўніцтве, у [[Джакарта|Джакарце (Інданезія)]]<ref>[https://belta.by/politics/view/posolstvo-belarusi-v-avstralii-v-avguste-prekratit-svoju-rabotu-299863-2018/ Посольство Беларуси в Австралии в августе прекратит свою работу]{{ref-ru}}</ref>. == Міжнародныя арганізацыі == * [[Брусель]] (прадстаўніцтва пры [[ЕС]] і [[НАТА]]) * [[Жэнева]] (пастаянная місія пры [[ААН]]) * [[Нью-Ёрк]] (пастаянная місія пры ААН) * [[Парыж]] (пастаянная місія пры [[ЮНЕСКА]]) * [[Страсбург]] (пастаянная місія пры [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]]) * [[Вена]] (пастаянная місія пры ААН) == Гл. таксама == * [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] * [[Народныя амбасады Беларусі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Еўропа паводле тэм|Спіс дыпламатычных місій|Дыпламатычныя місіі}} [[Катэгорыя:Дыпламатычныя місіі|Беларусь]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] n3yzj21idtjwnolfdkryx98gashavff 5158390 5158387 2026-06-25T17:14:40Z DenisBorum 139498 /* Еўропа */ 5158390 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} '''Спіс дыпламатычных місій Беларусі''' — спіс [[Дыпламатычнае прадстаўніцтва|дыпламатычных прадстаўніцтваў]] [[Беларусь|Беларусі]] за мяжой. [[Выява:Diplomatic missions of Belarus.PNG|400px|thumb]] == Еўропа == [[Выява:Belarusian embassy in Paris.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Парыжы, Францыя]] [[Выява:Consulate General of the Republic of Belarus in Białystok.jpg|thumb|Генеральнае консульства Беларусі ў Беластоку, Польшча]] [[Выява:Belarus embassy Prague 2703.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў Празе, Чэхія]] [[Выява:Belarusian Consulate in Daugavpils 1.JPG|thumb|Генеральнае консульства Беларусі ў Даўгаўпілсе, Латвія]] [[Выява:Moscow, Maroseika 17.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Маскве, Расія]] * {{AUT}}, [[Вена]] (пасольства) * {{BGR}}, [[Сафія]] (пасольства) * {{BEL}}, [[Брусель]] (пасольства) * {{HUN}}, [[Будапешт]] (пасольства) * {{GBR}}, [[Лондан]] (пасольства) * {{DEU}}, [[Берлін]] ([[Пасольства Беларусі ў Германіі|пасольства]]) ** [[Мюнхен]] (генеральнае консульства) * {{ITA}}, [[Рым]] (пасольства) ** <s>[[Мілан]] (генеральнае консульства)</s><ref>[https://www.belnovosti.by/politika/belarus-zakryvaet-genkonsulstva-v-odesse-gdanske-i-milane Беларусь закрывает генконсульства в Одессе, Гданьске и Милане]{{ref-ru}}</ref> * {{LVA}}, [[Рыга]] (пасольства, часова не працуе)<ref>[https://gorod.lv/novosti/323660-generalnoe-konsulstvo-belorussii-v-daugavpilse-prodolzhaet-rabotat-v-obychnom-rezhime Генеральное консульство Белоруссии в Даугавпилсе продолжает работать в обычном режиме]{{ref-ru}}</ref> ** [[Даўгаўпілс]] ([[Генеральнае консульства Рэспублікі Беларусь у Даўгаўпілсе|генеральнае консульства]]) * {{LTU}}, [[Вільнюс]] (пасольства) * {{MDA}}, [[Кішынёў]] (пасольства) * {{NLD}}, [[Гаага]] (пасольства) * {{POL}}, [[Варшава]] ([[Пасольства Беларусі ў Польшчы|пасольства]]) ** <s>[[Гданьск]] (генеральнае консульства)</s><ref>[https://poland.mfa.gov.by/be/embassy/news/a3f74570d79fa032.html Аб закрыцці Генеральнага консульства Рэспублікі Беларусь у Гданьску]</ref> ** [[Беласток]] (генеральнае консульства) ** [[Бяла-Падляска]] (консульства) * {{RUS}}, [[Масква]] ([[Пасольства Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі|пасольства]]) * {{ROU}}, [[Бухарэст]] (пасольства) * {{SRB}}, [[Бялград]] (пасольства) * {{SVK}}, [[Браціслава]] (пасольства) * {{UKR}}, [[Кіеў]] ([[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне|пасольства]] не працуе, эвакуіравана у сакавіку 2022 года)<ref>[https://sputnik.by/20220319/vse-belorusskie-diplomaty-uekhali-iz-ukrainy---posol-1061448522.html Все белорусские дипломаты уехали из Украины - посол]{{ref-ru}}</ref> * {{FIN}}, [[Хельсінкі]] (пасольства) * {{FRA}}, [[Парыж]] (пасольства) * {{CHE}}, [[Берн]] (пасольства) * {{CZE}}, [[Прага]] ([[Пасольства Беларусі ў Чэхіі|пасольства]]) * {{EST}}, [[Талін]] (пасольства) == Амерыка == * {{ARG}}, [[Буэнас-Айрэс]] (пасольства) * {{BRA}}, [[Бразіліа]] (пасольства) ** <s>[[Рыа-дэ-Жанэйра]]</s> (генеральнае консульства)<ref>[https://brazil.mfa.gov.by/ru/news/f6059d7be02c90af.html О закрытии Генерального консульства Республики Беларусь в Рио-де-Жанейро]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг Венесуэлы|20px}} [[Венесуэла]], [[Каракас]] (пасольства) * {{USA}}, [[Вашынгтон]] ([[Пасольства Беларусі ў ЗША|пасольства]]) * {{COL}}, [[Багата]] (пасольства)<ref>[https://sputnik.by/20211027/otkrylos-posolstvo-belarusi-v-kolumbii-1057480703.html Открылось посольство Беларуси в Колумбии]{{ref-ru}}</ref> * {{CUB}}, [[Гавана]] (пасольства) == Афрыка == * {{EGY}}, [[Каір]] (пасольства) * {{KEN}}, [[Найробі]] (пасольства)<ref>[https://www.belnovosti.by/politika/belarus-zakryvaet-posolstvo-v-efiopii-no-otkryvaet-v-kenii Беларусь закрывает посольство в Эфиопии. Но открывает в Кении]{{ref-ru}}</ref> * {{NGR}}, [[Абуджа]] (пасольства) * {{ZAF}}, [[Прэторыя]] (пасольства) == Азія == [[Выява:Belarus Embassy in Beijing.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў Пекіне, Кітай]] [[Выява:Belarus embassy Tel Aviv 6487.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]], Ізраіль]] * {{ARE}}, [[Абу-Дабі]] (пасольства) * {{AZE}}, [[Баку]] (пасольства) * {{ARM}}, [[Ерэван]] (пасольства) * {{VNM}}, [[Ханой]] (пасольства) * {{ISR}}, [[Тэль-Авіў]] (пасольства) * {{IDN}}, [[Джакарта]] (пасольства) * {{IND}}, [[Нью-Дэлі]] (пасольства) * {{IRN}}, [[Тэгеран]] (пасольства) * {{KAZ}}, [[Астана]] (пасольства) ** [[Алматы]] (генеральнае консульства)<ref>[https://belta.by/politics/view/generalnoe-konsulstvo-belarusi-nachalo-rabotu-v-almaty-758744-2026/ Генеральное консульство Беларуси начало работу в Алматы]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг Катара}} [[Катар]], [[Доха]] (пасольства) * {{CHN}}, [[Пекін]] (пасольства) **[[Гуанчжоу]] (генеральнае консульства) **[[Шанхай]] (генеральнае консульства) **[[Чунцын]] (генеральнае консульства) * {{KGZ}}, [[Бішкек]] (пасольства) * {{MNG}}, [[Улан-Батар]] (пасольства) * {{PAK}}, [[Ісламабад]] (пасольства) * {{Сцяг Паўднёвай Карэі|20px}} [[Паўднёвая Карэя]], [[Сеул]] (пасольства) * {{SYR}}, [[Дамаск]] (пасольства) — [[Падзенне Дамаска (2024)|У снежні 2024 года]] з Дамаска былі вывезены ўсе супрацоўнікі пасольства, работа беларускай дыпмісіі арганізавана з тэрыторыі [[Ліван]]а<ref>[https://tochka.by/articles/policy/mid_obyasnil_chto_proiskhodit_s_posolstvom_belarusi_v_sirii/ МИД объяснил, что происходит с посольством Беларуси в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250119010602/https://tochka.by/articles/policy/mid_obyasnil_chto_proiskhodit_s_posolstvom_belarusi_v_sirii/ |date=19 студзеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. * {{LBN}} — часовы консульскі пункт пасольства Беларусі ў Сірыі для прадаўжэння консульскай дзейнасці і аказання магчымай дапамогі беларускім грамадзянам<ref>[https://zviazda.by/ru/news/20241216/1734345068-diplomaty-posolstva-belarusi-v-sirii-vernulis-v-minsk Дипломаты посольства Беларуси в Сирии вернулись в Минск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241231133105/https://zviazda.by/ru/news/20241216/1734345068-diplomaty-posolstva-belarusi-v-sirii-vernulis-v-minsk |date=31 снежня 2024 }}{{ref-ru}}</ref>. * {{TJK}} [[Душанбэ]] (пасольства) * {{TKM}}, [[Ашгабад]] (пасольства) * {{TUR}}, [[Анкара]] (пасольства) * {{UZB}}, [[Ташкент]] (пасольства) * {{JPN}}, [[Токіа]] (пасольства) == Акіянія == Консульская дапамога аказваецца ў найбліжэйшым дыппрадстаўніцтве, у [[Джакарта|Джакарце (Інданезія)]]<ref>[https://belta.by/politics/view/posolstvo-belarusi-v-avstralii-v-avguste-prekratit-svoju-rabotu-299863-2018/ Посольство Беларуси в Австралии в августе прекратит свою работу]{{ref-ru}}</ref>. == Міжнародныя арганізацыі == * [[Брусель]] (прадстаўніцтва пры [[ЕС]] і [[НАТА]]) * [[Жэнева]] (пастаянная місія пры [[ААН]]) * [[Нью-Ёрк]] (пастаянная місія пры ААН) * [[Парыж]] (пастаянная місія пры [[ЮНЕСКА]]) * [[Страсбург]] (пастаянная місія пры [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]]) * [[Вена]] (пастаянная місія пры ААН) == Гл. таксама == * [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] * [[Народныя амбасады Беларусі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Еўропа паводле тэм|Спіс дыпламатычных місій|Дыпламатычныя місіі}} [[Катэгорыя:Дыпламатычныя місіі|Беларусь]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] otr2jra10pr7ubce7vhbtkqyg43o041 0 96042 5158352 5128490 2026-06-25T15:28:20Z Глеков Олег 169642 абнаўленне звестак 5158352 wikitext text/x-wiki [[File:Abraz.jpg|thumb|Будслаўскі абраз Маці Божай]] '''Будслаўскі абраз Маці Божай''' — адзін з найбольш шанаваных каталіцкіх абразоў [[Беларусь|Беларусі]]. Мае тытул Апякункі Беларусі. Знаходзіцца ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|базыліцы Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Будслаў]] ў вёсцы [[Будслаў]].{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}} Галоўная ўрачыстасць абраза Маці Божай Будслаўскай святкуецца [[2 ліпеня]]. 28 лістапада 2018 года урачыстасць у гонар ушанавання абраза Маці Божай Будслаўскай («[[Будслаўскі фэст]]») была ўнесеная ў Рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКА<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/celebration-in-honor-of-the-budslau-icon-of-our-lady-budslau-fest-01387|title=Celebration in honor of the Budslaŭ icon of Our Lady (Budslaŭ fest)|work=[[ЮНЕСКА]]|date=2018|accessdate=2018-11-28|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=221406|title=ЮНЕСКА ўключыла Будслаўскі фэст у спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны|date=2018-11-28|accessdate=2018-11-28|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Гісторыя == Абраз напісаны невядомым майстрам у XVI стагоддзі. Падараваны ў [[1598]] Папам Рымскім [[Клімент VIII|Кліментам VIII]] [[Менскае ваяводства|мінскаму ваяводзе]] [[Ян Дамінікавіч Пац|Яну Пацу]] з находы яго пераходу з [[кальвінізм]]у ў [[каталіцтва]]. Ваявода вельмі шанаваў абраз і змясціў яго ў сваім {{нп3|Палац Пацаў, Вільнюс|віленскім палацы|pl|Pałac Paców w Wilnie (ul. Świętojańska)}}. Пасля смерці Паца абраз перайшоў да [[капелан]]а Ісака Салакая, які перавёз яго ў [[Даўгінава]]. У [[1613]] падараваў яго [[Будслаўскі кляштар бернардзінаў|Будслаўскаму кляштару бернардзінаў]], саступіўшы просьбам манахаў. Паводле некаторых гістарычных звестак, цудоўнае з’яўленне Маці Божай айцам-бернардзінцам адбылося ў Будславе яшчэ ў [[1588]] годзе: пасля абраду святога хрышчэння народ убачыў незвычайнае святло, якое заззяла з неба і асвяціла капліцу і хаты. З гэтага часу і пачаліся першыя паломніцтвы ў Будслаў. Абраз праславіўся цудамі вылечвання, якія апісаў пробашч Э. Зялевіч у кнізе «Задыяк на зямлі» ([[1650]]), і ў [[1635]] годзе быў перанесены ў галоўны алтар на месца абраза «Наведванне Марыяй Лізаветы». Першы цуд, зафіксаваны ў [[1617]] годзе, — вяртанне зроку пяцігадоваму хлопчыку Іасафату Тышкевічу, які пазней стаў вядомым святаром-[[Кармеліты|кармелітам]]. У той жа дзень [[Рэджынальд Тышкевіч]] пазбавіўся ад [[Эпілепсія|эпілепсіі]], якая мучыла яго сем гадоў. Зялеевіч апісаў 42 цудоўных аздараўленняў і эпізод з Янам Вронскім, [[ротмістр]]ам надворнай харугвы [[Ян Кішка|Яна Кішкі]] — [[Вялікі гетман літоўскі|вялікага гетмана]] і [[Ваяводы полацкія|полацкага ваяводы]]. Паранены ротмістр патрапіў у маскоўскі палон у [[1632]] годзе і змог шчасліва вярнуцца дзякуючы зароку перад абразам, які належаў яго таварышу Лукашу Уладоўскаму. Магчыма, таму Ян Кішка стаў разам з віленскім гвардыян [[бернардзінцы|бернардзінцаў]] [[Фларыян Калецкі|Фларыянам Калецкім]] і сямействам Далмат-Ісайкоўскіх адным з фундатараў каменнага касцёла ў 1633—1643 гадах. Той жа Калецкі падараваў 1-й палове XVII ст. шату для абраза. У 1643 годзе майстар з Полацка [[Андрэас Кромер|Андрэй Кромер]] пабудаваў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|каменны касцёл]], для якога майстар Пётр Грамель стварыў унікальны драўляны алтар, у яго і быў змешчаны цудатворны абраз. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] абраз быў часова вывезены ў мястэчка [[Саколка]] ([[Беласточчына]]). Бернардзіны [[ВКЛ|Літоўскай]] правінцыі прапагандавалі культ абразу, ад пачатку ХІХ ст. друкавалі з яго гравюры. Пасля скасавання кляштару ў [[1859]] вядомасць абразу зменшылася. Тым не менш, у міжваенных «Каталогах Віленскай епархіі» сярод дзесяці касцёлаў з цудатворнымі абразамі Маці Божай згадваецца і Будслаўскі. Ад пачатку 1990-х аднаўляецца культ абразу. Ад [[1990]] штогод адбываюцца паломніцтвы пілігрымаў, прымеркаваныя да [[2 ліпеня]]. У 1991—1992 абраз быў рэстаўраваны В. Лукашэвічам. 2 ліпеня [[1996]] папскі нунцый архібіскуп [[Дамінік Грушоўскі]] абвясціў папскае пасланне, у якім Маці Божая Будслаўская названая патронкай [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскае архідыяцэзіі]], у народзе лічыцца Апякункай Беларусі. 2 ліпеня [[1998]] года [[кардынал]]ам [[Казімір Свёнтак|Казімірам Свёнткам]] цудадзейны абраз Маці Божай Будслаўскай быў каранаваны папскімі каронамі. === Святкаванне 400-годдзя здабыцця абраза === [[Файл:2013. Stamp of Belarus. Budslav-ikona.jpg|міні|180пкс|злева|Паштовая марка Беларусі. 400-годдзе прыбыцця цудатворнага абраза Божай Маці ў Будслаў]] [[Файл:Budslavskaja_icon_(silver_coin)a.png|180пкс|міні|Манета «400 гадоў прабывання цудатворнага абраза Маці Божай у Будславе»]] [[Перэгрынацыя]] напярэдадні святкавання 400-годдзя здабыцця Будслаўскага абраза Маці Божай, пачалася ў кастрычніку [[2012]] года ў мінскім [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Архікафедральным касцёле Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] і завершыцца фэстам у Нацыянальным санктуарыі ў Будславе ў ноч з [[5 ліпеня|5]] на [[6 ліпеня]]. На ўрачыстасці ў Будслаў запрошаны [[праваслаўныя]], [[мусульмане]], [[Іудзеі|іўдзеі]], [[пратэстанты]], прадстаўнікі дзяржаўнай улады і дыпламаты. Паводле рашэння [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыска]] старшыня [[Дыкастэрыя па міжрэлігійным дыялогу|Папскага савета па міжрэлігійным дыялогу]] кардынал [[Жан-Луі Таран]] будзе [[легат]]ам пантыфіка на ўрачыстасцях. Ён плануе таксама адслужыць імшу ў архікафедральным касцёле беларускай сталіцы 7 ліпеня. На ўрачыстасці ў Будслаў прыбыў і рэлікварый з машчамі каталіцкай святой з [[Францыя|Францыі]] — Тэрэзы Немаўля Ісуса ({{нп3|Тэрэза з Лізьё|Тэрэзы Малой|ru|Тереза из Лизьё}}). У гонар юбілею Будслаўскага абраза Маці Божай у Беларусі выпушчаны манета і паштовая марка. == Апісанне == Абраз намаляваны алеем на [[палатно|палатне]] памерам 72×65 [[см]], іканаграфічна належыць да заходне-еўрапейскага тыпу [[Адыгітрыя|Адыгітрыі]]. На зваротным баку дошкі знаходзіцца надпіс з каштоўнымі звесткамі аб гісторыі абраза і аўтара. Іканаграфія тыпу Адыгітрыі, трактаваная вольна, у духу італьянскага [[Рэнесанс]]а. Маці Божая намаляваная да поясу, у чырвонай адзежы, белым галаўным уборы і цёмна-зялёным [[мафорый|мафорыі]] з карункавай аблямоўкай. Асоба з правільнымі рысамі, мадэлёўка аб’ёму светлаценевая, левая палова ў глыбокім цені. Дзіцятка на левай руцэ ў вольнай паставе, у светлым хітоне і цёмна-жоўтым плашчы. Пухлыя ручкі працягнутыя да Маці: правая дабраслаўляе, а левай [[Ісус Хрыстос]] як бы дае Маці [[гранат]], шматзначны знак вечнага жыцця, а таксама [[Хрысціянства]], шматлікіх вернікаў якога адлюстроўваюць зерні. Асоба прыгожая, з тонкімі рысамі, погляд накіраваны на гледача. Фон высветлены, салатава-шэрага адцення, німбы вохрыстыя, разграфлёныя вострымі прамянямі. На абразе — [[срэбра|срэбны]] аклад, арнаментаваны вольна раскінутымі колерамі, і [[карона]] з [[каштоўныя камяні|каштоўнымі камянямі]]. Абраз складзены ў срэбную раму з арабескавым арнаментам у стылі позняга Рэнесанса, у арнамент упісаная постаць [[Святы Казімір|святога Казіміра]] і, магчыма, [[Ядвіга Анжуйская|святой Ядзвігі]]. Усе гэтыя ўпрыгожванні належаць да найлепшых узораў ювелірнага мастацтва ў Беларусі. На абароце дошкі знаходзіцца надпіс з каштоўнымі звесткамі пра гісторыю абраза і алтара. == Гл. таксама == * [[Маці Божая Будслаўская (абраз з Глыбокага)|абраз Маці Божай Будслаўскай з Глыбокага]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=353|артыкул=Будслаўскі абраз Маці Божай|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * Брама да неба: Спеўнік пілігрыма Мінск-Будслаў. — Мн., 2008. * Будслаўская базіліка Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі / Рэд. Ю. Паўлюкевіч. — Мн., 2005. * Падарожжа ў Будслаў: зборнік. — Мн.: Беларускі кнігазбор, [[2002]] * Кс. Владислав Завальнюк. История Будславской базилики // Pro Christo. [[1998]]. * Інакенцій Русецкі OFM. Нацыянальны санктуарый Маці Божай Будслаўскай // Pro Christo. 2001. * Ежы Кавальчык. Старажытны алтар // Pro Christo. [[2001]]. * Аляксандр Ярашэвіч. Цудадзейны і старажытны // [[Наша вера]]. [[2001]] № 16, 2. * Аляксандр Ярашэвіч. Роспісы Будслаўскага касцёла // [[Наша вера]]. 2001 № 16, 2. * Інеса Багдзевич. Жывая вада з-пад каменю граху // Рэспубліка. № 155—156 19/07/2002 * Уладзімір Шык. Да Маці Божай Будслаўскай // [[Народная Воля]] № 135 11/07/2002 * В Будслав — поклониться иконе // Витебский Курьер. № 50 05/07/2002 * Анатолий Варавва. Путеводитель / Дороги ведут в Будслав // Путешественник. № 4(164) 2001. * Галіна Калевіч. З гарачым сэрцам зімою — у Будслаў // [[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]] 2001 № 1 (68). * Ольга Надольская. Будслав. История белорусской Ченстоховы // [[Белорусская деловая газета]]. № 811 02/08/[[2000]]. * Ирина Бут-Гусаим. Заступница Полесья белорусского // [[Белорусская деловая газета]]. № 797 08/07/2000 * Анатоль Клешчук. У Будславе — уся Беларусь // [[Звязда]] № 125 (23976) 8/07/2000. * Василий Грынь. Будслав // Газета Автобизнес — Weekly № 17 (214) 4/05/2000. * Антон Потоцкий. Будславский ружанец // [[Советская Белоруссия]] № 312 (20796) 9/12/2000. * Ольга Надольская. В Беларуси возрождается паломничество // Газета ИМЯ № 209 15/07/[[1999]]. * Людмила Селицкая. Пришли пилигримы на будславский фест // [[Советская Белоруссия]]. № 179 11/07/1998 * Корона для покровительницы Беларуси // [[Белорусская деловая газета]]. № 481 06/07/1998 * Ірына Жарнасек. Мы Твае дзеці // [[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]] 1998 № 8-9 (46-47). * Ірына Жарнасек. Дзённік пілігрыма да Маці Божай Будсласкай // [[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]] [[1995]] № 7-8 (9-10). * Алесь Высоцкі. У Будславе будзе два фэсты // [[Рэгіянальная газета]]. * Рэлігія і царква на Беларусі. Энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Г. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. * {{Кніга|спасылка=https://pro-christo.catholic.by/by/lib2.htm?bid=481|аўтар=Ярашэвіч А. А., Сурмачэўскі І. В., Глекаў А.А.|загаловак=Апякунка Беларусі|адказны=Складальнік Г. Шаўчэнка|год=2023|месца=Мн.|выдавецтва=Про Хрысто|старонак=248|isbn=978-985-7206-96-4}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Budslaŭskaja}} * [http://www.belta.by/ru/articles/dossier/K-400-letiju-obretenija-Budslavskoj-ikony-Bozhjej-Materi_i_707.html Да 400-годдзя здабыцця Будслаўскага абраза Маці Божай] // Дасье [[БелТА]] * [http://kraj.by/belarus/news/400-letie-prebivaniya-ikoni-bogey-materi-v-budslave/arhiv/ Партал Kraj.by. Архіў навін рубрыкі «400-годдзе здабыцця іконы Маці Божай у Будславе»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140219214002/http://kraj.by/belarus/news/400-letie-prebivaniya-ikoni-bogey-materi-v-budslave/arhiv/ |date=19 лютага 2014 }} {{Цудатворныя абразы Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абразы Беларусі]] [[Катэгорыя:Будслаў]] [[Катэгорыя:Іканаграфія Дзевы Марыі]] [[Катэгорыя:Каталіцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Цудатворныя абразы Багародзіцы]] 5ttgj31x61ahtyte8t979o426wk50sg 5158355 5158352 2026-06-25T15:34:38Z Глеков Олег 169642 вікіфікацыя 5158355 wikitext text/x-wiki [[File:Abraz.jpg|thumb|Будслаўскі абраз Маці Божай]] '''Будслаўскі абраз Маці Божай''' — адзін з найбольш шанаваных каталіцкіх абразоў [[Беларусь|Беларусі]]. Мае тытул Апякункі Беларусі. Знаходзіцца ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|базыліцы Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Будслаў]] ў вёсцы [[Будслаў]].{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}} Галоўная ўрачыстасць абраза Маці Божай Будслаўскай святкуецца [[2 ліпеня]]. 28 лістапада 2018 года урачыстасць у гонар ушанавання абраза Маці Божай Будслаўскай («[[Будслаўскі фэст]]») была ўнесеная ў Рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКА<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/celebration-in-honor-of-the-budslau-icon-of-our-lady-budslau-fest-01387|title=Celebration in honor of the Budslaŭ icon of Our Lady (Budslaŭ fest)|work=[[ЮНЕСКА]]|date=2018|accessdate=2018-11-28|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=221406|title=ЮНЕСКА ўключыла Будслаўскі фэст у спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны|date=2018-11-28|accessdate=2018-11-28|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Гісторыя == Абраз напісаны невядомым майстрам у XVI стагоддзі. Падараваны ў [[1598]] Папам Рымскім [[Клімент VIII|Кліментам VIII]] [[Менскае ваяводства|мінскаму ваяводзе]] [[Ян Дамінікавіч Пац|Яну Пацу]] з находы яго пераходу з [[кальвінізм]]у ў [[каталіцтва]]. Ваявода вельмі шанаваў абраз і змясціў яго ў сваім {{нп3|Палац Пацаў, Вільнюс|віленскім палацы|pl|Pałac Paców w Wilnie (ul. Świętojańska)}}. Пасля смерці Паца абраз перайшоў да [[капелан]]а Ісака Салакая, які перавёз яго ў [[Даўгінава]]. У [[1613]] падараваў яго [[Будслаўскі кляштар бернардзінаў|Будслаўскаму кляштару бернардзінаў]], саступіўшы просьбам манахаў. Паводле некаторых гістарычных звестак, цудоўнае з’яўленне Маці Божай айцам-бернардзінцам адбылося ў Будславе яшчэ ў [[1588]] годзе: пасля абраду святога хрышчэння народ убачыў незвычайнае святло, якое заззяла з неба і асвяціла капліцу і хаты. З гэтага часу і пачаліся першыя паломніцтвы ў Будслаў. Абраз праславіўся цудамі вылечвання, якія апісаў пробашч Э. Зялевіч у кнізе «Задыяк на зямлі» ([[1650]]), і ў [[1635]] годзе быў перанесены ў галоўны алтар на месца абраза «Наведванне Марыяй Лізаветы». Першы цуд, зафіксаваны ў [[1617]] годзе, — вяртанне зроку пяцігадоваму хлопчыку Іасафату Тышкевічу, які пазней стаў вядомым святаром-[[Кармеліты|кармелітам]]. У той жа дзень [[Рэджынальд Тышкевіч]] пазбавіўся ад [[Эпілепсія|эпілепсіі]], якая мучыла яго сем гадоў. Зялеевіч апісаў 42 цудоўных аздараўленняў і эпізод з Янам Вронскім, [[ротмістр]]ам надворнай харугвы [[Ян Кішка|Яна Кішкі]] — [[Вялікі гетман літоўскі|вялікага гетмана]] і [[Ваяводы полацкія|полацкага ваяводы]]. Паранены ротмістр патрапіў у маскоўскі палон у [[1632]] годзе і змог шчасліва вярнуцца дзякуючы зароку перад абразам, які належаў яго таварышу Лукашу Уладоўскаму. Магчыма, таму Ян Кішка стаў разам з віленскім гвардыян [[бернардзінцы|бернардзінцаў]] [[Фларыян Калецкі|Фларыянам Калецкім]] і сямействам Далмат-Ісайкоўскіх адным з фундатараў каменнага касцёла ў 1633—1643 гадах. Той жа Калецкі падараваў 1-й палове XVII ст. шату для абраза. У 1643 годзе майстар з Полацка [[Андрэас Кромер|Андрэй Кромер]] пабудаваў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|каменны касцёл]], для якога майстар Пётр Грамель стварыў унікальны драўляны алтар, у яго і быў змешчаны цудатворны абраз. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] абраз быў часова вывезены ў мястэчка [[Саколка]] ([[Беласточчына]]). Бернардзіны [[ВКЛ|Літоўскай]] правінцыі прапагандавалі культ абразу, ад пачатку ХІХ ст. друкавалі з яго гравюры. Пасля скасавання кляштару ў [[1859]] вядомасць абразу зменшылася. Тым не менш, у міжваенных «Каталогах Віленскай епархіі» сярод дзесяці касцёлаў з цудатворнымі абразамі Маці Божай згадваецца і Будслаўскі. Ад пачатку 1990-х аднаўляецца культ абразу. Ад [[1990]] штогод адбываюцца паломніцтвы пілігрымаў, прымеркаваныя да [[2 ліпеня]]. У 1991—1992 абраз быў рэстаўраваны В. Лукашэвічам. 2 ліпеня [[1996]] папскі нунцый архібіскуп [[Дамінік Грушоўскі]] абвясціў папскае пасланне, у якім Маці Божая Будслаўская названая патронкай [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскае архідыяцэзіі]], у народзе лічыцца Апякункай Беларусі. 2 ліпеня [[1998]] года [[кардынал]]ам [[Казімір Свёнтак|Казімірам Свёнткам]] цудадзейны абраз Маці Божай Будслаўскай быў каранаваны папскімі каронамі. === Святкаванне 400-годдзя здабыцця абраза === [[Файл:2013. Stamp of Belarus. Budslav-ikona.jpg|міні|180пкс|злева|Паштовая марка Беларусі. 400-годдзе прыбыцця цудатворнага абраза Божай Маці ў Будслаў]] [[Файл:Budslavskaja_icon_(silver_coin)a.png|180пкс|міні|Манета «400 гадоў прабывання цудатворнага абраза Маці Божай у Будславе»]] [[Перэгрынацыя]] напярэдадні святкавання 400-годдзя здабыцця Будслаўскага абраза Маці Божай, пачалася ў кастрычніку [[2012]] года ў мінскім [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Архікафедральным касцёле Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] і завершыцца фэстам у Нацыянальным санктуарыі ў Будславе ў ноч з [[5 ліпеня|5]] на [[6 ліпеня]]. На ўрачыстасці ў Будслаў запрошаны [[праваслаўныя]], [[мусульмане]], [[Іудзеі|іўдзеі]], [[пратэстанты]], прадстаўнікі дзяржаўнай улады і дыпламаты. Паводле рашэння [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыска]] старшыня [[Дыкастэрыя па міжрэлігійным дыялогу|Папскага савета па міжрэлігійным дыялогу]] кардынал [[Жан-Луі Таран]] будзе [[легат]]ам пантыфіка на ўрачыстасцях. Ён плануе таксама адслужыць імшу ў архікафедральным касцёле беларускай сталіцы 7 ліпеня. На ўрачыстасці ў Будслаў прыбыў і рэлікварый з машчамі каталіцкай святой з [[Францыя|Францыі]] — Тэрэзы Немаўля Ісуса ({{нп3|Тэрэза з Лізьё|Тэрэзы Малой|ru|Тереза из Лизьё}}). У гонар юбілею Будслаўскага абраза Маці Божай у Беларусі выпушчаны манета і паштовая марка. == Апісанне == Абраз намаляваны алеем на [[палатно|палатне]] памерам 72×65 [[см]], іканаграфічна належыць да заходне-еўрапейскага тыпу [[Адыгітрыя|Адыгітрыі]]. На зваротным баку дошкі знаходзіцца надпіс з каштоўнымі звесткамі аб гісторыі абраза і аўтара. Іканаграфія тыпу Адыгітрыі, трактаваная вольна, у духу італьянскага [[Рэнесанс]]а. Маці Божая намаляваная да поясу, у чырвонай адзежы, белым галаўным уборы і цёмна-зялёным [[мафорый|мафорыі]] з карункавай аблямоўкай. Асоба з правільнымі рысамі, мадэлёўка аб’ёму светлаценевая, левая палова ў глыбокім цені. Дзіцятка на левай руцэ ў вольнай паставе, у светлым хітоне і цёмна-жоўтым плашчы. Пухлыя ручкі працягнутыя да Маці: правая дабраслаўляе, а левай [[Ісус Хрыстос]] як бы дае Маці [[гранат]], шматзначны знак вечнага жыцця, а таксама [[Хрысціянства]], шматлікіх вернікаў якога адлюстроўваюць зерні. Асоба прыгожая, з тонкімі рысамі, погляд накіраваны на гледача. Фон высветлены, салатава-шэрага адцення, німбы вохрыстыя, разграфлёныя вострымі прамянямі. На абразе — [[срэбра|срэбны]] аклад, арнаментаваны вольна раскінутымі колерамі, і [[карона]] з [[каштоўныя камяні|каштоўнымі камянямі]]. Абраз складзены ў срэбную раму з арабескавым арнаментам у стылі позняга Рэнесанса, у арнамент упісаная постаць [[Святы Казімір|святога Казіміра]] і, магчыма, [[Ядвіга Анжуйская|святой Ядзвігі]]. Усе гэтыя ўпрыгожванні належаць да найлепшых узораў ювелірнага мастацтва ў Беларусі. На абароце дошкі знаходзіцца надпіс з каштоўнымі звесткамі пра гісторыю абраза і алтара. == Гл. таксама == * [[Маці Божая Будслаўская (абраз з Глыбокага)|абраз Маці Божай Будслаўскай з Глыбокага]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=353|артыкул=Будслаўскі абраз Маці Божай|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * Брама да неба: Спеўнік пілігрыма Мінск-Будслаў. — Мн., 2008. * Будслаўская базіліка Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі / Рэд. Ю. Паўлюкевіч. — Мн., 2005. * Падарожжа ў Будслаў: зборнік. — Мн.: Беларускі кнігазбор, [[2002]] * Кс. Владислав Завальнюк. История Будславской базилики // Pro Christo. [[1998]]. * Інакенцій Русецкі OFM. Нацыянальны санктуарый Маці Божай Будслаўскай // Pro Christo. 2001. * Ежы Кавальчык. Старажытны алтар // Pro Christo. [[2001]]. * Аляксандр Ярашэвіч. Цудадзейны і старажытны // [[Наша вера]]. [[2001]] № 16, 2. * Аляксандр Ярашэвіч. Роспісы Будслаўскага касцёла // [[Наша вера]]. 2001 № 16, 2. * Інеса Багдзевич. Жывая вада з-пад каменю граху // Рэспубліка. № 155—156 19/07/2002 * Уладзімір Шык. Да Маці Божай Будслаўскай // [[Народная Воля]] № 135 11/07/2002 * В Будслав — поклониться иконе // Витебский Курьер. № 50 05/07/2002 * Анатолий Варавва. Путеводитель / Дороги ведут в Будслав // Путешественник. № 4(164) 2001. * Галіна Калевіч. З гарачым сэрцам зімою — у Будслаў // [[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]] 2001 № 1 (68). * Ольга Надольская. Будслав. История белорусской Ченстоховы // [[Белорусская деловая газета]]. № 811 02/08/[[2000]]. * Ирина Бут-Гусаим. Заступница Полесья белорусского // [[Белорусская деловая газета]]. № 797 08/07/2000 * Анатоль Клешчук. У Будславе — уся Беларусь // [[Звязда]] № 125 (23976) 8/07/2000. * Василий Грынь. Будслав // Газета Автобизнес — Weekly № 17 (214) 4/05/2000. * Антон Потоцкий. Будславский ружанец // [[Советская Белоруссия]] № 312 (20796) 9/12/2000. * Ольга Надольская. В Беларуси возрождается паломничество // Газета ИМЯ № 209 15/07/[[1999]]. * Людмила Селицкая. Пришли пилигримы на будславский фест // [[Советская Белоруссия]]. № 179 11/07/1998 * Корона для покровительницы Беларуси // [[Белорусская деловая газета]]. № 481 06/07/1998 * [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. Мы Твае дзеці // [[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]] 1998 № 8-9 (46-47). * Ірына Жарнасек. Дзённік пілігрыма да Маці Божай Будсласкай // [[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]] [[1995]] № 7-8 (9-10). * Алесь Высоцкі. У Будславе будзе два фэсты // [[Рэгіянальная газета]]. * Рэлігія і царква на Беларусі. Энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Г. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. * {{Кніга|спасылка=https://pro-christo.catholic.by/by/lib2.htm?bid=481|аўтар={{nobr|[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А. А.]]}}, {{nobr|Сурмачэўскі І. В.}}, {{nobr|Глекаў А.А.}}|загаловак=Апякунка Беларусі|адказны=Складальнік {{nobr|Г. Шаўчэнка}}|год=2023|месца=Мн.|выдавецтва=Про Хрысто|старонак=248|isbn=978-985-7206-96-4}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Budslaŭskaja}} * [http://www.belta.by/ru/articles/dossier/K-400-letiju-obretenija-Budslavskoj-ikony-Bozhjej-Materi_i_707.html Да 400-годдзя здабыцця Будслаўскага абраза Маці Божай] // Дасье [[БелТА]] * [http://kraj.by/belarus/news/400-letie-prebivaniya-ikoni-bogey-materi-v-budslave/arhiv/ Партал Kraj.by. Архіў навін рубрыкі «400-годдзе здабыцця іконы Маці Божай у Будславе»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140219214002/http://kraj.by/belarus/news/400-letie-prebivaniya-ikoni-bogey-materi-v-budslave/arhiv/ |date=19 лютага 2014 }} {{Цудатворныя абразы Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абразы Беларусі]] [[Катэгорыя:Будслаў]] [[Катэгорыя:Іканаграфія Дзевы Марыі]] [[Катэгорыя:Каталіцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Цудатворныя абразы Багародзіцы]] frg4kux09gsblaj1cq1pxoar0czywsn 5158373 5158355 2026-06-25T16:04:24Z Глеков Олег 169642 Удакладненне і дапаўненне літаратуры 5158373 wikitext text/x-wiki [[File:Abraz.jpg|thumb|Будслаўскі абраз Маці Божай]] '''Будслаўскі абраз Маці Божай''' — адзін з найбольш шанаваных каталіцкіх абразоў [[Беларусь|Беларусі]]. Мае тытул Апякункі Беларусі. Знаходзіцца ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|базыліцы Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Будслаў]] ў вёсцы [[Будслаў]].{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}} Галоўная ўрачыстасць абраза Маці Божай Будслаўскай святкуецца [[2 ліпеня]]. 28 лістапада 2018 года урачыстасць у гонар ушанавання абраза Маці Божай Будслаўскай («[[Будслаўскі фэст]]») была ўнесеная ў Рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКА<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/celebration-in-honor-of-the-budslau-icon-of-our-lady-budslau-fest-01387|title=Celebration in honor of the Budslaŭ icon of Our Lady (Budslaŭ fest)|work=[[ЮНЕСКА]]|date=2018|accessdate=2018-11-28|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=221406|title=ЮНЕСКА ўключыла Будслаўскі фэст у спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны|date=2018-11-28|accessdate=2018-11-28|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Гісторыя == Абраз напісаны невядомым майстрам у XVI стагоддзі. Падараваны ў [[1598]] Папам Рымскім [[Клімент VIII|Кліментам VIII]] [[Менскае ваяводства|мінскаму ваяводзе]] [[Ян Дамінікавіч Пац|Яну Пацу]] з находы яго пераходу з [[кальвінізм]]у ў [[каталіцтва]]. Ваявода вельмі шанаваў абраз і змясціў яго ў сваім {{нп3|Палац Пацаў, Вільнюс|віленскім палацы|pl|Pałac Paców w Wilnie (ul. Świętojańska)}}. Пасля смерці Паца абраз перайшоў да [[капелан]]а Ісака Салакая, які перавёз яго ў [[Даўгінава]]. У [[1613]] падараваў яго [[Будслаўскі кляштар бернардзінаў|Будслаўскаму кляштару бернардзінаў]], саступіўшы просьбам манахаў. Паводле некаторых гістарычных звестак, цудоўнае з’яўленне Маці Божай айцам-бернардзінцам адбылося ў Будславе яшчэ ў [[1588]] годзе: пасля абраду святога хрышчэння народ убачыў незвычайнае святло, якое заззяла з неба і асвяціла капліцу і хаты. З гэтага часу і пачаліся першыя паломніцтвы ў Будслаў. Абраз праславіўся цудамі вылечвання, якія апісаў пробашч Э. Зялевіч у кнізе «Задыяк на зямлі» ([[1650]]), і ў [[1635]] годзе быў перанесены ў галоўны алтар на месца абраза «Наведванне Марыяй Лізаветы». Першы цуд, зафіксаваны ў [[1617]] годзе, — вяртанне зроку пяцігадоваму хлопчыку Іасафату Тышкевічу, які пазней стаў вядомым святаром-[[Кармеліты|кармелітам]]. У той жа дзень [[Рэджынальд Тышкевіч]] пазбавіўся ад [[Эпілепсія|эпілепсіі]], якая мучыла яго сем гадоў. Зялеевіч апісаў 42 цудоўных аздараўленняў і эпізод з Янам Вронскім, [[ротмістр]]ам надворнай харугвы [[Ян Кішка|Яна Кішкі]] — [[Вялікі гетман літоўскі|вялікага гетмана]] і [[Ваяводы полацкія|полацкага ваяводы]]. Паранены ротмістр патрапіў у маскоўскі палон у [[1632]] годзе і змог шчасліва вярнуцца дзякуючы зароку перад абразам, які належаў яго таварышу Лукашу Уладоўскаму. Магчыма, таму Ян Кішка стаў разам з віленскім гвардыян [[бернардзінцы|бернардзінцаў]] [[Фларыян Калецкі|Фларыянам Калецкім]] і сямействам Далмат-Ісайкоўскіх адным з фундатараў каменнага касцёла ў 1633—1643 гадах. Той жа Калецкі падараваў 1-й палове XVII ст. шату для абраза. У 1643 годзе майстар з Полацка [[Андрэас Кромер|Андрэй Кромер]] пабудаваў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|каменны касцёл]], для якога майстар Пётр Грамель стварыў унікальны драўляны алтар, у яго і быў змешчаны цудатворны абраз. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] абраз быў часова вывезены ў мястэчка [[Саколка]] ([[Беласточчына]]). Бернардзіны [[ВКЛ|Літоўскай]] правінцыі прапагандавалі культ абразу, ад пачатку ХІХ ст. друкавалі з яго гравюры. Пасля скасавання кляштару ў [[1859]] вядомасць абразу зменшылася. Тым не менш, у міжваенных «Каталогах Віленскай епархіі» сярод дзесяці касцёлаў з цудатворнымі абразамі Маці Божай згадваецца і Будслаўскі. Ад пачатку 1990-х аднаўляецца культ абразу. Ад [[1990]] штогод адбываюцца паломніцтвы пілігрымаў, прымеркаваныя да [[2 ліпеня]]. У 1991—1992 абраз быў рэстаўраваны В. Лукашэвічам. 2 ліпеня [[1996]] папскі нунцый архібіскуп [[Дамінік Грушоўскі]] абвясціў папскае пасланне, у якім Маці Божая Будслаўская названая патронкай [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскае архідыяцэзіі]], у народзе лічыцца Апякункай Беларусі. 2 ліпеня [[1998]] года [[кардынал]]ам [[Казімір Свёнтак|Казімірам Свёнткам]] цудадзейны абраз Маці Божай Будслаўскай быў каранаваны папскімі каронамі. === Святкаванне 400-годдзя здабыцця абраза === [[Файл:2013. Stamp of Belarus. Budslav-ikona.jpg|міні|180пкс|злева|Паштовая марка Беларусі. 400-годдзе прыбыцця цудатворнага абраза Божай Маці ў Будслаў]] [[Файл:Budslavskaja_icon_(silver_coin)a.png|180пкс|міні|Манета «400 гадоў прабывання цудатворнага абраза Маці Божай у Будславе»]] [[Перэгрынацыя]] напярэдадні святкавання 400-годдзя здабыцця Будслаўскага абраза Маці Божай, пачалася ў кастрычніку [[2012]] года ў мінскім [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Архікафедральным касцёле Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] і завершыцца фэстам у Нацыянальным санктуарыі ў Будславе ў ноч з [[5 ліпеня|5]] на [[6 ліпеня]]. На ўрачыстасці ў Будслаў запрошаны [[праваслаўныя]], [[мусульмане]], [[Іудзеі|іўдзеі]], [[пратэстанты]], прадстаўнікі дзяржаўнай улады і дыпламаты. Паводле рашэння [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыска]] старшыня [[Дыкастэрыя па міжрэлігійным дыялогу|Папскага савета па міжрэлігійным дыялогу]] кардынал [[Жан-Луі Таран]] будзе [[легат]]ам пантыфіка на ўрачыстасцях. Ён плануе таксама адслужыць імшу ў архікафедральным касцёле беларускай сталіцы 7 ліпеня. На ўрачыстасці ў Будслаў прыбыў і рэлікварый з машчамі каталіцкай святой з [[Францыя|Францыі]] — Тэрэзы Немаўля Ісуса ({{нп3|Тэрэза з Лізьё|Тэрэзы Малой|ru|Тереза из Лизьё}}). У гонар юбілею Будслаўскага абраза Маці Божай у Беларусі выпушчаны манета і паштовая марка. == Апісанне == Абраз намаляваны алеем на [[палатно|палатне]] памерам 72×65 [[см]], іканаграфічна належыць да заходне-еўрапейскага тыпу [[Адыгітрыя|Адыгітрыі]]. На зваротным баку дошкі знаходзіцца надпіс з каштоўнымі звесткамі аб гісторыі абраза і аўтара. Іканаграфія тыпу Адыгітрыі, трактаваная вольна, у духу італьянскага [[Рэнесанс]]а. Маці Божая намаляваная да поясу, у чырвонай адзежы, белым галаўным уборы і цёмна-зялёным [[мафорый|мафорыі]] з карункавай аблямоўкай. Асоба з правільнымі рысамі, мадэлёўка аб’ёму светлаценевая, левая палова ў глыбокім цені. Дзіцятка на левай руцэ ў вольнай паставе, у светлым хітоне і цёмна-жоўтым плашчы. Пухлыя ручкі працягнутыя да Маці: правая дабраслаўляе, а левай [[Ісус Хрыстос]] як бы дае Маці [[гранат]], шматзначны знак вечнага жыцця, а таксама [[Хрысціянства]], шматлікіх вернікаў якога адлюстроўваюць зерні. Асоба прыгожая, з тонкімі рысамі, погляд накіраваны на гледача. Фон высветлены, салатава-шэрага адцення, німбы вохрыстыя, разграфлёныя вострымі прамянямі. На абразе — [[срэбра|срэбны]] аклад, арнаментаваны вольна раскінутымі колерамі, і [[карона]] з [[каштоўныя камяні|каштоўнымі камянямі]]. Абраз складзены ў срэбную раму з арабескавым арнаментам у стылі позняга Рэнесанса, у арнамент упісаная постаць [[Святы Казімір|святога Казіміра]] і, магчыма, [[Ядвіга Анжуйская|святой Ядзвігі]]. Усе гэтыя ўпрыгожванні належаць да найлепшых узораў ювелірнага мастацтва ў Беларусі. На абароце дошкі знаходзіцца надпіс з каштоўнымі звесткамі пра гісторыю абраза і алтара. == Гл. таксама == * [[Маці Божая Будслаўская (абраз з Глыбокага)|абраз Маці Божай Будслаўскай з Глыбокага]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=353|артыкул=Будслаўскі абраз Маці Божай|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * Брама да неба: Спеўнік пілігрыма Мінск-Будслаў. — Мн., 2008. * Будслаўская базіліка Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі / Рэд. Ю. Паўлюкевіч. — Мн., 2005. * Падарожжа ў Будслаў: зборнік. — Мн.: Беларускі кнігазбор, [[2002]] * [[Уладзіслаў Мацвеевіч Завальнюк|Кс. Владислав Завальнюк]]. История Будславской базилики // Мн., [[1998]]. * Інакенцій Русецкі OFM. Нацыянальны санктуарый Маці Божай Будслаўскай // [[Pro Christo]]. 2001. * Ежы Кавальчык. Старажытны алтар // [[Pro Christo]]. [[2001]]. * [[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Аляксандр Ярашэвіч]]. Цудадзейны і старажытны // [[Наша вера (часопіс)|Наша вера]]. [[2001]] № 16, 2. * [[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Аляксандр Ярашэвіч]]. Роспісы Будслаўскага касцёла // [[Наша вера (часопіс)|Наша вера]]. 2001 № 16, 2. * Інеса Багдзевич. Жывая вада з-пад каменю граху // Рэспубліка. № 155—156 19/07/2002 * Уладзімір Шык. Да Маці Божай Будслаўскай // [[Народная Воля]] № 135 11/07/2002 * В Будслав — поклониться иконе // Витебский Курьер. № 50 05/07/2002 * Анатолий Варавва. Путеводитель / Дороги ведут в Будслав // Путешественник. № 4(164) 2001. * Галіна Калевіч. З гарачым сэрцам зімою — у Будслаў // [[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]] 2001 № 1 (68). * Ольга Надольская. Будслав. История белорусской Ченстоховы // [[Белорусская деловая газета]]. № 811 02/08/[[2000]]. * Ирина Бут-Гусаим. Заступница Полесья белорусского // [[Белорусская деловая газета]]. № 797 08/07/2000 * Анатоль Клешчук. У Будславе — уся Беларусь // [[Звязда]] № 125 (23976) 8/07/2000. * Василий Грынь. Будслав // Газета Автобизнес — Weekly № 17 (214) 4/05/2000. * Антон Потоцкий. Будславский ружанец // [[Советская Белоруссия]] № 312 (20796) 9/12/2000. * Ольга Надольская. В Беларуси возрождается паломничество // Газета ИМЯ № 209 15/07/[[1999]]. * Людмила Селицкая. Пришли пилигримы на будславский фест // [[Советская Белоруссия]]. № 179 11/07/1998 * Корона для покровительницы Беларуси // [[Белорусская деловая газета]]. № 481 06/07/1998 * [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. Мы Твае дзеці // [[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]] 1998 № 8-9 (46-47). * [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. Дзённік пілігрыма да Маці Божай Будсласкай // [[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]] [[1995]] № 7-8 (9-10). * Алесь Высоцкі. У Будславе будзе два фэсты // [[Рэгіянальная газета]]. * Рэлігія і царква на Беларусі. Энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Г. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. * {{Кніга|спасылка=https://pro-christo.catholic.by/by/lib2.htm?bid=86|аўтар={{nobr|[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Аляксандр Ярашэвіч]]}}|загаловак=Абраз Маці Божай Будслаўскай|год=2004|месца=Мн.|выдавецтва=[[Pro Christo|Про Хрысто]]|старонак=32с., 64 с. каляр укл.|isbn=985-6628-49-0}} * {{Кніга|спасылка=https://pro-christo.catholic.by/by/lib2.htm?bid=222|загаловак=Нацыянальны санктуарый Маці Божай Будслаўскай|адказны=Складальнік а. Віктар Бурлака OFM|год=2009|месца=Мн.|выдавецтва=[[Pro Christo|Про Хрысто]]|старонак=96|isbn=978-985-6825-29-6}} * {{Кніга|спасылка=https://pro-christo.catholic.by/by/lib2.htm?bid=481|аўтар={{nobr|[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А. А.]]}}, {{nobr|Сурмачэўскі І. В.}}, {{nobr|[[Алег Аркадзевіч Глекаў|Глекаў А.А.]]}}|загаловак=Апякунка Беларусі|адказны=Складальнік {{nobr|Г. Шаўчэнка}}|год=2023|месца=Мн.|выдавецтва=[[Pro Christo|Про Хрысто]]|старонак=248|isbn=978-985-7206-96-4}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Budslaŭskaja}} * [http://www.belta.by/ru/articles/dossier/K-400-letiju-obretenija-Budslavskoj-ikony-Bozhjej-Materi_i_707.html Да 400-годдзя здабыцця Будслаўскага абраза Маці Божай] // Дасье [[БелТА]] * [http://kraj.by/belarus/news/400-letie-prebivaniya-ikoni-bogey-materi-v-budslave/arhiv/ Партал Kraj.by. Архіў навін рубрыкі «400-годдзе здабыцця іконы Маці Божай у Будславе»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140219214002/http://kraj.by/belarus/news/400-letie-prebivaniya-ikoni-bogey-materi-v-budslave/arhiv/ |date=19 лютага 2014 }} {{Цудатворныя абразы Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абразы Беларусі]] [[Катэгорыя:Будслаў]] [[Катэгорыя:Іканаграфія Дзевы Марыі]] [[Катэгорыя:Каталіцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Цудатворныя абразы Багародзіцы]] qaomeze9bouup6r2alr3vph5eq00wtu 5158468 5158373 2026-06-26T05:18:43Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ прыбраў шматкротную вікіфікацыю 5158468 wikitext text/x-wiki [[File:Abraz.jpg|thumb|Будслаўскі абраз Маці Божай]] '''Будслаўскі абраз Маці Божай''' — адзін з найбольш шанаваных каталіцкіх абразоў [[Беларусь|Беларусі]]. Мае тытул Апякункі Беларусі. Знаходзіцца ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|базыліцы Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Будслаў]] ў вёсцы [[Будслаў]].{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}} Галоўная ўрачыстасць абраза Маці Божай Будслаўскай святкуецца [[2 ліпеня]]. 28 лістапада 2018 года урачыстасць у гонар ушанавання абраза Маці Божай Будслаўскай («[[Будслаўскі фэст]]») была ўнесеная ў Рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКА<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/celebration-in-honor-of-the-budslau-icon-of-our-lady-budslau-fest-01387|title=Celebration in honor of the Budslaŭ icon of Our Lady (Budslaŭ fest)|work=[[ЮНЕСКА]]|date=2018|accessdate=2018-11-28|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=221406|title=ЮНЕСКА ўключыла Будслаўскі фэст у спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны|date=2018-11-28|accessdate=2018-11-28|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Гісторыя == Абраз напісаны невядомым майстрам у XVI стагоддзі. Падараваны ў [[1598]] Папам Рымскім [[Клімент VIII|Кліментам VIII]] [[Менскае ваяводства|мінскаму ваяводзе]] [[Ян Дамінікавіч Пац|Яну Пацу]] з находы яго пераходу з [[кальвінізм]]у ў [[каталіцтва]]. Ваявода вельмі шанаваў абраз і змясціў яго ў сваім {{нп3|Палац Пацаў, Вільнюс|віленскім палацы|pl|Pałac Paców w Wilnie (ul. Świętojańska)}}. Пасля смерці Паца абраз перайшоў да [[капелан]]а Ісака Салакая, які перавёз яго ў [[Даўгінава]]. У [[1613]] падараваў яго [[Будслаўскі кляштар бернардзінаў|Будслаўскаму кляштару бернардзінаў]], саступіўшы просьбам манахаў. Паводле некаторых гістарычных звестак, цудоўнае з’яўленне Маці Божай айцам-бернардзінцам адбылося ў Будславе яшчэ ў [[1588]] годзе: пасля абраду святога хрышчэння народ убачыў незвычайнае святло, якое заззяла з неба і асвяціла капліцу і хаты. З гэтага часу і пачаліся першыя паломніцтвы ў Будслаў. Абраз праславіўся цудамі вылечвання, якія апісаў пробашч Э. Зялевіч у кнізе «Задыяк на зямлі» ([[1650]]), і ў [[1635]] годзе быў перанесены ў галоўны алтар на месца абраза «Наведванне Марыяй Лізаветы». Першы цуд, зафіксаваны ў [[1617]] годзе, — вяртанне зроку пяцігадоваму хлопчыку Іасафату Тышкевічу, які пазней стаў вядомым святаром-[[Кармеліты|кармелітам]]. У той жа дзень [[Рэджынальд Тышкевіч]] пазбавіўся ад [[Эпілепсія|эпілепсіі]], якая мучыла яго сем гадоў. Зялеевіч апісаў 42 цудоўных аздараўленняў і эпізод з Янам Вронскім, [[ротмістр]]ам надворнай харугвы [[Ян Кішка|Яна Кішкі]] — [[Вялікі гетман літоўскі|вялікага гетмана]] і [[Ваяводы полацкія|полацкага ваяводы]]. Паранены ротмістр патрапіў у маскоўскі палон у [[1632]] годзе і змог шчасліва вярнуцца дзякуючы зароку перад абразам, які належаў яго таварышу Лукашу Уладоўскаму. Магчыма, таму Ян Кішка стаў разам з віленскім гвардыян [[бернардзінцы|бернардзінцаў]] [[Фларыян Калецкі|Фларыянам Калецкім]] і сямействам Далмат-Ісайкоўскіх адным з фундатараў каменнага касцёла ў 1633—1643 гадах. Той жа Калецкі падараваў 1-й палове XVII ст. шату для абраза. У 1643 годзе майстар з Полацка [[Андрэас Кромер|Андрэй Кромер]] пабудаваў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|каменны касцёл]], для якога майстар Пётр Грамель стварыў унікальны драўляны алтар, у яго і быў змешчаны цудатворны абраз. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] абраз быў часова вывезены ў мястэчка [[Саколка]] ([[Беласточчына]]). Бернардзіны [[ВКЛ|Літоўскай]] правінцыі прапагандавалі культ абразу, ад пачатку ХІХ ст. друкавалі з яго гравюры. Пасля скасавання кляштару ў [[1859]] вядомасць абразу зменшылася. Тым не менш, у міжваенных «Каталогах Віленскай епархіі» сярод дзесяці касцёлаў з цудатворнымі абразамі Маці Божай згадваецца і Будслаўскі. Ад пачатку 1990-х аднаўляецца культ абразу. Ад [[1990]] штогод адбываюцца паломніцтвы пілігрымаў, прымеркаваныя да [[2 ліпеня]]. У 1991—1992 абраз быў рэстаўраваны В. Лукашэвічам. 2 ліпеня [[1996]] папскі нунцый архібіскуп [[Дамінік Грушоўскі]] абвясціў папскае пасланне, у якім Маці Божая Будслаўская названая патронкай [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскае архідыяцэзіі]], у народзе лічыцца Апякункай Беларусі. 2 ліпеня [[1998]] года [[кардынал]]ам [[Казімір Свёнтак|Казімірам Свёнткам]] цудадзейны абраз Маці Божай Будслаўскай быў каранаваны папскімі каронамі. === Святкаванне 400-годдзя здабыцця абраза === [[Файл:2013. Stamp of Belarus. Budslav-ikona.jpg|міні|180пкс|злева|Паштовая марка Беларусі. 400-годдзе прыбыцця цудатворнага абраза Божай Маці ў Будслаў]] [[Файл:Budslavskaja_icon_(silver_coin)a.png|180пкс|міні|Манета «400 гадоў прабывання цудатворнага абраза Маці Божай у Будславе»]] [[Перэгрынацыя]] напярэдадні святкавання 400-годдзя здабыцця Будслаўскага абраза Маці Божай, пачалася ў кастрычніку [[2012]] года ў мінскім [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Архікафедральным касцёле Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] і завершыцца фэстам у Нацыянальным санктуарыі ў Будславе ў ноч з [[5 ліпеня|5]] на [[6 ліпеня]]. На ўрачыстасці ў Будслаў запрошаны [[праваслаўныя]], [[мусульмане]], [[Іудзеі|іўдзеі]], [[пратэстанты]], прадстаўнікі дзяржаўнай улады і дыпламаты. Паводле рашэння [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыска]] старшыня [[Дыкастэрыя па міжрэлігійным дыялогу|Папскага савета па міжрэлігійным дыялогу]] кардынал [[Жан-Луі Таран]] будзе [[легат]]ам пантыфіка на ўрачыстасцях. Ён плануе таксама адслужыць імшу ў архікафедральным касцёле беларускай сталіцы 7 ліпеня. На ўрачыстасці ў Будслаў прыбыў і рэлікварый з машчамі каталіцкай святой з [[Францыя|Францыі]] — Тэрэзы Немаўля Ісуса ({{нп3|Тэрэза з Лізьё|Тэрэзы Малой|ru|Тереза из Лизьё}}). У гонар юбілею Будслаўскага абраза Маці Божай у Беларусі выпушчаны манета і паштовая марка. == Апісанне == Абраз намаляваны алеем на [[палатно|палатне]] памерам 72×65 [[см]], іканаграфічна належыць да заходне-еўрапейскага тыпу [[Адыгітрыя|Адыгітрыі]]. На зваротным баку дошкі знаходзіцца надпіс з каштоўнымі звесткамі аб гісторыі абраза і аўтара. Іканаграфія тыпу Адыгітрыі, трактаваная вольна, у духу італьянскага [[Рэнесанс]]а. Маці Божая намаляваная да поясу, у чырвонай адзежы, белым галаўным уборы і цёмна-зялёным [[мафорый|мафорыі]] з карункавай аблямоўкай. Асоба з правільнымі рысамі, мадэлёўка аб’ёму светлаценевая, левая палова ў глыбокім цені. Дзіцятка на левай руцэ ў вольнай паставе, у светлым хітоне і цёмна-жоўтым плашчы. Пухлыя ручкі працягнутыя да Маці: правая дабраслаўляе, а левай [[Ісус Хрыстос]] як бы дае Маці [[гранат]], шматзначны знак вечнага жыцця, а таксама [[Хрысціянства]], шматлікіх вернікаў якога адлюстроўваюць зерні. Асоба прыгожая, з тонкімі рысамі, погляд накіраваны на гледача. Фон высветлены, салатава-шэрага адцення, німбы вохрыстыя, разграфлёныя вострымі прамянямі. На абразе — [[срэбра|срэбны]] аклад, арнаментаваны вольна раскінутымі колерамі, і [[карона]] з [[каштоўныя камяні|каштоўнымі камянямі]]. Абраз складзены ў срэбную раму з арабескавым арнаментам у стылі позняга Рэнесанса, у арнамент упісаная постаць [[Святы Казімір|святога Казіміра]] і, магчыма, [[Ядвіга Анжуйская|святой Ядзвігі]]. Усе гэтыя ўпрыгожванні належаць да найлепшых узораў ювелірнага мастацтва ў Беларусі. На абароце дошкі знаходзіцца надпіс з каштоўнымі звесткамі пра гісторыю абраза і алтара. == Гл. таксама == * [[Маці Божая Будслаўская (абраз з Глыбокага)|абраз Маці Божай Будслаўскай з Глыбокага]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=353|артыкул=Будслаўскі абраз Маці Божай|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * Брама да неба: Спеўнік пілігрыма Мінск-Будслаў. — Мн., 2008. * Будслаўская базіліка Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі / Рэд. Ю. Паўлюкевіч. — Мн., 2005. * Падарожжа ў Будслаў: зборнік. — Мн.: Беларускі кнігазбор, 2002 * [[Уладзіслаў Мацвеевіч Завальнюк|Кс. Владислав Завальнюк]]. История Будславской базилики // Мн., 1998. * Інакенцій Русецкі OFM. Нацыянальны санктуарый Маці Божай Будслаўскай // [[Pro Christo]]. 2001. * Ежы Кавальчык. Старажытны алтар // Pro Christo. 2001. * [[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Аляксандр Ярашэвіч]]. Цудадзейны і старажытны // [[Наша вера (часопіс)|Наша вера]]. 2001 № 16, 2. * Аляксандр Ярашэвіч. Роспісы Будслаўскага касцёла // Наша вера. 2001 № 16, 2. * Інеса Багдзевич. Жывая вада з-пад каменю граху // Рэспубліка. № 155—156 19/07/2002 * Уладзімір Шык. Да Маці Божай Будслаўскай // [[Народная Воля (газета)|Народная Воля]] № 135 11/07/2002 * В Будслав — поклониться иконе // Витебский Курьер. № 50 05/07/2002 * Анатолий Варавва. Путеводитель / Дороги ведут в Будслав // Путешественник. № 4(164) 2001. * Галіна Калевіч. З гарачым сэрцам зімою — у Будслаў // [[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]] 2001 № 1 (68). * Ольга Надольская. Будслав. История белорусской Ченстоховы // [[Белорусская деловая газета]]. № 811 02/08/2000. * Ирина Бут-Гусаим. Заступница Полесья белорусского // Белорусская деловая газета. № 797 08/07/2000 * Анатоль Клешчук. У Будславе — уся Беларусь // [[Звязда (газета)|Звязда]] № 125 (23976) 8/07/2000. * Василий Грынь. Будслав // Газета Автобизнес — Weekly № 17 (214) 4/05/2000. * Антон Потоцкий. Будславский ружанец // [[Советская Белоруссия]] № 312 (20796) 9/12/2000. * Ольга Надольская. В Беларуси возрождается паломничество // Газета ИМЯ № 209 15/07/1999. * Людмила Селицкая. Пришли пилигримы на будславский фест // Советская Белоруссия. № 179 11/07/1998 * Корона для покровительницы Беларуси // Белорусская деловая газета. № 481 06/07/1998 * [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. Мы Твае дзеці // Ave Maria 1998 № 8-9 (46-47). * Ірына Жарнасек. Дзённік пілігрыма да Маці Божай Будсласкай // Ave Maria 1995 № 7-8 (9-10). * Алесь Высоцкі. У Будславе будзе два фэсты // [[Рэгіянальная газета]]. * Рэлігія і царква на Беларусі. Энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Г. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. * {{Кніга|спасылка=https://pro-christo.catholic.by/by/lib2.htm?bid=86|аўтар=Аляксандр Ярашэвіч|загаловак=Абраз Маці Божай Будслаўскай|год=2004|месца=Мн.|выдавецтва=[[Pro Christo|Про Хрысто]]|старонак=32с., 64 с. каляр укл.|isbn=985-6628-49-0}} * {{Кніга|спасылка=https://pro-christo.catholic.by/by/lib2.htm?bid=222|загаловак=Нацыянальны санктуарый Маці Божай Будслаўскай|адказны=Складальнік а. Віктар Бурлака OFM|год=2009|месца=Мн.|выдавецтва=Про Хрысто|старонак=96|isbn=978-985-6825-29-6}} * {{Кніга|спасылка=https://pro-christo.catholic.by/by/lib2.htm?bid=481|аўтар={{nobr|Ярашэвіч А. А.}}, {{nobr|Сурмачэўскі І. В.}}, {{nobr|[[Алег Аркадзевіч Глекаў|Глекаў А. А.]]}}|загаловак=Апякунка Беларусі|адказны=Складальнік {{nobr|Г. Шаўчэнка}}|год=2023|месца=Мн.|выдавецтва=Про Хрысто|старонак=248|isbn=978-985-7206-96-4}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Budslaŭskaja}} * [http://www.belta.by/ru/articles/dossier/K-400-letiju-obretenija-Budslavskoj-ikony-Bozhjej-Materi_i_707.html Да 400-годдзя здабыцця Будслаўскага абраза Маці Божай] // Дасье [[БелТА]] * [http://kraj.by/belarus/news/400-letie-prebivaniya-ikoni-bogey-materi-v-budslave/arhiv/ Партал Kraj.by. Архіў навін рубрыкі «400-годдзе здабыцця іконы Маці Божай у Будславе»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140219214002/http://kraj.by/belarus/news/400-letie-prebivaniya-ikoni-bogey-materi-v-budslave/arhiv/ |date=19 лютага 2014 }} {{Цудатворныя абразы Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абразы Беларусі]] [[Катэгорыя:Будслаў]] [[Катэгорыя:Іканаграфія Дзевы Марыі]] [[Катэгорыя:Каталіцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Цудатворныя абразы Багародзіцы]] s5tm92vel59c5pu4chccd22ymnia6zj 0 99321 5158337 4526711 2026-06-25T14:46:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158337 wikitext text/x-wiki [[Выява:Spain LaCorunaFromTower.jpg|thumb|200px|[[Ла-Карунья]]]] '''Гарадская метраполія Ла-Карунья''' — {{Не перакладзена 3|Гарадская метраполія|гарадская метраполія|es|Área metropolitana}} ў [[Ла-Карунья (правінцыя)|правінцыі Ла-Карунья]] ў Іспаніі, цэнтрам якой з’яўляецца горад [[Ла-Карунья]]. Метраполія не мае афіцыйнага {{Не перакладзена 3|Гарадская метраполія, Іспанія|юрыдычнага статусу|es|Área metropolitana (España)}} ў адпаведнасці з іспанскім заканадаўствам аб мясцовым кіраванні. Такім чынам, мяжа не з’яўляецца афіцыйнай, былі прапанаваныя некалькі варыянтаў: == Склад метраполіі == === Статыстычны атлас гарадскіх раёнаў (Міністэрства жыллёвага будаўніцтва) === {{Не перакладзена 3|Міністэрства жыллёвага будаўніцтва|Міністэрства жыллёвага будаўніцтва|es|Ministerio de Vivienda de España}} лічыць<ref>[http://siu.vivienda.es/portal/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=19&Itemid=73&lang=es Atlas Estadístico de las Áreas Urbanas]</ref>, што метраполія складаецца з 10 муніцыпалітэтаў: [[Ла-Карунья]], [[Алейрас]], [[Артэйха]], {{Не перакладзена 3|Кульярэда|Кульярэда|ru|Кульередо}}, [[Камбрэ]], {{Не перакладзена 3|Горад Сада|Сада|ru|Сада (город)}}, {{Не перакладзена 3|Горад Бетансас|Бетансас|ru|Бетансос}}, {{Не перакладзена 3|Бергонда|Бергонда|ru|Бергондо}}, {{Не перакладзена 3|Горад Абегонда|Абегонда|ru|Абегондо}} і {{Не перакладзена 3|Караль, муніцыпалітэт|Караль|ru|Карраль}}. Па дадзеных перапісу насельніцтва 2009 года метраполія ў такіх межах будзе мець насельніцтва 394.133 жыхароў, якое пражывае на агульнай плошчы 376,42 км², што дае шчыльнасць насельніцтва ў 1.047 асоб/км². == Праект AUDES ({{lang-es|Áreas Urbanas de España 2005}} — Гарадскія метраполіі Іспаніі 2005) == Праект AUDES адзначаў<ref>{{Cite web |url=http://alarcos.inf-cr.uclm.es/per/fruiz/audes5/ |title=AUDES — Áreas Urbanas de España 2005 |access-date=7 снежня 2011 |archive-date=4 сакавіка 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304100553/http://alarcos.inf-cr.uclm.es/per/fruiz/audes5/ |url-status=dead }}</ref> у 2006 годзе, што «гарадская метраполія» Ла-Карунья была сфарміравана з 11 муніцыпалітэтаў: Ла-Карунья і [[Алейрас]] лічацца «асноўнымі гарадамі», таксама ёсць «другасныя гарады» {{Не перакладзена 3|Горад Абегонда|Абегонда|ru|Абегондо}}, [[Артэйха]], {{Не перакладзена 3|Бергонда|Бергонда|ru|Бергондо}}, {{Не перакладзена 3|Горад Бетансас|Бетансас|ru|Бетансос}}, [[Камбрэ]], {{Не перакладзена 3|Караль, муніцыпалітэт|Караль|ru|Карраль}}, {{Не перакладзена 3|Кульярэда|Кульярэда|ru|Кульередо}}, {{Не перакладзена 3|Ларача|Ларача|ru|Ларача}} і {{Не перакладзена 3|Горад Сада|Сада|ru|Сада (город)}}. === Франсіска Руіс === Франсіска Руіс, удзельнік праекту AUDES, абмяжоўвае «гарадскую метраполію» толькі як ''Ла-Карунья — Алейрас — Артэйха'' па даных перапісу 1998 года. {| class="wikitable" |- ! style="background:#efefef;" | Муніцыпалітэт ! style="background:#efefef;" | Насельніцтва<br /><small>(2008)</small> ! style="background:#efefef;" | Плошча<br />(km²) ! style="background:#efefef;" | Шчыльнасць насельніцтва<br />(h/km²)<br /><small>(2008)</small> |- |align="left"|'''[[Ла-Карунья]]''' |align="right"|246.047 |align="right"|37,8 |align="right"|6.509,2 |- |align="left"|'''[[Алейрас]]''' |align="right"|33.550 |align="right"|43,7 |align="right"|767,8 |- |align="left"|'''[[Артэйха]]''' |align="right"|30.255 |align="right"|93,7 |align="right"|322,9 |- |align="left"|'''[[Кульярэда]]''' |align="right"|28.737 |align="right"|61,7 |align="right"|465,8 |- |align="left"|'''[[Камбрэ]]''' |align="right"|23.621 |align="right"|40,7 |align="right"|580,4 |- |align="left"|'''[[Горад Сада|Сада]]''' |align="right"|14.734 |align="right"|27,5 |align="right"|535,8 |- |align="left"|'''[[Бетансас]]''' |align="right"|13.673 |align="right"|24,2 |align="right"|565 |- |align="left"|'''[[Ларача]]''' |align="right"|11.213 |align="right"|126 |align="right"|89 |- |align="left"|'''[[Бергонда]]''' |align="right"|6.758 |align="right"|32,7 |align="right"|206,7 |- |align="left"|'''[[Караль]]''' |align="right"|5.945 |align="right"|48 |align="right"|123,9 |- !style="background:#efefef;" align="left"|'''Агульная''' !style="background:#efefef;" align="right"|414.533 !style="background:#efefef;" align="right"|536 !style="background:#efefef;" align="right"|773,4 |} Паводле даных перапісу 2009 года, агульная колькасць насельніцтва складае 412.523 чалавек. Большая частка насельніцтва пражывае ў сталіцы метраполіі. У горадзе [[Ла-Карунья]] сярэдняя шчыльнасць складае 6480,7 чалавек на квадратны кіламетр, а сярэдняя па ўсёй сталічнай вобласці — 761,3 чалавек на квадратны кіламетр. === World Gazetteer === Па падліку World Gazetteer <ref>[http://population-statistics.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=es&des=wg&geo=480005158&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-1048859 World Gazetteer: A Coruña — perfil de la entidad geográfica y variantes de los nombres]{{Недаступная спасылка}}</ref> агламерацыя Ла-Карунья налічвала 378 299 жыхароў у 2010 годзе. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Ла-Карунья (правінцыя)]] [[Катэгорыя:Гарадскія агламерацыі|Ла-Карунья]] jraifm8hixda2c5chyfdhtgdvtlmzmc 0 102274 5158334 4861187 2026-06-25T14:39:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158334 wikitext text/x-wiki '''Гарадо́цкая аперацыя 1943''' — наступальная аперацыя войскаў правага крыла [[1-ы Прыбалтыйскі фронт|1-га Прыбалтыйскага фронту]] (камандуючы генерал арміі [[Іван Хрыстафоравіч Баграмян|І. Х. Баграмян]]) 13—31 снежня 1943 года ў раёне горада [[Гарадок]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == План аперацыі == Планавалася сустрэчнымі ўдарамі войскаў [[14-я ўдарная армія|14-й ударнай]] і [[11-я гвардзейская армія|11-й гвардзейскай армій]] у напрамку чыгуначнай станцыі Бычыха разграміць Гарадоцкую групоўку праціўніка, ліквідаваць так званы Гарадоцкі выступ, які ўтварыўся на завяршальным этапе [[Невельская аперацыя|Невельскай аперацыі]], авалодаць горадам Гарадок і працягваць наступленне ў напрамку [[Віцебск]]а. == Удзельнікі аперацыі == З боку [[СССР]] у аперацыі ўдзельнічалі 11-я гвардзейская армія, войскі [[43-я армія (СССР)|43-й]], 4-й Ударнай, [[3-я паветраная армія (СССР)|3-й паветранай армій]], [[1-ы танкавы корпус (СССР)|1-ы]] і [[5-ы танкавы корпус (СССР)|5-ы танкавыя]] корпусы, [[3-ці гвардзейскі кавалерыйскі корпус]]. Савецкім войскам супрацьстаялі [[3-я танкавая армія (Германія)|3-я танкавая армія]] [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]], войскі паўднёвага крыла [[16-я армія (Германія)|16-й арміі]] [[Група армій «Поўнач»|групы армій «Поўнач»]]. Дадаткова ў раён баявых дзеянняў былі перакінуты дзве пяхотныя дывізіі з-пад [[Ленінград]]а, 5 пяхотных і адна танкавая дывізіі з паўднёвага крыла групы армій «Цэнтр». == Ход і вынікі аперацыі == [[File:Gorodok-pmtnk-tank.jpg|thumb|Помнік воінам-танкістам у Гарадку]] 3 снежня 1943 года 11-я гвардзейская і 4-я ўдарная арміі пры падтрымцы артылерыі і танкаў прарвалі абарону ворага. Галоўны ўдар наносіла 11-я гвардзейская армія. У яе паласе наступлення праціўнік аказаў найбольшае супраціўленне.<br />14 снежня на правым флангу 11-й арміі ў бой былі ўведзены 1-ы танкавы корпус і 83-я стралковая дывізія.<br />16 снежня 1-ы танкавы корпус выйшаў у раён [[чыгуначная станцыя Бычыха|станцыі Бычыха]] і злучыўся з 5-м танкавым корпусам 4-й ударнай арміі. Да 20 снежня было вызвалена 500 населеных пунктаў Гарадоцкага раёна.<br />24 снежня войскі 11-й гвардзейскай арміі авалодалі горадам Гарадок. У выніку аперацыі савецкія войскі зрушыліся на 60 кіламетраў, разграмілі 6 пяхотных і адну танкавую дывізіі праціўніка, ліквідавалі Гарадоцкі выступ і стварылі ўмовы для наступлення ў напрамку Віцебска. == Памяць == [[File:Gorodor-pmtnk-min.JPG|thumb|Помнік у гонар воінаў 2-й гвардзейскай мінамётнай дывізіі]] У [[Масква|Маскве]] 24 снежня 1943 г. дадзены салют 12 залпамі з 124 гармат. * Дванаццаці часцям і злучэнням, якія вызначыліся ў ходзе аперацыі, паводле загада ВГК ад 24 снежня 1943 года нададзены ганаровыя найменні «Гарадоцкіх»: ** 5-я гвардзейская стралковая дывізія (генерал-маёр М. Л. Салдатаў) ** 11-я гвардзейская стралковая дывізія (генерал-маёр А. І. Максімаў) ** 26-я гвардзейская Усходне-Сібірская<ref>{{кніга|загаловак=Их именами названы...: Энциклопедический справочник|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1987|старонак=711|тыраж=30&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref> стралковая дывізія (генерал-маёр [[Мікалай Мікалаевіч Каржанеўскі|М. М. Каржанеўскі]]) ** 83-я гвардзейская стралковая дывізія (генерал-маёр Я. С. Вараб'ёў) ** 10-я гвардзейская танкавая брыгада (палкоўнік А. Р. Бурлыга) ** 17-я знішчальна-поцітанкавая артылерыйская брыгада (палкоўнік В. П. Нялепа) ** 523-і карпусны артылерыйскі полк (палкоўнік П. Я. Торапаў) ** 2-я гвардзейская мінамётная дывізія (палкоўнік І. А. Апрэлкін) ** 6-ы гвардзейскі матарызаваны інжынерны батальён (маёр А. І. Еўграфаў) ** 545-ы мінамётны полк (падпалкоўнік А. П. Смірноў) ** 488-ы пушачны артылерыйскі полк (палкоўнік М. Я. Штульберг) ** 259-я авіяцыйная знішчальная дывізія (палкоўнік Я. А. Курбатаў) * У Гарадку ўстаноўлены помнік воінам-танкістам, якія вызвалялі горад * У Гарадку на вуліцы Баграмяна ў 1983 годзе ўстаноўлены помнік у гонар воінаў 2-й гвардзейскай Чырванасцяжнай ордэна Аляксандра Неўскага Гарадоцка-Берлінскай мінамётнай дывізіі * У Гарадку ў 1975 годзе на перакрыжаванні вуліц К. Маркса і Пралетарскай устаноўлены [[Помнік Вызвалення (Гарадок)|помнік Вызвалення]]. * На ваенных могілках у Гарадку створаны [[Мемарыяльны комплекс «Бессмяроцце»|Мемарыяльны комплекс]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941-1945: Энцыклапедыя|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1990|старонкі=153, 154|старонак=680|isbn=5-85700-012-2|тыраж=20&nbsp;000}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|||}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Гарадоцкая аперацыя 1943|209|}} * {{кніга|загаловак=Великая Отечественная война 1941—1945: Энциклопедия|адказны=Гл. ред. М. М. Козлов. Редклолл.: Ю. Я. Барабаш, П. А. Жилин, В. И. Канатов (отв. секретарь) и др.|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1985|старонак=832|тыраж=500&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|аўтар=Дударенко М. Л., Перечнев Ю. Г., Елисеев В. Т. и др.|загаловак=Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941—1945|месца=М.|выдавецтва=Воениздат|год=1985|старонкі=76—77|старонак=598|тыраж=}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://bdsa.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3044&Itemid=29 Городокская наступательная операция, 13-31 декабря 1943 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101120150234/http://bdsa.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3044&Itemid=29 |date=20 лістапада 2010 }} // [http://bdsa.ru/ Боевые действия Красной армии в ВОВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110903095122/http://bdsa.ru/ |date=3 верасня 2011 }}{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20121110144550/http://president.gov.by/press19325.html Хроника освобождения: Витебская область]{{ref-ru}} // [http://www.president.gov.by/by/ Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь] [[Катэгорыя:Аперацыі ў Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Гісторыя Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Гісторыя Гарадка]] [[Катэгорыя:Беларусь падчас Вялікай Айчыннай вайны]] tsa9u3b6ki0px3b6872u511mgz8v529 0 104811 5158455 4874081 2026-06-26T02:06:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158455 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Geranium phaeum flowers.jpg | image title = | image descr = {{bt-bellat|Герань цёмна-бурая|Geranium phaeum}} | regnum = Расліны | parent = | rang = | latin = Geranium | author = [[L.]], [[Sp. Pl.]] [Linnaeus] 2: 676 (1753) | syn = | children name = | children = | typus = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Geranium | commons = Category:Geranium | iucn = | grin = 4924 }} '''Гера́нь'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|58}}</ref>{{sfn|ЭПБ|1983}}{{sfn|БелЭн|1997}}, або '''журавельнік'''{{sfn|ЭПБ|1983}}{{sfn|БелЭн|1997}} (''Geranium'') — [[род]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] [[Гераніевыя]]. Усяго вядома больш за 300 [[Біялагічны від|відаў]]<ref name="Герани в саду">''Карписонова Р. А.'' Герани в саду. «Кладезь-Букс», 2006. ISBN 5-93395-156-0</ref> [[травы|траў]] і [[паўхмызняк]]оў, рассеяных па ўсім свеце, а таксама ў [[Трапічныя паясы|трапічным поясе]] — на гарах. == Этымалогія == Назва паходзіць ад [[грэчаская мова|грэчаскага]] слова ''geranion'' або ''geranios'', якое пераводзіцца, як «журавель», бо плады герані нагадваюць [[Дзюба|дзюбу]] жураўля. У [[Германія|Германіі]] герань называюць Storchschnäbel, што перакладаецца, як «[[Белы бусел|бусліны]] нос», у [[Англія|Англіі]] і [[ЗША]] — Cranesbill, «журавельнік»<ref name="Герани в саду"/> == Батанічнае апісанне == [[Лісце]] на доўгіх хвосціках, рассечанае вельмі розна, пальчатараздзельнае або пальчаталопасцевае, рэдка перыстае з 3—5 лісточкамі. Лісце многіх відаў мягкаваласістае. Змяшчае [[гераніевы алей]]. [[Кветанос]]ы з 1—3 [[кветка]]мі. Кветкі правільныя, буйныя і прыгожыя, з 5-лістовай распасцёртай [[чашачка]]й і 5 аднолькавымі амаль круглымі [[пялёстак|пялёсткамі]] [[Вяночак|вяночка]], таксама распасцёртыя амаль у плоскасць; афарбоўка іх белая, [[пурпур]]овая, сіняя і фіялетавая розных адценняў. [[Тычынка|Тычынак]] 10, звычайна ўсё з [[пылавік]]амі. == Віды герані == [[Файл:Geranium collinum Stephan ex Willd. (7832711692).jpg|thumb|{{Bt-bellat|Герань узгоркавая|Geranium collinum|[[Stephan]] ex [[Willd.]]}}]] [[Файл:Blumen bp 032 wp23.jpg|thumb|]] Паводле сайта [[The Plant List]] род налічвае 415 відаў. На тэрыторыі Беларусі 14 відаў<ref>{{Cite web |url=http://hbc.bas-net.by/plantae/allplantras.php?aaafam=-+%F1%E5%EC%E5%E9%F1%F2%E2%EE+-&gen=Geranium |title=Растения Беларуси |access-date=28 студзеня 2012 |archive-date=28 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128170710/http://hbc.bas-net.by/plantae/allplantras.php?aaafam=-+%F1%E5%EC%E5%E9%F1%F2%E2%EE+-&gen=Geranium |url-status=dead }}</ref>: * {{bt-latbel|Geranium bohemicum|Герань багемская|aut=[[L.]]}} * {{bt-latbel|Geranium columbinum|Герань галубіная|aut=[[L.]]}} * {{bt-latbel|Geranium dissectum|Герань рассечаная|aut=[[L.]]}} * {{bt-latbel|Geranium divaricatum|Герань растапыраная|aut=[[Ehrh.]]}} * {{bt-latbel|Geranium molle|Герань далікатная|aut=[[L.]]}} * {{bt-latbel|Geranium palustre|Герань балотная|Воўчча ступа|Грабількі|Пяціперсціца|Златчыск|Трыперсціца|Дзеравянка лясная|Баршчоўнік|aut=[[L.]]}} * {{bt-latbel|Geranium phaeum|Герань бураватая|Герань цёмна-бурая|aut=[[L.]]}} * {{bt-latbel|Geranium pratense|Герань лугавая|Чэрвяточнік|Герань лугавая{{!}}Грабелькі|Герань лугавая{{!}}Змяёўка|Кураслеп галубячы|Герань лугавая{{!}}Грыжная трава|aut=[[L.]]}} * {{bt-latbel|Geranium pusillum|Герань малая|Геранія мяккая|aut=[[L.]]}} * {{bt-latbel|Geranium pyrenaicum|Герань пірэнейская|aut=[[Burm. fil.]]}} * {{bt-latbel|Geranium robertianum|Герань Робертава|aut=[[L.]]}} * {{bt-latbel|Geranium sanguineum|Герань крывяна-чырвоная|Воўча стапа|Герань крывяна-чырвоная{{!}}Дубровіца|Мужчынскі залатнічок|Дуброўка лясная|Вцер|Герань крывава-чырвоная|aut=[[L.]]}} * {{bt-latbel|Geranium sibiricum|Герань сібірская|aut=[[L.]]}} * {{bt-latbel|Geranium sylvaticum|Герань лясная|Геранія лесавая|Герань лясная{{!}}Дуброўка|aut=[[L.]]}} == Герань у [[жывапіс]]е == <gallery> Image:Rembrandt Peale - Rubens Peale with a Geranium - Google Art Project.jpg|[[Карціна]] [[мастак]]а Рэмбранда Піла (Rembrandt Peale), «Рубенс Піл з геранью» (Rubens Peale with a Geranium), 1801 г. Image:Le Géranium rouge.jpg|Карціна мастака Léon Gard, «Géranium rouge dans une coupe de cristal», [[Парыж]], 1971 год. Image:Estudio de la flor del geranio Josep Mirabent Gatell.JPG|Карціна мастака Josep Mirabent Gatell (1831-1899), «Estudio de la flor del geranio de pensamiento». </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|5|Гера́нь, журавельнік|Вынаеў Г. У.|168—169}} * {{крыніцы/ЭПБ|2|Гера́нь, журавельнік|Бірукова Л. Р., Лярскі А. М.|37—39}} * {{крыніцы/ОВРБ|191—193|''Geranium'' L. — Герань}} * {{ІВРСР|том=2|частка=Род 2. ''Geránium'' L. — Гера́нь|старонкі=490, 503—510}} * {{Крыніцы/Дикорастущие полезные растения СССР|Род Герань — ''Geranium'' L.|204—206}} * Род 227. ''Geranium'' L. — Ёронгул — Герань // ''Тожибаев К. Ш.'' Кадастр флоры Узбекистана Кашкадарьинская область. / Тожибаев К. Ш., Бешко Н. Ю., Шомуродов Х. Ф., Кодиров У. Х., Тургинов О. Т., Шарипова В. К. — [[Ташкент]]: Издательство «Фан» АН РУз., 2019. — С. 138—139. — 256 с.: (+ 96 c. вкл.). — ISBN 978-9943-19-468-7.{{ref-ru}} * {{Кніга/Кормовые растения сенокосов и пастбищ СССР|том=3|аўтар=Касименко М. А.|ref=Касименко|частка=Geranum L. — Герань|старонкі=5–11}} == Спасылкі == * ''Ганов А.'' [http://read.bestgarden.ru/articles/guide_geranium/ Путеводитель по садовым гераням] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101216045416/http://read.bestgarden.ru/articles/guide_geranium/ |date=16 снежня 2010 }} * ''Ганов А.'' [http://daylily.ru/p1094.htm Герань в дизайне сада] * [http://www.rjb.csic.es/Geranium/ Geranium Taxonomic Information System] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101118054306/http://www.rjb.csic.es/Geranium/ |date=18 лістапада 2010 }} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GERAN ''Герань'' на сайте USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130512083818/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GERAN |date=12 мая 2013 }} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Герань| ]] q3ukdh6lvsiwm63sti5etuv70inymz7 0 120353 5158410 4622060 2026-06-25T19:25:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158410 wikitext text/x-wiki [[Файл:Karta tytułowa Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.jpg|180px|thumb|[[Тытульны аркуш]] 1-га тома]] '''Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў''' ({{lang-pl|Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich}}) — грунтоўная шматтомная [[энцыклапедыя]], выдадзеная ў [[1880]]—[[1902]] гадах у [[Варшава|Варшаве]] [[Філіп Сулімерскі|Філіпам Сулімерскім]] і [[Браніслаў Хлябоўскі|Браніславам Хлябоўскім]]. «Геаграфічны слоўнік» — выдатная крыніца для вывучэння гісторыі і геаграфіі колішніх абшараў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], у ім можна знайсці каштоўныя звесткі пра мноства [[Беларусь|беларускіх]] геаграфічных аб’ектаў. == Бібліяграфія == Энцыклапедыя змяшчае 15 тамоў: * Tom I: Aa — Dereneczna. — Warszawa, 1880. — 960 s. * Tom II: Derenek — Gżack. — Warszawa, 1881. — 927 s. * Tom III: Haag — Kępy. — Warszawa, 1882. — 960 s. * Tom IV: Kęs — Kutno. — Warszawa, 1883. — 963 s. * Tom V: Kutowa Wola — Malczyce. — Warszawa, 1884. — 960 s. * Tom VI: Malczyce — Netreba. — Warszawa, 1885. — 960 s. * Tom VII: Netrebka — Perepiat. — Warszawa, 1886. — 960 s. * Tom VIII: Perepiatycha — Pożajście. — Warszawa, 1887. — 960 s. * Tom IX: Poźajście — Ruksze. — Warszawa, 1888. — 960 s. * Tom X: Rukszenice — Sochaczew. — Warszawa, 1889. — 960 s. * Tom XI: Sochaczew — Szlubowska Wola. — Warszawa, 1890. — 960 s. * Tom XII: Szlurpkiszki — Warłynka. — Warszawa, 1892. — 960 s. * Tom XIII: Warmbrun — Worowo. — Warszawa, 1893. — 960 s. * Tom XIV: Worowo — Żyżyn. — Warszawa, 1895. — 930, 8 s. * Tom XV, cz. 1: Abablewo — Januszowo. — Warszawa, 1900. — 640 s. * Tom XV, cz. 2: Januszpol — Wola Justowska. — Warszawa, 1902. — 741, [2] s. == Спасылкі == * [[:pl:Wikipedia:Skarbnica Wikipedii/Słownik geograficzny Królestwa Polskiego/U|Алфавітны паказальнік для «Геаграфічнага слоўніка»]] ў [[Польская Вікіпедыя|польскамоўным раздзеле Вікіпедыі]] * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/ Słownik geograficzny Królestwa Polskiego] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160411053642/http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/ |date=11 красавіка 2016 }}{{ref-pl}} * [http://mbc.malopolska.pl/publication/113 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego]{{ref-pl}} — у фармаце Djvu з магчымасцю капіравання * [https://szukajwslownikach.uw.edu.pl/slownik-geograficzny/ Słownik geograficzny Królestwa Polskiego]{{ref-pl}} — у фармаце Djvu [[Катэгорыя:Энцыклапедыі]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Польшчы]] [[Катэгорыя:Царства Польскае]] [[Катэгорыя:Тапанімічныя слоўнікі]] amk8mwto9rdgnar4q92t76i5qwjfssd 100 121975 5158365 5158006 2026-06-25T15:50:55Z NirvanaBot 40832 +9 новых 5158365 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Міхаіл Іванавіч Мсціслаўскі|2026-06-25T15:18:03Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Фёдар Іванавіч Заслаўскі|2026-06-25T14:13:48Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Іван Юр’евіч Заслаўскі|2026-06-25T13:42:41Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Ігар Пятровіч Карней|2026-06-25T13:41:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Жазэф Дэнікер|2026-06-25T09:03:31Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|EpsteinExposed|2026-06-24T21:18:55Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|2026-06-24T19:51:10Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вячаслаў Васілевіч Жыбуль|2026-06-24T19:27:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў|2026-06-24T19:00:02Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Білі Крудап|2026-06-24T13:13:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уільям Мітчэл|2026-06-24T04:52:14Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Герберт Браўнел|2026-06-24T04:36:51Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Аляксандр Аляксандравіч Зімін|2026-06-23T19:30:42Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Жак Ферэоль Мазас|2026-06-23T11:48:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Джон Фінч|2026-06-23T11:16:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Макбет (п’еса)|2026-06-23T10:44:18Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Станіслаў Смолька|2026-06-23T10:35:07Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Анатоль Лазар|2026-06-22T19:35:27Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Уладзімір Васілевіч Друшчыц|2026-06-22T19:14:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Захарыюш Мадзялеўскі|2026-06-22T15:28:36Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> qa3ku4m1rhbujbu7gquz5gvr2qrhqfg 0 122484 5158557 4650543 2026-06-26T09:49:54Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Прыбытак]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158557 wikitext text/x-wiki '''Аперацыйны прыбытак''' або '''EBIT''' (скар. ад {{lang-en|Earnings Before Interest and Taxes}}) — рознасць паміж [[валавы прыбытак|валавым прыбыткам]] і [[аперацыйныя выдаткі|аперацыйнымі выдаткамі]]. Прыбытак гаспадарчага суб'екта ў выніку асноўнай эканамічнай дзейнасці. Уяўляе сабой астатак пры адыманні ад гандлёвага прыбытку аперацыйных накладных выдаткаў (рэнта, амартызацыйныя адлічэнні за будынкі і абсталяванне, выдаткі на ГЗМ і іншыя бягучыя выдаткі). Аперацыйны прыбытак — фінансавы вынік ад усіх відаў дзейнасці да выплаты падатку на прыбытак і працэнтаў па пазыковых сродках. Той аперацыйны прыбытак, пры якім эканамічная рэнтабельнасць актываў будзе цалкам выкарыстоўвацца толькі на пагашэнне працэнтаў па пазыковых сродках, завецца крытычным аперацыйным прыбыткам. == Гл. таксама == * [[Чысты прыбытак]] * [[Выручка]] * [[Аперацыйныя выдаткі]] * [[Аперацыйныя страты]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эканамічныя паказчыкі]] [[Катэгорыя:Бухгалтарскі ўлік]] [[Катэгорыя:Прыбытак]] dd4m7wibpd0rmbwgcwjfqreelukoxyi 0 140562 5158331 4938456 2026-06-25T14:27:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158331 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Гарадная}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Гарадная |краіна = Беларусь |першае згадванне = [[1448]] |магдэбургскае права = [[1579]] |плошча = |вышыня = |год перапісу = |шчыльнасць = |двароў = |тэлефонны код = +375 1655 |паштовы індэкс = 225522 |аўтамабільны код = 1 |выява = Гарадная. Старая драўляная царква.jpg |подпіс =[[Свята-Троіцкая царква (Гарадная)|Свята-Троіцкая царква]] |вобласць = Брэсцкая |раён = Столінскі |сельсавет = Гараднянскі }} '''Гарадна́я'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Haradnaja}}, {{lang-ru|Городная}}) — [[вёска]] ў [[Столінскі раён|Столінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], на возеры [[Возера Гародна, Столінскі раён|Гародна]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Гараднянскі сельсавет|Гараднянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 28 км на захад ад [[Столін]]а, за 21 км ад чыгуначнай станцыі Гарынь. За 3 км на поўнач—паўночны захад ад вёскі вядома Гараднянскае радовішча пяскоў, 3,5 км на захад — радовішча глін, паклады [[неаген]]авага ўзросту. Гліны распрацоўваюцца Гарынскім камбінатам будаўнічых матэрыялаў. == Гісторыя == Першы пісьмовы ўспамін пра Гарадную датуецца 1448 годам. Ад часоў заснавання мясцовасць набыла вядомасць цэнтру традыцыйнай ганчарнай вытворчасці. У 1527 годзе [[крымскія татары]] спалілі паселішча, частку жыхароў узялі ў няволю. [[Выява:Coat of Arms of Haradnaja (1792).jpg|thumb|злева|160px|Гарадскі герб з прывілея 1792 года]] Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) Гарадная ўвайшла ў склад [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага павета]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. У 1579 або 1670 годзе мястэчка атрымала [[магдэбургскае права]]. З гэтага часу яно карысталася ўласным гербам «''у срэбным полі лось з залатымі рагамі''», пацверджаным 17 сакавіка 1792 года{{sfn|Геральдыка беларускіх местаў|1998}}. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Гарадная апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1803 годзе рашэннем Пінскага суда жыхары мястэчка былі пераведзены ў разрад [[Дзяржаўныя сяляне (Расійская імперыя)|дзяржаўных сялян]]<ref>Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Столінскага раёна / [Уклад. Ю. С. Юркевіч]. — Мн.: БЕЛТА, 2003. — 635 с. — С. 74. — ISBN 985-6302-49-8.</ref>. У другой палове XIX ст. у мястэчку было 236 будынкаў, на 1909 год — 1830 двароў. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Гарадная апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], спярша ў [[Лунінецкі павет|Лунінецкім павеце]], а з 1 студзеня 1923 года — у [[Столінскі павет|Столінскім павеце]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У 1924 і 1925 гадах сюды перасялілася каля 200 радзінаў з [[Галіччына|Галіччыны]]. Перасяленцы стварылі асобнае паселішча хутарскога тыпу (мела назву «Калонія») і адрадзілі грэка-каталіцкую парафію. Неўзабаве ім перадалі будынак драўлянай царквы, першае набажэнства ў якім адбылося 5 студзеня 1928 года<ref>Анастасія Ільіна. [http://brama.brestregion.com/nomer22/artic18.shtml Служэнне а. Івана Тыляўскага] // «Гістарычная брама» № 1 (22), 2004.</ref>. У 1939 годзе Гарадная ўвайшла ў [[БССР]], дзе 12 кастрычніка 1940 года зрабілася цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. Перад вайной у вёсцы жыло 1820 чалавек у 405 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/1022 Городная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160201050423/http://db.narb.by/search/1022 |date=1 лютага 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. [[Гета ў Гарадной]] існавала з лета 1941 года. У 1942 годзе гітлераўцамі было спалена 58 дамоў, забіта 232 чалавекі<ref name="Бер"/>. Пакінутых 400 яўрэяў забілі за тры кіламетры ад вёскі ва ўрочышчы Падралічы. Станам на 1970 год тут было 470 двароў, на 1993 год — 522 двары. <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Мястэчка на старых здымках"> Выява:Haradnaja. Гарадная (1929).jpg|Праваслаўная і грэка-каталіцкая цэрквы Выява:Haradnaja. Гарадная (S. Boching, XX).jpg|Грэка-каталіцкая царква Выява:Haradnaja, zvanica (1929).jpg|Званіца Выява:Haradnaja, Viatrak. Гарадная, Вятрак (S. Boching, 1929).jpg|Вятрак </gallery></center> == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1880 год — 1012 чал.{{sfn|SgKP|1880}} * '''XX стагоддзе''': 1909 год — 6728 чал.; 1970 год — 1965 чал.{{sfn|ЭГБ|1994|с=477}}; 1993 год — 1587 чал.{{sfn|ЭГБ|1994|с=476}}; 1999 год — 1301 жыхар * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 1023 жыхары; 2019 год — 664 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-02-08}}</ref> == Інфраструктура == [[Файл:Гарадная. Краявіды (01).jpg|міні|злева|У цэнтры мястэчка]] У Гарадной працуюць сярэдняя школа, бальніца, паліклініка, дом культуры, бібліятэка, пошта. == Славутасці == [[Файл:Гарадная. Новая мураваная царква.jpg|thumb|Царква Святога Мікалая]] * За 2 км на паўночны ўсход ад Гарадной размяшчаюцца гарадзішча і паселішча. * [[Свята-Троіцкая царква (Гарадная)|Свята-Троіцкая царква]] (XVIII ст.; колішняя грэка-каталіцкая, цяпер ва ўладанні [[Беларускі экзархат Маскоўскага патрыярхату|БЭМП]]). * [[Свята-Мікалаеўская царква (Гарадная)|Свята-Мікалаеўская царква]] === Мерапрыемствы === З 2008 года ў Гарадной арганізуюць міжнародныя пленэры ганчароў. Кожныя два гады ў вёсцы збіраюцца майстры з розных краін свету. === Страчаная спадчына === * Царква * Капліца грэка-каталіцкая == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Мікалаевіч Вячорка]] (нар. 1974) — беларускі настаўнік, дэпутат. * [[Валерый Іванавіч Вячорка]] (нар. 1973) — урач * [[Адам Дзмітрыевіч Кавалька]] (нар. 1958) — беларускі палітык. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Гарадная||476—477}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў|артыкул=Гарадная}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1|138|Horodna}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{radzima2|garadnaya|Гарадная}} * {{Глобус Беларусі|http://globustut.by/gorodnaya/|Городная}} {{Гараднянскі сельсавет}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гараднянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Столінскага раёна]] [[Катэгорыя:Гарадная| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Берасцейскага ваяводства]] hpe5ozloesgos15vesgcspegpyoj524 14 142043 5158514 3006420 2026-06-26T07:45:07Z DzBar 156353 тэст 5158514 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Асобы паводле стагоддзяў|*99]] [[Катэгорыя:I стагоддзе да н.э.|*]] {{Удзельнік:DzBar/Чарнавік|Постаці|-1|стагоддзя}} to1omxjgl0ordqufkaqh156k2eehc2e 0 146976 5158529 5142581 2026-06-26T08:02:12Z DobryBrat 5701 арфаграфія, пунктуацыя, вікіфікацыя 5158529 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Хатляны |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Хатля́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Chatliany}}, {{lang-ru|Хотляны}}) — [[аграгарадок]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню ўпамінаюцца ў 1568 годзе, цэнтр маёнтка, уласнасць князя П. [[Збаражскія|Збаражскага]] па [[Забярэзінскія|Забярэзінскіх]]. Уваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Напісанне старабеларускай мовай: ''Хотляны'', ''Хотяны''<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 240.</ref>. У XVII стагоддзі ўласнасць князёў [[Галоўчынскія|Галоўчынскіх]], праз куплю перайшлі да [[Быхаўцы|Быхаўцаў]]. У канцы XVII Хатляны ад Быхаўцаў разам з [[Таўкачэвічы 1|Таўкачэвічамі]] і [[Дудзічы (Пухавіцкі раён)|Дудзічамі]] трымалі ў заставе [[Заранкі]]-[[Гарбоўскія]] гербу «Корчак» і каля 1748 года ўсе гэтыя землі сталі ўласнасцю Заранкаў праз куплю. Заранкоўна выходзіць замуж за [[Завішы|Завішу]], як пасаг Хатляны з Таўкачэвічамі пераходзяць апошнім. 3 XVII стагоддзя паселішча значыцца як [[мястэчка]]. Паводле юрыдычных актаў 1663 тут існавала [[карчма]]. За часамі [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|уніі]] ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] тут захоўвалася старажытная [[Праваслаўе|праваслаўная]] парафія. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Статус паселішча панізілі да сяла, была праваслаўная царква Покрыва Багародзіцы, драўляны панскі дом з службамі, карчма. Завішанка, дачка Заранкоўны, выходзіць за Грабоўскага, такім чынам Хатляны з Таўкачэвічамі пераходзяць да [[Грабоўскія|Грабоўскіх]] герба «[[Сякера (герб)|Сякера]]». Пасля 1861 года ў [[Шацкая воласць|Шацкай воласці]] Ігуменскага павета. 17 верасня 1862 года ў сяле адбылося хваляванне, выкліканае дзеяннямі [[Валасны старшына|валаснога старасты]], задушана вайскоўцамі. У 1864 годзе адкрыта школа граматы, якую ў 1890 годзе наведвалі 14 хлопчыкаў. У 1895 годзе ва ўласным будынку пачала дзейнічаць [[Царкоўнапрыходская школа|царкоўна-прыходская школа]]. У 1888 годзе землеўладальнікам у Хатлянах і Таўкачэвічах быў граф [[Рэфармацтва|рэфарматарскага]] веравызнання [[Карл Грабоўскі|Карл Вільгельмавіч Грабоўскі]], агулам меў 13676 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=176}}. Паводле перапісу 1897 года ў сяле быў [[хлебазапасны магазін]], піцейны дом, царква, асобны былі маёнтак і старожка. Насельніцтва займалася сельскай гаспадаркай, дрэваапрацоўчымі, перавознымі, сплаўнымі промысламі. У 1898 годзе пабудавана новая драўляная царква (згарэла ў 2013 годзе). У 1902 годзе адкрыта другая царкоўна-прыходская школа. === Найноўшы час === [[Файл:Chatlany. Хатляны (L. Daškievič, 1923).jpg|міні|злева|Хатляны. Жанчыны ў нядзелю. Фота [[Леў Урбанавіч Дашкевіч|Льва Дашкевіча]], 1923 г.]] З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года — у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. На базе дарэвалюцыйнай была адкрыта працоўная школа 1-й ступені, была хата-чытальня. Маёнтак [[Нацыяналізацыя|нацыяналізаваны]], на яго аснове быў створаны [[Хатляны (пасёлак)|пасёлак Хатляны]] (цяпер не існуе). З 20 жніўня 1924 года цэнтр [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]] [[Шацкі раён (БССР)|Шацкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930), з 4 жніўня 1927 года ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]], з 20 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. У 1929 годзе праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны калгас імя Дзяржынскага, былі свінарнік, стайня, медыцынскі пункт, 2 грамадскія лазні, 7-гадовая школа, клуб. Працавалі 2 ветракі, з 1931 года кузня. Калгас абслугоўвала Возерская МТС. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 5 ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У 1959 годзе пасёлак. З 1 красавіка 1960 года да 23 верасня 1996 года ў складзе [[Хатлянскі сельсавет|Любяцкага сельсавета]]. З 25 снежня 1962 года ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]], з 30 ліпеня 1966 года ва Уздзенскім раёне. У 1970 годзе цэнтр саўгаса «Дружба» (з 29 лістапада 1990 года калгас «Дружба»). У 1990-я гады пабудаваны агракомплекс «Белая Русь» (цяпер — філіял агракомплексу «Белая Русь» ААТ «Слуцкі камбінат хлебапрадуктаў»), вакол якога вырас пасёлак. У 2003 годзе калгас «Дружба» рэарганізаваны ў СВК «Хатляны» (цяпер ААТ «Хатляны»). == Насельніцтва == * 1800 год — 61 двор, 453 жыхары * 1897 год — сяло, 145 двароў, 888 жыхароў; маёнтак, 2 двары, 31 жыхары; старожка, 1 двор, 8 жыхароў * 1908 год — сяло, 168 двароў, 1150 жыхароў; маёнтак, 1 двор, 35 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=211}} * 1917 год — сяло, 224 двары, 1252 жыхары, усе беларусы; маёнтак, 1 двор, 13 жыхароў, з іх 8 беларусаў і 5 палякаў{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=126}} * 1926 год — сяло, 199 двароў, 1034 жыхары; пасёлак, 23 двары, 133 жыхары * 1959 год — 159 жыхароў * 1970 год — 160 жыхароў * 2000 год — 1166 жыхароў{{sfn|Памяць. Уздзенскі раён|2003}} * 2009 год — 880 жыхароў * 2019 год — 984 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-06-22|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Інфраструктура == На 2013 год былі сярэдняя школа, дзіцячы сад, Дом культуры, бібліятэка, урачэбная амбулаторыя, аддзяленне сувязі і ААТ «ААБ Беларусбанк», комплексны прыёмны пункт, 4 магазіны. == Славутасці == === Славутасці === * Курганны могільнік (7 насыпаў) * Дзейнічае [[Хатлянскі краязнаўчы музей]] (размешчаны ў школе) === Страчаная спадчына === [[Файл:Хатляны. Пакроўская царква.jpg|thumb|Свята-Пакроўская царква ў Хатлянах, 2010 г.]] * [[Свята-Пакроўская царква (Хатляны)|Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы]] (1898, згарэла ў студзені 2013 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=102865|title=У Мінскай вобласці згарэла на Каляды драўляная царква + фота, відэа|website=Наша Ніва|date=2013-01-06|access-date=2025-06-22}}</ref>) == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Сямёнавіч Махнач]] (1918—2006) — беларускі [[геолаг]]. * [[Іван Мікалаевіч Салавей]] (1916—1987) — вучоны ў галіне [[глебазнаўства]]<ref name="ЭПБ4">{{Крыніцы/ЭПБ|4}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-5|Хатляны|258—259}} * {{Крыніцы/Памяць/Уздзенскі раён}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1|638|Chotlany|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Минская Губернская Типографія|год = 1889|том = |старонкі = |старонак = 419|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Хатлянскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Хатляны| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] jn4vbv72vr8g57njmy5ebjcy91i4o4d 0 148943 5158425 4678303 2026-06-25T21:35:55Z Siliyiw 169172 5158425 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Більдзюгскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Гімн = |Уваходзіць у = [[Шаркаўшчынскі раён]] |Уключае = 41 населены пункт |Сталіца = [[Більдзюгі (Шаркаўшчынскі раён)|Більдзюгі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1297 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Більдзю́гскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Більдзюгі (Шаркаўшчынскі раён)|Більдзюгі]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Шаркаўшчынскага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]] (з 20 верасня 1944 года — [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 года — [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай]], з 20 студзеня 1960 года — Віцебскай). 17 красавіка 1962 года раён скасаваны, а сельсавет далучаны да [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]. 30 ліпеня 1966 года сельсавет перададзены адноўленаму Шаркаўшчынскаму раёну. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Більдзюгскага сельсавета 41 населены пункт<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|65}}</ref>. 8 красавіка 2004 года ў склад сельсавета ўключаныя 12 сельскіх населеных пунктаў скасаванага [[Ручайскі сельсавет|Ручайскага сельсавета]] ў межах сельскагаспадарчага вытворчага кааператыва «[[Каўшэлева]]» (вёскі [[Бардзенцы]], [[Барсучына (Шаркаўшчынскі раён)|Барсучына]], [[Забор’е (Шаркаўшчынскі раён)|Забор’е]], [[Запруддзе (Шаркаўшчынскі раён)|Запруддзе]], [[Кадрышкі]], [[Каты (Шаркаўшчынскі раён)|Каты]], [[Каўшэлева]], [[Малінова (Шаркаўшчынскі раён)|Малінова]], [[Пілаты]], [[Праўдзінская]], [[Рэчкі (Шаркаўшчынскі раён)|Рэчкі]], [[Сынадворцы]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области]</ref>. 21 сакавіка 2008 года скасаваны вёскі [[Гернуты]], [[Камароўшчына (Шаркаўшчынскі раён)|Камароўшчына]], [[Пушалаты]], хутары [[Буда (Більдзюгскі сельсавет)|Буда]] і [[Жвіранка]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-309/2010_309_9_36400.pdf&oldDocPage=1 Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 21 марта 2008 г. № 41 Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района]</ref>. 10 кастрычніка 2013 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Валожынскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Валожынскага сельсавета]] (5 населеных пунктаў: аграгарадок [[Наваселле (Більдзюгскі сельсавет)|Наваселле]], вёскі [[Галінова (Шаркаўшчынскі раён)|Галінова]], [[Зарэчча (Більдзюгскі сельсавет)|Зарэчча]], [[Казакі (Шаркаўшчынскі раён)|Казакі]] і хутар [[Непрынікі]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области]</ref>. 26 студзеня 2022 года скасаваны хутар [[Гарбачонкі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D922v0113706&p1=1 Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 26 января 2022 г. № 223 Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района]</ref>. 27 чэрвеня 2026 года скасаваны населеныя пункты — хутар [[Цёплая Гара (Шаркаўшчынскі раён)|Цёплая Гара]], вёска [[Пестуны (Шаркаўшчынскі раён)|Пестуны]]<ref name=":12">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926v0146913|title=Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 12 июня 2026 года № 122 «Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района»|website=pravo.by}}</ref>. == Населеныя пункты == У склад сельсавета ўваходзіць 41 населены пункт (2023 г.): {| class="standard" |+ ! Населены пункт ! Статус ! Насельніцтва, 2009<ref name=":0">[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref> ! Насельніцтва, 2019<ref name=":1">[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref> |- | align="center" | [[Астаноўка]] | align="center" | вёска | align="center" | 11 | align="center" | 4 |- | align="center" | [[Аўласы (Шаркаўшчынскі раён)|Аўласы]] | align="center" | хутар | align="center" | 7 | align="center" | 2 |- | align="center" | [[Бардзенцы]] | align="center" | вёска | align="center" | 29 | align="center" | 19 |- | align="center" | [[Барок (Шаркаўшчынскі раён)|Барок]] | align="center" | вёска | align="center" | 9 | align="center" | 6 |- | align="center" | [[Барсучына (Шаркаўшчынскі раён)|Барсучына]] | align="center" | вёска | align="center" | 21 | align="center" | 8 |- | align="center" | [[Більдзюгі (Шаркаўшчынскі раён)|Більдзюгі]] | align="center" | аграгарадок | align="center" | 532 | align="center" | 431 |- | align="center" | [[Ваўчкі (Шаркаўшчынскі раён)|Ваўчкі]] | align="center" | вёска | align="center" | 8 | align="center" | 1 |- | align="center" | [[Вішнявец (Шаркаўшчынскі раён)|Вішнявец]] | align="center" | вёска | align="center" | 69 | align="center" | 49 |- | align="center" | [[Галінова (Шаркаўшчынскі раён)|Галінова]] | align="center" | вёска | align="center" | 49 | align="center" | 27 |- | align="center" | [[Гарбачонкі]]* | align="center" | хутар | align="center" | 1 | align="center" | — |- | align="center" | [[Грыбоўшчына (Шаркаўшчынскі раён)|Грыбоўшчына]] | align="center" | вёска | align="center" | 7 | align="center" | 3 |- | align="center" | [[Дварышча (Шаркаўшчынскі раён)|Дварышча]] | align="center" | вёска | align="center" | 7 | align="center" | 5 |- | align="center" | [[Дрывасекі (Шаркаўшчынскі раён)|Дрывасекі]] | align="center" | хутар | align="center" | 1 | align="center" | — |- | align="center" | [[Дубоўка (Більдзюгскі сельсавет)|Дубоўка]] | align="center" | вёска | align="center" | — | align="center" | — |- | align="center" | [[Забор’е (Шаркаўшчынскі раён)|Забор’е]] | align="center" | вёска | align="center" | 56 | align="center" | 23 |- | align="center" | [[Запруддзе (Шаркаўшчынскі раён)|Запруддзе]] | align="center" | вёска | align="center" | 82 | align="center" | 47 |- | align="center" | [[Зарэчча (Більдзюгскі сельсавет)|Зарэчча]] | align="center" | вёска | align="center" | 30 | align="center" | 28 |- | align="center" | [[Кадрышкі]] | align="center" | вёска | align="center" | 3 | align="center" | — |- | align="center" | [[Казакі (Шаркаўшчынскі раён)|Казакі]] | align="center" | вёска | align="center" | 24 | align="center" | 13 |- | align="center" | [[Канашоўка]] | align="center" | вёска | align="center" | — | align="center" | — |- | align="center" | [[Карчы Мількаўскія]] | align="center" | хутар | align="center" | 3 | align="center" | 1 |- | align="center" | [[Каты (Шаркаўшчынскі раён)|Каты]] | align="center" | вёска | align="center" | 11 | align="center" | 3 |- | align="center" | [[Каўшэлева]] | align="center" | вёска | align="center" | 196 | align="center" | 136 |- | align="center" | [[Краснае (Шаркаўшчынскі раён)|Краснае]] | align="center" | вёска | align="center" | 14 | align="center" | 5 |- | align="center" | [[Кубелеўшчына]] | align="center" | вёска | align="center" | 127 | align="center" | 105 |- | align="center" | [[Ляды (Шаркаўшчынскі раён)|Ляды]] | align="center" | хутар | align="center" | 4 | align="center" | 1 |- | align="center" | [[Малінова (Шаркаўшчынскі раён)|Малінова]] | align="center" | вёска | align="center" | 2 | align="center" | 1 |- | align="center" | [[Мікалаёўка]] | align="center" | хутар | align="center" | 1 | align="center" | — |- | align="center" | [[Наваселле (Більдзюгскі сельсавет)|Наваселле]] | align="center" | аграгарадок | align="center" | 417 | align="center" | 323 |- | align="center" | [[Непрынікі]] | align="center" | хутар | align="center" | 2 | align="center" | 2 |- | align="center" | [[Падбарок]] | align="center" | вёска | align="center" | 28 | align="center" | 6 |- | align="center" | [[Пестуны (Шаркаўшчынскі раён)|Пестуны]] | align="center" | вёска | align="center" | — | align="center" | — |- | align="center" | [[Петкуноўшчына]] | align="center" | хутар | align="center" | — | align="center" | — |- | align="center" | [[Пілаты]] | align="center" | вёска | align="center" | 4 | align="center" | 3 |- | align="center" | [[Праўдзінская]] | align="center" | вёска | align="center" | 9 | align="center" | 4 |- | align="center" | [[Рымараўшчына]] | align="center" | вёска | align="center" | 15 | align="center" | 4 |- | align="center" | [[Рэчкі (Шаркаўшчынскі раён)|Рэчкі]] | align="center" | вёска | align="center" | 11 | align="center" | 3 |- | align="center" | [[Сынадворцы]] | align="center" | вёска | align="center" | 14 | align="center" | 3 |- | align="center" | [[Цёплая Гара (Шаркаўшчынскі раён)|Цёплая Гара]] | align="center" | хутар | align="center" | 1 | align="center" | — |- | align="center" | [[Чарнічкі]] | align="center" | вёска | align="center" | 4 | align="center" | 5 |- | align="center" | [[Янішкі (Шаркаўшчынскі раён)|Янішкі]] | align="center" | вёска | align="center" | 9 | align="center" | 7 |- | align="center" | [[Яцкаўшчына (Шаркаўшчынскі раён)|Яцкаўшчына]] | align="center" | вёска | align="center" | 33 | align="center" | 19 |- |} * — хутар Гарбачонкі скасаваны ў 2022 годзе == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (37 населеных пунктаў) — 1329 чалавек<ref name=":0" />, з іх 91,9 % — [[беларусы]], 5,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (42 населеныя пункты) — 1297 чалавек<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [https://www.sharkovshchina.vitebsk-region.gov.by/ru/bildugski_ss/ Старонка сельсавета на сайце Шаркаўшчынскага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231207180740/https://www.sharkovshchina.vitebsk-region.gov.by/ru/bildugski_ss/ |date=7 снежня 2023 }} {{Більдзюгскі сельсавет}} {{Шаркаўшчынскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Більдзюгскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Шаркаўшчынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Більдзюгскі сельсавет у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Браслаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Більдзюгскі сельсавет у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] (1962—1966)}} |спіс3 = {{Шаркаўшчынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Більдзюгскі сельсавет у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Більдзюгскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Браслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 0uc60fq85v89bgpzl6ubgx196t2y492 0 153932 5158494 3802991 2026-06-26T07:13:32Z Ellis Novak 30436 5158494 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Арыя (значэнні)}} '''Арыя''' ({{lang-it|aria}} — паветра) — сольная вакальная кампазіцыя з інструментальным суправаджэннем у [[опера|оперы]], [[араторыя|араторыі]], [[кантата|кантаце]], з сярэдзіны [[19 стагоддзе|19 стагоддзя]] і ў [[аперэта|аперэце]]; радзей самастойны твор. Часам арыяй называюць інструментальную п’есу пявучага характару. Тэрмін вядомы з [[15 стагоддзе|15 стагоддзя]]. Да сярэдзіны [[17 стагоддзе|17 стагоддзя]] акрэсліліся характэрныя для італьянскай опернай арыі тыпы мелодыкі ([[бельканта]], [[каларатура]]), форма, віды, вызначылася драматургічная функцыя арыі як лірычнага цэнтра. Найбольшай жанравай разнастайнасці дасягнула ў сярэдзіне [[19 стагоддзе|19 стагоддзя]]. У сувязі з імкненнем да драматургічнай цэласнасці [[опера|оперы]] з канца [[19 стагоддзе|19 стагоддзя]] арыя губляе вядучае значэнне, часам ператвараецца ў сцэну ці маналог. Разнавіднасці арыі — [[арыета]], [[арыёза]], [[каваціна]] і інш. == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — 480 с. іл. {{Оперныя тэрміны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Оперныя тэрміны]] 8juekx9qg3ttyguws1qq91ammpae606 0 156361 5158438 5130711 2026-06-25T22:12:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158438 wikitext text/x-wiki {{Састарэла}} {{Асоба}} {{Цёзкі2|Караткевіч}} '''Гена́дзь Уладзіміравіч Каратке́віч''' (нар. {{ДН|25|9|1994}}, [[Гомель]]) — беларускі праграміст, пераможца некалькі буйных міжнародных спаборніцтваў. Атрымаў золата шэсць разоў запар з 2007 па 2012 гады і срэбра ў 2006 годзе ў [[Міжнародная алімпіяда па інфарматыцы|Міжнароднай алімпіядзе па інфарматыцы]] (IOI).<ref> [http://ioi.eduardische.com/people/804 IOI Hall of Fame — Gennady Korotkevich]</ref> Меў самы высокі рэйтынг на [[Codeforces]]<ref>{{Cite web |url=http://www.codeforces.com/ratings |title=Codeforces — Ratings |access-date=15 сакавіка 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122174725/http://codeforces.com/ratings |archivedate=22 студзеня 2013 |url-status=dead }}</ref> і [[TopCoder]]<ref>{{Cite web |url=http://community.topcoder.com/tc?module=AlgoRank |title=TopCoder Top Ranked Algorithm Competitors |access-date=15 сакавіка 2013 |archive-date=30 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630091145/http://community.topcoder.com/tc?module=AlgoRank |url-status=dead }}</ref> станам на 7 сакавіка 2013 года. == Біяграфія == Нарададзіўся 25 верасня 1994 года ў Гомелі ў сям’і Уладзіміра і Людмілы Караткевічаў, якія выкладалі на кафедры матэматычных праблем упраўлення [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны]]. Скончыў гімназію № 56 г. Гомеля<ref>[https://gp.by/novosti/general/news26058.html Гомельчанин Геннадий Короткевич победил на чемпионате по спортивному программированию]</ref>. З 2012 года вучыўся ў СПбДУ ІТМО (Санкт-Пецярбург, Расія). == Удзел у Міжнародных алімпіядах па інфарматыцы == Вызначыўся тым, што атрымаў права ўдзельнічаць у IOI ва ўзросце 11 гадоў, што з’яўляецца сусветным рэкордам. Адзіная з ягоных вядомых заўваг, якую ён зрабіў у інтэрв’ю пасля Міжнароднай алімпіяды па інфарматыцы 2009 года, была «Я не геній. У мяне гэта проста добра атрымліваецца»<ref>[http://www.ioi2009.org/downloads/br8-3str-en.pdf Interview from IOI 2009] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150412175121/http://www.ioi2009.org/downloads/br8-3str-en.pdf |date=12 красавіка 2015 }}</ref>. У Міжнароднай алімпіядзе па інфарматыцы ён атрымаў 6 медалёў на спаборніцтве ў 2012 годзе, з найвышэйшым балам у агульным заліку ў кожным конкурсе з 2009 па 2011 гады. Ва ўзросце 16 гадоў ён трэніраваў ICPC каманды з Беларусі. == Дасягненні == * Першае месца ў 2009, 2010 і 2011 гадах на Міжнароднай алімпіядзе па інфарматыцы; залаты медаль у 2007 (20-е месца), 2008 (7-е) і 2012 (2-е); срэбраны медаль у 2006 (26-е). Цяпер Г. Караткевіч — рэкардсмен паводле колькасці залатых медалёў (шэсць) і па абсалютным першым месцы (тры). * Cormen Medal у 2010, 2011 і 2012 гадах на Codeforces, як лепшы ўдзельнік Codeforces у 2010, 2011 і 2012 гадах. * Вышэйшы бал 54:41 на Google Code Jam 2012 Round 1B.<ref>[https://code.google.com/codejam/contest/1836486/scoreboard?c=1836486# Google Code Jam 2012 Round 1B] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161005163127/https://code.google.com/codejam/contest/1836486/scoreboard?c=1836486 |date=5 кастрычніка 2016 }}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * [http://community.topcoder.com/tc?module=MemberProfile&cr=22263204&tab=alg http://community.topcoder.com/tc?module=MemberProfile&cr=22263204&tab=alg] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130302091529/http://community.topcoder.com/tc?module=MemberProfile&tab=alg&cr=22263204 |date=2 сакавіка 2013 }} * [http://www.codeforces.com/profile/tourist http://www.codeforces.com/profile/tourist] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160808015213/http://codeforces.com/profile/tourist |date=8 жніўня 2016 }} * [http://www.ioi2009.org/downloads/br8-3str-en.pdf http://www.ioi2009.org/downloads/br8-3str-en.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150412175121/http://www.ioi2009.org/downloads/br8-3str-en.pdf |date=12 красавіка 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Караткевіч Генадзь Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Праграмісты Беларусі]] cwb2ljhyxrfv8lp1pck3xk6m19tjslz 0 161024 5158299 4679738 2026-06-25T12:43:27Z Autumndancer 168015 /* Тапонім */ +1 5158299 wikitext text/x-wiki '''Джэксан''' ({{lang-en|Jackson}}) — прозвішча, тапонім. == Прозвішча == * [[Альберт Брус Джэксан]] — брытанскі батанік, дэндролаг і міколаг * [[Гленда Джэксан]] — брытанская актрыса * [[Майкл Джэксан]] — амерыканскі спявак і танцор * [[Махалія Джэксан]] — амерыканская спявачка * [[Пітэр Джэксан]] — новазеландскі кінарэжысёр, сцэнарыст * [[Роберт Джэксан]] — Генеральны пракурор ЗША * [[Сара Джэксан]] — першая лэдзі ЗША * [[Сэмюэл Лерой Джэксан]] — амерыканскі акцёр * [[Томас Джонатан Джэксан]] — генерал КША * [[Шэрыка Джэксан]] — ямайская лёгкаатлетка * [[Эндру Джэксан]] — 7-ы [[прэзідэнт ЗША]] == Тапонім == * [[Гара Джэксан]], гара на Антарктычным паўвостраве * [[Джэксан (Агая)]] * [[Джэксан (акруга, Каларада)]] * [[Джэксан (акруга, Тэхас)]] * [[Джэксан (Каліфорнія)]] * [[Джэксан (Тэнесі)]] {{неадназначнасць}} asi0czfba6kdrtyouz3g9h6e6of9fnj 0 166819 5158522 4661163 2026-06-26T07:54:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158522 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Apiaceae - Laserpitium latifolium-1.JPG |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Laserpitium |rang = Від |latin = Laserpitium latifolium |author = [[L.]], [[Sp. Pl.]] 1: 248 (1753) |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Laserpitium latifolium |commons = Category:Laserpitium latifolium |itis = |ncbi = 48039 |eol = |grin = 411245 |ipni = 844027-1 |tpl = kew-2341603 }} '''Гла́дыш шыракалісты'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|72}}</ref> (''Laserpitium latifolium'') — [[Біялагічны від|від]] [[трава|травяністых]] [[Шматгадовыя расліны|шматгадовых]] раслін [[Род (біялогія)|рода]] {{bt-bellat|Гладыш|Laserpitium}}. == Батанічнае апісанне == [[Расліна]] дасягае ў сярэднім 50—150 см у вышыню. [[Суквецце]] мае дыяметр 10—15 см. [[Сцябло]] шаравата-зялёнае, круглае, прамое і злёгку рыфлёнае, разгалінаванае ў верхняй частцы. [[Ліст|Лісце]] даволі вялікае, з бачным цэнтральным рабром. Лісточкі яйкападобныя або ў форме [[сэрца]] і зубчастыя. Памер лісця: 3—10 см даўжынёй, 2—6 см у шырыню. [[Кветка|Кветкі]] белыя, сабраны ў парасончыкі з 25—40 праменямі. Дыяметр [[Суквецце|суквеццяў]] можа дасягаць 20—30 сантыметраў. Сезон цвіцення з мая па жнівень. [[Плод|Плады]] даўгаватыя і плоскія, 5—10 мм у даўжыню. == Арэал == Гладыш шыракалісты шырока распаўсюджаны ў большасці краін [[Еўропа|Еўропы]], акрамя [[Албанія|Албаніі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Партугалія|Партугаліі]]. Ён быў інтрадукаваны ў [[Бельгія|Бельгіі]]. == Экалогія == Расце ў горных сухіх [[Лес|лясах]], па травяністым схілах, на сонечных ўзлесках лясоў або [[луг]]оў. Аддае перавагу карбанатным [[глеба]]м і багатым пажыўнымі рэчывамі субстратам, на вышыні 400—2100 метраў над [[Узровень мора|узроўнем мора]]. == Галерэя == <gallery> File:Laserpitium latifolium Sturm32.jpg|{{Бат.іл.|Штурм}} File:Apiaceae - Laserpitium latifolium-3.JPG File:Laserpitium latifolium3.jpg File:Apiaceae - Laserpitium latifolium.JPG </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭПБ|2|Глады́ш||68}} * Гладыш // {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=278|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга:Ілюстраваны вызначальнік раслін Сярэдняй Расіі|том=2|стар=602, 603, 606, 635—636}} * Pignatti S. — Flora d’Italia — Edagricole — 1982 * Tutin, T.G. et al. — Flora Europaea, second edition — 1993 == Спасылкі == {{Чырвоная кніга Беларусі|Расліна||}} * [http://www.biolib.cz/en/taxon/id40330/ Biolib] * [http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index2.php?scientific-name=laserpitium+latifolium Laserpitium latifolium]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/broad-leaved-sermountain Laserpitium latifolium] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Парасонавыя]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] fgkakf2haw0erpnoww8op8ejwbuj192 0 169176 5158304 5054014 2026-06-25T13:13:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158304 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Ганна дэ Фуа | арыгінал імя = Candale-i Anna, Anne de Foix | выява = Anne de Foix.jpg | шырыня = 150px | апісанне выявы = Партрэт | пасада = [[Каралева Чэхіі]] | пад імем = Ганна дэ Фуа | сцяг = Small_coat_of_arms_of_the_Czech_Republic.svg | перыядпачатак = [[29 верасня]] [[1502]] | перыядканец = [[26 ліпеня]] [[1506]] | папярэднік = [[Варвара Брадэнбургская]], <br />[[Беатрыса Арагонская]] | пераемнік = [[Марыя Аўстрыйская]] | пасада_2 = [[Каралева Венгрыі]] | сцяг_2 = Blason louis II de Hongrie.svg | перыядпачатак_2 = [[29 верасня]] [[1502]] | перыядканец_2 = [[26 ліпеня]] [[1506]] | папярэднік_2 = [[Варвара Брадэнбургская]], <br />[[Беатрыса Арагонская]] | пераемнік_2 = [[Марыя Аўстрыйская]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = | бацька = | маці = | муж = | дзеці = | веравызнанне = [[Хрысціянства]] }} '''Ганна дэ Фуа''' таксама вядомая як '''Ганна дэ Кандаль''' ({{lang-cz|Anna z Foix a Candale}}, {{lang-hu|Candale-i Anna}}, {{lang-eu|Ana Kandalakoa}}, {{lang-oc|Ana de Fois}}, {{lang-fr|Anne de Foix}}; {{Дата нараджэння|||1484}} — {{Дата смерці|26|7|1506}}, [[Буда (Будапешт)|Буда]], [[Венгрыя]]) — каралева Венгрыі (каранацыя [[29 верасня]] [[1502]] года ў [[Секешфехервар]]ы) і каралева Чэхіі (каранацыі не было) з [[29 верасня]] [[1502]] года. == Біяграфія == Ганна нарадзіўся ў [[1484]] годзе ў сям’і [[Гастон II дэ Фуа-Кандаль|Гастона II дэ Фуа-Кандаля]] з малодшай галіны [[дом дэ Фуа|графскага дому Фуа]], і Кацярыны дэ Фуа, дочкі [[Гастон IV дэ Фуа|Гастона IV дэ Фуа]] і каралевы [[Элеанора Наварская|Элеаноры Наварскай]]<ref>Anthony (1931).</ref>. [[29 верасня]] [[1502]] года яна ажанілася з венгерскім і чэшскім каралём [[Уладзіслаў II|Уладзіславам II]], стаўшы яго трэцяй жонкай і нарадзіўшы яму здаровых законнанароджаных дзяцей — [[Ганна Багемская і Венгерская|Ганну]] і [[Людовік II Ягелончык|Лаяша]]. Ганна дэ Фуа памерла [[26 ліпеня]] [[1506]] года і была пахавана ў [[Секешфехервар]]ы. {{зноскі}} == Літаратура == * Anthony, Raoul: ''Identification et Étude des Ossements des Rois de Navarre inhumés dans la Cathédrale de Lescar'', Paris, Masson, 1931 * Kšír, Josef: K původu české královny Anny, ''Genealogické a heraldické listy (GaHL) '' '''''21''''', 40-47, Praha, 2001 URL: Ссылки * Macek, Josef: ''Tři ženy krále Vladislava'', Praha, Mladá fronta, 1991 == Спасылкі == * [http://www.ahn-cr.info/clanky/ksir/anna-text.doc Josef Kšír: K původu české královny Anny] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210420212558/http://www.ahn-cr.info/clanky/ksir/anna-text.doc |date=20 красавіка 2021 }}[http://www.ahn-cr.info/clanky/ksir/anna-tab1.doc] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140422232707/http://www.ahn-cr.info/clanky/ksir/anna-tab1.doc |date=22 красавіка 2014 }}[http://www.ahn-cr.info/clanky/ksir/anna-tab2.doc] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140423045519/http://www.ahn-cr.info/clanky/ksir/anna-tab2.doc |date=23 красавіка 2014 }} * [http://fmg.ac/Projects/MedLands/NAVARRE.htm#_Toc173391037 Foundation for Medieval Genealogy/Navarre Kings Genealogy] * [http://dzt-isto.chez-alice.fr/foix_can.htm Les Foix-Candale] * [http://racineshistoire.free.fr/LGN/PDF/Grailly_captals-de-Buch.pdf Seigneurs de Grailly Généalogie] * [http://www.foixstory.com/data/genealogiq/foix/foix2/fxcandal.htm Foix-Grailly Généalogie]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120224105722/http://www.foixstory.com/data/genealogiq/foix/foix2/fxcandal.htm |date=24 лютага 2012 }} * [http://fmg.ac/Projects/MedLands/TOULOUSE%20NOBILITY.htm#GastonIVFoixdied1472B Foundation for Medieval Genealogy/Foix Genealogy] * [http://genealogy.euweb.cz/foix/albret2.html Euweb/Albret Genealogy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210128095433/http://genealogy.euweb.cz/foix/albret2.html |date=28 студзеня 2021 }} * [http://genealogy.euweb.cz/foix/foix3.html#QC Euweb/Foix-Grailly Genealogy] {{start box}} {{s-bef|before=[[Варвара Брадэнбургская]], <br />[[Беатрыса Арагонская]]}} {{s-ttl|title=[[Каралева Чэхіі]]<br />[[1502]]-[[1506]]|years=}} {{s-aft|rows=3|after=[[Марыя Аўстрыйская]]}} {{s-bef|before=[[Варвара Брадэнбургская]], <br />[[Беатрыса Арагонская]]}} {{s-ttl|title=[[Каралева Венгрыі]]<br />[[1502]]-[[1506]]|years=}} {{s-bef|before=[[Варвара Брадэнбургская]], <br />[[Беатрыса Арагонская]]}} {{s-ttl|title=[[Каралева Харватыі і Славоніі]]<br />[[1502]]-[[1506]]|years=}} {{end box}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ягелоны]] [[Катэгорыя:Дом Фуа-Граі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Секешфехервары]] [[Катэгорыя:Памерлі пры родах]] qrpbf4b948aal9pcskwx6voxv3ovjd0 0 183278 5158414 5023156 2026-06-25T20:45:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158414 wikitext text/x-wiki [[Файл:Heliocentric.jpg|thumb|300px|Выява Сонечнай сістэмы з кнігі [[Андрэас Цэларыус|Андрэаса Цэларыуса]] Harmonia Macrocosmica (1708).]] '''Геліяцэнтрычная сістэма свету''' — уяўленне аб тым, што [[Сонца]] з’яўляецца цэнтральным нябесным целам, вакол якога круціцца [[Зямля (планета)|Зямля]] і іншыя [[планета|планеты]]. Процілегласць [[Геацэнтрычная сістэма свету|геацэнтрычнай сістэме свету]]. Узнікла ў [[антычнасць|антычнасці]], але атрымала шырокае распаўсюджанне у канцы [[Адраджэнне|эпохі Адраджэння]]. У гэтай сістэме мяркуецца, што Зямля абарочваецца вакол Сонца за адзін [[год|зорны год]] і вакол сваёй восі за адны [[зорныя суткі]]. Вынікам другога руху з’яўляецца бачнае кручэнне [[Нябесная сфера|нябеснай сферы]], першага — перасоўванне Сонца сярод зорак па [[экліптыка|экліптыцы]]. Сонца лічыцца нерухомым адносна зорак. == Аб паняццях == '''Геліяцэнтрычная сістэма адліку''' — гэта проста [[сістэма адліку]], дзе пачатак каардынат змешчаны ў Сонцы. '''Геліяцэнтрычная сістэма свету''' — гэта ўяўленне аб структуры сусвету. У вузкім сэнсе гэтага слова, яно заключаецца ў тым, што [[Сусвет]] абмежаваны, Сонца размешчана ў яго цэнтры, а Зямля выконвае два тыпы рухаў: паступальны вакол Сонца і вярчальны вакол сваёй восі; зоры нерухомыя адносна Сонца. Тэрмін «геліяцэнтрычная сістэма свету» часта ўжываецца ў шырэйшым сэнсе, калі Сусвет лічыцца неабмежаваным і не мае цэнтра. Тады сэнс гэтага тэрміна заключаецца ў тым, што зоркі ў сярэднім нерухомыя адносна Сонца, гэта значыць Сонца хоць бы з кінематычнага пункту гледжання з’яўляецца адной з зорак. Геліяцэнтрычную сістэму свету можна разглядаць у любой сістэме адліку, у тым ліку геацэнтрычнай, дзе Зямля абіраецца ў якасці пачатку каардынат. У гэтай сістэме адліку Зямля нерухомая і Сонца круціцца вакол Зямлі, але сістэма свету ўсё роўна застаецца геліяцэнтрычнай, бо ўзаемная канфігурацыя Сонца і зорак застаецца нязменнай. Наадварот, нават калі разглядаць геацэнтрычную сістэму свету ў геліяцэнтрычнай сістэме адліку, яна па ранейшаму будзе геацэнтрычнай сістэмай свету, бо зоркі будуць здзяйсняць у ёй рух з перыядам у адзін год. == Планетныя канфігурацыі == === Вонкавыя і ўнутраныя планеты === Планеты [[Сонечная сістэма|сонечнай сістэмы]] дзеляцца на два віды: унутраныя ([[планета Меркурый|Меркурый]] і [[планета Венера|Венера]]), якія назіраюцца толькі на адносна невялікіх вуглавых адлегласцях ад Сонца, і вонкавыя (усе астатнія), якія могуць назірацца на любых адлегласцях. У геліяцэнтрычнай сістэме гэта адрозненне звязана з тым, што арбіты Меркурыя і Венеры заўсёды знаходзяцца ўнутры арбіты Зямлі (трэцяй ад Сонца планеты), у той час як арбіты астатніх планет знаходзяцця па-за арбітай Зямлі. === Рэтраградныя рухі === [[Файл:Retrahradnyja ruchi be.svg|thumb|250px|Рэтраградныя рухі планет]] Рэтраградныя рухі планет (асабліва тыя, што наглядна назіраюцца ў вонкавых планет), якія былі галоўнай загадкай астраноміі са старажытных часоў, у геліяцэнтрычнай сістэме тлумачацца тым, што вуглавыя хуткасці планет памяншаюцца з павелічэннем адлегласці ад Сонца. У выніку, калі планета назіраецца ў той жа частцы неба, што і Сонца, яна здзяйсняе бачны рух адносна зорак у тым жа (прамым) напрамку, што і Сонца: з [[захад]]у на [[усход|ўсход]]. Аднак калі Зямля праходзіць паміж Сонцам і планетай, яна як бы апярэджвае планету, у выніку чаго апошняя рухаецца на фоне зорак у адваротным напрамку, з усходу на захад. Адсюль вынікае, што планеты здзяйсняюць адваротныя рухі паблізу процістаянняў, калі планеты знаходзяцца найбліжэй да Зямлі і, як вынік, дасягаюць найбольшай яркасці пры назіранні з Зямлі. === Суадносіны паміж сінадычным і сідэрычным перыядам абароту планет; вавілонскія перыяды === У геліяцэнтрычная сістэме ўсталёўваюцца наступныя суадносіны паміж [[сінадычны перыяд|сінадычным]] <math>S</math> і [[сідэрычны перыяд|сідэрычным]] <math>T</math> перыядамі абаротаў вонкавых планет: <math>\frac{1}{S}=\frac{1}{Y}-\frac{1}{T},</math> дзе <math>Y</math> — працягласць зямнога (зорнага) [[год]]а. Адсюль вынікаюць суадносіны, эмпірычна атрыманыя астраномамі Старажытнага Вавілона (так званыя мэтавыя гадавыя перыяды): : калі вонкавая планета здзяйсняе {{math|''n''}} поўных абаротаў па экліптыцы (адносна зорак) за {{math|''m''}} гадоў, то за гэты час праходзіць {{math|''k'' {{=}} ''m'' — ''n''}} сінадычных перыядаў дадзенай планеты ({{math|''k''}}, {{math|''m''}}, {{math|''n''}} — цэлыя лікі). Напрыклад, для [[планета Марс|Марса]] {{math|''k'' {{=}} 37}}, {{math|''m'' {{=}} 79}}, {{math|''n'' {{=}} 42}}, для [[планета Юпітэр|Юпітэра]] {{math|''k'' {{=}} 76}}, {{math|''m'' {{=}} 83}}, {{math|''n'' {{=}} 7}}, для [[планета Сатурн|Сатурна]] {{math|''k'' {{=}} 57}}, {{math|''m'' {{=}} 59}}, {{math|''n'' {{=}} 2}}. З пункту гледжання геацэнтрычнай сістэмы, гэтыя суадносіны з’яўляцца таямніцай. Але яны аўтаматычна вынікаюць з вышэйпрыведзенай формулы, атрыманай у рамках геліяцэнтрызму, бо па вызначэнню <math>mY=kS</math> (<math>m</math> — гэта такая цэлая колькасць зямных гадоў, за якую планета здзяйсняе <math>n</math> цэлых абаротаў па экліптыцы) і велічыні <math>k</math>, <math>m</math> і <math>n</math> адваротна прапарцыянальныя, адпаведна, велічыням <math>S</math>, <math>Y</math> і <math>T</math>. === Адлегласці да планет === У геліяцэнтрычнай сістэме з дапамогай простых геаметрычных разважанняў і нешматлікіх назіральных звестак лёгка вызначаецца сярэдняя адлегласць ад Сонца да планет (пры дапушчэнні кругавых канцэнтрычных арбіт), што немагчыма ў рамках геацэнтрызму. Для ўнутранай планеты дастаткова ведаць яе максімальную вуглавую адлегласць ад Сонца θ (найбольшую элангацыю). Разглядаючы [[трохвугольнік]] SPT (вугал SPT — прамы), відавочна, што <math>r=a \, \sin \theta </math> (гл. мал. справа), дзе <math>a</math> — [[астранамічная адзінка]] (сярэдняя адлегласць ад Зямлі да Сонца). Для вонкавых планет трэба з назіранняў вызначыць [[сінадычны перыяд]] планеты <math>S</math> і прамежак часу <math>t</math> паміж [[Процістаянне планеты|процістаяннем планеты]] і момантам квадратуры (калі планета бачна з Зямлі пад прамым вуглом да Сонца). Далей трэба знайсці па формуле : <math>S^{-1}=Y^{-1}+T^{-1}</math> перыяд <math>T</math> абароту планеты вакол Сонца. Ведаючы гэтую велічыню, можна знайсці вуглы α і β, пройдзеныя планетай і Зямлёй па сваіх арбітах за час <math>t</math>: [[Файл:Outer planet distance.svg|thumb|150px|Вызначэнне адлегласцей да вонкавых планет]] <math>\alpha = \frac{360^\circ t}{T},</math> <math>\beta = \frac{360^\circ t}{Y}.</math> Далей, вылічваецца вугал <math>\gamma</math>, пад якім відаць Зямля і Сонца пры назіранні з планеты: <math>\gamma= 90^\circ - \beta + \alpha</math> (вугал STP прамой, гл. малюнак справа). Шукаемая адлегласць раўняецца <math>r=\frac{a}{\sin \gamma}.</math> Менавіта з дапамогай такіх меркаванняў Капернік упершыню вылічыў адносныя адлегласці планет ад Сонца. === Фазы Меркурыя і Венеры === [[Файл:The Phases of Venus.jpg|thumb|300px|Паслядоўнасць змены фаз Венеры]] Раз усе планеты свецяць адлюстраваным святлом Сонца, то ў іх павінна назірацца змена фаз. У Меркурыя і Венеры, якія абарачаюцца вакол Сонца ўнутры арбіты Зямлі, паслядоўнасць змены фаз павінна быць наступнаю: * планета ў верхнім злучэнні бачна ў выглядзе амаль поўнага дыска; * планета ў найбольшай элангацыі — у выглядзе паўкруга, звернутага выпукласцю да Сонца; * планета паблізу ніжняга злучэння — у выглядзе вельмі вузкага сярпа; * непасрэдна ў ніжнім злучэнні планета не павінна назірацца, бо да Зямлі звернута яе неасветленае паўшар’е. Менавіта такая паслядоўнасць змен фаз назіраецца ў рэчаіснасці, што ўпершыню ўстанавіў Галілей. == Эмпірычныя доказы руху Зямлі вакол Сонца == [[Файл:Stellarparallax2.png|left|thumb|150px|Гадавыя паралаксы зорак]] Усё вышэйапісанае адносіцца не толькі да геліяцэнтрычнай сістэмы, але і да камбінаванай сістэмы (накшталт сістэмы [[Ціха Брагэ]]), у якой усе планеты круцяцца вакол Сонца, якое, у сваю чаргу, рухаецца вакол Зямлі. Існуюць, аднак, доказы руху Зямлі вакол Сонца. === Гадавыя паралаксы зорак === Яшчэ ў старажытнасці было вядома, што паступальны рух Зямлі павінен прыводзіць да [[паралакс|паралактычнага ссоўвання]] зорак. З-за аддаленасці зорак паралаксы ўпершыню былі знойдзены толькі ў XIX стагоддзі (амаль адначасова [[Васіль Якаўлевіч Струвэ|В. Я. Струвэ]], [[Фрыдрых Вільгельм Бесель|Ф. Беселем]] і [[Томас Джэймс Хендэрсан|Т. Хендэрсанам]]), што з’явілася прамым (і доўгачаканым) доказам руху Зямлі вакол Сонца. Паралакс тым меншы, чым далейшая ад нас зорка. Калі вылічаць вугал паралакса <math>p</math> у секундах, а адлегласць <math>r</math> у [[парсек]]ах, то <math>p=\frac{1}{r}.</math> Адваротныя рухі планет маюць месца па той жа самай прычыне, што і гадавыя паралаксы зорак, іх можна назваць гадавымі паралаксамі планет. === Аберацыя святла зорак === З-за вектарнага складання хуткасці святла і арбітальнай хуткасці Зямлі падчас назірання зорак тэлескоп даводзіцца нахіляць адносна лініі Зямля—зорка. Гэтую з’яву ([[аберацыя святла]]) адкрыў і правільна патлумачыў у 1728 г. [[Джэймс Брэдлі]], які займаўся пошукам гадавых паралаксаў. Аберацыя святла аказалася першым назіральным пацвярджэннем руху Зямлі вакол Сонца і адначасова другім доказам абмежаванасці хуткасці святла (пасля тлумачэння нерэгулярнасці ў руху спадарожнікаў Юпітэра [[Рёмер Оле Крыстэнсэн|Рёмерам]]). У адрозненні ад [[паралакс]]а, вугал аберацыі не залежыць ад адлегласці ад зоркі і цалкам вызначаецца арбітальнай хуткасцю Зямлі. Для ўсіх зорак ён роўны адной і той жа велічыні: 20,5". [[Файл:Doppler helio be.svg|thumb|200px|Гадавая варыяцыя прамянёвых хуткасцей зорак]] === Гадавая варыяцыі прамянёвых хуткасцей зорак === З-за арбітальнага руху Зямлі кожная зорка, размешчаная паблізу плоскасці экліптыкі, то набліжаецца, то аддаляецца ад Зямлі, што можна выявіць з дапамогай спектральных назіранняў ([[эфект Доплера|эфекту Доплера]]). Аналагічны эфект назіраецца для тэмпературы [[рэліктавае выпраменьванне|рэліктавага выпраменьвання]]<ref>[http://arxiv.org/abs/astro-ph/9312056 Kogut et al., 1993.]</ref>. Доказы кручэння Зямлі вакол сваёй восі глядзі ў артыкуле [[Сутачнае кручэнне Зямлі]]. == Гісторыя геліяцэнтрычнай сістэмы == === Геліяцэнтрызм у [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] === Ідэя руху Зямлі ўзнікла ў межах [[піфагарызм|піфагорскай школы]]. Піфагарэец [[Філалай|Філалай з Кратона]] абнародаваў сістэму свету, у якой Зямля з’яўляецца адной з планет; але ж гаворка пакуль ішла пра яе кручэнне (за суткі) вакол містычнага Цэнтральнага Агню, а не Сонца. [[Арыстоцель]] адхіліў гэтую сістэму ў тым ліку таму, што яна прадказвала паралактычнае ссоўванне зорак. Менш спекуляцыйнай была гіпотэза [[Гераклід Пантыйскі|Геракліда Пантыйскага]], згодна з якой Зямля здзяйсняе сутачнае кручэнне вакол сваёй восі. Акрамя таго, Гераклід магчыма выказаў здагадку, што [[планета Меркурый|Меркурый]] і [[планета Венера|Венера]] абарачаюцца вакол Сонца і толькі з ім — вакол Зямлі. Магчыма, такога погляду прытрымліваўся і [[Архімед]]{{sfn|Житомирский|2001|}}, мяркуючы, што абарачаюцца вакол Сонца і [[планета Марс|Марс]], арбіта якога ў гэтым выпадку павінна была ахопліваць Зямлю, а не пралягаць паміж ёю і Сонцам, як у выпадку Меркурыя і Венеры. Ёсць меркаванне, што ў Геракліда была тэорыя, згодна з якой Зямля, Сонца і планеты абарачаюцца вакол аднаго пункта — цэнтра планетнай сістэмы{{sfn|Heath|1913|pp=278—279}}{{sfn|Van der Waerden|1978|}}. Паводле паведамлення [[Тэафраст]]а, [[Платон]] на схіле сваіх гадоў шкадаваў, што ён аддаў Зямлі цэнтральнае месца ў Сусвеце, якое ёй не падыходзіла. Сапраўды геліяцэнтрычная сістэма была прапанавана ў пачатку III стагоддзя да н. э. [[Арыстарх Самоскі|Арыстархам Самоскім]]. Сціслая інфармацыя аб гіпотэзе Арыстарха дайшла да нас праз працы [[Архімед]]а<ref>[http://www.math.ru/lib/book/djvu/klassik/arhimed.djvu Архимед, Псаммит]</ref>, [[Плутарх]]а<ref>[http://naturalhistory.narod.ru/Person/Plytarch/Plytarch_2.htm Плутарх, О лике, видимом на диске Луны (отрывок 6)]{{Недаступная спасылка}}</ref> і іншых аўтараў. Звычайна лічыцца, што Арыстарх прыйшоў да геліяцэнтрызму зыходзячы з высветленага ім факта, што Сонца па памерах нашмат большае за Зямлю (вылічэнню адносных памераў Зямлі, Месяца і Сонца прысвечана адзіная праца навукоўца, якая дайшла да нас). Было натуральна дапусціць, што меншае цела абарачаецца вакол большага, а не наадварот. Наколькі была распрацавана гіпотэза Арыстарха, невядома, але Арыстарх зрабіў важны вывад аб тым, што ў параўнанні з адлегласцямі да зорак зямная арбіта з’яўляецца кропкай, бо іначай павінны б былі назірацца гадавыя паралаксы зорак (услед за Арыстархам такую ацэнку адлегласцей да зорак прымаў і [[Архімед]]). Філосаф [[Клеанф (стоік)|Клеанф]] прызваў прыцягнуць Арыстарха да суда за тое, што ён зрушвае з месца Зямлю («Ачаг свету»). Геліяцэнтрызм дазволіў развязаць асноўныя праблемы, якія стаялі перад старажытнагрэчаскай астраноміяй, бо панаваўшыя ў пачатку III стагоддзя да н. э. [[геацэнтрычная сістэма свету|геацэнтрычныя]] погляды відавочна былі ў крызісным стане. Найбольш распаўсюджаны ў той час варыянт геацэнтрызму, [[тэорыя гомацэнтрычных сфер]] [[Еўдокс Кнідскі|Еўдокса]], [[Каліп]]а і [[Арыстоцель|Арыстоцеля]], не змагла патлумачыць змены бачнага бляску планет і бачнага памеру Месяца, што грэкі правільна звязвалі са зменай адлегласці да гэтых нябесных цел. Геліяцэнтрычная сістэма лёгка тлумачыла рэтраградныя рухі планет. Яна дазваляла таксама вызначыць парадак руху нябесных цел. Грэкі пастулявалі залежнасць паміж блізкасцю нябеснага цела да «сферы нерухомых зорак» і сідэрычным перыядам яго руху: так, самым далёкім ад нас лічыўся найбольш павольна рушачы [[планета Сатурн|Сатурн]], далей (у парадку набліжэння да Зямлі) ішлі [[планета Юпітэр|Юпітэр]] і [[планета Марс|Марс]]; [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] аказваўся найбольш блізкім да Зямлі нябесным целам. Цяжкасці гэтай схемы былі звязаны з Сонцам, Меркурыем і Венерай, бо ўсе гэтыя целы мелі аднолькавыя сідэрычныя перыяды (у тым сэнсе, які ўжываўся ў антычнай астраноміі), роўныя аднаму году. Гэта цяжкасць лёгка здымалася ў геліяцэнтрычнай сістэме, дзе адзін год аказваўся роўным перыяду абароту Зямлі; пры гэтым перыяды руху (зараз — абарачэння вакол Сонца) Меркурыя і Венеры ішлі ў тым жа парадку, што і іх адлегласці да новага цэнтра свету. Сярод непасрэдных прыхільнікаў гіпотэзы Арыстарха ўпамінаецца толькі [[вавілон]]скі [[Селеўк, астраном|Селеўк]] (першая палова II стагоддзя да н. э.). Адсюль звычайна робіцца выснова, што іншых прыхільнікаў у геліяцэнтрызму не было, гэта значыць ён не быў успрыняты элінскай навукай. Аднак ужо само ўпамінанне Селеўка як паслядоўніка Арыстарха вельмі адметна, бо сведчыць, што геліяцэнтрызм пранік нават на берагі Тыгра і Ефрата і быў шырока вядомай ідэяй аб руху Зямлі. Больш таго, [[Секст Эмпірык]]<ref>[http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000664/st010.shtml Секст Эмпирик, Против учёных (отрывок 346)]</ref> упамінае аб паслядоўніках Арыстарха ў множным ліку. Досыць добразычлівы водгук аб гіпотэзе Арыстарха ў сачыненні Архімеда «[[Псаміт]]» (галоўнай крыніцы нашай інфармацыі аб гэтай гіпотэзе) дазваляе меркаваць, што Архімед па меншай меры не выключаў гэту гіпотэзу. Многія аўтары{{sfn|Van der Waerden|1987|}}{{sfn|Rawlins|1991|}}{{sfn|Christianidis|2002|}}{{sfn|Thurston|2002|}} прыводзілі аргументы на карысць шырокай распаўсюджанасці геліяцэнтрызму ў антычнасці. Не выключана, у прыватнасці, што геацэнтрычная тэорыя руху планет, выкладзеная ў «Альмагесце» Пталемея з’яўляецца перапрацаванай геліяцэнтрычнай сістэмай{{sfn|Веселовский|1961|loc=c. 63}}{{sfn|Rawlins|1987|}}{{sfn|Идельсон|1975|loc=c. 175}}. Італьянскі матэматык Лючыо Русо (Lucio Russo) прывёў шэраг сведчанняў аб развіцці ў эліністычную эпоху дынамікі геліяцэнтрычнай сістэмы на аснове агульнага ўяўлення аб законе інерцыі і прыцягненні планет да Сонца{{sfn|Russo|1994|}}{{sfn|Russo|2004|}}. Тым не менш, у выніку грэкі адышлі ад геліяцэнтрызму. Галоўнай прычынай мог быць агульны крызіс навукі, які пачаўся пасля II века да н. э. На месца [[астраномія|астраноміі]] заступае [[астралогія]]. У філасофіі пануе містыцызм ці адкрыты рэлігійны дагматызм: [[стаіцызм]], пазней [[неапіфагарэізм]] і [[неаплатанізм]]. З іншага боку тыя нешматлікія філасофскія школы, якія ў цэлым спавядалі [[Рацыяналізм (філасофія)|рацыяналізм]] ([[эпікурэйцы]], [[скептыкі]]), мелі адну агульную рысу: нявер’е ў магчымасць пазнання прыроды. Так, эпікурэйцы нават пасля Арыстоцеля і Арыстарха лічылі немагчымым высветліць сапраўдную прычыну [[фазы Месяца|фаз Месяца]] і лічылі Зямлю плоскай. У такой атмасферы рэлігійныя абвінавачванні накшталт тых, што былі прад’яўлены Арыстарху, маглі прывесці да таго, што астраномы і фізікі, нават калі і былі прыхільнікамі геліяцэнтрызму, імкнуліся ўстрымлівацца ад публічнага агучвання сваіх поглядаў, што і магло ў выніку прывесці да іх забыцця. [[Файл:Fotothek df tg 0005099 Geographie ^ Karte ^ Astronomie ^ Gestirn.jpg|left|thumb|200px|Геацэнтрычная сістэма свету (старонка з кнігі 1552 г.)]] Навуковыя аргументы на карысць нерухомасці і цэнтральнасці Зямлі, якія вылучаліся старагрэцкімі астраномамі, гл. у артыкуле [[Геацэнтрычная сістэма свету]]. Пасля II стагоддзя н. э. у эліністычным свеце трывала замацаваўся геацэнтрызм, заснаваны на філасофіі Арыстоцеля і планетнай тэорыі [[Пталемей|Пталемея]], у якой петлепадобныя рухі планет тлумачыліся з дапамогай камбінацыі дыферэнтаў і [[эпіцыкл]]аў. «Фізічным» падмуркам тэорыі Пталемея была арыстоцелеўская тэорыя нябесных сфер, якія пераносілі планеты. Істотнай асаблівасцю вучэння Арыстоцеля было рэзкае проціпастаўленне «надмесячнага» і «падмесячнага» светаў. Надмесячны свет (да якога належалі ўсе нябесныя целы) лічыўся светам ідэальным, не схільным да якіх-небудзь змен. Насупраць, усё, што знаходзілася ў падмесячнай вобласці, у тым ліку Зямля, лічылася схільным да пастаянных змен, псавання. Істотнай асаблівасцю тэорыі Пталемея была частковае адмаўленне ад прынцыпу раўнамернасці касмічных рухаў: цэнтр эпіцыкла рухаецца па дыферэнту са зменнай хуткасцю, хоць вуглавая хуткасць пры назіранні з асаблівага эксцэнтрычна размешчанага пункта ([[эквант]]а) лічылася нязменнай. === Сярэднявечча === [[Файл:Naboth Capella.JPG|right|thumb|200px|Сістэма свету, у якой Меркурый і Венера абарачаюцца вакол Сонца (выява 1573 г.)]] У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] геліяцэнтрычная сістэма свету была практычна забыта. Некаторую вядомасць атрымала ўяўленне, што Меркурый і Венера абарачаюцца вакол Сонца, якое, у сваю чаргу, абарачаецца вакол Зямлі{{sfn|McColley|1961|p= 159}}{{sfn|Grant|2009|p= 313}}. Верагодна, сярэднявечныя аўтары даведаліся аб гэтай тэорыі з сачынення лацінскага аўтара першай паловы V стагоддзя [[Марціян Капела|Марціяна Капелы]] «Шлюб Меркурыя і Філалогіі», які меў вялікую папулярнасць у раннім сярэднявеччы. Шэраг даследчыкаў знаходзяць адбіткі геліяцэнтрызму ў некаторых планетных тэорыях вялікага індыйскага астранома [[Арыябхата|Арыябхаты]] (V ст. н. э.). Выдатны матэматык і гісторык навукі [[Ван дэр Вардэн|Бартэль Ван дэр Вардэн]] адзначае наступныя сведчанні, што ў аснове гэтых тэорый ляжала геліяцэнтрычная тэорыя{{sfn|Van der Waerden|1987|}}: # Арыябхата меркаваў, што Зямля круціцца вакол восі. У чыста геацэнтрычнай сістэме ў гэтым няма ніякай патрэбы, бо сутачнае кручэнне Зямлі ніяк не спрашчае сістэму свету. Насупраць, у геліяцэнтрычнай сістэме гэта кручэнне неабходна. Пераходзячы ад геліяцэнтрызму да геацэнтрызму, восевае кручэнне Зямлі можна альбо захаваць, альбо адкінуць, у залежнасці ад асабістых поглядаў даследчыка. # У адной з тэорый Арыябхаты (так званай «сістэме поўначы») параметры дыферэнта Венеры дакладна супадаюць з параметрамі геацэнтрычнай арбіты Сонца. Так і павінна быць у геліяцэнтрычнай сістэме, бо абедзве гэтыя крывыя фактычна з’яўляюцца адлюстраваннем арбіты Зямлі вакол Сонца. # У ліку параметраў сваіх планетных тэорый Арыябхата прыводзіць геліяцэнтрычныя перыяды руху планет, уключаючы Меркурый і Венеру. Цяпер пераважае пункт гледжання, што крыніцай індыйскай сярэдневяковае астраноміі з’яўляецца грэчаская дапталемеева астраномія. Па меркаванню [[Ван дэр Вардэн]]а, у грэкаў была геліяцэнтрычная тэорыя, развітая да ступені магчымасці вылічаць [[эфемерыды]], якая потым была перапрацавана ў геацэнтрычную прыкладна так, як абыйшоўся [[Ціха Брагэ]] з тэорыяй [[Капернік]]а. Гэта перапрацаваная тэорыя непазбежна павінна быць тэорыяй эпіцыклаў, бо ў сістэме адліку, звязанай з Зямлёй, рухі планет аб’ектыўна адбываюцца па спалучэнню рухаў па дыферэнту і эпіцыклу. Далей, па меркаванню ван дэр Вардэна, яна трапіла ў [[Індыя|Індыю]]. Сам Арыябхата і пазнейшыя астраномы маглі і не ведаць аб геліяцэнтрычным базісе гэтай тэорыі. У далейшым, па меркаванню ван дэр Вардэна, гэта тэорыя перайшла да мусульманскіх астраномаў, якія саставілі «Табліцы Шаха» — эфемерыды планет, якія ўжываліся для астралагічных прадказанняў. [[Файл:Oresme-Nicole.jpg|left|thumb|150px|Мікалай Арэм]] Пра здагадку Арыябхаты аб сутачным абарачэнні Зямлі спачувальна адклікаўся [[аль-Біруні]]. Але сам ён, верагодна, у выніку схіляўся да нерухомасці Зямлі<ref>[http://naturalhistory.narod.ru/Person/Lib/Biruni_1/N_1.htm Бируни, Канон Мас’уда. Кн.1, гл.1]</ref>. Шэраг астраномаў мусульманскага Усходу абмяркоўвалі тэорыі руху планет, альтэрнатыўныя пталемееўскай. Галоўным аб’ектам іх крытыкі быў, аднак, эквант, а не геацэнтрызм. Некаторыя з гэтых навукоўцаў (напрыклад, [[Насір ад-Дзін Тусі]]) таксама крытыкавалі эмпірычныя довады Пталемея на карысць нерухомасці Зямлі, знаходзячы іх неадэкватнымі. Але пры гэтым яны заставаліся прыхільнікамі нерухомасці Зямлі, бо гэта адпавядала філасофіі [[Арыстоцель|Арыстоцеля]]. Выключэннем з’яўляюцца астраномы [[Самарканд]]скай школы, якая складалася з медрэсе [[Улугбек]]а і яго абсерваторыі (першая палова XV стагоддзя). Так, [[аль-Кушчы]] абвяргаў філасофію Арыстоцеля як фізічны фундамент астраноміі і лічыў абарачэнне Зямлі вакол восі фізічна магчымым{{sfn|Ragep|2001|}}. Ёсць сведчанні, што некаторыя з самаркандскіх астраномаў разглядалі магчымасць не проста восевага кручэння Зямлі, але і руху яе цэнтра{{sfn|Джалалов|1958|loc=c. 384}}, а таксама распрацоўвалі тэорыю, у якой лічыцца, што Сонца круціцца вакол Зямлі, але ўсе планеты абарачаюцца вакол Сонца ({{нп3|геа-геліяцэнтрычная сістэма свету||en|Tychonic system}}){{sfn|Джалалов|1958|loc=c. 383}}. У Еўропе магчымасць абарачэння Зямлі вакол восі абмяркоўвалася пачынаючы з XII стагоддзя. У другой палове XIII стагоддзя гэта гіпотэза была згадана [[Фама Аквінскі|Фамой Аквінскім]], поруч з уяўленнем аб паступальным руху Зямлі (без канкрэтызацыі цэнтра руху). Абедзве гіпотэзы былі адхілены па тых жа прычынах, што і ў [[Арыстоцель|Арыстоцеля]]. Гіпотэза аб восевым кручэнні Зямлі глыбока абмяркоўвалася прадстаўнікамі Парыжскай школы ў XIV стагоддзі{{sfn|Ланской|1999|}} ([[Жан Бурыдан|Жана Бурыдана]]<ref>[http://www.clas.ufl.edu/users/rhatch/HIS-SCI-STUDY-GUIDE/0039_jeanBuridan.html Jean Buridan on the diurnal rotation of Earth]</ref> і [[Мікалай Арэм|Мікалая Арэма]]<ref>[http://www.clas.ufl.edu/users/rhatch/HIS-SCI-STUDY-GUIDE/0040_nicoleOresme.html Nicole Oresme on the Book of the Heavens and the world of Aristotle]</ref>). Хоць падчас гэтых дыскусій былі дадзены абвяржэнні многіх довадаў праціўнікаў рухомасці Зямлі, канчатковы вердыкт быў на карысць яе нерухомасці. === Ранняе Адраджэнне === У пачатку [[Эпоха Адраджэння|Эпохі Адраджэння]] рухомасць Зямлі сцвярджаў [[Мікалай Кузанскі]], але яго абмеркаванне было выключна філасофскім, не звязаным з тлумачэннем пэўных астранамічных з’яў: найхутчэй ён меў на ўвазе паступальны рух вакол кепска вызначанага і няспыннага цэнтра{{sfn|Койре|2001|loc=c. 10}}. Досыць няясна на гэтую тэму выказваўся і [[Леанарда да Вінчы]]. Абодва гэтыя мысліцелі лічылі Зямлю ў прынцыпе аднолькавай па сваёй прыродзе з нябеснымі целамі. У 1450 г. з’явіўся лацінскі пераклад архімедавага «[[Псаміт]]а», дзе ўпаміналася геліяцэнтрычная сістэма [[Арыстарх Самоскі|Арыстарха Самоскага]]. З гэтым творам быў добра знаёмы вядучы еўрапейскі астраном Рэнесансу [[Іаган Рэгіямантан|Рэгіямантан]], які ад рукі перапісаў увесь трактат [[Архімед]]а падчас свайго знаходжання ў Італіі. У прыватнай перапісцы ён адзначыў, што «рух зорак павінен зведваць дробныя змены з-за руху Зямлі»<ref>[http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830903612.html E. Rosen, «Regiomontanus, Johannes». Complete Dictionary of Scientific Biography. 2008.]</ref>; магчыма, ён проста перадаваў аргументацыю Арыстарха, аб поглядах якога ён мог ведаць праз «[[Псаміт]]». Часам яму прыпісваюць таксама здагадку аб абарачэнні Зямлі вакол восі, таксама выказаную ў прыватным лісце<ref name=autogenerated1>McColley 1961, р. 151.</ref>. Аднак у сваіх апублікаваных працах Регіямантан заставаўся геацэнтрыстам. Рух Зямлі ўпамінаўся на мяжы XV і XVI ст. У 1499 г. гэту гіпотэзу абмяркоўваў італьянскі прафесар {{нп3|Франчэска Капуана||en|Francesco Capuano Di Manfredonia}}, прычым меўся на ўвазе не толькі вярчальны, але і паступальны рух Зямлі (без канкрэтызацыі цэнтра руху). Абедзве гіпотэзы былі абвергнуты па тых жа прычынах, што і ў [[Арыстоцель|Арыстоцеля]] і [[Фама Аквінскі|Фамы Аквінскага]]{{sfn|Shank|2009|}}. У 1501 г. італьянскі [[Рэнесансны гуманізм|гуманіст]] [[Джорджа Вала]] ўпамінаў аб піфагарэйскай дактрыне аб руху Зямлі вакол Цэнтральнага Агню<ref name=autogenerated1 /> і сцвярджаў, што Меркурый і Венера абарачаюцца вакол Сонца{{sfn|McColley|1961|p=160}}. === Капернік === [[Файл:Mikolaj Kopernik.jpg|thumb|150px|Мікалай Капернік]] Канчаткова геліяцэнтрызм адрадзіўся толькі ў XVI стагоддзі, калі польскі астраном [[Мікалай Капернік]] распрацаваў тэорыю руху планет вакол Сонца на аснове піфагарэйскага прынцыпу раўнамерных кругавых рухаў. Вынікі сваёй працы ён абнародаваў у кнізе «[[Аб кручэнні нябесных сфер]]», выдадзенай у [[1543 год у навуцы|1543 годзе]]. Адной з прычын вяртання да геліяцэнтрызму была нязгода Каперніка з пталемееўскай тэорыяй [[эквант]]а; акрамя таго, ён лічыў недахопам усіх геацэнтрычных тэорый тое, што яны не дазваляюць вызначыць «форму свету і суразмернасць яго частак», гэта значыць маштабы планетнай сістэмы. Няясна, які ўплыў на Каперніка аказаў [[Арыстарх Самоскі|Арыстарх]] (у рукапісу сваёй кнігі Капернік згадваў аб геліяцэнтрызме Арыстарха, але ў канчатковай рэдакцыі кнігі гэтая спасылка знікла). Капернік меркаваў, што Зямля здзяйсняе траякі рух: # Кручэнне вакол восі з перыядам у адны суткі, вынікам чаго з’яўляецца сутачнае кручэнне нябеснай сферы; # Рух вакол Сонца з перыядам у год, які выклікае рэтраградныя рухі планет; # Так званы дэклінацыйны рух з перыядам таксама прыкладна адзін год, які выклікае перасоўванне восі Зямлі прыблізна паралельна самой сабе (невялікая няроўнасць перыядаў другога і трэцяга рухаў праяўляецца ў [[Апярэджванне раўнадзенстваў|апярэджванні раўнадзенстваў]]). Капернік не толькі патлумачыў прычыны рэтраградных рухаў планет, вылічыў адлегласці планет ад Сонца і перыяды іх абарачэння. [[Эквант#Задыякальная няроўнасць у руху Сонца, Луны і планет|Задыякальная няроўнасць]] у руху планет Капернік тлумачыў тым, што іх рух з’яўляецца камбінацыяй рухаў па вялікіх і малых кругах, — прыкладна так, як тлумачылі гэту няроўнасць сярэдневяковыя астраномы Усходу — дзеячы [[Астраномія ісламскага Сярэднявечча#Марагінская рэвалюцыя|Марагінскай рэвалюцыі]] (так, тэорыя руху вонкавых планет у Каперніка супадала з тэорыяй [[Муаяд ад-Дзін аль-Урдзі|Аль-Урдзі]], тэорыя руху Меркурыя — з тэорыяй [[Ібн аш-Шацір]]а, але толькі ў геліяцэнтрычнай сістэме адліку). Тым не менш, тэорую Каперніка нельга назваць геліяцэнтрычнай у поўнай меры, бо Зямля ў ёй часткова захоўвала асаблівы статус: * цэнтрам планетнай сістэмы было не Сонца, а цэнтр зямной арбіты; * з усіх планет Зямля адзіная рухалася па сваёй арбіце раўнамерна, у той час як у астатніх планет арбітальная хуткасць змянялася. Відавочна, у Каперніка захоўвалася вера ў існаванне нябесных сфер, якія нясуць на сабе планеты. Такім чынам, рух планет вакол Сонца тлумачыўся кручэннем гэтых сфер вакол сваіх восей{{sfn|Barker|1990|}}. [[Файл:Copernican heliocentrism.jpg|right|thumb|200px|Першая друкаваная выява Сонечнай сістэмы (старонка з кнігі Каперніка)]] Тым не менш, Капернік сваёю працай даў штуршок для далейшай распрацоўкі геліяцэнтрычнай тэорыі руху планет, звязаных задач механікі і касмалогіі. Абвясціўшы Зямлю адной з планет, Капернік стварыў умовы для адыходу ад рэзкага разрыву паміж «надмесячным» і «падмесячным» светамі, характэрнага для філасофіі Арыстоцеля і сярэдневяковае [[Схаластыка|схаластыкі]]. === Першыя каперніканцы і іх апаненты === Вядучай тэндэнцыяй ва ўспрыманні тэорыі Каперніка на працягу ўсяго XVI стагоддзя было ўжыванне матэматычнага апарата яго тэорыі для астранамічных вылічэнняў і амаль поўнае ігнараванне яго новай, геліяцэнтрычнай касмалогіі. Пачатак гэтай тэндэнцыі паклала прадмова да кнігі Каперніка, напісаная яе выдаўцом, лютэранскім багасловам [[Андрэас Озіяндэр|Андрэасам Озіяндэрам]]. Осіандэр піша, што рух Зямлі з’яўляецца трапным вылічальным прыёмам, але разумець Каперніка літаральна не варта. Осіандэр не пазначыў свайго імя пад прадмовай, таму ў XVI стагоддзі многія думалі, што такім было меркаванне самога Мікалая Каперніка. Кнігу Каперніка вывучалі астраномы Вітэнбергскага ўніверсітэта, найбольш вядомым з якіх быў [[Эразм Рэйнгольд]], які ўхваляў адмову аўтара ад экванта і склаў на аснове тэорыі Каперніка новыя табліцы рухаў планет ({{нп5|Прускія табліцы||en|Prutenic Tables}}). Але галоўнага, што ёсць у Каперніка, — новай касмалагічнай сістэмы, — ані Рэйнгольд, ні іншыя вітэнбергскія астраномы нібыта не заўважалі. Ледзь не адзінымі навукоўцамі першых трох дзесяцігоддзяў пасля апублікавання кнігі ''Аб кручэнні нябесных сфер'', хто прымаў тэорыю Каперніка, былі нямецкі астраном [[Георг Ёахім Рэтык]], які пэўны час супрацоўнічаў з Капернікам, лічыў сябе яго вучнем і нават апублікаваў (нават да Каперніка, у 1540 годзе) працу з выкладаннем новай сістэмы свету, а таксама астраном і геадэзіст {{нп3|Гема Фрызій||en|Gemma Frisius}}. Прыхільнікам Каперніка быў і яго сябра, епіскап {{нп3|Цідэман Гізэ||en|Tiedemann Giese}}. І толькі ў 70-е — 90-е гады XVI ст. астраномы пачалі праяўляць цікавасць да новай сістэмы свету. Яе выкладаюць і адстойваюць астраномы [[Томас Дыгес]], [[Хрыстоф Ротман]] і {{нп3|Міхаэль Мёстлін||en|Michael Maestlin}}, фізік [[Сімон Стэвін]]. Выдатны ўклад у развіццё геліяцэнтрызму ўнёс філосаф [[Джардана Бруна]], які адным з першых адмовіўся ад догмы аб існаванні цвёрдых нябесных сфер. Багаслоў {{нп3|Дыега дэ Цуніга||en|Diego de Zúñiga}} выкарыстоўваў уяўленне аб руху Зямлі для вытлумачэння некаторых слоў Бібліі. Магчыма, да ліку геліяцэнтрыстаў гэтага перыяду належалі таксама вядомыя навукоўцы [[Джамбатыста Бенедэці]], [[Уільям Гільберт]], [[Томас Хэрыят]]. Некаторыя аўтары, абвяргаючы паступальны рух Зямлі, прымалі яе вярчэнне вакол восі: астраном {{нп3|Мікалай Рэймерс Бэр||en|Nicolai Reymers Baer}} (Урсус), філосаф [[Франчэска Патрыцы]]. У той жа час пачынаюць з’яўляцца і першыя адмоўныя водгукі аб тэорыі Каперніка. Найбольш аўтарытэтныя апаненты геліяцэнтрызму ў XVI — пачатаку XVII стагоддзя былі астраномы [[Ціха Брагэ]] і [[Хрыстафор Клавій]], матэматыкі [[Франсуа Віет]] і [[Франчэска Маўроліка]], філосаф [[Фрэнсіс Бэкан]]. У праціўнікаў геліяцэнтрычнай тэорыі было два віды аргументаў (у «Дыялогах аб двух сістэмах свету» [[Галілеа Галілей|Галілея]] іх выкладае і потым крытыкуе Сальвіаці). '''(A) Супраць кручэння Зямлі вакол уласнай восі.''' Навукоўцы XVI стагоддзя ўжо маглі ацаніць лінейную хуткасць кручэння: каля 500 м/сек на экватары. * Калі б Зямля круцілася, то на яе дзейнічалі б велізарныя цэнтрабежныя сілы, якія немінуча разарвалі б яе на часткі. * Калі б Зямля круцілася, то ўсе лёгкія прадметы на яе паверхні разляцеліся б ва ўсе бакі Космасу. * Калі б Зямля круцілася, то любы кінуты прадмет адхіляўся б у заходнім кірунку, а аблокі плылі б разам з Сонцам з усходу на захад. * Нябесныя целы рухаюцца, таму што яны складаюцца з бязважнай тонкай матэрыі, але якая сіла можа прымусіць рухацца вялізную цяжкую Зямлю? [[Файл:Fotothek df tg 0000642 Astronomie ^ Planet ^ Himmelskörper.jpg|left|thumb|200px|Сістэма свету Ціха Брагэ.]] Гэтыя аргументы асноўваліся на агульнапрынятай у тыя часы механіцы Арыстоцеля. Яны страцілі сваю сілу толькі пасля адкрыцця законаў правільнай, ньютонаўскай механікі. З іншага боку, такія фундаментальныя паняцці гэтай навукі, як [[цэнтрабежная сіла]], [[Прынцып адноснасці|адноснасць]], [[інерцыя]] з’явіліся ў значнай меры пры абвяржэнні гэтых довадаў геацэнтрыстаў. '''(Б) Супраць паступальнага руху Зямлі.''' * Адсутнасць паляпшэнняў у дакладнасці Прускіх табліц у параўнанні з [[Альфонсінскія табліцы|Альфонсінскімі]], створанымі на аснове тэорыі Пталемея. * Адсутнасць гадавых паралаксаў зорак. Дзеля абвяржэння другога доваду геліяцэнтрыстам прыходзілася дапускаць велізарную аддаленасць зорак. [[Ціха Брагэ]] на гэта пярэчыў, што ў такім выпадку зоркі аказваюцца надзвычайна вялікімі, па памерах большымі за арбіту [[Планета Сатурн|Сатурна]]. Гэта ацэнка вынікала з яго вызначэння вуглавых памераў зорак: ён прымаў бачны дыяметр зорак першай велічыні прыкладна 2—3 вуглавыя хвіліны. Ціха Брагэ прапанаваў кампрамісную {{нп3|геа-геліяцэнтрычную сістэму свету||en|Tychonic system}}, дзе ў цэнтры свету знаходзіцца нерухомая Зямля, вакол яе круцяцца Сонца, Месяц і зоркі, аднак планеты круцяцца вакол Сонца. Пачынаючы з канца XVI ст. менавіта гэта камбінаваная сістэма сусвету (па сутнасці, мадэрнізаваная форма геацэнтрычнай тэорыі) становіцца галоўным канкурэнтам геліяцэнтрызму. === Кеплер === [[Файл:Johannes Kepler.jpeg|thumb|150px|Іаганн Кеплер]] Значны ўклад у развіццё геліяцэнтрычных уяўленняў зрабіў нямецкі астраном [[Іаган Кеплер]]. Яшчэ са студэнцкіх гадоў (канец XVI стагоддзя) ён быў упэўнены ў справядлівасці геліяцэнтрызму з прычыны здольнасці гэтага вучэння даць натуральнае тлумачэнне рэтраградным рухам планет і магчымасці вылічаць на яго аснове маштабы планетнай сістэмы. На працягу некалькіх гадоў Кеплер працаваў з найвялікшым астраномам-назіральнікам [[Ціха Брагэ]] і пасля атрымаў яго архіў назіральных звестак. Падчас аналізу гэтых звестак, праявіўшы выключную фізічную інтуіцыю, Кеплер прыйшоў да наступных высноў: # [[Арбіта]] кожнай планеты з’яўляецца плоскай крывой, прычым плоскасці ўсіх планетных арбіт перасякаліся ў Сонцы. Гэта значыла, што Сонца знаходзіцца ў геаметрычным цэнтры планетнай сістэмы, тады як у Каперніка такім быў цэнтр зямной арбіты. Гэта дазволіла ўпершыню патлумачыць рухі планет перпендыкулярна да плоскасці экліптыкі. Само паняцце арбіты, відавочна, таксама было ўпершыню ўведзена Кеплерам, бо яшчэ Капернік меркаваў, што планеты пераносяцца з дапамогай цвёрдых сфер, як у [[Арыстоцель|Арыстоцеля]]. # Зямля рухаецца па сваёй арбіце нераўнамерна. Тым самым упершыню Зямля ўраўнялася ў дынамічных адносінах з усімі астатнімі планетамі. # Кожная планета рухаецца па [[эліпс]]е, у адным з фокусаў якога знаходзіцца Сонца (I закон Кеплера). # Кеплер адкрыў закон плошчаў (II закон Кеплера): адрэзак, які злучае планету і Сонца, за роўныя прамежкі часу апісвае роўныя плошчы. Паколькі адлегласць ад планеты да Сонца пры гэтым таксама мянялася (згодна з першым законам), адсюль вынікала зменнасць хуткасці руху планеты на арбіце. Вызначыўшы свае першыя два законы, Кеплер упершыню адмовіўся ад догмы аб раўнамерных кругавых рухах планет, якія з піфагарэйскіх часоў панавалі ў розумах даследчыкаў. Прычым, у адрозненне ад мадэлі экванта, хуткасць планеты змянялася ў залежнасці ад адлегласці да Сонца, а не да нейкага бесцялеснага пункта. Тым самым Сонца апынулася не толькі геаметрычным, але і дынамічным цэнтрам планетнай сістэмы. # Кеплер вывеў матэматычны закон (III закон Кеплера), які звязваў паміж сабой перыяды абаротаў планет і памеры іх арбіт: квадраты перыядаў абаротаў планет адносяцца як кубы вялікіх паўвосей іх арбіт. Упершыню заканамернасць уладкавання планетнай сістэмы, аб існаванні якой здагадваліся яшчэ старажытныя грэкі, атрымала матэматычнае афармленне. На аснове [[законы Кеплера|адкрытых ім законаў]] рухаў планет Кеплер склаў табліцы планетных рухаў ([[Рудальфінскія табліцы]]), якія па дакладнасці пераўзыходзілі ўсе табліцы, створаныя раней. === Галілей === [[Файл:Galileo Galilei 4.jpg|thumb|150px|Галілеа Галілей]] Адначасова з Кеплерам на іншым канцы Еўропы, у Італіі, працаваў [[Галілеа Галілей]], які аказваў дваякую падтрымку геліяцэнтрычнай тэорыі. Па-першае, з дапамогай вынайдзенага ім [[тэлескоп]]а Галілей зрабіў шэраг адкрыццяў, якія альбо ўскосна пацвярджалі тэорыю Каперніка, альбо выбівалі глебу з-пад ног яго праціўнікаў — прыхільнікаў Арыстоцеля: # Паверхня Месяца не гладкая, як належала нябеснаму целу ў вучэнні Арыстоцеля, а мае горы і ўпадзіны, як Зямля. Акрамя таго, Галілей патлумачыў [[попельнае святло Месяца]] адлюстраваннем сонечнага святла Зямлёй. Дзякуючы гэтаму Зямля стала целам, ва ўсіх адносінах падобным на Месяц. Знікала супярэчнасць паміж зямным і нябесным, пастуліраваная Арыстоцелем. # Чатыры [[спадарожнікі Юпітэра]] (якія пасля атрымалі назву галілеевых). Тым самым ён абвергнуў сцвярджэнне, што Зямля не можа круціцца вакол Сонца, бо вакол яе самой круціцца Месяц (такі тэзіс часта выстаўлялі праціўнікі Каперніка): Юпітэр яўна павінен быў круціцца альбо вакол Зямлі (як у Пталемея і Арыстоцеля), альбо вакол Сонца (як у Арыстарха і Каперніка). # Змены фаз Венеры, якія ўказваюць, што Венера круціцца вакол Сонца. # Галілей выявіў, што [[Млечны Шлях]] складаецца з вялікай колькасці зорак, нябачных простым вокам. Гэта адкрыццё зусім не ўмяшчалася ў касмалогію Арыстоцеля, але было цалкам сумяшчальна з тэорыяй Каперніка, з якой вынікала велізарная аддаленасць зорак. # Адным з першых Галілей адкрыў [[сонечныя плямы]]. Назіранні плям вымусілі Галілея зрабіць выснову аб кручэнні Сонца вакол сваёй восі. Само існаванне плям і іх зменлівасць абвяргалі тэзіс Арыстоцеля аб «дасканаласці» нябёс. # Галілей паказаў, што бачныя памеры планет у розных канфігурацыях (напрыклад у процістаяннях і злучэннях з Сонцам) змяняюцца ў такіх суадносінах, як гэта вынікае з тэорыі Каперніка. # Наадварот, пры назіранні зорак у тэлескоп іх бачныя памеры не змяняюцца. Гэты вынік абвяргаў адзін з асноўных довадаў [[Ціха Брагэ]], які заключаўся ў велізарных памерах зорак, якія вынікаюць з неназіральнасці іх гадавых паралаксаў. Галілей зрабіў вывад, што пры назіранні зорак у тэлескоп іх бачны памер не змяняецца, такім чынам ацэнка Брагэ вуглавых памераў зорак моцна перабольшана. Другім напрамкам дзейнасці Галілея было вызначэнне новых законаў дынамікі. Ён зрабіў важныя крокі ў вызначэнні прынцыпаў [[інерцыя|інерцыі]] і [[прынцып адноснасці|адноснасці]], што дазволіла адхіліць традыцыйныя пярэчанні праціўнікаў геліяцэнтрызму: калі Зямля рухаецца, чаму мы гэтага не заўважаем{{sfn|Koyre|1943|}}? === Пасля Кеплера і Галілея === [[Файл:Hypothesis Copernicana.png|left|thumb|300px|Геліяцэнтрычная сістэма свету (з «Селенаграфіі» [[Ян Гевелій|Яна Гевелія]], 1647 г.)]] Апынуўшыся ў тым жа лагеры каперніканцаў, што і Кеплер, Галілей так і не прыняў яго законаў руху планет. Гэта датычыцца і іншых геліяцэнтрыстаў першай трэці XVII ст., напрыклад, галандскага астранома [[Філіп Лансберг|Філіпа ван Лансберга]]. Аднак астраномы пазнейшага часу маглі наглядна ўпэўніцца ў дакладнасці кеплеравых «Рудальфінскіх табліц». Так, адным з прадказанняў Кеплера было [[праходжанне Меркурыя па дыску Сонца]] ў 1631 г., якое сапраўды назіраў французскі астраном [[П’ер Гасендзі]]. Табліцы Кеплера яшчэ ўдакладніў англійскі астраном [[Джэрэмі Хоракс]], які прадказаў праходжанне Венеры па дыску Сонца ў 1639 г., якое ён жа і назіраў разам з іншым англійскім астраномам, [[Уільям Крабтры|Уільямам Крабтры]]. Аднак нават выключная дакладнасць тэорыі Кеплера (істотна ўдакладненай Хораксам) не пераканала скептыкаў-геацэнтрыстаў, бо многія праблемы геліяцэнтрычнай тэорыі так і засталіся нявырашанымі. Перш за ўсё, гэта праблема гадавых паралаксаў зорак, пошукі якіх вяліся на працягу ўсяго XVII стагоддзя. Нягледзячы на істотнае павелічэнне дакладнасці вымярэнняў (якой удалося дасягнуць дзякуючы выкарыстанню тэлескопаў), гэтыя пошукі так і засталіся безвыніковымі, што казала аб тым, што зоры нават далей, чым меркавалі Капернік, Галілей і Кеплер. Гэта ў сваю чаргу ізноў ставіла на павестку дня праблему памераў зор, адзначаную яшчэ [[Ціха Брагэ]]. Толькі ў канцы XVII стагоддзя навукоўцы ўсвядомілі, што тое, што яны прымалі за дыскі зорак, на самай справе з’яўляецца чыста інструментальным эфектам ([[дыск Эйры]]): зоры маюць настолькі малыя вуглавыя памеры, што іх дыскі немагчыма разгледзець нават у самыя моцныя тэлескопы. Акрамя таго, супраць руху Зямлі заставаліся яшчэ фізічныя пярэчанні, аснаваныя на механіцы Арыстоцеля. Ідэі Галілея наконт інерцыі і адноснасці пераконвалі далёка не ўсіх навукоўцаў XVII стагоддзя{{sfn|Grant|1984|}}. Сярод праціўнікаў геліяцэнтрызму вылучаўся езуіт [[Джавані Батыста Рычолі|Рычыолі]], заслужана вядомы астраном свайго часу. У сваёй фундаментальнай працы «Новы Альмагест» ён пералічыў і абмеркаваў 49 доказаў на карысць Каперніка і 77 — супраць (што зрэшты не перашкодзіла яму назваць імем Каперніка адзін з кратараў Месяца). Галоўным канкурэнтам геліяцэнтрычнай тэорыі ў тыя часы была ўжо не тэорыя Пталемея, а {{нп3|геа-геліяцэнтрычная сістэма свету||en|Tychonic system}}, дапоўненая дапушчэннем аб эліптычнасці арбіт. Сістэму Каперніка падтрымліваў шэраг выдатных навукоўцаў XVII стагоддзя. Сярод іх ([[Ісаак Бэкман]], [[Джэрэмі Хоракс]], [[Рэнэ Дэкарт]], [[Жыль Раберваль]], [[Джавані Альфонса Барэлі]], [[Роберт Гук]]) спрабавалі будаваць тэорыі рухаў планет на аснове прынцыпаў [[механіцызм|механістычнай філасофіі]]. У ліку прыхільнікаў геліяцэнтрызму ў XVII стагоддзі былі таксама выдатныя навукоўцы [[Ота фон Герыке]], [[Ісмаэль Буліальд]], [[Хрысціян Гюйгенс]], [[Джон Уілкінс]], [[Джон Валіс]]. Аднак аж да канца XVII стагоддзя многія навукоўцы проста адмаўляліся рабіць выбар паміж гэтымі гіпотэзамі, зазначаючы, што з пункту гледжання назіранняў геліяцэнтрычная і геа-геліяцэнтрычная сістэмы раўназначныя; канечне, трымаючыся такой пазіцыі немагчыма было развіваць дынаміку планетнай сістэмы. У ліку прыхільнікаў гэтага «пазітывісцкага» пункту гледжання былі, напрыклад, [[Джавані Даменіка Касіні]], [[Оле Крыстэнсен Ромер|Оле Ромер]], [[Блез Паскаль]]. [[Файл:Guericke - Experimenta Nova.png|thumb|right|350 pt|Структура Сусвету з кнігі Ота фон Герыке ''Experimenta nova'' (1672)]] Варта дадаць, што ў спрэчках з геацэнтрыстамі прыхільнікі [[Арыстарх]]а і [[Капернік]]а знаходзіліся зусім не ў роўных умовах, бо на баку першых быў такі аўтарытэт, як [[Хрысціянская Царква|Царква]] (асабліва ў каталіцкіх краінах). Аднак пасля таго, як [[Ісаак Ньютан]] у 1687 годзе вывеў з [[закон сусветнага прыцягнення|закону сусветнага прыцягнення]] законы Кеплера, усе спрэчкі аб сістэме свету, якія не сціхалі на працягу паўтара стагоддзя, страцілі сэнс. [[Сонца]] трывала заняло цэнтр планетнай сістэмы, аказаўшыся адной з мноства зорак бясконцага [[Сусвет]]у. == Умацаванне геліяцэнтрызму і класічная механіка == === Адноснасць руху === Распаўсюджванне геліяцэнтрычнай сістэмы дало штуршок развіццю фізікі. Перш за ўсё, трэба было адказаць на пытанне, чаму рух Зямлі не адчуваецца людзьмі і не праяўляецца ў зямных эксперыментах. Менавіта на гэтым шляху былі сфармуляваны асноватворныя палажэнні [[Класічная механіка|класічнай механікі]]: [[прынцып адноснасці]] і прынцып [[інерцыя|інерцыі]]. Аб немагчымасці адрозніць рух і спакой на ўзоры гіпотэзы аб руху Зямлі вакол восі пісалі [[Мікалай Арэм]], [[аль-Кушчы|Алі аль-Кушчы]], [[Мікалай Кузанскі]], [[Мікалай Капернік|Капернік]], [[Томас Дыгес]], [[Джардана Бруна]]. Істотны крок у фармулёўцы прынцыпу адноснасці зрабіў [[Галілеа Галілей]]. === Гравітацыя === Фізічнай асновай геацэнтрычнай касмалогіі была тэорыя ўкладзеных сфер, у якой рух планеты адбываецца з дапамогай цвёрдых нябесных сфер. Па-першае, сутачныя траекторыі зорак такія, нібыта яны прывязаны да суцэльнай сферы, якая здзяйсняе кручэнне вакол Зямлі за [[зорныя суткі]]. Па-другое, без прыцягнення ўяўлення аб цвёрдых сферах, да якіх прывязаны планеты, амаль немагчыма было даць фізічную трактоўку пталемеевым [[эпіцыкл]]ам. Аднак у межах геліяцэнтрызму патрэбы ў нябесных сферах няма, бо калі бачныя сутачныя рухі зорак абумоўлены сутачным кручэннем Зямлі, то вонкавая нябесная сфера, якія ўтрымлівае на сабе зоры, аказваецца проста непатрэбнай. Першым звярнуў на гэта ўвагу [[Джардана Бруна]]. Аднак гэта сфера з’яўляецца толькі вонкавай мяжой усяе сістэмы сфер, да якой прывязаны планеты. Такім чынам, калі вонкавай сферы не існуе, то і ўся гэта сістэма нябесных сфер непатрэбна. Тады паўставала пытанне аб тым, што (калі не сферы) рухае планеты. Бруна, як і многія іншыя навукоўцы (у прыватнасці, [[Ціха Брагэ]], [[Уільям Гільберт]]) лічыў, што планеты з’яўляюцца жывымі, разумнымі істотамі, якімі кіруюць іх уласныя душы. Нейкі час такога меркавання прытрымліваўся і [[Іаган Кеплер|Кеплер]], аднак у працэсе стварэння тэорыі руху Марса ён прыйшоў да высновы, што рух планет кіруецца сіламі, якія зыходзяць ад Сонца. Такіх сіл у яго тэорыі было тры: адна падштурхоўвае планету па арбіце, дзеючы па датычнай да траекторыі (дзякуючы гэтай сіле планета рухаецца), другая то прыцягвае, то адштурхоўвае планету ад Сонца (з-за яе арбіта планеты з’яўляецца эліпсам) і трэцяя дзейнічае папярок плоскасці [[Экліптыка|экліптыкі]] (дзякуючы чаму арбіта планеты ляжыць у плоскасці, якая не супадае з плоскасцю экліптыкі){{sfn|Koyre|1973|}}. Першую з іх («кругавую» сілу) ён лічыў спадаючай адваротна прапарцыянальна адлегласці ад Сонца. З думкай Кеплера пагадзіліся далёка не ўсе навукоўцы. Так, [[Галілеа Галілей|Галілей]] атаясамліваў рух планет з [[інерцыя]]льным. Кеплераву тэорыю адхіліў вядучы астраном-тэарэтык сярэдзіны XVII стагоддзя [[Ісмаэль Буліальд]], на думку якога, планеты рухаюцца вакол Сонца не пад дзеяннем зыходзячых ад яго сіл, а з прычыны ўнутранага імкнення. Акрамя таго, калі б кругавая сіла існавала, яна б меншала адваротна прапарцыянальна другой ступені адлегласці, а не першай, як лічыў Кеплер{{sfn|Wilson|1970|p=107}}. Аднак пошук дынамічнага тлумачэння планетных рухаў падтрымлівалі [[Джэрэмі Хоракс]]{{sfn|Wilson|1989|p=171}} і [[Ісаак Бэкман]]{{sfn|Vermij|2002|p=125}}. [[Рэнэ Дэкарт]] лічыў, што планеты пераносяцца вакол Сонца гіганцкімі віхрамі. [[Файл:Hw-newton.jpg|thumb|150px|Ісаак Ньютан]] Далейшае развіццё нябеснай механікі звязана з імем [[Джавані Альфонса Барэлі|Дж. А. Барэлі]]. На яго думку, ад Сонца зыходзяць тры сілы: адна цягне планету па арбіце, другая прыцягвае планету да Сонца, трэцяя (цэнтрабежная), наадварот, адштурхоўвае планету. Эліптычная арбіта планеты з’яўляецца вынікам проціборства двух апошніх{{sfn|Koyre|1973|}}{{sfn|Черняк|2003|}} сіл. У 1666 г. [[Роберт Гук]] выказаў здагадку, што каб растлумачыць рух планет, досыць адной толькі сілы прыцягнення да Сонца, проста трэба дапусціць, што планетная арбіта з’яўляецца вынікам спалучэння (суперпазіцыі) падзення на Сонца (дзякуючы сіле прыцягнення) і руху па інерцыі (па датычнай да траекторыі планеты). На яго думку, гэта суперпазіцыя рухаў абумоўлівае эліптычную форму траекторыі планеты вакол Сонца{{sfn|Nauenberg|2005|}}. Менавіта Гук упершыню паставіў задачу аб фармуляванні законаў Кеплера, зыходзячы з прынцыпа інерцыі і дапушчэння аб існаванні накіраванай да Сонца сілы. Блізкія погляды, але ў даволі няпэўнай форме, выказваў і [[Крыстафер Рэн]]{{sfn|Bennett|1975|}}. Гук і Рэн здагадваліся, што сіла прыцягнення змяншаецца адваротна прапарцыянальна квадрату адлегласці да Сонца. Але гонар фармулявання законаў Кеплера з [[закон сусветнага прыцягнення|закона сусветнага прыцягнення]] належыць [[Ісаак Ньютан|Ісааку Ньютану]] («[[Матэматычныя прынцыпы натуральнай філасофіі]]», 1687 г.) Закон сусветнага прыцягнення, канчаткова сфармуляваны Ньютанам, дазволіў даць агульнае тлумачэнне зямному цяжару, руху Месяца вакол Зямлі і планет вакол Сонца. У прыватнасці, былі растлумачаны [[Прылівы і адлівы|прылівы]], былі выведзены [[законы Кеплера]]. == Геліяцэнтрызм і [[касмалогія]] == {{Таксама|Касмалогія Джардана Бруна}} [[Файл:ThomasDiggesmap.JPG|thumb|left|250px|Структура Сусвету паводле Томаса Дыгеса]] Адным з пярэчанняў супраць геліяцэнтрызму ў XVI—XVII ст. лічылася адсутнасць гадавых [[паралакс]]аў зорак. Каб растлумачыць гэту супярэчнасць, [[Капернік]] (як раней [[Арыстарх]]) дапусціў, што арбіта Зямлі з’яўляецца кропкай у параўнанні з адлегласцямі да зорак. Капернік лічыў [[Сусвет]] неакрэслена вялікім, але не бясконцым; Сонца размяшчалася ў яго цэнтры. Першым, хто ў межах геліяцэнтрызму перайшоў да думкі аб бясконцым Сусвеце, быў англійскі астраном [[Томас Дыгес]]; ён меркаваў, што за межамі Сонечнай сістэмы Сусвет раўнамерна запоўнены зорамі, прырода якіх не ўдакладнялася. Сусвет, паводле Дыгеса, меў неаднародную структуру, Сонца заставалася ў цэнтры свету. Прастора па-за Сонечнай сістэмай — гэта нематэрыяльны свет, «Палац Бога». Рашучы крок ад геліяцэнтрызму да [[бясконцасць|бясконцага]] Сусвету, раўнамерна запоўненага зорамі, зрабіў італьянскі філосаф [[Джардана Бруна]]. Паводле Бруна, пры назіранні з любога пункта прасторы Сусвет павінен выглядаць прыкладна аднолькава. З усіх мысліцеляў [[Новы час|Новага часу]] ён першым выказаў здагадку, што зоры — гэта далёкія сонцы, і што фізічныя законы ва ўсём бясконцай і бязмежнай прасторы аднолькавыя{{sfn|Койре|2001|с=31—45}}{{sfn|Granada|2004|pp=105—110}}. У канцы XVI стагоддзя бясконцасць Сусвету адстойваў і [[Уільям Гільберт]]{{sfn|Койре|2001|с=45—48}}. [[Файл:Kepler-Bruno.jpg|right|thumb|250px|Сусвет Джардана Бруна (ілюстрацыя з кнігі [[Іаган Кеплер|Кеплера]] ''Сціслы пераказ капернікавай астраноміі'', 1618 г.). Сімвалам '''M''' пазначаны наш свет.]] З гэтымі поглядамі не згаджаўся [[Іаган Кеплер|Кеплер]]. Сусвет ён уяўляў у выглядзе шара канечнага радыуса з поласцю пасярэдзіне, дзе знаходзілася Сонечная сістэма. Шаравы слой за межамі гэтай поласці Кеплер лічыў запоўненым зорамі — самасвецячымі аб’ектамі, але з прынцыпова іншай прыродай, чым Сонца{{sfn|Койре|2001|с=49—74}}. Адзін з яго довадаў з’яўляецца непасрэдным папярэднікам [[фотаметрычны парадокс|фотаметрычнага парадоксу]]{{sfn|Harrison|1987|с=49—53}}. [[Галілей]], пакідаючы адкрытым пытанне аб бясконцасці Сусвету, лічыў зоры далёкімі сонцамі. У сярэдзіне — другой палове XVII стагоддзя гэтыя погляды падтрымлівалі [[Рэнэ Дэкарт]], [[Ота фон Герыке]] і [[Хрысціян Гюйгенс]]. Гюйгенсу належыць першая спроба вызначэння адлегласці да зоркі ([[Сірыус]]) у дапушчэнні аб роўнасці яе свяцільнасці сонечнай. Пазней падобныя спробы былі зроблены [[Джэймс Грэгары|Джеймсам Грэгары]] і [[Ісаак Ньютан|Ісаакам Ньютанам]]. Пры гэтым многія навукоўцы лічылі, што сукупнасць зорак займае толькі частку прасторы, за межамі якой — пустата ці эфір. Аднак у пачатку XVIII стагоддзя [[Ісаак Ньютан]] і [[Эдмунд Галей]] выказаліся на карысць раўнамернай запоўненасці прасторы зорамі, бо ў выпадку канечнага ліку сістэм зорак яны непазбежна павінны былі ўпасці адна на адну пад уздзеяннем сіл узаемнай гравітацыі. Тым самым, Сонца, застаючыся цэнтрам планетнай сістэмы, перастала быць цэнтрам свету, усе пункты якога апынуліся ў роўных умовах. == Геліяцэнтрызм і рэлігія == === Рух Зямлі ў свеце Святога Пісання === Практычна адразу пасля прапановы геліяцэнтрычнай сістэмы было адзначана, што яна супярэчыць некаторым месцам са Святога Пісання. Напрыклад, урывак з аднаго з Псалмоў <blockquote> Ты паставіў зямлю на цвёрдых асновах: не пахіснецца яна ў вякі і стагоддзі ({{Біблія|Пс|103:5}}). </blockquote> прыводзіўся як доказ нерухомасці Зямлі. Некаторыя іншыя ўрыўкі прыводзіліся ў пацвярджэнне таго, што сутачны рух здзяйсняе Сонца, а не Зямля. У іх ліку, напрыклад, адно месца з [[Кніга Эклезіяст|Кнігі Эклезіяст]]: <blockquote> Узыходзіць сонца і заходзіць сонца, і спяшаецца да месца свайго, дзе яно ўзыходзіць ({{Біблія|Екк|1:5}}). </blockquote> Вялікай папулярнасцю карыстаўся ўрывак з кнігі [[Ісус Навін|Ісуса Навіна]]: <blockquote> Ісус звярнуўся да Госпада ў той дзень, у які аддаў Гасподзь Амарэя ў рукі Ізраілю, калі пабіў іх у Гаваоне, і яны пабіты былі перад лікам сыноў Ізраілевых, і сказаў перад Ізраільцянамі: стой, сонца, над Гаваонам, і месяц, над далінай Авалонскай)! ({{Біблія|Нав|10:12}}) </blockquote> А раз каманда спыніцца была звернута да Сонца, а не Зямлі, то адсюль рабіўся вывад, што сутачны рух здзяйсняе менавіта Сонца. Рэлігійныя аргументы прыцягвалі для падмацавання сваёй пазіцыі не толькі каталіцкія і пратэстанцкія лідары, але і прафесійныя астраномы ([[Ціха Брагэ]], [[Хрыстафор Клавіус]], [[Джавані Батыста Рычолі]] і інш.). Прыхільнікі кручэння Зямлі праводзілі абарону па двух напрамках. Па-першае, яны ўказвалі, што Біблія напісана мовай, зразумелай простым людзям, і калі б яе аўтары давалі дакладныя з навуковага пункту гледжання фармулёўкі, яна не змагла б выконваць сваю асноўную, рэлігійную місію. Акрамя таго, адзначалася, што некаторыя ўрыўкі Бібліі павінны трактавацца алегарычна (гл. артыкул [[Біблейскі алегарызм]]). Так, [[Галілей]] адзначаў, што калі Святое Пісанне цалкам разумець літаральна, то аказваецца, што ў Бога ёсць рукі, ён схільны да эмоцый, напрыклад, гневу і інш. У цэлым, галоўнай думкай абаронцаў вучэння аб руху Зямлі было тое, што навука і рэлігія маюць розныя мэты: навука разглядае з’явы матэрыяльнага свету, кіруючыся довадамі розуму, мэтай рэлігіі з’яўляецца маральнае ўдасканаленне чалавека, яго выратаванне. [[Галілей]] у гэтай сувязі цытаваў кардынала [[Цэзар Бароній|Бароніа]], што Біблія вучыць таму, як узысці на нябёсы, а не таму, як яны ўладкаваны. === Каталіцкая царква === [[Файл:Galileo before the Holy Office.jpg|left|thumb|300px|Галілей перад судом інквізіцыі]] Найбольш драматычнай была гісторыя ўзаемаадносін геліяцэнтрычнай сістэмы з [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквой]]. Спачатку Царква аднеслася да новай плыні астраноміі хутчэй добразычліва і нават з некаторай зацікаўленасцю. Яшчэ ў 1533 г. у [[Ватыкан]]е быў заслуханы даклад аб сістэме Каперніка, з якім выступіў вядомы ўсходазнавец [[Іаган Альберт Відманштадт]]; у знак падзякі рымскі Папа [[Клімент VII]], які прысутнічаў там, падарыў дакладчыку каштоўны старагрэчаскі рукапіс. Яшчэ праз тры гады кардынал [[Мікалай Шомберг]] напісаў Каперніку ліст, у якім настойліва раіў хутчэй апублікаваць кнігу з дэтальным выкладаннем яго тэорыі. Абнародваць новую сістэму свету Каперніка настойліва пераконваў і яго блізкі сябар, епіскап [[Тыдэман Гізэ]]. Аднак ужо ў першыя гады пасля выхаду кнігі Каперніка адзін з высокапастаўленых ватыканскіх чыноўнікаў, кіраўнік Папскім палацам Барталамеа Спіна, заклікаў да забароны геліяцэнтрычнай сістэмы, хоць ён не паспеў дабіцца свайго з-за цяжкай хваробы і смерці{{sfn|Rosen|1975b|}}{{sfn|Фантоли|1999|loc=c. 31-33}}{{sfn|Lerner|2005|}}. Справу працягнуў яго знаёмы, дамініканскі багаслоў Джавані Марыя Талазані, які казаў аб небяспецы геліяцэнтрызму для веры ў сачыненні ''Аб нябёсах і цвердзі''{{sfn|Дмитриев|2006|loc=c. 223-229}}{{sfn|Кимелев и Полякова|1988|}}. Тым не менш, на працягу некалькіх наступных дзесяцігоддзяў тэорыя Каперніка не прыцягвала асаблівай увагі каталіцкіх багасловаў: ці то з-за яе малой вядомасці ў Італіі (кніга Каперніка была апублікавана ў Германіі), ці ў сувязі з неабходнасцю ўдакладнення рухаў Сонца і Месяца для [[грыгарыянскі каляндар|рэформы каляндара]], якая павінна была хутка адбыцца; не выключана, што пільнасць каталіцкіх багасловаў прытупілася дзякуючы прадмове [[Андрэас Озіандар|Озіандара]]. Небяспечнасць новай сістэмы свету для Царквы тэолагі пачалі ўсведамляць толькі у канцы XVI стагоддзя. Аснаваныя на Бібліі довады на карысць нерухомасці Зямлі прагучалі на судовым працэсе супраць [[Джардана Бруна]]{{sfn|Фантоли|1999|loc=c. 45}}, хоць, верагодна, не яны адыгралі вырашальную ролю ў яго трагічнай развязцы. Аднак асноўны вал рэлігійных абвінавачванняў супраць геліяцэнтрызму ўзняўся пасля тэлескапічных адкрыццяў Галілея. Спробы абараніць геліяцэнтрызм ад абвінавачванняў у пярэчанні Пісанню рабілі сам [[Галілей]] і каталіцкі манах [[Паола Фаскарыні]]. Аднак з [[1616]] года, калі кніга [[Капернік]]а трапіла ў [[індэкс забароненых кніг]] «да выпраўлення», зазнаўшы цэнзуру ([[1620]] год), каталіцкая царква стала лічыць любыя спробы аб’явіць геліяцэнтрычную тэорыю рэальным адлюстраваннем рухаў планет (а не проста матэматычнай мадэллю) як супярэчнасць асновам веры. У другой палове 20-х гадоў XVII стагоддзя Галілей палічыў, што становішча паступова разраджаецца і выпусціў сваю знакамітую працу «Дыялогі аб двух галоўных сістэмах свету, пталемееўскай і капернікавай» (1632 г.) Хоць цэнзура дазволіла публікацыю «Дыялогу», вельмі скора рымскі Папа [[Урбан VIII]] палічыў кнігу ерэтычнай, і Галілей паўстаў перад [[інквізіцыя|судом інквізіцыі]]. У [[1633]] годзе ён быў вымушаны публічна адрачыся ад сваіх поглядаў. [[Суд над Галілеем]] аказаў негатыўны ўплыў і на развіццё навукі, і на аўтарытэт каталіцкай царквы. [[Рэнэ Дэкарт]] быў вымушаны адмовіцца ад публікацыі сваёй працы аб сістэме свету, [[Жыль Раберваль]] і [[Ісмаэль Буліальд]] адклалі публікацыю ўжо гатовых прац. Многія навукоўцы ўстрымліваліся ад выказвання сваіх сапраўдных меркаванняў, баючыся праследавання інквізіцыі, у іх шэрагу, верагодна, [[Джаванні Барэлі]] і [[П'ер Гасэндзі]]. Некаторыя іншыя астраномы (пераважна езуіты, у іх шэрагу [[Рычыолі]]) шчыра лічылі, што царкоўная забарона геліяцэнтрызму з’яўляецца рашучым аргументам на карысць геацэнтрызму, які пераважвае ўсе навуковыя аргументы; можна меркаваць, што калі б гэтай забароны не было, яны б унеслі значна большы ўклад у развіццё тэарэтычнай астраноміі XVII стагоддзя. У Францыі, аднак, забарона геліяцэнтрычнай сістэмы не была зацверджана, і геліяцэнтрызм паступова распаўсюдзіўся сярод навукоўцаў{{sfn|Russel|1989|}}. === Пратэстанты === Нават пры жыцці Каперніка правадыры [[пратэстант]]аў [[Марцін Лютэр]], [[Філіп Меланхтан]] і [[Жан Кальвін]] выступілі супраць геліяцэнтрызму, заяўляючы, што гэта вучэнне супярэчыць Святому Пісанню. Марцін Лютэр сказаў у адрас Каперніка ў прыватнай размове: <blockquote> Гэты вар’ят хоча перавярнуць з ног на галаву ўсю астранамічную навуку, але Святое Пісанне кажа нам, што [[Ісус Навін]] загадаў Сонцу спыніцца, а не Зямлі<ref>Фантоли 1999, с. 42.</ref>. </blockquote> На пытанні аб сумяшчальнасці геліяцэнтрычнай сістэмы з Пісаннем вымушаны быў адказваць лідарам пратэстанцкіх суполак Іаган Кеплер<ref>Rosen 1975a.</ref>. Тым не менш, у пратэстанцкіх краінах становішча было значна больш свабодным, чым у каталіцкіх<ref>[http://www.knaw.nl/publicaties/pdf/991129.pdf Vermij 2002] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061208130302/http://www.knaw.nl/publicaties/pdf/991129.pdf |date=8 снежня 2006 }}.</ref>, асабліва ў [[Вялікабрытанія|Брытаніі]]. Пэўную ролю тут, магчыма, адыграла процістаянне каталікам, а таксама адсутнасць у пратэстантаў адзінага рэлігійнага кіраўніцтва. У выніку менавіта пратэстанцкія краіны (нараўне з Францыя) сталі на чале навуковай рэвалюцыі XVII стагоддзя. === Руская праваслаўная царква === У Расіі аб геліяцэнтрычнай сістэме ўпершыню даведаліся ў 1657 годзе, калі манах [[Епіфаній Славінецкі]] пераклаў на рускую мову ''Касмаграфію'' Іагана Блау, дзе выкладалася як геацэнтрычная сістэма, так і сістэма Каперніка{{sfn|Райков|1947|с=130}}. З [[1815]] года з ухвалення цэнзуры выдаваўся школьны дапаможнік ''Разбурэнне капернікаўскай сістэмы'', у якім аўтар называў геліяцэнтрычную сістэму «ложной системой философической» і «возмутительным мнением»{{sfn|Райков|1947|с=364}}. ;Руская праваслаўная стараабрадская царква [[Духавенства]] [[Руская праваслаўная стараабрадская царква|Рускай праваслаўнай стараабрадскай царквы]] выступала з крытыкай геліяцэнтрычнай сістэмы свету ад да пачатку XX стагоддзя. Стараабрадскі [[епіскап]] Уральскі [[Арсеній Швецаў]] у лісце ад 21 сакавіка 1908 г. раіў настаўнікам пры азнаямленні вучняў з сістэмай Каперніка не надаваць ёй «безусловной справедливости», а выкладаць яе «как баснь какую»{{sfn|Райков|1947|с=375}}. Апошнім творам, у якім крытыкавалася геліяцэнтрычная сістэма, стала выдадзеная ў [[1914]] годзе кніга стараабрадніцкага [[святар]]а з Ніжагародскай губерні Іава Немцава ''Круг земли неподвижен, а солнце ходит'', у якім сістэма [[Капернік]]а «абвяргалася» з дапамогай традыцыйных цытат з [[Біблія|Бібліі]]{{sfn|Райков|1947|с=375}}<ref>Шахнович М. И. [http://krotov.info/libr_min/25_sh/ah/novich_per_1.htm ''Церковь и наука в XIX веке''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131101020251/http://krotov.info/libr_min/25_sh/ah/novich_per_1.htm |date=1 лістапада 2013 }}</ref>. === Іўдаізм === {{Main|Касмалогія ў іўдаізме}} З’яўленне сістэмы [[Капернік]]а не сустрэла асабліва заўзятага супраціўлення [[Іўдаізм|іўдзеяў]], бо ў іх сістэма Пталемея і філасофія Арыстоцеля ніколі не ўводзіліся як дагмат, а, наадварот, сустракалі супраціўленне. Першыя яўрэйскія аўтары пасля Каперніка адносяцца да яго з сімпатыяй: [[Махараль з Прагі|Ехуда Ліва бен Бецалель]]{{sfn|Efron|1997|}}, [[Давід Ганс]] і [[Ёзеф Дэльмедыга]]{{sfn|Neher|1977|}}. Наступная яўрэйская літаратура XVIII стагоддзя пераважна станоўча адносіцца да геліяцэнтрычнай сістэмы: рабі Ёнатан бен Ёсеф з Рожаны, Ісраэль Галеві, Барух бен Яакаў Шык{{sfn|Neher|1977|}}. Але, па меры ўсведамлення таго, што сістэма Каперніка супярэчыць не толькі Пталемею, але і Талмуду і простаму сэнсу Бібліі, у сістэмы Каперніка з’яўляліся праціўнікі. Напрыклад, рабі Тувія Акоэн з [[Мец]]а называе Каперніка «першынцам сатаны», бо ён супярэчыць вершам з [[Кніга Эклесіяст|Эклесіяста]]: «А зямля стаіць навечна» ({{Біблія|Эк|1:4}}). У пазнейшыя часы прамыя нападкі на геліяцэнтрычную сістэму ў яўрэяў практычна не назіраюцца, але перыядычна выказваюцца сумненні, ці варта верыць навуцы ўвогуле і геліяцэнтрычнай сістэме ў прыватнасці. У некаторых крыніцах XVIII і XIX стагоддзяў сустракаюцца сумненні, ці сапраўды Зямля шар у сэнсе Арыстоцеля<ref>Кніга «Швут Яаакаў» 3:20 (рабі Яаакаў Райзнер з Прагі 1710—1789): «таму не варта спадзявацца на іх (паганцаў), а яшчэ яны кажуць, што Зямля — шар, супраць таго, што гаворыцца ў Талмудзе»</ref><ref>[[Хатам Софер]] (1762—1839) «Ковец Тшувот», 26, не адважваецца сказаць, ці праў Капернік.</ref><ref>Лідар [[Харэдзім|ультраартадоксаў]] [[Хазон Іш]] заклікаў цалкам верыць словам Талмуда, але такі дазволіў верыць сістэме Каперніка{{lang-he|אור ישראל}}14:3 of 5769, Nissan, Chaim Rappaport. {{lang-he|והארץ לעולם עומדת}}. Chaim Rappoport. «And the Earth stands forever» in «Or Israel», 14:3. Па кнізе «Маймонид, Спиноза и мы», р. М Анджел).)</ref>. == У мастацкай літаратуры == Дзеля аргументацыі сваіх поглядаў геліяцэнтрысты выкарыстоўвалі і мастацкія творы. [[Сірано дэ Бержэрак]] у фантастычнай дылогіі «Іншы свет. Дзяржавы і імперыі Месяца» (1650, публ. у 1657) пісаў<ref>''Сирано де Бержерак''. [http://www.lib.ru/INOOLD/ROSTAN/luna.txt_with-big-pictures.html Иной свет, или Государства и империи Луны]</ref>: {{пачатак цытаты}} Самы здаровы розум кажа за тое, што Сонца размяшчаецца ў цэнтры сусвету, бо ўсе целы, існыя ў прыродзе, маюць патрэбу ў яго жыватворным агні… Было б аднолькава смешна думаць, што вялікае свяціла пачне круціцца вакол пункта, да якога яму няма ніякай справы, гэтак было б смешна дапусціць, бачачы смажанага жаваранка, што вакол яго круцілася печ. {{канец цытаты}} == Значэнне геліяцэнтрызму ў гісторыі навукі == Геліяцэнтрычная сістэма свету, прапанаваная ў III стагоддзі да н. э. Арыстархам і адроджаная ў XVI стагоддзі Капернікам, дазволіла вызначыць параметры планетнай сістэмы і адкрыць законы планетных рухаў. Неабходнасць абгрунтавання геліяцэнтрызму выклікала патрэбу ў стварэнні класічнай механікі, што ў выніку прывяло да адкрыцця закона сусветнага прыцягнення. Геліяцэнтрызм адкрыў шлях зорнай астраноміі (зоркі — далёкія сонцы) і касмалогіі бясконцага Сусвету. Навуковыя спрэчкі вакол геліяцэнтрычнай сістэмы спрыялі размежаванню навукі і рэлігіі, дзякуючы чаму довады, заснаваныя на Святым Пісанні, больш не ўспрымаліся як аргументы ў навуковай дыскусіі. {{Зноскі}} == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{артыкул |аўтар=Веселовский И. Н. |загаловак=Аристарх Самосский — Коперник античного мира |выданне=Историко-астрономические исследования, вып. VII |спасылка=http://www.astro-cabinet.ru/library/Aristarch/Aristarch_3.htm |месца=М. |год=1961 |ref=Веселовский |старонкі=17—70 }} * {{артыкул |аўтар=Веселовский И. Н. |загаловак=Кеплер и Галилей |выданне=Историко-астрономические исследования, вып. XI |спасылка=http://www.astro-cabinet.ru/library/IAI_11/Iai_Ogl.htm |месца=М. |год=1972 |ref=Веселовский |старонкі=19—64 }} * {{кніга |аўтар= Гурев Г.&nbsp;А. |загаловак=Учение Коперника и религия |месца=М. |выдавецтва=Изд-во АН СССР |год=1961 |ref=Гурев }} * {{артыкул |аўтар=Джалалов Г. Д. |загаловак=Некоторые замечательные высказывания астрономов Самаркандской обсерватории |выданне=Историко-астрономические исследования, вып. IV |спасылка=http://www.astro-cabinet.ru/library/IAI_4/Iai_Ogl.htm |месца=М. |год=1958 |ref=Джалалов |старонкі=381-386 }} * {{кніга |аўтар=Дмитриев И. С. |загаловак=Искушение святого Коперника |месца=СПб. |спасылка=http://pawet.net/library/history/c_history/dm_kopernik/%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2_%D0%98.%D0%A1._%D0%98%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0.html |выдавецтва=Изд-во С.-Петерб. ун-та |год=2006 |ref=Дмитриев }} * {{кніга |аўтар= Еремеева А.&nbsp;И. |загаловак=Астрономическая картина мира и её творцы |месца=М. |ref=Еремеева |выдавецтва=Наука |год=1984}} * {{кніга |аўтар=Еремеева А.&nbsp;И., Цицин Ф.&nbsp;А. |загаловак=История астрономии |месца=М. |выдавецтва=Изд-во МГУ |год=1989 |ref=Еремеева }} * {{кніга |аўтар=Житомирский С.&nbsp;В. |загаловак=Античная астрономия и орфизм |спасылка=http://www.astro-cabinet.ru/library/Jitomirskii/Index.htm |месца=М. |выдавецтва=Янус-К |год=2001 |ref=Житомирский }} * {{кніга |аўтар=Идельсон Н.&nbsp;И. |загаловак=Этюды по истории небесной механики |спасылка=http://www.astro-cabinet.ru/library/Idelson/Index.htm |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1975 |ref=Идельсон }} * {{артыкул |аўтар=Кауффельд А. |загаловак=Защита Отто фон Герике системы Николая Коперника |выданне=Историко-астрономические исследования, вып. XI |спасылка=http://www.astro-cabinet.ru/library/IAI_11/Iai_Ogl.htm |месца=М. |год=1972 |старонкі=221—236 |ref=Кауффельд }} * {{кніга |аўтар= Кимелев Ю. А., Полякова Н. Л. |загаловак= Наука и религия: историко-культурный очерк |спасылка= http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Science/Garin/08.php |месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1988 |ref= Кимелев и Полякова }} * {{кніга |аўтар=Кирсанов В.&nbsp;С. |загаловак=Научная революция XVII в |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1987 |ref= Кирсанов }} * {{кніга |аўтар=Климишин И.&nbsp;А. |загаловак=Открытие Вселенной |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1987 |ref=Климишин }} * {{кніга |аўтар= Климишин И.&nbsp;А. |загаловак=Элементарная астрономия |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1991 |ref=Климишин }} * {{кніга |аўтар= Койре А. |загаловак=От замкнутого мира к бесконечной вселенной |месца=М. |выдавецтва=Серия: Сигма |год=2001 |ref=Койре }} * {{артыкул |аўтар=Косарева Л.&nbsp;М. |загаловак=Картины Вселенной в европейской культуре XVI—XVII вв |выданне=На рубежах познания Вселенной (Историко-астрономические исследования, Вып. XXII) |спасылка=http://www.astro-cabinet.ru/library/IAI_22/Iai_Ogl.htm |месца=М. |год=1990 |старонкі=74—109 |ref=Косарева }} * {{кніга |аўтар= Кузнецов Б.&nbsp;Г. |загаловак=Развитие научной картины мира в физике XVII—XVIII века |месца=М. |выдавецтва=АН СССР |год=1955 |ref=Кузнецов }} * {{артыкул |аўтар=Ланской Г.&nbsp;Ю. |загаловак=Жан Буридан и Николай Орем о суточном вращении Земли |выданне=Исследования по истории физики и механики 1995—1997 |выдавецтва=Наука |месца=М. |год=1999 |старонкі=87-98 |ref=Ланской}} * {{артыкул |аўтар=Михайлов Г.&nbsp;К., Филонович С.&nbsp;Р. |загаловак=К истории задачи о движении свободно брошенных тел на вращающейся Земле |выданне=Исследования по истории физики и механики 1990 |спасылка=http://www.astro-cabinet.ru/library/Michaylov/N_1.htm |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1990 |старонкі=93-121 |ref=Михайлов }} * {{артыкул |аўтар=Нугаев Р. М. |загаловак=Коперниканская революция: интертеоретический контекст |выданне=Вопросы философии |спасылка=http://vphil.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=488&Itemid=52 |год=2012 |нумар=3 |старонкі=110-120 |ref=Нугаев }} * {{кніга |аўтар=Паннекук А. |загаловак=История астрономии |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1966 |спасылка=http://www.astro-cabinet.ru/library/Pannekuk/Index.htm |ref=Паннекук }} * {{артыкул |аўтар=Панченко Д.&nbsp;В. |загаловак=О неудаче Аристарха и успехе Коперника |выданне=ΜΟΥΣΕΙΟΝ: Проф. А. И. Зайцеву ко дню 70-летия. |месца=Санкт-Петербург |выдавецтва= изд-во СпбГУ |год=1997 |старонкі=150-154 |ref=Панченко }} * {{кніга |аўтар= Райков Б.&nbsp;Е. |загаловак=Очерки по истории гелиоцентрического мировоззрения в России |месца=М.-Л. |выдавецтва= АН СССР |год=1947 |ref =Райков }} * {{кніга |аўтар=Рожанский И.&nbsp;Д. |загаловак=История естествознания в эпоху эллинизма и Римской империи |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1988 |ref=Рожанский }} * {{кніга |аўтар= Рябов Ю.&nbsp;А. |загаловак=Движение небесных тел |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1988 |ref=Рябов }} * {{кніга |аўтар=Фантоли А. |загаловак=Галилей: в защиту учения Коперника и достоинства святой церкви |месца=М. |выдавецтва=МИК |год=1999 |ref=Фантоли}} * {{артыкул |аўтар=Черняк В. С. |загаловак=Эволюция творческого мышления в астрономии XVI–XVII вв.: Коперник, Кеплер, Борелли |выданне=Философия науки. Вып. 9 |спасылка=http://iph.ras.ru/page49191822.htm |месца=М. |год=2003 |выдавецтва=ИФ РАН |ref=Черняк |старонкі=17—70 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113114048/http://iph.ras.ru/page49191822.htm |archive-date=13 лістапада 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113114048/http://iph.ras.ru/page49191822.htm |archivedate=13 лістапада 2013 }} * {{артыкул |аўтар=Applebaum W. |загаловак=Keplerian Astronomy after Kepler: Researches and Problems |выданне=History of Science |спасылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996HisSc..34..451A |год=1996 |ref=Applebaum |volume=34 |pages=451-504 }} * {{артыкул |аўтар=Barker P. |загаловак=Copernicus, the orbs, and the equant |выданне=Synthese |спасылка=http://rd.springer.com/article/10.1007/BF00413764 |год=1990 |volume=83 (2) |ref=Barker |pages=317-323 }} * {{артыкул |аўтар= Barker P. |загаловак= Constructing Copernicus |выданне= Perspectives on Science |спасылка= http://muse.jhu.edu/journals/posc/summary/v010/10.2barker02.html |год= 2002 |volume= 10 |ref= Barker |pages= 208-227 }} * {{артыкул |аўтар=Bennett J. A. |загаловак=Hooke and Wren and the System of the World: Some Points Towards An Historical Account |выданне=The British Journal for the History of Science |спасылка=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=2916880 |год=1975 |ref=Bennett |pages=32-61 }} * {{артыкул |аўтар=Christianidis J. et al. |загаловак=Having a Knack for the Non-intuitive: Aristarchus’s Heliocentrism through Archimedes’s Geocentrism |выданне=History of Science |спасылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002HisSc..40..147C |год=2002 |volume=40 |нумар=128 |pages=147—168 |ref=Christianidis }} * {{кніга |аўтар=Dreyer J.&nbsp;L.&nbsp;E. |загаловак=History of the planetary systems from Thales to Kepler |выдавецтва=Cambridge University Press |год=1906 |ref=Dreyer |спасылка=http://www.archive.org/details/historyofplaneta00dreyuoft }} * {{артыкул |аўтар= Efron N. J. |загаловак= Jewish Thought and Scientific Discovery in Early Modern Europe |выданне= Journal of the History of Ideas |спасылка= http://www.jstor.org/stable/3653968 |год= 1997 |volume= 58 |ref= Efron |pages= 719-732 }} * {{кніга |аўтар= Finocchiaro M.&nbsp;A. |загаловак=Defending Copernicus and Galileo: Critical Reasoning in the Two Affairs |выдавецтва=Springer |год=2010 |ref=Finocchiaro }} * {{артыкул |аўтар=Gatti H. |загаловак=Giordano Bruno's Copernican Diagrams |выданне=Filozofski Vestnik |год=2004 |volume=XXV, №2 |pages=25—50 |спасылка=http://filozofskivestnikonline.com/index.php/journal/article/viewArticle/60 |ref=Gatti |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314042257/http://filozofskivestnikonline.com/index.php/journal/article/viewArticle/60 |archive-date=14 сакавіка 2012 }} * {{артыкул |аўтар=Gingerich O. |загаловак=Did Copernicus owe a debt to Aristarchus? |выданне=J. Hist. Astronom |спасылка=http://adsabs.harvard.edu/full/1985JHA....16...37G |год=1985 |volume=16 |нумар=1 |pages=37—42 |ref=Gingerich }} * {{артыкул |аўтар=Granada M.&nbsp;A. |загаловак=Aristotle, Copernicus, Bruno: Centrality, the Principle of Movement and the Extension of the Universe |выданне=Studies in History & Philosophy of Science, Part A |спасылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0039368103000931 |volume=35 |год=2004 |ref=Granada |pages=91-114 }} * {{артыкул |аўтар=Grant E. |загаловак=In Defense of the Earth’s Centrality and Immobility: Scholastic Reaction to Copernicanism in the Seventeenth Century |выданне=Transactions of the American Philosophical Society, New Ser |год=1984 |volume=74 |нумар=4 |pages=1—69 |ref=Grant }} * {{кніга |аўтар=Grant E. |загаловак=Planets, Stars, and Orbs: The Medieval Cosmos, 1200-1687 |месца=Cambridge |выдавецтва=Cambridge University Press |год=2009 |ref=Grant }} * {{кніга |аўтар=Harrison E. |загаловак=Darkness at night. A riddle of the universe |выдавецтва=Harvard University Press |год=1987 |ref=Harrison }} * {{кніга |аўтар=Heath T.&nbsp;L. |загаловак=Aristarchus of Samos, the ancient Copernicus: a history of Greek astronomy to Aristarchus |месца=Oxford. |выдавецтва=Clarendon |год=1913 |спасылка=http://www.archive.org/details/aristarchusofsam00heatuoft |ref=Heath }} * {{кніга |аўтар= Koestler A. |загаловак= The Sleepwalkers: A History of Man's Changing Vision of the Universe |месца= New York |выдавецтва= Penguin Books |год=1959 |ref=Koestler }} * {{артыкул |аўтар=Koyre A. |загаловак=Galileo and the Scientific Revolution of the Seventeenth Century |выданне=The Philosophical Review |год=1943 |volume=V. 52, No. 4. |нумар=4 |pages=333—348 |ref=Koyre }} * {{кніга |аўтар= Koyre A. |загаловак=The Astronomical Revolution |месца=New York |выдавецтва=Dover |ref = Koyre |год=1973 }} * {{кніга |аўтар= Kuhn T. S. |загаловак= The Copernican Revolution: planetary astronomy in the development of Western thought |месца= Cambridge |выдавецтва= Harvard University Press |год=1957 |ref=Kuhn }} * {{артыкул |аўтар=Lerner M.-P. |загаловак=The heliocentric «heresy» |выданне=in: The Church and Galileo, ed. by E. McMullin |год=2005 |выдавецтва=Notre Dame IN: University of Notre Dame Press |pages=11—37 |ref=Lerner }} * {{артыкул |аўтар=McColley G. |загаловак=The theory of diurnal rotation of the Earth |выданне=Isis |спасылка=http://www.jstor.org/stable/224925 |год=1937 |volume=26 |pages=392—402 |ref=McColley }} * {{артыкул |аўтар=McColley G. |загаловак=Humanism and the history of astronomy |выданне=in: Toward Modern Science, Volume II, ed. by R.M. Palter |месца=New York |спасылка=http://www.archive.org/details/towardmodernscie010767mbp |выдавецтва=The Noonday Press |год=1961 |volume=McColley |pages=132—174 |ref=McColley }} * {{артыкул |аўтар=Nauenberg M. |загаловак=Robert Hooke’s Seminal Contributions to Orbital Dynamics |выданне=Physics in Perspective |спасылка=http://physics.ucsc.edu/~michael/pip.pdf |год=2005 |volume=7 |ref=Nauenberg |pages=4-34 |archive-date=17 ліпеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717094639/http://physics.ucsc.edu/~michael/pip.pdf }} * {{артыкул |аўтар= Neher A. |загаловак= Copernicus in the Hebraic Literature from the Sixteenth to the Eighteenth Century |выданне= Journal of the History of Ideas |спасылка= http://www.jstor.org/stable/2708908 |год= 1977 |volume= 38 |pages= 211-226 |ref= Neher }} * {{артыкул |аўтар=Ragep F.&nbsp;J. |загаловак=Tusi and Copernicus: The Earth's Motion in Context |выданне=Science in Context |год=2001 |volume=14 |pages=145—163 |ref = Ragep }} * {{артыкул |аўтар=Ragep F.&nbsp;J. |загаловак=Copernicus and his Islamic Predecessors: Some historical Remarks |выданне=History of Science |год=2007 |volume=45 |pages=65—81 |спасылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007HisSc..45...65R |ref=Ragep }} * {{артыкул |аўтар=Ramasubramanian K., Srinivas M.&nbsp;D., Sriram M.&nbsp;S. |загаловак=Modification of the earlier Indian planetary theory by the Kerala astronomers (c. 1500 AD) and the implied heliocentric picture of planetary motion |выданне=Current Science |спасылка=https://www.physics.iitm.ac.in/~labs/amp/kerala-astronomy.pdf |год=1994 |volume=66 |pages=784—790 |ref=Ramasubramanian |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927134843/http://www.physics.iitm.ac.in/~labs/amp/kerala-astronomy.pdf |archive-date=27 верасня 2013 }} * {{артыкул |аўтар=Rawlins D. |выданне=DIO: The International Journal of Scientific History |спасылка=http://www.dioi.org/vols.htm |год=1991 |volume=1.3 |pages=159—162 |ref=Rawlins |archive-url=https://web.archive.org/web/20050209041953/http://www.dioi.org/vols.htm |archive-date=9 лютага 2005 |загаловак=Архіўная копія |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050209041953/http://www.dioi.org/vols.htm |archivedate=9 лютага 2005 }} * {{артыкул |аўтар=Rawlins D. |загаловак=Ancient Heliocentrists, Ptolemy, and the equant |выданне=American Journal of Physics |год=1987 |volume=55 |pages=235-9 |ref=Rawlins }} * {{артыкул |аўтар=Rosen E. |загаловак=Kepler and the Lutheran attitude towards Copernicanism in the context of the struggle between science and religion |выданне=Vistas in Astronomy |год=1975a |volume=18 |pages=317—338 |ref=Rosen }} * {{артыкул |аўтар=Rosen E. |загаловак=Was Copernicus' Revolutions Approved by the Pope? |выданне=Journal of the History of Ideas |год=1975b |volume=36 |pages=531—542 |ref=Rosen }} * {{артыкул |аўтар=Rosen E. |загаловак=Aristarchus of Samos and Copernicus |выданне=Bulletin of the American Society of Papyrologists |год=1978 |volume=xv |pages=85—93 |ref=Rosen }} * {{артыкул |аўтар= Russel J.&nbsp;L. |загаловак=Catholic Astronomers and the Copernican System after the Condemnation of Galileo |выданне=Annals of Science |год=1989 |volume=46 |pages=365—386 |ref=Russel }} * {{артыкул |аўтар= Russo L. |загаловак=The astronomy of Hipparchus and his time: A study based on pre-ptolemaic sources |выданне=Vistas in Astronomy |год=1994 |volume=38, Pt 2 |pages=207—248 |ref=Russo }} * {{кніга |аўтар=Russo L. |загаловак=The forgotten revolution: how science was born in 300 BC and why it had to be reborn |месца=Berlin. |выдавецтва=Springer |год=2004 |ref=Russo }} * {{артыкул |аўтар=Shank M. H. |загаловак=Setting up Copernicus? Astronomy and Natural Philosophy in Giambattista Capuano da Manfredonia's ''Expositio on the Sphere'' |выданне=Early Science and Medicine |спасылка=http://www.ingentaconnect.com/content/brill/esm/2009/00000014/F0030001/art00013 |год=2009 |volume=14 |нумар=1—3 |pages=290—315(26) |ref=Shank }} * {{кніга |аўтар= Thurston H. |загаловак=Early astronomy |месца= New York |выдавецтва= Springer-Verlag |год=1994 |ref=Thurston }} * {{артыкул |аўтар=Thurston H. |загаловак=Greek Mathematical Astronomy Reconsidered |выданне=Isis |спасылка=http://adsabs.harvard.edu//abs/2002Isis...93...58T |год=2002 |volume=93 |pages=58-69 |ref=Thurston }} * {{кніга |аўтар= Toulmin S., Goodfield J. |загаловак=The Fabric of the Heavens: The Development of Astronomy and Dynamics |месца= New York |выдавецтва= Harper & brothers |год=1961 |ref=Toulmin }} * {{артыкул |аўтар=Tredwell K.&nbsp;A., Barker P. |загаловак=Copernicus’ First Friends: Physical Copernicanism from 1543 to 1610 |выданне=Filozofski Vestnik |спасылка=http://filozofskivestnikonline.com/index.php/journal/article/viewArticle/66 |год=2004 |volume=25 |pages=143–166 |ref=Tredwell |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214018/http://filozofskivestnikonline.com/index.php/journal/article/viewArticle/66 |archive-date=4 сакавіка 2016 }} * {{артыкул |аўтар=Van der Waerden B.&nbsp;L. |загаловак=On the motion of the planets according to Heraclides of Pontus |выданне=Arch. Internat. Hist. Sci |спасылка=http://www.astro-cabinet.ru/library/Waerden/Waerden_Heraclides.htm |год=1978 |volume=28 (103) |pages=167—182 |ref=Van der Waerden }} * {{артыкул |аўтар=Van der Waerden B.&nbsp;L. |загаловак=The heliocentric system in Greek, Persian and Hindu astronomy |выданне=In: From deferent to equant: A Volume of Studies in the History of Science in the Ancient and Medieval Near East in Honor of E.S. Kennedy |спасылка=http://www.astro-cabinet.ru/library/Waerden/Waerden_Gelio.htm |выдавецтва=Annals of the New York Academy of Sciences |год=1987, June |volume=500 |pages=525—545 |ref=Van der Waerden }} * {{кніга |аўтар=Vermij R. |загаловак=The Calvinist Copernicans: The Reception of the New Astronomy in the Dutch Republic, 1575—1750 |месца=Amsterdam |выдавецтва=Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen |спасылка=http://www.dwc.knaw.nl/wp-content/HSSN/2002-1-Vermij-Calvinist%20Copernicans.pdf |год=2002 |ref=Vermij }} * {{артыкул |аўтар=Westman R.&nbsp;S. |загаловак=The Melanchthon Circle, Rheticus, and the Wittenberg Interpretation of the Copernican Theory |выданне=Isis |спасылка=http://www.jstor.org/stable/229415 |год=1975 |volume=66, No. 2 |pages=164—193 |ref=Westman }} * {{артыкул |аўтар=Westman R.&nbsp;S. |загаловак=The astronomer’s role in the sixteenth century: A preliminary survey |выданне=History of Science |спасылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1980HisSc..18..105W |год=1980 |volume=18 |pages=105—147 |ref=Westman }} * {{артыкул |аўтар= Westman R.&nbsp;S. |загаловак=The Copernicans and the Churches |выданне= in: God and Nature: Historical Essays on the Encounter between Christianity and Science, ed. by D.C. Lindberg and R.L. Numbers |выдавецтва=Berkeley: University of California Press |год=1986 |pages=76-113 |ref=Westman }} * {{кніга |аўтар= Westman R.&nbsp;S. |загаловак=The Copernican Question: Prognostication, Skepticism, and Celestial Order |выдавецтва=University of California Press |год=2011 |ref = Westman }} * {{артыкул |аўтар=Wilson C.&nbsp;A. |загаловак=From Kepler’s laws, so-called, to universal gravitation. Empirical Factors |выданне=Archive for History of Exact Sciences |спасылка=http://www.springerlink.com/content/p3060445nt5v1k21/ |год=1970 |volume=6 |pages=89-170 |ref=Wilson }}{{Недаступная спасылка}} * {{артыкул |аўтар=Wilson C. |загаловак=Predictive astronomy in the century after Kepler |выданне= In: Planetary Astronomy from the Renaissance to the Rise of Astrophysics. Part A: Tycho Brahe to Newton. The General History of Astronomy. Volume 2, R. Taton and C. Wilson (eds) |год=1989 |ref = Wilson |pages=161-206}} {{refend}} == Спасылкі == * {{cite web |author = Castellano D. J. |url = http://www.arcaneknowledge.org/histschol/copernicanism.htm |title = The Reception of Copernicanism in Spain and Italy before 1800 |access-date = 14 кастрычніка 2012 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20120110205747/http://www.arcaneknowledge.org/histschol/copernicanism.htm |archive-date = 10 студзеня 2012 |url-status = dead }} * {{cite web |author = Crowe M. J., Graney C. M. |url = http://magazine.nd.edu/news/33384-life-as-we-know-it/ |title = Life as We Know It |access-date = 14 кастрычніка 2012 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6BcdDxPib?url=http://magazine.nd.edu/news/33384-life-as-we-know-it/ |archive-date = 23 кастрычніка 2012 |url-status = live }} * {{cite web |author = Duke D. |url = http://people.scs.fsu.edu/~dduke/models.htm |title = Ancient Planetary Model Animations (см. Geocentric-Heliocentric Transformation) |access-date = 14 кастрычніка 2012 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6BcdEVS4k?url=http://people.sc.fsu.edu/~dduke/models.htm |archive-date = 23 кастрычніка 2012 |url-status = dead }} * {{cite web |author = Gingerich O. |url = http://www.st-edmunds.cam.ac.uk/cis/gingerich/index.html |title = Truth in Science: Proof, Persuasion & the Galileo affair |access-date = 14 кастрычніка 2012 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20051230131855/http://www.st-edmunds.cam.ac.uk/cis/gingerich/index.html |archive-date = 30 снежня 2005 |url-status = dead }} * {{cite web |author = Hagen J. G. |url = http://oce.catholic.com/index.php?title=Systems_of_the_Universe |title = Systems of the Universe (The original catholic encyclopedia) |access-date = 14 кастрычніка 2012 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6BcdFgXsr?url=http://oce.catholic.com/index.php?title=Systems_of_the_Universe |archive-date = 23 кастрычніка 2012 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://www.astromyth.ru/Astronomy/Movement.htm |title = Куда мы движемся? |access-date = 6 сакавіка 2013 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/6F21wMpcE?url=http://www.astromyth.ru/Astronomy/Movement.htm |archive-date = 11 сакавіка 2013 |url-status = live }} {{Старажытнагрэчаская астраномія}} [[Катэгорыя:Гісторыя астраноміі]] [[Катэгорыя:Касмалогія]] iwjh6gl6lmrz9jyt97lfxa9kmhrk1gl 6 187262 5158561 3219977 2026-06-26T09:55:57Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Выявы:Вокладкі камп’ютарных гульняў]]; дададзена [[Катэгорыя:Выявы:Вокладкі відэагульняў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158561 wikitext text/x-wiki == Кароткае апісанне == {{Несвабодная выява | апісанне = Grand Theft Auto V Official Cover Art. | крыніца = http://www.rockstargames.com/newswire/article/49291/grand-theft-auto-v-official-cover-art.html | час стварэння = 2013 год. | аўтар = [[Rockstar Games]]. |разрозненне = так }} {{Несвабодная выява/АДВ | артыкул = Grand Theft Auto V | мэта = Якая растлумачвае ілюстрацыя аб'екта артыкула. Гэта выява паляпшае артыкул, у якой яно выкарыстоўваецца, з прычыны таго, што паказвае вокладку гульні ''Grand Theft Auto V''. | заменнасць = Выява з'яўляецца афіцыйным [[канцэпт-арт]]ам да камп'ютарнай гульні і абаронена аўтарскім правам, таму свабоднай замены яму не існуе. }} [[Катэгорыя:Выявы:Вокладкі відэагульняў]] d0afp4gnxledtj5kcdf8ucuz5cipaex 0 190831 5158552 4421305 2026-06-26T09:26:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158552 wikitext text/x-wiki {{Субатамная часціца | назва = Глюон | выява = | подпіс = | віды = | склад = [[элементарная часціца]] | статыстыка = [[базон]] | група = [[калібравальны базон]] | пакаленне = | узаемадзеянне = [[моцнае ўзаемадзеянне|моцнае]], <br />[[гравітацыйнае ўзаемадзеянне|гравітацыйнае]] | антычасціца = глюон | статус = | прадказана = | адкрыта = 1979 | сімвал = | маса = 0 | час_жыцця = | каналы распаду = | электрычны зарад = 0 | каляровы зарад = <math>r\bar{r}, g\bar{g}, b\bar{b}, r\bar{g}, r\bar{b}, g\bar{b}</math> | спін = 1 | лік спінавых станаў = 2 }} '''Глюоны''' ({{lang-en|gluon}} ад {{lang-en2|glue}} — клей) — [[элементарныя часціцы]], якія з'яўляюцца прычынай узаемадзеяння [[кварк]]аў. Кажучы тэхнічнай мовай, глюоны — гэта вектарныя [[калібравальны базон|калібравальныя базоны]], якія непасрэдна адказваюць за [[Моцнае ўзаемадзеянне|моцнае]] [[Колер (квантавая хромадынаміка)|каляровае]] ўзаемадзеянне паміж кваркамі ў [[Квантавая хромадынаміка|квантавай хромадынаміцы]] (КХД). У адрозненне ад нейтральных [[фатон]]аў у [[Квантавая электрадынаміка|квантавай электрадынаміцы]] (КЭД), глюоны самі нясуць каляровы зарад і, такім чынам, удзельнічаюць у моцных узаемадзеяннях, а не толькі пераносяць іх. Глюон валодае здольнасцю рабіць гэта, таму што ён нясе ў сабе каляровы зарад, тым самым узаемадзейнічаючы з самім сабой, што робіць КХД значна больш складанай для разумення, чым КЭД. {{Табліца элементарных часціц|480}} == Уласцівасці == Глюон — гэта квант вектарнага поля ў КХД. Ён [[Бязмасавыя часціцы|не мае масы]]. Як і фатон, ён валодае адзінкавым [[спін]]ам. У той час, як масіўныя вектарныя (гэта значыць, з адзінкавым спінам) часціцы маюць тры станы палярызацыі, бязмасавыя калібравальныя базоны, такія, як глюон і фатон, маюць толькі дзве магчымыя палярызацыі з-за таго, што калібравальная інварыянтнасць патрабуе папярочнай палярызацыі. У [[Квантавая тэорыя поля|квантавай тэорыі поля]] непарушаная калібравальная інварыянтнасць патрабуе, каб калібравальны базон быў бязмасавым (эксперымент абмяжоўвае масу глюона зверху значэннем не больш за некалькі МэВ). Глюон валодае адмоўнай унутранай [[Цотнасць (фізіка)|цотнасцю]] і нулявым [[ізаспін]]ам. Ён з'яўляецца [[антычасціца]]й самому сабе. == Нумералогія глюонаў == У адрозненне ад адзінага фатона ў КЭД ці трох [[W- і Z-базоны|W- і Z-базонаў]], якія пераносяць слабае ўзаемадзеянне, у КХД існуе 8 незалежных тыпаў глюонаў. Кваркі могуць несці тры тыпы [[Каляровы зарад|каляровага зараду]]; антыкваркі — тры тыпы антыкаляровага. Глюоны могуць быць асэнсаваны як носьбіты адначасова колеру і антыколеру, альбо як тлумачэнне змены колеру кварка пры ўзаемадзеяннях. Зыходзячы з таго, што глюоны нясуць ненулявы каляровы зарад, можна падумаць, што існуе толькі шэсць глюонаў. Але на самай справе іх восем, таму што, кажучы тэхнічнай мовай, КХД — гэта калібравальная тэорыя з SU(3)-сіметрыяй. Кварк прадстаўлены як поле спінараў у N_f водарах, кожны ў фундаментальным прадстаўленні (трыплет, пазначаецца 3) каляровай калібравальнай групы, SU(3). Глюоны з'яўляюцца вектарнымі палямі ў далучаным прадстаўленні (актэт, абазначаюцца 8) каляровай SU(3)-групы. Наогул кажучы, для калібравальнай групы лік пераносчыкаў ўзаемадзеяння (такіх як фатоны і глюоны) заўсёды роўны [[размернасць прасторы|размернасці]] далучанага прадстаўлення. Для простага выпадку SU(N) размернасць гэтага прадстаўлення роўная N²-1. У тэрмінах тэорыі груп сцвярджэнне, што сінглетныя па колеры глюоны адсутнічаюць, з'яўляецца проста заявай, што квантавая хромадынаміка мае сіметрыю SU(3), а не U(3). Апрыёрных прычын для перавагі той ці іншай групы няма, але эксперымент ўзгадняецца толькі з SU(3). Каляровыя глюоны: {|align=center |<math>g_1=(r\bar{b}+b\bar{r})/\sqrt{2}</math> |&nbsp;&nbsp;&nbsp; |<math>g_2=-i(r\bar{b}-b\bar{r})/\sqrt{2}</math> |- |<math>g_4=(r\bar{g}+g\bar{r})/\sqrt{2}</math> | |<math>g_5=-i(r\bar{g}-g\bar{r})/\sqrt{2}</math> |- |<math>g_6=(b\bar{g}+g\bar{b})/\sqrt{2}</math> | |<math>g_7=-i(b\bar{g}-g\bar{b})/\sqrt{2}</math> |} Бясколерныя глюоны: {|align=center |<math>g_3=(r\bar{r}-b\bar{b})/\sqrt{2}</math> | |<math>g_8=(r\bar{r}+b\bar{b}-2g\bar{g})/\sqrt{6}</math> |} Трэці бясколерны стан: : <math>(r\bar{r}+b\bar{b}+g\bar{g})/\sqrt{3}</math> не існуе. == Эксперыментальныя назіранні == Першы прамы эксперыментальны доказ існавання глюонаў быў атрыманы ў 1979 годзе, калі ў эксперыментах на электрон-пазітронным калайдары PETRA у даследчым цэнтры DESY ([[Гамбург]], ФРГ) былі выяўлены падзеі з трыма [[адрон]]нымі струменямі, два з якіх спараджаюцца кваркамі і трэці — глюонам. Ускосны доказ існавання глюонаў быў атрыманы на дзесяць гадоў раней пры колькасным аналізе працэсу глыбока няпругкага рассейвання электронаў на пратоне/нейтроне, праведзеным у амерыканскай лабараторыі SLAC. У 2005 годзе на рэлятывісцкім калайдары цяжкіх іонаў RHIC была атрымана [[кварк-глюонная плазма]]. [[Глюбол]] (часціца, якая складаецца з адных глюонаў) пакуль не быў знойдзены. == [[Канфайнмент]] == Свабодныя кваркі да гэтага часу не назіраліся, нягледзячы на шматгадовыя спробы, аналагічная сітуацыя і з глюонамі. Аднак у Фермілабе было статыстычна выяўлена адзіночнае нараджэнне топ-кварка (яго час жыцця занадта малы, каб утвараць звязаны стан). Існуюць некаторыя ўказанні на існаванне экзатычных [[адрон]]аў, якія маюць лік валентных кваркаў больш за 3. == Спасылкі == * [http://pdg.lbl.gov/2008/listings/g021.pdf Зводная табліца ўласцівасцей глюона] // Particle Data Group {{ref-en}} * [http://elementy.ru/lib/430525 Удивительный мир внутри атомного ядра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150715202155/http://elementy.ru/lib/430525 |date=15 ліпеня 2015 }} // elementy.ru (відэа) {{ref-ru}} {{Часціцы}} [[Катэгорыя:Элементарныя часціцы]] [[Катэгорыя:Квантавая хромадынаміка]] [[Катэгорыя:Базоны]] [[Катэгорыя:Бязмасавыя часціцы]] inahgi6ivlmsju3myf8ile8aahu8w22 0 192360 5158511 5149763 2026-06-26T07:37:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158511 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава | назва = Гетманшчына | саманазва = Войска Запарожскае | статус = | сцяг = | апісанне_сцяга = | герб = | апісанне_герба = Герб Войска Запарожскага з {{не перакладзена 3|Летапіс Рыгора Грабянкі|летапісу Рыгора Грабянкі|uk|Літопис Грабянки}}<ref>[http://www.haidamaka.org.ua/page_odnorogenko.html ''Однороженко О.'' Козацька геральдика // Історія українського козацтва: нариси у 2 т. — Київ.: Вид.дім „Києво-Могилянська академія”, 2007. — Т.2.]</ref> | карта = Location Zaporizhian Host.png | апісанне = Тэрыторыя Гетманшчыны ў 1649-1657 гг. | p1 = Рэч Паспалітая | flag_p1 = Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg | p2 = | flag_p2 = | p3 = | flag_p3 = | p4 = | flag_p4 = | утворана = [[1649]] | ліквідавана = [[1764]] ([[1782]]<ref name=history>[http://history.franko.lviv.ua/Ig.htm Довідник з історії України. За ред. І. Підкови та Р. Шуста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141211021827/http://history.franko.lviv.ua/Ig.htm |date=11 снежня 2014 }}</ref>) | s1 = Расійская імперыя | flag_s1 = Flag of Russia.svg | s2 = | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | дэвіз = | сталіца = [[Чыгырын|Чыгірын]], [[Гадзяч]], [[Батурын (горад)|Батурын]], [[Глухаў]] | гарады = Батурын, [[Брацлаў]], [[Глухаў]], [[Кіеў]], [[Палтава]], [[Нежын]], [[Старадуб]], [[Чарнігаў]], Чыгірын | мова = [[стараўкраінская мова]] | валюта = | дадатковы_параметр = | змесціва_параметру = | плошча = Больш за 200 тыс. км²<br />(сярэдзіна [[XVII]] стагоддзя) | насельніцтва = {{s|4 млн. чал. (1648)}} {{s|2 млн. чал. (канец [[XVII]] стагоддзя)}} | форма_кіравання = [[Выбарная манархія|Ваенная выбарная манархія]]<ref name="Яковенко-Хмель">''Яковенко Н.'' Розділ V. Козацька ера. §&nbsp;1. Козацька революція 1648–1657&nbsp;рр. // Нарис історії України з найдавніших часів до кінця XVIII&nbsp;ст.&nbsp;— Київ, 1997.</ref><ref name="EoU">{{cite encyclopedia |first1=Lev |last1=Okinshevych |first2=Arkadii |last2=Zhukovsky |url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm |title=Hetman state |encyclopedia=Encyclopedia of Ukraine |date=1989 |volume=2 |access-date=9 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211123090646/http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm |archive-date=23 November 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |url=http://history.org.ua/JournALL/journal/1991/4/3.pdf |script-title=uk:Українська козацька держава |title=Ukrayinsʹka kozatsʹka derzhava |trans-title=The Ukrainian Cossack State |language=uk |last=Smoliy |first=Valeriy |journal=Ukrainian Historical Journal |issue=4 |year=1991 |issn=0130-5247 |access-date=20 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211123111207/http://history.org.ua/JournALL/journal/1991/4/3.pdf |archive-date=23 November 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://litopys.org.ua/salto/salt04.htm |script-title=uk:Концепції Української Державності в Історії Вітчизняної Політичної Думки (від витоків до початку XX сторіччя) |title=Kontseptsiyi Ukrayinsʹkoyi Derzhavnosti v Istoriyi Vitchyznyanoyi Politychnoyi Dumky (vid vytokiv do pochatku XX storichchya) |trans-title=Concepts of Ukrainian Statehood in the History of Domestic Political Thought (from its origins to the beginning of the XX century) |last1=Saltovskiy |first1=Oleksandr |date=2002 |website=litopys.org.ua |publisher=Kyiv |access-date=22 December 2014 |language=uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20211123090650/http://litopys.org.ua/salto/salt04.htm |archive-date=23 November 2021 |url-status=live}}</ref> | дынастыя = | тытул_кіраўнікоў = [[Гетманы Украіны|Спіс гетманаў]] | рэлігія = [[хрысціянства]] [[Праваслаўе|праваслаўнага]] абраду | дадатковы_параметр1 = | змесціва_параметру1 = | Этап1 = | Дата1 = | Год1 = | Этап2 = | Дата2 = | Год2 = | Этап3 = | Дата3 = | Год3 = | Этап4 = | Дата4 = | Год4 = | Этап5 = | Дата5 = | Год5 = | Этап6 = | Дата6 = | Год6 = | дадатковы_параметр2 = | змесціва_параметру2 = | да = | д1 = | д2 = | д3 = | д4 = | д5 = | д6 = | д7 = | пасля = | п1 = | п2 = | п3 = | п4 = | п5 = | п6 = | п7 = | заўв = }} '''Ге́тманшчына''' ({{lang-uk|Гетьма́нщина}}; афіцыйна '''Войска Запарожскае''' {{lang-uk|Військо Запорозьке}}) — украінская казацкая дзяржава, гістарыяграфічная назва часткі тэрыторый сучаснай Украіны і Расіі ([[Старадубшчына|Старадуб’е]]), на якую распаўсюджвалася [[Гетман Войска Запарожскага|ўлада гетмана]]. == Назва == === Украіна === У афіцыйных дакументах і іншых крыніцах Гетманшчына пераважна называлася '''Украінай''' ({{lang-la|Ucraina}}), '''Украінскай дзяржавай''' або '''Украінскім княствам'''. Напрыклад, у 1672 годзе ў Бучацкім мірным дагаворы паміж [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] згадваецца «Украінская дзяржава» ({{lang-pl|Państwo Ukraińskie}}, {{lang-tr|اوكراینا مملكتی / Ukrayna memleketi}}).<ref>{{cite web|url=http://www.kau.com.ua/novini/79-naukove-zhittya/1992-vidnajdeno-dokumenti-yaki-pidtverdzhuyut-shcho-u-xvii-stolitti-v-nas-bula-suverenna-ukrajinska-derzhava.html|title=Віднайдено документи, які підтверджують, що у XVII столітті в нас була суверенна Українська держава|date=7 сакавіка 2020|website=kau.com.ua|publisher=[[Карпацкі ўніверсітэт імя Аўгусціна Валошына|Карпатський університет ім. А. Волошина]]|access-date=17 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110062800/http://www.kau.com.ua/novini/79-naukove-zhittya/1992-vidnajdeno-dokumenti-yaki-pidtverdzhuyut-shcho-u-xvii-stolitti-v-nas-bula-suverenna-ukrajinska-derzhava.html|archive-date=10 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>[https://gazeta.ua/articles/history/_znajshli-350richnij-dokument-zi-zgadkoyu-pro-ukrayinu/931229 Знайшли 350-річний документ зі згадкою про Україну].</ref><ref>[[Тарас Чухліб]], {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230723211939/https://www.facebook.com/TChuhlib/posts/1197706470416429 |date=23 ліпеня 2023 }}// [[Facebook]], 16 вересня 2019. Архів [https://www.facebook.com/TChuhlib/posts/1197706470416429 оригіналу] за 24 липня 2020 на сайті [[Archive.is]]. Процитовано 27 грудня 2021.</ref> У 1712 годзе гэты тэрмін ужываў і гетман у выгнанні [[Піліп Орлік]].<ref>[http://litopys.org.ua/rizne/orl02.htm#lyst34/ Чтения в Обществе истории и древностей Российских].&nbsp;— 1847.&nbsp;— №&nbsp;3.&nbsp;— С. 18-68.</ref> Акрамя таго, у сваіх лацінскіх лістах Орлік таксама піша пра «Украінскую рэспубліку», а ў лісце да мітрапаліта Стэфана Яворскага (1715) атаясамлівае «Украіну» з «Маскоўскай дзяржавай».<ref>[https://www.ukr-archive.org/post/пилип-орлик-про-українську-державу-1712р/ Пилип Орлик про Українську республіку, 1712&nbsp;р.]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name=":12">[https://www.ukr-archive.org/post/untitled/ Орлик та Мазепа про українську державу, мову, вітчизну і свій перехід на сторону шведів, 1715&nbsp;р.]{{Недаступная спасылка}}</ref> У яго «Сумаріі прав Украіны» (1712) мы таксама бачым «Украінскае княства», а гетмана [[Іван Мазепа|Івана Мазепу]] Орлік называе «князем Украіны».<ref>[https://www.ukr-archive.org/post/вивід-прав-україни-1712р/ «Вивід прав України», 1712&nbsp;р.]{{Недаступная спасылка}}</ref> У 1677 годзе кошавы стараста [[Іван Сірко]] называў гетманства Украінай і пісаў, што Хмяльніцкі «ўпрыгожыў Украіну ўдзельным княствам».<ref>[https://www.ukr-archive.org/post/іван-сірко-і-князівство-україна-1677р/ Іван Сірко і князівство Україна, 1677&nbsp;р.]{{Недаступная спасылка}}</ref> Іван Мазепа таксама ўжываў тэрмін «Украіна», супрацьпастаўляючы яе «Маскоўскай дзяржаве», называючы яе «сваёй бацькаўшчынай» і «мілай маці».<ref name=":12"/> === Русь === Тэрміны «Русь» і «Украіна» часта выкарыстоўваліся як назвы адной тэрыторыі. У грамаце-звароце гетмана Івана Брюхавецкага да Войска Запарожскага Нізовага ад 1667 г. гаворыцца аб намеры крымскага хана «ісці на Русь або на Украіну».<ref>[https://www.ukr-archive.org/post/на-русь-или-на-украйну-1667р/ «На Русь или на Украйну», 1667&nbsp;р.]{{Недаступная спасылка}}</ref> У 1669 годзе гетман Пятро Дарашэнка, жадаючы адрадзіць Русь у межах ад [[Вісла|Віслы]] да горада [[Сеўск]]а, называў Гетманшчыну проста «Русь».<ref>[https://www.ukr-archive.org/post/петро-дорошенко-руський-народ-від-вісли-до-путивля-1669р/ Петро Дорошенко: Руський народ від Вісли до Путивля, 1669&nbsp;р.]{{Недаступная спасылка}}</ref> === Маларосія === У расійскай дыпламатычнай перапісцы Гетманшчына называлася «Маларосія» ({{lang-ru|Малороссия}}).<ref>{{Cite web|url=http://izbornyk.org.ua/encycl/euii284.htm|title=Хм-Хол. Енциклопедія українознавства. Словникова частина. Том 10|website=izbornyk.org.ua|access-date=2023-12-17}}</ref> == Геаграфія == Гетманшчына пад уладай [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]] ахоплівала землі плошчай больш за 200 000 км². Заходняя мяжа адпавядала заходняй мяжы Брацлаўскага ваяводства Рэчы Паспалітай, паўночная і ўсходняя — Кіеўскага і Чарнігаўскага ваяводстваў. Паўднёвыя землі межавалі з Крымскім ханствам, а пасля Вечнага міру — з межамі ніжняга казацтва. У 1650-х гадах Гетманшчына некаторы час кантралявала частку Паўднёвай Беларусі, вядомую як Беларускі полк ({{lang-uk|Білоруський, Могилівський, Чауський полк}}). == Гісторыя == Гетманшчына бярэ свой пачатак з [[Паўстанне Хмяльніцкага|паўстання Хмяльніцкага]], якое ўспыхнула ў 1648 годзе<ref name="Kohut">[http://www.jstor.org/stable/41035968 ''Kohut Zenon E.'' «Review of The Cossack Administration of the Hetmanate. 2 vols. / Sources and Documents Series by George Gajecky — Mass: Harvard Ukrainian Research Institute, 1978.» — Mass: Harvard Ukrainian Studies — Vol. 6. — No. 1. — March 1982. — pp.105−107.]</ref>{{sfn|История|2008|с=225}}. Першапачаткова ахоплівала як [[Левабярэжная Украіна|Лева-]] і [[Правабярэжная Украіна|Правабярэжную Украіну]], так і [[Запарожжа, рэгіён|Запарожжа]]. Пасля [[Паўстанне Барабаша і Пушкара|паўстання Барабаша і Пушкара]] ўтварылася [[Войска Запарожскае Нізавое]] і Запарожжа стала падпарадкоўвацца гетману толькі фармальна, а пасля падпісання [[Вечны мір (1686)|Вечнага міру]] 1686 года паміж [[Расійскае царства|Рускім царствам]] і [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] і ліквідацыяй гетманскага кіравання на Правабярэжнай Украіне, тэрмін стаў ужывацца толькі ў дачыненні Левабярэжжа, [[Кіеў|Кіева]] і яго наваколляў.{{sfn|Енциклопедія|2009|name="ЭИУ"|loc=Т. 2: «Г−Д». — [http://www.histoy.org.ua/?termin=Getmanshchyna ''Гуржій О. І.'' Гетьманщина]}} У 1654 годзе Гетманшчына прыняла пратэктарат рускага цара. З 1663 года Гетманшчына, якая мела ў палітыка-адміністрацыйным стаўленні шэраг асобых правоў у складзе [[Рускае царства|Рускага царства]], была падкантрольная [[Маларасійскі прыказ|Маларасійскаму прыказу]]{{sfn|Енциклопедія|2009|name="ЕИУМалПрик"|loc=[http://histans.com/LiberUA/ehu/6.pdf Т. 6: «Ла-Мі». — С. 481.].— [http://www.history.org.ua/?termin=Malorosіysky_prikaz ''Горобець В. М.'' Малоросійський приказ]}}, а пасля смерці гетмана Скаропадскага — кіравалася [[Маларасійская калегія|Маларасійскай калегіяй]]{{sfn|Енциклопедія|2009|name="ЕИУМалКол"|loc=[http://histans.com/LiberUA/ehu/6.pdf Т. 6: «Ла-Мі». — С. 480.].— [http://www.history.org.ua/?termin=Malorosіyska_kolegіya ''Шандра С. В.'' Малоросійська колегія]}}. У 1764 годзе падчас ваенных рэформаў званне [[гетман Войска Запарожскага|гетмана Войска Запарожскага]] было адменена і апошні гетман [[Кірыл Рыгоравіч Разумоўскі|Кірыл Разумоўскі]] быў павышаны ў званні да [[генерал-фельдмаршал]]а. Аднак фармальна старыя адміністрацыйныя адзінкі Гетманшчыны працягвалі існаваць да 1782 года: па ўказу [[Кацярына Другая|Кацярыны II]] набыло моц агульнае палажэнне аб [[губерня]]х [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] 1781 года, з прычыны чаго перажыткі соценна-палкавога адміністрацыйнага падзелу Войска Запарожскага канчаткова выйшлі з юрыдычнага ўжывання [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. == Гл. таксама == * [[Войска Запарожскае]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Голобуцький В.|загаловак=Запорозьке козацтво|спасылка=http://litopys.org.ua/holob/hol.htm|месца=Київ|год=1994|старонак=380|мова=uk|ref=''Голобуцкий''}} * ''Грушевський М. С.'' Історія України-Руси: В 11 т., 12 кн. — Київ: Наукова думка, 1995—1998. — Т. 8−10.{{ref-uk}} * {{кніга|загаловак=Енциклопедія історії України. У 10 т.|адказны=Редкол В. А. Смолій та ін.|спасылка=http://histans.com/LiberUA/ehu/6.pdf|выданне=Інститут історії України НАН України|месца=Київ|выдавецтва=Наукова думка|год=2009|isbn=978-966-00-1028-1|тыраж=5000|ref=Енциклопедія}} * {{кніга|аўтар=Институт истории Украины, НАН Украины|загаловак=История Украины: научно-популярные очерки / под ред. В. А. Смолия.|спасылка=http://www.history.org.ua/?litera&kat=4&id=20|месца=Київ|выдавецтва=ОЛМА Медиа Групп|год=2008|старонак=1070|ref=История}} * Історія українського козацтва. Нариси у двох томах — Київ: ВД «Києво-Могилянська академія», 2006.{{ref-uk}} * Довідник з історії України // Гетьманщина — Київ: Генеза, 2002. — с. 161.{{ref-uk}} * {{кніга|аўтар=Сушинский Б. И.|загаловак=Всемирная казацкая энциклопедия XVI - начала XXI веков|месца=Одесса|выдавецтва=Издательский дом «ЯВФ»|год=2007|ref=''Сушинский''}}{{ref-uk}} * Гетьманщина // Українське козацтво. Мала енциклопедія — Київ: Генеза, 2002, с. 100.{{ref-uk}} * {{кніга|аўтар=Яковенко Н.|загаловак=Нарис історії України з найдавніших часів до кінця XVIII ст|спасылка=http://history.franko.lviv.ua/PDF%20Final/Jakovenko.pdf|месца=Київ|выдавецтва=Генеза|год=1997|старонак=380|ref=''Яковенко''|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111052824/http://history.franko.lviv.ua/PDF%20Final/Jakovenko.pdf|archive-date=11 лістапада 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111052824/http://history.franko.lviv.ua/PDF%20Final/Jakovenko.pdf|archivedate=11 лістапада 2020}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Украіна ў тэмах}} {{Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Рэчы Паспалітай}} [[Катэгорыя:Гетманшчына| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Расіі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Расіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя адміністрацыйнага падзелу Расіі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Украіны]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Украіны]] f7ag3k4hcb8bvr5ihixtamgle5wk75r 0 194748 5158339 5147870 2026-06-25T14:51:13Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5158339 wikitext text/x-wiki '''Белару́ская дзіця́чая літарату́ра''' — [[літаратура]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]], прызначаная для дзяцей і падлеткаў, іх [[выхаванне|выхавання]] і [[адукацыя|адукацыі]] праз мову мастацкіх вобразаў. Бярэ свой пачатак з даўніх часоў ад [[дзіцячы фальклор|дзіцячага фальклору]] ([[Казка|казкі]], [[Калыханка|калыханкі]], прыгаворы, загадкі, песні, дзіцячыя гульні і г. д.){{Пераход|#Станаўленне беларускай дзіцячай літаратуры праз беларускі дзіцячы фальклор|green}}. Станаўленне дзіцячае літаратуры як жанру адносіцца да XVI стагоддзя, часу ўзнікнення беларускага [[Друк|кнігадрукавання]]{{Пераход|#Зараджэнне беларускай літаратуры для дзяцей. XVI стагоддзе|green}}. Спачатку развівалася пераважна як літаратура рэлігійнай скіраванасці; больш выразна накіравалася на дзіцячую аўдыторыю ў XIX стагоддзі{{Пераход|#XIX стагоддзе|green}}. Найбольшы росквіт адносіцца да XX стагоддзя, калі зарадзіўся і стаў развівацца рух беларускага нацыянальнага адраджэння. У гэты час дзіцячая літаратура ўзбагацілася новымі яркімі імёнамі, жанрамі і творамі, якія даходзілі да юнага чытача праз дзіцячыя газеты, часопісы, кнігі, сцэнічныя пастаноўкі{{Пераход|#XX стагоддзе|green}}. Багата развіваецца і ў XXI стагоддзі, папаўняючыся не толькі новымі імёнамі і яркімі творамі, але і новымі формамі падачы матэрыялу з дапамогай сучасных сродкаў і інавацый{{Пераход|#Пачатак XXI стагоддзя|green}}. == Станаўленне беларускай дзіцячай літаратуры праз беларускі дзіцячы фальклор == {{Main|Беларускія казкі}} Вытокі беларускай дзіцячай літаратуры ляжаць у вуснай народнай творчасці. Вусна-паэтычная творчасць на Беларусі з даўніх часоў спрыяла выхаванню мастацкага густу народа, гэтую ж функцыю выконваў і дзіцячы фальклор{{sfn|Макарэвіч|2008|с=25}}. Тэрмін «[[дзіцячы фальклор]]» з’явіўся ў пачатку ХХ стагоддзя{{sfn|Яфімава|1996|с=7}}{{efn|Не ўжываўся ў фалькларыстыцы сам тэрмін «дзіцячы фальклор». Творы, якія збіральнікі фальклору называлі «дзіцячымі песнямі», «[[калыханка]]мі», «пацешкамі» і г. д., змяшчаліся ў фальклорных зборніках побач з абрадавай паэзіяй, часцей за ўсё далучаліся да радзінных, хрэсьбінных песень<ref>{{кніга|аўтар =Барташэвіч Г. А. |загаловак =Дзіцячы фальклор|адказны =склад. Г. А. Барташэвіч, В. І. Ялатаў |месца =Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка |год =1972|старонкі =8}}</ref>.}}. Пад яго паняццем разумелася тая частка вусна-паэтычнай творчасці, якая была даступнай, цікавай і карыснай у павучальным плане самім дзецям і адпавядала пэўным асаблівасцям іх узроставага ўспрымання. Але карані дзіцячага фальклору ляжаць значна глыбей, і яго жанры часцяком звязаны з [[Замовы|замоўнай]] паэзіяй. У дзіцячым фальклоры можна вылучыць тры асноўныя групы, якія склаліся гістарычна і замацаваліся ў [[Фалькларыстыка|фалькларыстыцы]]: # творы, якія складаліся спецыяльна для дзяцей (забаўлянкі, калыханкі, песні, дзіцячыя гульні, некаторыя [[Казка|казкі]], пястушкі і т. п.); # творы, якія страцілі сваё значэнне для дарослых і перайшлі да дзяцей (прыгаворы, [[Загадка|загадкі]], лічылкі, заклічкі, казкі, некаторыя песні, гульні і пад.); # творы, якія прыдумалі самі дзеці{{sfn|Яфімава|1996|с=7}}. Такім чынам тэрмін «дзіцячы фальклор» робіцца вельмі шырокім, бо аб’ядноўвае ў сабе ўсе віды вуснай народнай паэзіі, створанай дарослымі для дзяцей, а таксама і творчасць саміх дзяцей. Сюды ж уваходзяць і тыя творы, якія хоць спачатку і ствараліся для дарослых, але з цягам часу так ці інакш перайшлі ў разрад творчасці для дзяцей{{sfn|Барташэвіч|1972|с=8}}. Гісторыя збірання і вывучэння дзіцячага фальклору пачынаецца ў першай палове XIX стагоддзя. Найбольш раннімі з’яўляюцца запісы [[Ян Чачот|Яна Чачота]]<ref>{{кніга|аўтар =Jan Czeczot |загаловак= Piosnki wieśniacze z nad Niemna i Dźwiny, cz. 2|месца =Wilno|год=1836—1839}}</ref> і [[Аляксандр Феліксавіч Рыпінскі|Аляксандра Рыпінскага]]<ref>{{кніга|аўтар =A. Rypiński|загаловак=Białorus |месца =Paryż|год=1840}}</ref>. У іх працах можна знайсці хай і не шматлікія, але прыклады беларускіх калыханак і дзіцячых песень. Вельмі каштоўныя і даволі поўныя калекцыі дзіцячага фальклору пакінулі [[Павел Васілевіч Шэйн|П. В. Шэйн]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаў]], [[Міхал Адольфавіч Федароўскі|М. А. Федароўскі]], [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У. М. Дабравольскі]]. П. В. Шэйн уключыў у свае зборнікі «Беларускія народныя песні» (1874 г.) і «Матэрыялы для навучання быту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга краю» (1887 г.) калыханкі, забаўлянкі, дражнілкі, рознага зместу дзіцячыя песні, а таксама апісанні гульняў з адпаведнымі ім песнямі і лічылкамі. У гэтыя працы ўвайшло звыш ста ўзораў творчасці для дзяцей{{sfn|Барташэвіч|1972|с=5}}. Таксама багата прадставіў дзіцячы фальклор Е. Р. Раманаў у I—II выпусках «Беларускага зборніка» (1886 г.), прысвечанага народным песням{{sfn|Барташэвіч|1972|с=5}}. А ў VIII выпуску ён змясціў звыш сямідзесяці апісанняў беларускіх гульняў і забаў, якія суправаджаюцца песенькамі. М. А. Федароўскі ў V томе сваёй працы «Lud białoruski» (1858 г.) падаў багаты песенны матэрыял: калыханкі, дзіцячыя песенькі і прыпеўкі, апроч таго — дражнілкі і забаўлянкі. У. М. Дабравольскі ў працы «Смаленскі этнаграфічны зборнік» (1903 г.) змясціў калыханкі, дзіцячыя песні, дражнілкі, апісанне гульняў, дзіцячыя прыгаворы, заклічкі. З найбольш поўных збораў дзіцячага фальклору трэба адзначыць запісы [[Сяргей Пятровіч Сахараў|С. П. Сахарава]]. У яго зборніку «Народная творчасць Латгальскіх і Ілукстэнскіх беларусаў» (1940 г.) багата песень, апісанняў гульняў, карагодаў і іншых жанраў дзіцячага фальклору{{sfn|Барташэвіч|1972|с=6}}. Пісьменнік [[Васіль Вітка]], які цікавіўся дзіцячым фальклорам і яго літаратурнай апрацоўкай, у сваёй кнізе «Дзеці і мы» (1977 г.) адвёў гэтай тэматыцы асобны раздзел — «Дыялогі з унукамі». На пытанне — што ж такое дзіцячы фальклор? — сам Васіль Вітка адказвае так: «''Гэта і мастацтва, і літаратура, і самая дасканалая педагогіка''»{{sfn|Яфімава|1996|с=7}}. А даследчыца дзіцячага фальклору Т. В. Зуева адзначала: «''Дзіцячы фальклор — спецыфічная галіна мастацкай творчасці, якая мае, у адрозненне ад фальклору дарослых, сваю паэтыку, свае формы бытавання і сваіх носьбітаў. Агульная родавая прыкмета дзіцячага фальклору — суаднясенне мастацкага тэксту з гульнёй''»<ref>{{кніга|аўтар = Зуева Т. В.|частка = Детский фольклор|загаловак =Литературная энциклопедия терминов и понятий |адказны =Под ред. А. Н. Николюкина|месца =М. |год =2000 |старонкі =223 }}</ref>{{sfn|Макарэвіч|2008|с=25}}. == Зараджэнне беларускай літаратуры для дзяцей. XVI стагоддзе == [[Файл:Biblia Ruska.jpg|thumb|150пкс|Першы аркуш [[Псалтыр]]а, біблейскай кнігі старазапаветнага цыклу, выдадзенага Ф. Скарынам {{nobr|([[6.8]].[[1517]], Прага)}}]] З узнікненнем беларускага кнігадрукавання пачалі распаўсюджвацца і вучэбныя кнігі. Першымі такімі кнігамі былі «Псалтыр» [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]] (1517 г., «''Детям малым початок всякое доброе науки…''»), «Катэхізіс» [[Сымон Будны|Сымона Буднага]] (1562 г., кніга для дарослых і падручнік для дзетак), «Наука ку читаню и розумѣню писма словенскаго» [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Лаўрэнція Зізанія]] (1596 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=6}}. == XVII стагоддзе == [[Файл:Стихотворение в форме звезды.jpg|thumb|злева|140пкс|Верш С. Полацкага ў форме зоркі «Шчырапрывітанне цару Аляксею Міхайлавічу з нагоды нараджэння царэвіча Сімеона» {{nobr|1680}}]] Першыя старонкі беларускай (і агульнарускай) дзіцячай паэзіі звязаны з імем [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]]{{sfn|Макарэвіч|2008|с=41}}. Гэтаму спрыяла яго актыўная педагагічная дзейнасць — пасля вучобы ў Кіева-Магілянскім калегіуме ён атрымаў званне «дыдаскала» (настаўніка), пасля чаго працаваў настаўнікам брацкай пачатковай школы пры Богаяўленскім манастыры [[Полацк]]а. На выпадкі грамадскіх і царкоўных урачыстасцей ён даваў вучням заданні складаць вершы. Таксама сам складаў дэкламацыі — панегірычныя вершы, якія былі прызначаны для публічнага выканання адным або некалькімі вучнямі, напрыклад — прывітальныя вершы на прыезд цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] ў Полацк і [[Віцебск]] былі разлічаны на чытанне дванаццаццю «отракамі». Большасць яго вершаў на польскай і лацінскай мовах можна аднесці да так званай «школьнай паэзіі», якая ўяўляла сабой выклад тагачаснай універсітэцкай навукі сілабічным вершам. Пад час свайго знаходжання ў Маскве пры царскім двары ён заснаваў так званую «Верхнюю друкарню». І сярод першых надрукаваных у ёй кніг быў падручнік для дзяцей «Букварь языка славенска»{{sfn|Макарэвіч|2008|с=42}}. == XVIII стагоддзе == [[Файл:Batleika.JPG|thumb|170пкс|[[Батлейка]]]] У XVIII стагоддзі з’яўляюцца такія драматургічныя творы, як школьная драма-маралітэ, [[інтэрмедыя]], камедыя і [[батлейка]]. Большасць школьных драм былі напісаны на польскай альбо царкоўнаславянскай мовах, і не мелі моцнага ўплыву на вучнёўскае ўспрыманне. Але дзякуючы ім з’явіліся інтэрмедыі, якія пісаліся пераважна самімі навучэнцамі, якія былі знаёмыя і з мясцовым фальклорам і валодалі гутарковай мовай. Персанажамі такіх інтэрмедый былі: студыёзус (студэнт), вучоны-літаратар, вучань-уцякач, селянін, [[Літвіны|літвін]], [[Шляхта|шляхціч]], [[маскаль]], [[Яўрэі|яўрэй]], [[чорт]], [[Кавалерыя|драгун]]{{sfn|Макарэвіч|2008|с=44}}. Інтэрмедыі былі папулярныя сярод вучнёўскай моладзі і стымулявалі да літаратурнай творчасці на роднай мове. На аснове інтэрмедыі ўзнікла [[камедыя]], якая ўзяла ад школьнай драмы павучальна-рэлігійны змест, а ад інтэрмедыі і народнай драмы сатырычнае гучанне, гумар, займальную фабулу, і хуткае развіццё дзеяння. Усё гэта з’явілася каштоўным матэрыялам і для батлейкавай драмы. Адна з найбольш папулярных батлеечных пастановак была сцэнка пра Мацея і лекара-шарлатана, якая непасрэдна была звязана з інтэрмедыяй «Мацей і лекар-шарлатан»{{sfn|Макарэвіч|2008|с=45}}. == XIX стагоддзе == У пачатку XIX стагоддзя з’яўленне кожнага новага твора ў беларускай літаратуры было сапраўднай грамадскай падзеяй{{sfn|Макарэвіч|2008|с=47}}. Таму адзіны з твораў [[Паўлюк Багрым|Паўлюка Багрыма]], якому дайшоў да нас, з’яўляецца вельмі каштоўным як для беларускай літаратуры ўвогуле, так і для дзіцячай у прыватнасці. Яго верш «Зайграй, зайграй, хлопча малы…» захаваўся дзякуючы публікацыі ў кнізе «Аповесць майго часу» (Лондан, 1854 г.) польскага літаратара [[Ігнацій Яцкоўскі|Ігнація Яцкоўскага]]{{efn|Па ўспамінах Яцкоўскага ў Багрыма такіх вершаў было шмат, але яны былі адабраныя па цэнзурных меркаваннях. За чытанне сваіх вершаў у часы [[Крошын]]скага бунту Багрым быў здадзены ў рэкруты, адкуль вярнуўся дадому ўжо пажылым чалавекам.}}. Верш вылучаўся паэтычнасцю і глыбокім грамадзянскім зместам. Герой верша, дзіця, у ім шкадуе, што не можа навек застацца малым дзіцём, каб не бачыць пакут родных і блізкіх. У сваіх вершах Паўлюк Багрым падымаў тэму абяздоленага дзяцінства, а таксама ўжываў фальклорныя матывы і нацыянальны каларыт{{sfn|Несцяровіч|2008|с=6}}. Так у вершы паэт узгадвае пра павер’е, што калі [[Кажаны|кажан]] сядзе на галоўку дзіцяці, то яно перастане расці{{sfn|Макарэвіч|2008|с=48}}. [[Файл:Shljahtich Zavalnja.png|thumb|злева|230пкс|«Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях», Ян Баршчэўскі. Вокладка выдання 1884 года]] Фалькларыст [[Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў|Міхаіл Дзмітрыеў]], які займаўся збіраннем беларускай вусна-паэтычнай творчасці, міфалагічных легенд, апісваў народныя звычаі і цікавіўся жывой беларускай мовай, выдаў зборнікі беларускай паэзіі «Вопыт збірання песень і казак сялян Паўночна-Заходняга краю» (1868 г.) і «Збор песень, казак, абрадаў і звычаяў сялян Паўночна-Заходняга краю» (1869 г.). У гэтыя зборнікі ўвайшлі 277 сямейна-бытавых, каляндарна-абрадавых і пазаабрадавых песень, восем казак і апісанні абрадаў<ref>{{Кніга|аўтар =Белазаровіч В. А. |частка =Фарміраванне беларускай нацыянальнай гістарыяграфічнай канцэпцыі ў XIX — пачатку XX ст. |загаловак =Гістарыяграфія гісторыі Беларусі |спасылка =http://www.elib.grsu.by/katalog/113151-187466.pdf |адказны = Пад агульн. рэд. І. П. Крэня, А. М. Нечухрына|месца = Гродна|выдавецтва =Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт ім. Я. Купалы |год =2006 |старонкі =163 |старонак =346 |isbn =985-417-858-7 }}</ref>. У XIX стагоддзі для дзяцей пісаў і [[Францішак Багушэвіч]], які ў свой час казаў пра патрэбу стварэння кніжак для дзяцей на роднай мове. Сувязь з фальклорам была адной з характэрных асаблівасцей яго творчасці{{sfn|Несцяровіч|2008|с=7}}. Самым блізкім да дзіцячага фальклору можна назваць яго верш «Калыханка». А ў аснове яго паэмы «Кепска будзе!» закладзены драматычны лёс хлопчыка, які з ранніх гадоў пазнаў сіроцтва і несправядлівасць улады. Гэты твор выхоўвае спачуванне, міласэрнасць і неабыякавасць да цяжкай долі сялянскага дзіцяці. Мае сацыяльны падтэкст і яго байка «Воўк і авечка», у якой у вобразе ваўка выступае [[Эканоміка|аканом]], які адпраўляе сына сялянкі ў рэкруты{{sfn|Макарэвіч|2008|с=53}}. Думку пра «сонца навукі» для дзяцей выказаў у вершы «Роднай старонцы» [[Янка Лучына]]{{sfn|Несцяровіч|2008|с=7}}. Прыдатнай для дзіцячага чытання можна лічыць і творчасць [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]]. Найбольш вядомы яго польскамоўны празаічны збор беларускіх народных апавяданняў і казак у літаратурнай апрацоўцы «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]», які ў XIX стагоддзі быў надзвычай папулярны{{sfn|Макарэвіч|2008|с=48}}. Беларускамоўны пераклад легенды са зборніка быў апублікаваны ў віленскай газеце «[[Гоман (1916)|Гоман]]». У творы вельмі прыкметна цяга аўтара да «страшнай», «гатычнай» фантастыкі і містыкі, што прыцягвае прагнага да казачных цудаў падлетка. У сучасных умовах захаплення жанрам [[фэнтэзі]] гэты мастацкі твор вабіць беларускамоўных юнакоў і дзяўчат сваёй таямнічай загадкавасцю, аповедам пра [[Лясун|лесуноў]], [[ваўкалак]]аў, ведзьмакоў, [[Русалка|русалак]]. Прытым сучаснікі пісьменніка былі схільны ў апавяданнях Баршчэўскага бачыць «беларускі гафманізм» (ад імя нямецкага пісьменніка [[Эрнст Тэадор Амадэй Гофман|Гофмана]]), з яго сімволіка-фантастычнай формай паказу барацьбы светлых ды цёмных сіл, высакародства ды хцівасці{{sfn|Макарэвіч|2008|с=49}}. У рамантычным кірунку развівалася і паэзія [[Ян Чачот|Яна Чачота]], які займаўся збіраннем фальклору і ўвасабляў фальклорныя сюжэты ў мастацкім слове{{sfn|Макарэвіч|2008|с=49}}. Мовазнавец і фалькларыст XX стагоддзя [[Кастусь Цвірка]] адзначаў, што творчасць такіх дзеячаў таго часу, як Ян Баршчэўскі, Ян Чачот, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч стала «''прадвеснем нашага нацыянальнага адраджэння''» і, адпаведна, дзіцячай літаратуры. А за імі крочылі такія майстры слова, як Францішак Багушэвіч, [[Адам Гіляры Каліставіч Гурыновіч|Адам Гурыновіч]], Янка Лучына{{sfn|Макарэвіч|2008|с=51}}. У другі [[Сялянская рэформа ў Расіі|парэформенны перыяд]] умовы для развіцця беларускай літаратуры значна пагоршыліся. Гэтаму прычынай быў вялікадзяржаўны ўціск пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. Беларускае кнігадрукаванне было забаронена. Паплечнік генерала [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Мураўёва-вешальніка]] [[Іван Пятровіч Карнілаў|Іван Карнілаў]], які ў тыя часы ўзначальваў Віленскую вучэбную акругу, і іншыя прадстаўнікі царскай улады, ставілі сваёй галоўнай задачай русіфікацыю краю{{sfn|Макарэвіч|2008|с=51}}. І толькі ў канцы XIX стагоддзя зноў на беларускай зямлі загучаў беларускі верш — верш паэта-дэмакрата і асветніка Францішка Багушэвіча, намаганнямі якога беларуская мова вярнулася ў літаратурны абыходак{{sfn|Макарэвіч|2008|с=52}}. == XX стагоддзе == === Пачатак XX стагоддзя === [[Файл:Лемантар.png|thumb|150пкс|«Беларускі лемантар» — першая кніга для навучання дзяцей на беларускай мове, 1906 г.]] Пачатак XX стагоддзя адзначыўся беларускім культурна-нацыянальным адраджэннем, якое пашырылася пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]{{sfn|Макарэвіч|2008|с=14}}. У гэты час пачалі адкрывацца нацыянальныя школы, быў легалізаваны беларускі друк (пачалі выходзіць такія газеты як «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]»). У 1906 годзе выходзіць першая кніга для навучання дзяцей на роднай мове «[[Беларускі лемантар, або першая навука чытання|Беларускі лемантар]]»{{sfn|Несцяровіч|2008|с=7}}. Але ў той жа час адчуваўся недахоп менавіта мастацкай літаратуры на роднай мове, асабліва для дзяцей і падлеткаў. З гэтай прычыны [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандр Уласаў]] (былы рэдактар «Нашай Нівы») звярнуўся да мінскага губернатара з прашэннем «''дазволіць выданне беларускамоўнага месячніка для дзяцей і моладзі „[[Лучынка (1914)|Лучынка]]“''»<ref>{{артыкул|аўтар= Гімпель Т. М.|загаловак= Святло «Лучынкі»|выданне= [[Роднае слова (1988)|Роднае слова]]|тып= Часопіс|год= 1994|нумар= 7—8|старонкі= 139}}</ref>. Першы нумар гэтага літаратурнага і навукова-папулярнага выдання ўбачыў свет у 1914 годзе (рэдактар Аляксандр Уласаў). А першы яго нумар адкрываўся вершам [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Цёткі]] «Лучынка». Гэтая аўтарка і вызначыла мэту часопіса ў звароце «Да вясковай моладзі беларускай», надрукаваным у другім нумары: «''Лучынка будзе старацца заглянуць у кожны куток нашай Беларускай Старонкі, пазнаць усе яе балючкі, паказаць іх Табе, Моладзь, растлумачыць, якім спосабам з гэтых балючак вылячыць Родную Старонку''»{{sfn|Макарэвіч|2008|с=14—15}}. Алаіза Пашкевіч (Цётка) падняла праблему выхавання ў юнага пакалення любові да роднага слова. Яе асветніцкая дзейнасць адыграла пэўную ролю ў станаўленні літаратуры для дзяцей. У 1906 годзе выйшла яе кніга вершаў «Першае чытанне для дзетак беларусаў», у якой яна закранула тэму жыцця беларускай вёскі. Таксама яна надавала ўвагу фальклорнай тэматыцы (казкі, прыказкі, загадкі, прыпеўкі), закранала маральна-этычную праблематыку (кніга «Гасцінец для малых дзяцей», 1906 г.). Цётка стала пачынальніцай навуковай [[Белетрыстыка|белетрыстыкі]] для дзяцей (пісала артыкулы на старонках часопіса: «Гутаркі аб птушках» — «Жаваранак», «Пералётныя птушкі» і інш.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=7}}. За тым часам у літаратуру прыйшлі такія будучыя класікі беларускай літаратуры як [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]]. У 1909 годзе Якуб Колас напісаў навучальны дапаможнік «Другое чытанне для дзяцей беларусаў», у якім у вершах паэтызаваў прыроду, апісваў вясковы побыт{{sfn|Несцяровіч|2008|с=7}}. Заклаў фальклорную аснову Колас і ў сваю павучальную казку «Дзед і мядзведзь» (1918 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=11}}. Фальклорная першааснова была і ў [[Арніталогія|арніталагічным]] цыкле вершаў [[Кандрат Лейка|Кандрата Лейкі]] («Сарока», «Бусел» «Журавель» і інш.) — пачынальніка нацыянальнай [[Драматургія|драматургіі]] для дзяцей{{sfn|Несцяровіч|2008|с=8}}. Пісаў песенна-лірычныя творы для дзяцей, а таксама казкі, [[Карусь Каганец]] («Журавель і чапля», «Ваўчок», «Адкуль зязюля ўзялася»). Вялікую ўвагу пытанням школьнага навучання надаваў [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскі]] («Родныя зярняты», 1915 г.; «„Незабудка“ — першая пасля лемантара чытанка», 1918 г.; «„Сейбіт“ — другая пасля лемантара чытанка», 1918 г.). У яго творах прасочваліся таксама і фальклорныя матывы («Варона і рак», «Пра зязюлю», «Зайчык», «Бяздоннае багацце»){{sfn|Несцяровіч|2008|с=8}}. Звяртаўся да фальклорных матываў і [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максім Багдановіч]], які далучаў дзяцей да асноў маралі ў сваёй казцы «Мушка-зелянушка і камарык — насаты тварык» (1915 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=8}}. === 20-я — 40-я гады XX стагоддзя === У пачатку 1920-х гадоў разгортваецца перыядычны друк для дзяцей. Першым беларускамоўным выданнем для дзяцей пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі]] стаў часопіс [[Зоркі (1921)|«Зоркі]]» (1921—1922 гг.){{efn|Да гэтага ў 1919 годзе была спроба выдаць дзіцячы часопіс у Вільні, «Зялёныя дрэўцы». Але захаваўся толькі адзін яго, першы нумар.}}{{sfn|Макарэвіч|2008|с=16}}. На змену «Зоркам» са снежня 1924 года прыходзіць «Беларускі піянер»{{efn|Напачатку часопіс меркавалася назваць «Чырвоныя зоркі».}} (1924—29 гг.); выходзіць газета «[[Раніца (газета, 1929)|Піянер Беларусі]]» (з 1929 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=8}}. Выказвае пашану да роднай мовы ў зборніку «Матчына мова» (1918 г.) [[Алесь Гарун]]. Пішуць свае першыя юнацкія аповесці [[Міхась Чарот]] («Свінапас», 1924 г.), [[Анатоль Вольны]] («Два», 1925 г.). Пісьменнікі [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Андрэй Александровіч]], Анатоль Вольны і [[Алесь Дудар]] разам ствараюць прыгодніцкі раман «Ваўчаняты» (1925 г.), у якім адлюстроўваюць змаганне юных герояў за свабоду свайго народу. З’яўляюцца і драматычныя творы для дзяцей — п’еса «Пастушкі» Міхась Чарота (1921 г.), «Цудоўная ноч» (1927 г.) і «Ёлка Дзеда Мароза» (1927 г.) [[Сяргей Новік-Пяюн|Сяргея Новіка-Пяюна]]. [[Файл:Zaranka.jpg|thumb|злева|250пкс|Вокладка чаcопісу «Заранка», № 8-9]] З’яўляецца перыядычны друк на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] — пачынае сваю дзейнасць часопіс «Заранка» (1927—1931 гг.) пад рэдакцыяй [[Зоська Верас|Зоські Верас]], на старонках якога папулярызуюць роднае слова Алесь Гарун, [[Канстанцыя Буйло]], Якуб Колас, [[Міхась Машара]], Сяргей Новік-Пяюн і інш.. Крыху пазней выходзяць заходнебеларускія часопісы «Пралеска» (1934—1935 гг.), «Снапок» (1937 г.), «[[Беларускі летапіс (1933)|Беларускі летапіс]]» (1933—1939 гг.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=9}}. Маладыя беларускія пісьменнікі працуюць над стварэннем новага вобраза юных герояў тагачаснай сучаснасці — аповесці «Перамога» (1930 г.), «Незвычайны мядзведзь» (1930 г.) [[Аляксандр Іванавіч Якімовіч|Алеся Якімовіча]], «Пастка» (1935 г.) [[Сымон Баранавых|Сымона Баранавых]]. У сваім артыкуле «Праблемы сучаснай беларускай дзіцячай літаратуры» (1931 г.) Алесь Якімовіч адзначыў, што недахоп тагачаснай літаратуры для дзяцей быў у ігнараванні запатрабаванняў самога дзіцяці як чытача, бо, на яго думку, многія пісьменнікі таго часу глядзелі вельмі спрошчана на гэтую літаратуру, маўляў, дзеці неразборлівыя, і таму ўсё спажывуць. Засяродзіў ён увагу на праблеме спецыфікі дзіцячай літаратуры і ў сваім выступленні на I Усебеларускім з’ездзе пісьменнікаў (чэрвень 1934 г.), на якім падкрэсліў, што літаратура для дзяцей раўнацэнная частка ўсёй беларускай літаратуры, але са сваёй спецыфікай. І спецыфікай не ў спрашчэнні, а наадварот — у адборы найбольш важнага і цікавага матэрыялу для дзяцей, які павінен мець яркае афармленне з улікам узроставых і псіхалагічных асаблівасцей дзяцей{{sfn|Макарэвіч|2008|с=4}}. Таксама Якімовіч выдаў першую ў беларускай савецкай дзіцячай літаратуры азбуку (вершаваную) «Слухай — запамінай» у 1948 годзе. І толькі значна пазней, пачынаючы з 70-х гадоў, былі напісаны беларускімі аўтарамі дзясяткі азбук, у якіх аўтары праяўлялі вынаходлівасць, фантазію, уменне ўключыць у іх пазнавальныя звесткі, эфекты гульні, прыгоды{{sfn|Макарэвіч|2008|с=5}}. Завастраў увагу на значнасці дзіцячай літаратуры і Якуб Колас. Ён казаў аб тым, што дзяцей змалку трэба прывабіць кнігай, і выклікаць у іх устойлівую цікавасць да чытання, што далучэнне да кніжнай культуры пачынаецца ўжо з дзіцячага садка. У сваёй «Методыцы роднай мовы» (1926 г.) ён падкрэсліваў, што працэс далучэння да кніжнай культуры актывізуецца ў пачатковых класах. [[Васіль Вітка]] таксама пазначаў, што з першых дзён праз гульню трэба далучаць дзяцей да слоў роднай мовы, чаму актыўна спрыяе выкарыстанне на ўроках і пазакласных занятках твораў беларускай дзіцячай літаратуры{{sfn|Макарэвіч|2008|с=5}}. Якуб Колас апрацоўваў народныя казкі («Дудар», «Як пеўнік ратаваў курачку», «Зайкіна хатка» і інш.), а таксама ствараў аўтарскія вершаваныя казкі («Рак-вусач», 1926 г.). У юнацкай аповесці «На прасторах жыцця» (1926 г.) Колас упершыню ў беларускай літаратуры паспрабаваў распрацаваць жанр юнацкай аповесці. Яго паэма «Міхасёвы прыгоды» (1934 г.) вызначаецца метафарычнасцю мовы, лірычна-эпічным пачаткам і апісаннем прыроды. Якуб Колас стаў тэарэтыкам дзіцячай літаратуры, а традыцыі яго майстэрства ўжываюцца і ў сучаснай літаратуры для юнага чытача{{sfn|Несцяровіч|2008|с=11}}. [[Файл:СлёзыТубі.jpg|thumb|зправа|245пкс|Вокладка і тытульны ліста зборніка аповядаў Я. Маўра «Слёзы Тубі», 1938 г.]] З’яўляюцца новыя гучныя імёны беларускай культуры, якія ўзбагацілі вопыт дзіцячай літаратуры сваімі творамі — [[Янка Маўр]] («Палескія рабінзоны», 1930 г.), [[Міхась Лынькоў]] («Міколка-паравоз», 1936 г.), [[Кузьма Чорны]] («Насцечка», 1940 г.). Ствараюць паэзію для дзяцей Янка Купала (верш «Дзіцячае»), Якуб Колас (вершы «За навуку», «Дзед-госць»), [[Змітрок Бядуля]] (верш «Маладая вясна»). Пачынае развівацца і жанр казкі ў дзіцячай літаратуры — ў творах Алеся Якімовіча («Каваль Вярнідуб», 1935 г.), Міхася Лынькова («Пра смелага ваяку Мішку і яго слаўных таварышаў», 1935), Змітрака Бядулі («Мурашка Палашка», 1939 г.; «Сярэбраная табакерка», 1940 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=9}}. На старонках часопіса «Зоркі» друкуюцца вершы для дзяцей Янкі Купалы («Песня і казка», «Мароз», «Сын і маці» і інш.). Апроч напісання сваіх твораў, ён займаецца перакладам дзіцячай паэзіі (верш «Ёлачка» Раісы Кудашавай, «Дзед і баба» [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Крашэўскага]]). У сваіх вершах Купала нярэдка выкарыстоўвае фальклорныя матывы (верш «Дзіцячае»). Фальклорную аснову заклаў і [[Віталь Вольскі]] ў свае п’есы («Цудоўная дудка» і «Дзед і жораў», 1939 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=10}}. Галоўным рэдактарам часопіса «Зоркі» быў Змітрок Бядуля. Яго творы для дзяцей адрозніваліся драматызмам і ў той жа час прастатой і лаканічнасцю апісання, вастрынёй канфліктаў і глыбокім псіхалагізмам («Малыя дрывасекі», «Дзе канец свету?»). Апроч таго ён пісаў артыкулы аб развіцці дзіцячай літаратуры і перыядычнага друку («Справа старэння новых школьных падручнікаў і выдання дзіцячага часопіса», «Аб дзіцячым друку» і інш.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=11}}. Звяртаўся ён і да матываў вуснай народнай творчасці (казкі «Іванка-прастачок», «Скарб» і інш.). Шматграннасцю таленту адзначыўся Янка Маўр. Яго першая ў беларускай літаратуры навукова-фантастычная аповесць на беларускай мове «Чалавек ідзе» (1926 г.) дала пачатак [[Фантастыка|фантастычнаму]] і прыгодніцкаму жанрам у беларускай літаратуры<ref>{{кніга|аўтар=[[Юлія Міхайлаўна Канэ|Канэ Ю. М.]]|частка=Мавр, Янка|спасылка частка=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke4/ke4-4872.htm|загаловак={{нп3|Кароткая літаратурная энцыклапедыя|Краткая литературная энциклопедия|ru|Краткая литературная энциклопедия}}|адказны=Под ред. {{нп3|Аляксей Аляксандравіч Суркоў|А. А. Суркова|ru|Сурков, Алексей Александрович}}|месца=М.|выдавецтва={{нп3|Вялікая Расійская энцыклапедыя, выдавецтва|Сов. энциклопедия|ru|Большая Российская энциклопедия (издательство)}}|год=1967|том=4|старонкі=487}}</ref>. Распрацоўку жанру прыгодніцкай літаратуры ён працягнуў у сваіх аповесцях «У краіне райскай птушкі» (1928 г.), «Сын вады» (1928 г.), рамане «Амок» (1929 г.). Звяртаўся ён і да нацыянальнай тэматыкі («Палескія рабінзоны», 1930 г.), і да праблемы выхавання (аповесць «ТВТ», 1934 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=12—13}}. Янка Маўр падкрэсліваў, што беларускім пісьменнікам трэба клапаціцца аб тым, каб дзеці, сённяшнія і заўтрашнія малыя чытачы маглі сказаць, калі вырастуць, што ўсім добрым яны абавязаны кнігам<ref>{{артыкул|аўтар=[[Мікола Гіль|Гілевіч М. С.]] |загаловак=«Хоць малыя, але — чалавекі!»: Інтэрв'ю з Я. Маўрам |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=Газета |год=10 жніўня 1965 |старонкі= 3}}</ref>. Дзіцячая беларуская літаратура [[Вялікая Айчынная вайна|ваеннага часу]] адрозніваецца патрыятычнай накіраванасцю, уласцівай усёй мастацкай літаратуры ваеннага перыяду (вершы Янкі Купалы, Якуба Коласа, [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Аркадзь Аляксандравіч Куляшоў|Аркадзя Куляшова]], [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]], апавяданні Кузьмы Чорнага, Міхася Лынькова). Асобна з твораў для дзяцей, напісаных у вайну, варта адзначыць верш Янкі Купалы «Хлопчык і лётчык на вайне», апавяданне Алеся Якімовіча «Піянер Геня», зборнік вершаў [[Эдзі Агняцвет]] «Міхасёк», а таксама лібрэта дзіцячай оперы «Джанат»{{sfn|Несцяровіч|2008|с=13}}. Але і пасля вайны прасочваецца ваенная тэматыка, якая ў літаратуры пераважае. У 1948 годзе выходзіць кніга «Ніколі не забудзем», якая была складзена Янкам Маўрам разам з [[Пятро Рунец|Пятром Рунцом]] па пісьмах-успамінах дзяцей, якія непасрэдна перажылі тыя страшныя гады. Усяго да аўтараў кнігі паступіла каля чатырохсот дзіцячых твораў<ref>{{кніга |аўтар =Медзвядзькова А. Г. |загаловак =Ніколі не забудзем. Гісторыя стварэння кнігі |спасылка =http://csgpb.mogilev.by/Nikogda_ne_zabud.pdf |месца =Магілёў |выдавецтва =Цэнтральная гарадская бібліятэка імя К. Маркса |год =2013 |старонкі =2 |старонак =4 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Выходзіць цэлы шэраг на тэму «дзяцінства і вайна» — аповесць «Андрэйка» [[Павел Нічыпаравіч Кавалёў|Паўла Кавалёва]] (1948 г.), «Самыя юныя» Івана Сіўцова (1949 г.), паэма «Песня пра піянерскі сцяг» (1949 г.) Эдзі Агняцвет{{sfn|Несцяровіч|2008|с=13}}. === 50-я — 70-я гады XX стагоддзя === У пачатку 1950-х гадоў таксама назіраецца тэматыка вайны ў творах беларускіх пісьменнікаў. Выходзяць паэмы [[Кастусь Кірэенка|Кастуся Кірэенкі]] («Алёнчына школа», 1951 г.), [[Антон Пятровіч Бялевіч|Антона Бялевіча]] («Ідзі, мой сын», 1953 г.), Эдзі Агняцвет («Будзем сябраваць», 1955 г.), [[Анатоль Астрэйка|Анатоля Астрэйкі]] («Прыгоды дзеда Міхеда», 1956 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=13}}. У той жа час выходзяць і новыя творы, на мірную тэматыку. Распрацоўваюць школьную тэму [[Янка Брыль]] («Лета ў Калінаўцы», 1950 г.; «Добры дзень, школа», 1953 г.), [[Аляксандр Іванавіч Якімовіч|Аляксандр Якімовіч]] («Гаворыць Масква», 1954 г.), [[Павел Нічыпаравіч Кавалёў|Павел Кавалёў]] (зборнік апавяданняў «Згублены дзённік», 1954 г.), [[Міхась Даніленка]] («Вернасць слову», 1956 г.), [[Алена Васілевіч]] («Заўтра ў школу», 1956 г.) і інш.{{sfn|Несцяровіч|2008|с=14}}. Значна ўзбагаціла дзіцячую прозу навукова-фантастычная аповесць Янкі Маўра «Фантамабіль прафесара Цылякоўскага» (1954 г.), якая стала працягам распрацоўкі ім фантастычнага жанру{{sfn|Несцяровіч|2008|с=14}}. У пачатку свайго творчага шляху да мінуўшчыны і набыткаў фальклору звярнуўся [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]], сведкам чаго сталі яго «Казкі і легенды маёй Радзімы», якія ён даслаў для ацэнкі Якубу Коласу летам 1952 года. Караткевіч добра разумеў вялікае выхаваўчае значэнне казкі і яе ролю ў фарміраванні любові да радзімы, да беларускай мовы{{sfn|Макарэвіч|2008|с=461}}. Патрыятычнай па змесце стала яго казка «Лебядзіны скіт», у якой апавядаецца пра падзеі даўніны, калі татары рабавалі рускія землі. У завяршэнні казкі пісьменнік прыводзіць дзве версіі пра ўзнікненне назвы «Белая Русь» — ад лебядзінага апярэння стала белай вопратка людзей, ці таму яна «белая», што не была пад татарамі{{sfn|Макарэвіч|2008|с=461}}. На беларускім фальклоры заснавана і яго казка «Вужыная каралева», у якой апавядаецца аб трагічнай гісторыі прыгажуні Яліны і яе мужа, вужынага караля. Караткевіч шмат вывучаў, запісваў, і творча выкарыстоўваў фальклор, які ўспрымаў як духоўны скарб народа{{sfn|Макарэвіч|2008|с=463}}. Класік беларускай дзіцячай літаратуры [[Васіль Вітка]] выдаў кніжкі паэзіі і вершаваных казак «Вавёрчына гора» (1948), «Буслінае лета» (1958), «Казка пра цара Зубра» (1960), «Дударык» (1964), «Азбука Васі Вясёлкіна» (1965), «Казкі» (1968, 1976), «Чытанка-маляванка» (1971), «Хто памагае сонцу» (1975), «Ладачкі-ладкі» (1977), «Мы будуем метро» (1979), зборнік апавяданняў «Зайчык-вадалаз» (1962). [[Файл:Serkov_Ivan_povest.jpg|thumb|справа|160пкс|Вокладка кнігі Івана Сяркова «Мы з Санькам у тыле ворага» (мал. І. Волкавай; Мінск: Беларусь, 1970)]] Вяртаецца ў літаратуру пасля рэабілітацыі (асуджаны за сталінскімі часамі) [[Уладзімір Дубоўка]]. Выходзяць яго зборнікі казак «Цудоўная знаходка» (1960 г.), «Мілавіца» (1962 г.), «Кветкі — Сонцавы дзеткі» (1963 г.), «Залатыя зярняты» (1975 г.), якія адметны сваёй маральна-этычнай праблематыкай і філасафічнасцю зместу. Апроч Дубоўкі вяртаюцца на радзіму пасля [[Рэпрэсіі ў СССР#Рэпрэсіі і дэпартацыі пасля Вялікай Айчыннай вайны|сталінскіх рэпрэсій]] пісьменнікі [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]], [[Алесь Пальчэўскі]], [[Станіслаў Пятровіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]], [[Алесь Звонак]], [[Язэп Пушча]]{{sfn|Несцяровіч|2008|с=16}}. Раскрывае ў сваіх кнігах паэзіі вобразы роднага краю [[Аляксей Васілевіч Пысін|Аляксей Пысін]] («Матылёчкі-матылі», 1962 г.; «Вясёлка над плёсам», 1964 г.), паказвае прыгажосць прыроды [[Еўдакія Якаўлеўна Лось|Еўдакія Лось]] («Абутая ёлачка», 1961 г.; «Казка пра Ласку», 1963 г.; «Вяселікі», 1964 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=17}}. Ізноў падымае тэму Вялікай Айчынай вайны, паказваючы жахі акупацыі вачыма дзяцей, [[Іван Кірэевіч Сяркоў|Іван Сяркоў]], у трылогіі: «Мы з Санькам у тыле ворага» (1968 г.), «Мы — хлопцы жывучыя» (1970 г.), «Мы з Санькам — артылерысты» (1989 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=16}}. У 1971 годзе выходзіць знакавая гістарычная аповесць Алеся Якімовіча «Кастусь Каліноўскі», а ў 1976 годзе — «Цяжкі год». Піша Якімовіч і казкі, заснаваныя на фальклорных матывах («Пра смелага Вожыка», «Вераб’ёвы госці» і інш.), а таксама перакладае на беларускую мову казкі [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]], Сяргея Маршака, [[Карней Чукоўскі|Карнея Чукоўскага]]{{sfn|Несцяровіч|2008|с=15}}. Звяртаецца да навукова-пазнавальнага жанру з элементамі публіцыстыкі Віталь Вольскі, які выдае такія краязнаўчыя кнігі, як «Падарожжа па краіне беларусаў» (1968 г.), «Палессе» (1971 г.), а таксама такі цыкл прыродазнаўчых нарысаў, як «Лёс Дункана» (1978 г.), «Дзень добры, Бяроза» (1984 г.). Прыгожа апісвае прыроду [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] ў аднайменным нарысе Уладзімір Караткевіч («Белавежская пушча», 1975 г.), які апроч таго раскрывае і свой талент казачніка-наватара праз традыцыйныя вобразы і матывы ў сваім зборніку «Казкі» (1975 г.). У той жа перыяд выходзіць яго эмацыянальна-ўзнёслы сказ пра Беларусь «Зямля пад белымі крыламі» (1977 г.). Прыгожы свет дзяцінства адкрываецца ў апавяданнях [[Вісарыён Сцяпанавіч Гарбук|Вісарыёна Гарбука]] (зборнік «Незнарок і знарок», 1969 г.; «Такіх кветак не бывае», 1971 г.; «Горад без папугайчыкаў», 1983 г.) і [[Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч|Уладзіміра Юрэвіча]] («Тараскавы турботы», 1966 г.; «Дзе начуе сонца», 1970&nbsp;г.; «Нястрашны страх», 1986 г.). Пазнавальны і выхаваўчы патанцыял праз апавяданні пра прыроду паказаў [[Павел Андрэевіч Місько|Павел Місько]] («Восеньскім днём», «Лясныя дарункі» і інш.). Маральна-этычныя пытанні ён падымае праз апавяданні «Добры чалавек», «Каляндар сумлення». У сваёй гумарыстычнай аповесці «Навасёлы, або Праўдзівая, часам вясёлая, часам страшнаватая кніга пра незвычайны месяц у жыцці Жэні Мурашкі» ён вучыць дзяцей пачуццю адказнасці і навучае кантраляваць свае ўчынкі і паводзіны. Падымае праблемы сяброўства і чалавечых узаемаадносін праз паўфантастычныя аповесці «Прыгоды Бульбобаў» (1977 г.) і «Грот афаліны» (1985 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=17}}. Апроч таго, ён перакладае на беларускую мову казку Пятра Яршова «Канёк-гарбунок», асобныя творы Уладзіміра Цендракова, Уладзіміра Лічуціна, Яўгена Носава, Васіля Бялова, Карнея Чукоўскага. Не застаецца ўбаку і драматургія — адна за адной з’яўляюцца гераічныя п’есы [[Алесь Махнач|Алеся Махнача]] «Шпачок» (1963 г.) і «Гаўрошы Брэсцкай крэпасці» (1969 г.), [[Валянцін Андрэевіч Зуб|Валянціна Зуба]] «Марат Казей» (1963 г.) і «Юнацтва рыцара» (1972 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=18}}. === 80-я — 90-я гады XX стагоддзя === Тыя сацыяльна-палітычныя змены ў грамадстве, якія адбываліся ў 80—90-ых гадах XX стагоддзя, паўплывалі не толькі на асаблівасці развіцця беларускай дзіцячай літаратуры таго перыяду, але і на прынцыпы адбору твораў для чытання ў дашкольных выхаваўчых установах і школах. Былі выключаны з рэкамендацыйных спісаў для дзіцячага чытання творы, якія ў новых умовах страцілі сваю актуальнасць, тыя, што вызначаліся дакучлівым дыдактызмам, спрошчанасцю, і чые літаратурная якасці былі далёкія ад мастацтва. Але актуальнымі і да сённяшняга часу засталіся творы для дзяцей Андрэя Аляксандровіча, Змітрака Бядулі, Алеся Якімовіча, Уладзіміра Дубоўкі, Янкі Маўра, Міхася Лынькова, Кузьмы Чорнага, Віталя Вольскага, Васіля Віткі, Станіслава Шушкевіча і іншых. Дзіцячая літаратура савецкага перыяду стала важнай часткай нацыянальнага пісьменства, а яе найлепшыя набыткі — дарагім скарбам беларускага народа. У гэты час беларуская дзіцячая літаратура стала закранаць шырэйшыя тэмы, у ёй паўней і глыбей загучала тэма Бацькаўшчыны{{sfn|Макарэвіч|2008|с=11}}. Нацыянальнай адметнасцю вылучаюцца творы [[Васіль Аляксеевіч Жуковіч|Васіля Жуковіча]] (зб. «Гуканне вясны», 1992 г.), [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзіміра Карызны]] «Іграй, жалейка, не змаўкай», 1998 г.), [[Леанід Іванавіч Пранчак|Леаніда Пранчака]] («Дзяўчынка-беларуска», 1993 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=25}}. Як і раней, плённа пісаў [[Артур Вольскі]], адзін з заснавальнікаў часопіса «[[Вясёлка (1957)|Вясёлка]]», сааўтар падручнікаў па літаратурным чытанні для пачатковай школы «Буслянка». На працягу 1980—1990-х гадоў ён напісаў даволі шмат кніг для дзяцей («Сонца блізка ўжо зусім», 1984 г.; «Дабяруся да нябёс», 1984 г.; «Ад А да Я — прафесія мая», 1987 г. і інш.). За кнігу «Карусель» (1996 г.) пісьменнік у 1997 годзе быў ушанаваны званнем лаўрэата [[Літаратурная прэмія імя Янкі Маўра|Літаратурнай прэміі імя Янкі Маўра]]{{sfn|Макарэвіч|2008|с=495}}. Адзначыўся і пісьменнік [[Уладзімір Сцяпанавіч Ліпскі|Уладзімір Ліпскі]] (таксама лаўрэат прэміі імя Янкі Маўра). Яго творчасць вылучаецца арыгінальнасцю сюжэта, казачнасцю, і прыгодніцкімі элементамі («Клякса-Вакса і Янка з Дзіўнгорска», 1982 г.; «Пра Андрэйку Добрыка і чорціка Дуроніка», 1993 г.; «Каралева белых прынцэс», 2000 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=24}}. Цікава і ўдала спалучаюць фантастычнае з рэальным у сваіх творах [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]] («Галенчына „Я“, або Планета Цікаўных Хлопчыкаў», 1990 г.) і [[Алесь Савіцкі]] («Радасці і нягоды залацістага карасіка Бубліка», 1993 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=25}}. Жанравай разнастайнасцю вылучалася паэзія [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгора Барадуліна]], які віртуозна карыстаўся гукапісам, гуляў словамі ды каламбурамі («Індыкала-кудыкала», 1986 г.; «Кобра ў торбе», 1990 г.; «Трышка, Мішка і Шчыпаў ехалі на чоўне», 1996 г.). Адрозніваюцца своеасаблівасцю і яго азбукі («Азбука не забаўка», 1985 г.; «Азбука — вясёлы вулей», 1994 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=23}}. У 1990-х гадах выходзіў беларускамоўны рэлігійны [[Каталіцтва ў Беларусі|каталіцкі]] часопіс для дзяцей «[[Маленькі рыцар Беззаганнай]]», дадатак да каталіцкага выдання «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», заснаванага [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіяй]]. Галоўны персанаж у часопісе — хлопчык, «Маленькі рыцар Беззаганнай»{{sfn|Макарэвіч|2008|с=23—24}}. У пачатку 1990-х гадоў у перыядычным друку выходзілі навукова-папулярныя нарысы пра даўнюю беларускую гісторыю [[Сяргей Васільевіч Тарасаў|Сяргея Тарасава]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзіміра Арлова]], [[Кастусь Тарасаў|Кастуся Тарасава]], [[Вітаўт Чаропка|Вітаўта Чаропкі]]. Апроч таго выходзілі кнігі на гэту тэматыку, адаптаваныя да ўспрыняцця малодшымі школьнікамі{{sfn|Макарэвіч|2008|с=482}}. З 1995 года выходзіць фотачасопіс «[[Лесавік (часопіс)|Лесавік]]» (рэдактар і выдавец — [[Уладзімір Іванавіч Ягоўдзік|Уладзімір Ягоўдзік]]), які вызначыў сваёй мэтай экалагічнае выхаванне дзяцей. Адрозненне ад іншых выданняў — тэматычныя нумары-фотарэпартажы пра нацыянальныя паркі Беларусі. Апроч таго часопіс вёў экалагічнае выхаванне падрастаючага пакалення на літаратурна-мастацкім матэрыяле, праводзіліся прэзентацыі новых беларускамоўных кніг пра прыроду{{sfn|Макарэвіч|2008|с=22—23}}. Рэдактар часопіса Ягоўдзік і сам прысвячаў свае творы роднай прыродзе, закладаючы ў іх фальклорную аснову («Ці вернецца князь Кук», 1993 г.; «У царстве Вадзяніка», 1995 г.; «Дзівосны карабель», 1995 г., «Птушыная дарога», 2002 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=24}}. Закрануў аспекты выхавання дзяцей Эдуард Луканскі ў зборніку «Госць з Чырвонай кнігі» (1997 г.), дзе аўтар паказвае чытачу, як трэба выхоўваць у сабе беражлівыя адносіны да грамадскіх здабыткаў, паважлівасць і далікатнасць у адносінах са старэйшымі, і іншыя станоўчыя якасці характару{{sfn|Макарэвіч|2008|с=484}}. Развіццю фантазіі і творчых здольнасцей маленькага чытача садзейнічае шэраг займальных азбук: [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р. Барадулін]] «Азбука не забаўка» (1985 г.) і «Азбука — вясёлы вулей» (1995 г.), [[Сяржук Сокалаў-Воюш|С. Сокалаў-Воюш]] «Елачка і ёлачка: забаўная азбука» (1991 г.), У. Мацвеенка «Азбука ў загадках» (1992 г.), [[Максім Танк|М. Танк]] «Лемантар» (1993 г.), [[Авар’ян Сафонавіч Дзеружынскі|А. Дзеружынскі]] «Жывая азбука» (1995 г.)<ref>{{кніга|аўтар = Сычова С.А.|частка =Дзіцячая літаратура на сучасным этапе: проза, паэзія, драматургія |загаловак = Вучэбна-метадычны комплекс па дысцыпліне «Дзіцячая літаратура» |спасылка =https://elib.bspu.by/bitstream/doc/2537/3/Дзіцячая%20літаратура_С.А.%20Сычова.pdf|месца = Мн.|выдавецтва =[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя Максіма Танка]] |год =2019 |старонкі =58 |старонак =140 }}</ref>. == Пачатак XXI стагоддзя == Беларуская дзіцячая літаратура пачатку XXI стагоддзя характарызуецца ўстойлівасцю і паслядоўным засваеннем традыцый канца XX стагоддзя. Таксама, як і раней, на першым плане застаецца станаўленне гарманічна развітай асобы чалавека, выхаванне пачуцця супольнасці і ўласнай годнасці. Маральна-этычныя пытанні раскрываюцца ў большасці твораў розных жанраў{{sfn|Макарэвіч|2008|с=482}}. Так, напрыклад, аповесць [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерыя Гапеева]] пра школьнае жыццё «Пастка на рыцара» (2002 г.) прысвечана сістэме маральна-этычных каштоўнасцей пакалення «next»{{sfn|Макарэвіч|2008|с=483}}. У 2013 годзе выйшлі яго кнігі — казка «Сонечная паляна»<ref>{{cite web| url =http://www.prastora.by/knihi/hapieieu-valiery-soniecnaia-paliana | title = Сонечная паляна |publisher =Prastora.by| access-date = 23 ліпеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218190150/http://prastora.by/knihi/hapieieu-valiery-soniecnaia-paliana |archive-date=23 ліпеня 2015}}</ref> і зборнік апавяданняў для падлеткаў «[[Я размалюю для цябе неба]]». А ў 2018 годзе аўтар стаў лаўрэат [[Прэмія Цёткі|Прэміі Цёткі]] ў намінацыі «Найлепшы твор для дзяцей або падлеткаў» за кнігу «Мая мілая ведзьма: школьны раман»<ref>{{cite web| date =4 мая 2018| url =https://nashaniva.by/?c=ar&i=209050 | title = Лаўрэатам Прэміі Цёткі стаў Валер Гапееў|publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| access-date = 6 ліпеня 2018}}</ref>. Друкуецца цэлы шэраг матэрыялаў на гістарычную тэматыку. [[Сяргей Васілевіч Тарасаў|Сяргей Тарасаў]] публікуе замалёўкі пра найбольш значныя падзеі ў старажытнай Беларусі і гістарычных асоб — Францыска Скарыну, [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегу]], [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]] і іншых. Уладзімір Арлоў і Кастусь Тарасаў публікавалі яшчэ ў канцы мінулага стагоддзя легенды і паданні, на аснове чаго пазней напісаны нарысы-падарожжы па гісторыі Беларусі («Беларусь. Гістарычнае падарожжа для дзяцей» (Кастусь Тарасаў, 2000 г.)). На гістарычныя тэмы піша і [[Уладзімір Бутрамееў]] («Вялікія і славутыя людзі зямлі Беларусі», 2002 г.; «Славутыя родам сваім», 2006 г.){{sfn|Макарэвіч|2008|с=485}}. Прыродазнаўчым характарам вызначаюцца казкі са зборніка Расціслава Бензерука «Зайцаў кажушок» (2004 г.), выкарыстоўвае пісьменнік і арыгінальную форму «казкі-загадкі»{{sfn|Макарэвіч|2008|с=491}}. Паводле аднаго з прынцыпаў літаратуры — прыдуманае ў прыдуманым (як у творах мюнхгаўзіяды) напісаны твор [[Васіль Аляксандравіч Шырко|Васіля Шырко]] «Дзед Манюкін і ўнукі» (2003 г.), у якім дзядуля распавядае гісторыі фантастычнага характару, якія нібыта здарыліся з самім старым. У гэтых гісторыях схаваны філасофскі змест, а таксама прытчавая павучальнасць{{sfn|Макарэвіч|2008|с=490}}. Заўважны ўклад у беларускую дзіцячую літаратуру ўносіць [[Алесь Бадак]]<ref>{{cite web |url=http://www.maladost.lim.by/%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BA-%C2%AB%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96-%D0%B0%D1%85%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B5%D0%B9-%D1%87%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%8E |title=Літаратура для дзяцей, дзіцячая літаратура |author=Ладуцька К. |publisher=[[Маладосць (1953)|Маладосць]] |access-date=2014-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415213300/http://www.maladost.lim.by/%d0%b0%d0%bb%d0%b5%d1%81%d1%8c-%d0%b1%d0%b0%d0%b4%d0%b0%d0%ba-%c2%ab%d0%bf%d0%b0%d0%b4%d0%bb%d0%b5%d1%82%d0%ba%d1%96-%d0%b0%d1%85%d0%b2%d0%be%d1%82%d0%bd%d0%b5%d0%b9-%d1%87%d1%8b%d1%82%d0%b0%d1%8e |archive-date=15 красавіка 2015 |url-status=dead }}</ref>, які шмат піша для дзяцей вершаў, аповесцей, казак і пазнавальнай літаратуры («Незвычайнае падарожжа ў краіну ведзьмаў», 2001 г.{{sfn|Несцяровіч|2008|с=25}}; «Адзінокі васьмікласнік хоча пазнаёміцца», 2007 г.; «Жывёлы: заалагічныя эцюды», 2009 г.; «Неверагодныя гісторыі з жыцця чараўнікоў», 2011 г.). За кнігу «Расліны: батанічныя эцюды» (2008 г.) з серыі для дзяцей «Усім пра ўсё» Алесь Бадак стаў лаўрэатам прэміі «[[Залаты купідон]]» за найлепшую кнігу года ў намінацыі «Публіцыстыка»<ref>{{cite web |url=http://zviazda.by/2014/04/37642.html |title=Алесь Ба­дак: «Верш пі­шаш для ся­бе, пес­ню — для пуб­лі­кі» |author=Пакачайла А. |date=2014-04-04 |publisher=[[Звязда (1917)|Звязда]] |access-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710014513/http://zviazda.by/2014/04/37642.html |archive-date=10 ліпеня 2014 }}</ref>. Прытчавасцю, сюжэтнай займальнасцю і своеасаблівай манерай пабудовы інтрыгі вызначаюцца казкі [[Алена Масла|Алены Масла]]{{sfn|Макарэвіч|2008|с=491}} («Таямніцы закінутай хаты», 2005 г.; «Каляды ў хроснай», 2005 г.; «Пацучок Фэлік падарожнічае», 2013 г.). У вельмі арыгінальнай форме прыпаднесла [[Аксана Спрынчан]] сваю кнігу «[[Таташ Яраш, мамана Аксана, дачэта Альжбэта. Поўны эксклюзіў]]» (2013 г.) — пазітыўная і пазнавальная кніга пра сям’ю, словы і сваю краіну. Кніга арыгінальная тым, што гісторыямі ў ёй дзеліцца зусім не маці Аксана, а менавіта яе дачка Альжбэта<ref>{{cite web |url=http://www.veselka.by/?p=5357 |title=Крышку пра кніжку |author=Богуш С. |date=17 кастрычніка 2013 |publisher=[[Вясёлка (1957)|Вясёлка]] |access-date=2014-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419170325/http://www.veselka.by/?p=5357 |archive-date=19 красавіка 2015 }}</ref>. Таксама Аксана Спрынчан з’яўляецца ўкладальніцай кніжак для дзяцей «Вершаваная энцыклапедыя жывёльнага свету» (таксама аўтар канцэпцыі, тэксту; 2013 г.), «Зорная Кася» (зборнік казак; 2014 г.), «[[Нявеста для Базыля]]» (зборнік казак; 2017 г.) і іншыя. У 2012 годзе ўбачыла свет кніга [[Людміла Рублеўская|Людмілы Рублеўскай]] «Авантуры Пранціша Вырвіча, шкаляра і шпега», першая кніга з прыгодніцка-фантасмагарычнай серыі кніг пра вучня Мінскага езуіцкага калегіума [[Авантуры Пранціша Вырвіча|Пранціша Вырвіча]]<ref>{{cite web |url=http://zviazda.by/kniga/avantury-prancisha-vyrvicha-shkalyara-i-shpega |title=Авантуры Пранціша Вырвіча, шкаляра і шпега |date=31 ліпеня 2013 |publisher=[[Выдавецкі дом «Звязда»]] |access-date=2014-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905235426/http://zviazda.by/kniga/avantury-prancisha-vyrvicha-shkalyara-i-shpega |archive-date=5 верасня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Беларуская літаратуразнаўца і крытык [[Аксана Пятроўна Бязлепкіна|А. Бязлепкіна]] адзначыла, што апавяданне кнігі праяўляе адразу дзве тэндэнцыі: з аднаго боку, рамантычна-прыгодніцкае асветніцтва У. Караткевіча, а з другога — пастуляванне традыцыйных каштоўнасцей як процівага постмадэрнізму<ref>{{cite web |url=http://euga.livejournal.com/466057.html |title=Рублеўская Людміла. "Авантуры Пранціша Вырвіча, шкаляра і шпега" |author=[[Аксана Пятроўна Бязлепкіна|Бязлепкіна А. П.]] |date=23 снежня 2012 |access-date=2014-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317213840/https://euga.livejournal.com/466057.html |archive-date=17 сакавіка 2020 }}</ref>. У 2014 годзе выйшлі яшчэ дзве кнігі з серыі — «Авантуры студыёзуса Вырвіча» і «Авантуры драгуна Пранціша Вырвіча». Частка «Авантуры Пранціша Вырвіча» абрана «Кнігай года — 2015» (арганізатар праекта [[Беларускі ПЭН-цэнтр]])<ref>{{cite web | date =25 мая 2015 | url =http://news.tut.by/culture/449312.html | title =ПЭН-цэнтр абраў пераможцаў першай прэміі "Кнігі года" | publisher =[[TUT.BY]] | access-date =28 мая 2015 | archive-url =https://web.archive.org/web/20150528221455/http://news.tut.by/culture/449312.html | archive-date =28 мая 2015 | url-status =dead }}</ref>. А ў 2017 годзе аўтар стала лаўрэатам [[Нацыянальная літаратурная прэмія (Беларусь)|Нацыянальнай літаратурнай прэміі]] у намінацыі «Найлепшы празаічны твор» за кнігу «Авантуры Пранціша Вырвіча, здрадніка і канфедэрата»<ref>{{артыкул |аўтар=[[Ларыса Іванаўна Цімошык|Цімошык Л. І.]] |загаловак=СЛОЎныя перавагі |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20170909/1504983730-slounyya-peravagi |выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=8 верасня 2017 |выпуск=4939 |нумар=36 |старонкі=4 |archive-date=23 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923145237/http://zviazda.by/be/news/20170909/1504983730-slounyya-peravagi }}</ref>. У 2013 годзе выйшла кніга [[Вольга Гапеева|Вольгі Гапеевай]] «Сумны суп», якая складаецца з пяці казачных гісторый. З кнігай Гапеева стала лаўрэаткай прэміі [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]] і Пэн-цэнтра «Экслібрыс» імя Янкі Маўра<ref>{{cite web|url= http://lit-bel.org/by/news/4175.html|title= Вызначаны пераможцы конкурсу “Экслібрыс” імя Янкі Маўра|date= 2013-09-11|publisher= [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]]|access-date= 2013-09-12|lang= be|archive-url= https://web.archive.org/web/20150419165142/http://lit-bel.org/by/news/4175.html|archive-date= 19 красавіка 2015}}</ref>. У тым жа годзе [[Таццяна Мікалаеўна Сівец|Таццяна Сівец]] атрымала літаратурную прэмію [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] «[[Залаты купідон]]» у галіне дзіцячай літаратуры за сваю прыгодніцкую кніга для дзяцей «[[Куды прапала малпа Маня?]]»<ref>{{артыкул|аўтар= [[Яна Паўлаўна Явіч|Явіч Я.]]|загаловак=Вітаем, пераможцы! |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|СПБ]]|год=5 верасня 2014 |выпуск=4784|нумар=35 |старонкі= 3}}</ref>. Са жніўня 2013 года дзіцячы часопіс «[[Вясёлка (1957)|Вясёлка]]» пачаў выпускаць свой дадатак — чытанку-маляванку «Буся»<ref>{{cite web |url=http://www.veselka.by/?page_id=4543 |title=“Буся” і “Вясёлка” – верныя сябры |date=2013 |publisher=[[Вясёлка (1957)|Вясёлка]] |access-date=17 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407222514/http://www.veselka.by/?page_id=4543 |archive-date=7 красавіка 2016 }}</ref>. А сам часопіс «Вясёлка» працягвае літаратурную адукацыю і маральна-этычнае выхаванне сваіх чытачоў. На старонках часопіса перавага аддаецца казкам, якія прапагандуюць дабро і справядлівасць, узаемадапамогу. Таксама часопіс вядзе сайт (з 2011 года), на якім змешчаны казкі і дзіцячыя вершы. Пры гэтым ва ўсіх творах вельмі дакладна расстаўлены маральныя акцэнты, і гэта аднолькава адносіцца як да фальклорных казак («Каралевіч, чараўнік і ягоная дачка», «Заяц і вожык», «Дзяцел, лісіца і варона» і іншыя), гэтак і да літаратурных твораў з казачным сюжэтам («Цямлівы кот і шляхецкі сын» [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алега Грушэцкага]], «Прынцэса Румзаніда ў Краіне Лялек» [[Алена Масла|Алены Масла]], «Пра кашэчага караля і мышку-прынцэсу» [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раісы Баравіковай]], «Бусел і бусляняты» [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпа Лёсіка]] і інш.)<ref>{{кніга|аўтар =[[Валянцін Мікалаевіч Смаль|Смаль В. М.]], Еўдакіменка М. |частка = Асаблівасці кантэнту сайта часопіса «Вясёлка»|загаловак =СМИ. Культура. Молодежь |спасылка =http://lib.brsu.by/sites/default/files/СМИ_КУЛЬТУРА_МОЛОДЕЖЬ.pdf |адказны = Под общ. ред. Л. В. Скибицкой. |месца =Брест |выдавецтва = [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|БрГУ имени А.С. Пушкина]]|год = 2015 |старонкі =187 |старонак = 226 }}</ref>. У канцы 2015 года была заснаваная [[Прэмія Цёткі]], за найлепшую кнігу на беларускай мове для дзяцей і падлеткаў, а таксама за найлепшае мастацкае афармленне кнігі для дзяцей (заснавальнікі прэміі — [[Беларускі ПЭН-цэнтр]], фонд «Вяртанне», [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз беларускіх пісьменнікаў]]). А ў 2016 годзе ёй былі ўзнагароджаныя першыя лаўрэаты. Адразу ў дзвюх намінацыях перамагла кніга [[Надзея Ясмінска|Надзеі Ясмінскай]] «[[Сем ружаў]]» (мастак — Кацярына Дубовік)<ref name="НН">{{cite web| author =Шчарбакоў З.| date =2016-05-03| url =https://nashaniva.by/?c=ar&i=169639 | title =Названыя першыя лаўрэаты літаратурнай прэміі імя Цёткі |publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| access-date = 25 снежня 2020}}</ref>. У 2015 годзе выйшлі кнігі, якія адзначыліся не толькі зместам, але і выдатным афармленнем. Гэта фэнтэзійны раман «[[Сем камянёў]]» [[Аляксей Шэін|Аляксея Шэіна]] і казка «[[Красамоўнае сэрца]]» пісьменніка і мастака [[Алег Аблажэй|Алега Аблажэя]]. Абедзве кнігі ў 2016 годзе намінаваны на Літаратурную прэмію [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Цёткі]] ў намінацыі «Найлепшая кніга для дзяцей і падлеткаў»<ref>{{cite web |url=http://nashaniva.by/?c=ar&i=166423&lang=ru |title=Назван полный список Литературной премии Тётки |date=9 сакавіка 2016 |publisher= [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=16 сакавіка 2016|archive-url=http://www.peeep.us/a3510695 |archive-date=16 сакавіка 2016}}</ref>, а кніга «Красамоўнае сэрца» яшчэ і на прэмію «[[Гліняны Вялес]]»<ref>{{cite web |url=http://www.racyja.com/kultura/short-list-syoletnyaga-glinyanaga-vyalesa/ |title=Абвешчаны шорт-ліст сёлетняга „Глінянага Вялеса” |author=Запольская Я. |date=19 студзеня 2015 |publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]] |access-date=20 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160320051019/http://www.racyja.com/kultura/short-list-syoletnyaga-glinyanaga-vyalesa/ |archive-date=20 сакавіка 2016 }}</ref>. == Адукацыйная літаратура для дзяцей == [[Файл:КраінаВымярэніяГрушэцкі.jpg|thumb|right|200px|[[Алег Грушэцкі]] з кнігай «[[Краіна Вымярэнія]]»]] Увагі заслугоўвае пазнавальна-адукацыйная літаратура для дзяцей, якая арыгінальным спосабам можа данесці дзіцяці карысныя веды. Вядомы дзіцячы пісьменнік [[Уладзімір Сцяпанавіч Ліпскі|Уладзімір Ліпскі]], абапіраючыся на кансультацыі спецыялістаў у галіне фінансавай і банкаўскай справы, стварыў шэраг аповедаў у серыі «Грошык і таямнічы кошык» (першая кніга з серыі выйшла ў 2017 годзе), праз якія аўтар знаёміць дзяцей з асновамі фінансавай граматы<ref>{{cite web |url=http://www.zviazda.by/be/news/20190417/1555481592-uzho-trecim-vydannem-pabachyla-svet-kniga-groshyk-i-tayamnichy-koshyk |title=Ужо трэцім выданнем пабачыла свет кніга «Грошык і таямнічы кошык» |author=Шычко С. |date=2019-04-17 |publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]] |access-date=2019-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810091940/http://www.zviazda.by/be/news/20190417/1555481592-uzho-trecim-vydannem-pabachyla-svet-kniga-groshyk-i-tayamnichy-koshyk |archive-date=10 жніўня 2019 |url-status=dead }}</ref>. Па-свойму ўнікальнай<ref>{{cite web| date =31 жніўня 2019| url =http://www.nastaunik.info/node/17000| title =«Краіна Вымярэнія». Вучым дзетак, чытючы казку| publisher =Настаўнік.info| access-date =2019-09-08| archive-url =https://web.archive.org/web/20190908174809/http://www.nastaunik.info/node/17000| archive-date =8 верасня 2019| url-status =live}}</ref> стала кніга [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алега Грушэцкага]] «[[Краіна Вымярэнія]]» (2019 г.) — адукацыйная казка пра спосабы і адзінкі [[Вымярэнне|вымярэння]], у якой усе апавяданні суправаджаюцца прыгожымі і пазнавальнымі малюнкамі, што дапамагае маленькім школьнікам хутчэй і не сумна засвоіць адзінкі вымярэння<ref>{{cite web|url= https://www.sb.by/articles/izmerenie-vechnoy-dorogi.html|title= Обзор книги Олега Грушецкого «Краіна Вымярэнія»|author= [[Людміла Рублеўская|Рублеўская Л. І.]]|date= 6 верасня 2019|publisher= [[СБ. Беларусь сегодня]]|access-date= 2019-06-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20190908181640/https://www.sb.by/articles/izmerenie-vechnoy-dorogi.html|archive-date= 8 верасня 2019|url-status= live}}</ref>. У 2019 годзе кніга «Краіна Вымярэнія» увайшла ў ТОП-10 найлепшых кніг для дзяцей на беларускай мове<ref>{{cite web|url= https://news.tut.by/culture/664966.html|title= 10 лучших детских книг 2019 года|author= [[Ганна Мікалаеўна Кісліцына|Кісліцына Г. М.]]|date= 2019-12-13|publisher= [[TUT.BY]]|access-date= 2019-12-15|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20191215185658/https://news.tut.by/culture/664966.html|archive-date= 15 снежня 2019|url-status= dead}}</ref>, у 2020 годзе — у ТОП-12 найлепшых беларускіх дзіцячых выданняў<ref>{{cite web |url= http://zviazda.by/be/news/20201229/1609255636-yakuyu-knigu-paklasci-dzicyaci-pad-yolachku-top-12-belaruskih-dzicyachyh |title=Якую кнігу пакласці дзіцяці пад ёлачку? Топ-12 беларускіх дзіцячых выданняў — 2020 |author=Рублеўская Л. І. |date= 30 снежня 2020 | publisher= [[Звязда (газета)|Звязда]]|access-date=2020-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230131819/http://zviazda.by/be/news/20201229/1609255636-yakuyu-knigu-paklasci-dzicyaci-pad-yolachku-top-12-belaruskih-dzicyachyh |archive-date= 2020-12-30}}</ref>. Ствараюцца і добра ілюстраваныя дзіцячыя энцыклапедыі. Тут вылучаюцца кнігі беларускага музыкі і гісторыка [[Яраш Малішэўскі|Яраша Малішэўскага]] — «Незвычайная энцыклапедыя беларускіх народных інструментаў» (2010 г., у суаўтарстве з [[Аксана Спрынчан|А. Спрынчан]]) і «[[Дзіцячы атлас Беларусі. Замкі, крэпасці, бажніцы]]» (2019 г.)<ref>{{cite web| author = [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А. Л.]]| date = 2019-06-07| url = http://zviazda.by/be/news/20190607/1559882031-z-atlasam-zamkau-pa-belarusi| title = З атласам замкаў – па Беларусі| publisher = [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]| access-date = 2019-06-10| archive-url = https://web.archive.org/web/20190607054746/http://zviazda.by/be/news/20190607/1559882031-z-atlasam-zamkau-pa-belarusi| archive-date = 7 чэрвеня 2019| url-status = live}}</ref>, а таксама «Дзіцячы атлас Беларусі» (2017 г.) Паліны Грынчанкі, выданне якога кансультавалі супрацоўнікі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук]]<ref>{{cite web|url= https://nina.nashaniva.by/?c=ar&i=199908&lang=be|title= Выйшаў першы «Дзіцячы атлас Беларусі»|date= 2017-10-31|publisher= [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date= 2019-06-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20190810095025/https://nina.nashaniva.by/?c=ar&i=199908&lang=be|archive-date= 10 жніўня 2019|url-status= live}}</ref>. «Дзіцячы атлас Беларусі» у 2018 годзе ўзначаліў рэйтынг кніг, якія найбольш прадаюцца<ref>{{cite web |url= http://www.zviazda.by/be/news/20190813/1565708197-gendyrektar-aat-belkniga-aychynnyya-vydanni-u-nashay-gandlyovay-setcy|title= Гендырэктар ААТ «Белкніга»: Айчынныя выданні ў нашай гандлёвай сетцы займаюць 65 працэнтаў |author=Шычко С.|date=2019-08-14 | publisher=Звязда |access-date=2019-08-14 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190814155540/http://www.zviazda.by/be/news/20190813/1565708197-gendyrektar-aat-belkniga-aychynnyya-vydanni-u-nashay-gandlyovay-setcy|archive-date= 2019-08-14}}</ref>. == Сучасны стан == Сучасная беларуская проза для дзяцей імкнецца па магчымасці задаволіць запатрабаванні кніжнага рынку. З’яўляюцца творы, адносна новыя для беларускай літаратуры паводле формы і зместу (комікс, фэнтэзі, навуковая фантастыка і інш.{{sfn|Макарэвіч|2008|с=492—493}}<ref>{{cite web |url=http://lit-bel.org/by/3680/4390.html |title=Фіналістаў конкурсу “Экслібрыс” імя Янкі Маўра ўганаравалі ў Мінску |date=15 кастрычніка 2013 |publisher=[[Саюз беларускіх пісьменнікаў]] |access-date=2014-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519074457/http://www.lit-bel.org/by/3680/4390.html |archive-date=19 мая 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=[[Віка Трэнас|Ляйкоўская В.]] |загаловак=Фіналістаў конкурсу «Экслібрыс» уганаравалі |спасылка=http://zbsb.org/sites/default/files/uploads/2013/12/bjuleten-22.pdf |выданне=Кніганоша |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|ЗБС «Бацькаўшчына»]] |год=кастрычнік, 2013 |нумар=22 |старонкі=4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418151053/http://zbsb.org/sites/default/files/uploads/2013/12/bjuleten-22.pdf |archive-date=18 красавіка 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150418151053/http://zbsb.org/sites/default/files/uploads/2013/12/bjuleten-22.pdf |archivedate=18 красавіка 2015 }}</ref>). Улічваючы рэаліі сучаснасці, беларуская казка таксама насычаецца сучаснымі атрыбутамі. Як прыклад — казка [[Анатоль Іванавіч Бутэвіч|Анатоля Бутэвіча]] «Прыгоды Віруса Шкодзі» (2009 г.) пра камп’ютарны вірус, напісаныя ў разліку на цяперашніх дзяцей казкі Раісы Баравіковай «Казкі астранаўта: касмічныя падарожжы беларуса» (2006 г.) і «Казачныя аповесці пра прыгоды міжпланетнага пажарнага і іншых мамырыкаў» (2010 г.). Адначасова з тым беларускія пісьменнікі не пакідаюць і старых стылістычных і жанравых традыцый. У выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» штогод выходзяць выдатныя зборнікі беларускіх аўтарскіх казак («Адзін кот і адзін год», «Зорная Кася», «[[Нявеста для Базыля]]» і іншыя), якія карыстаюцца нязменным попытам<ref>{{артыкул|аўтар=Поклонская О.|загаловак=В плену у сказки|спасылка=http://vminsk.by/v-plenu-u-skazki/|выданне=Вечерний Минск|тып=газета|месца=Мн.|выдавецтва=Мінгарвыканкам|год=12 ліпеня 2018|выпуск=12791|нумар=28|старонкі=15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930192438/http://vminsk.by/v-plenu-u-skazki/|archive-date=30 верасня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180930192438/http://vminsk.by/v-plenu-u-skazki/|archivedate=30 верасня 2018}}</ref>. Імкнецца адпавядаць сучасным запытам пісьменніца [[Кацярына Станіславаўна Хадасевіч-Лісавая|Кацярына Хадасевіч-Лісавая]], настаўніца пачатковых класаў, лаўрэат [[Нацыянальная літаратурная прэмія (Беларусь)|Нацыянальнай літаратурнай прэміі]]. У 2020 годзе пабачыла свет яе кніга-[[квэст]] «Ключ ад Вялікай Каштоўнасці» — казка з элементамі міфалогіі і з агульначалавечымі каштоўнасцямі; кніга была адзначана Нацыянальнай літаратурнай прэміяй у намінацыі «Лепшы твор для дзяцей і юнацтва» (2020). У тым жа годзе была выдадзеная яе кніга-гаджэт «Знаёмцеся — #Падабай.к@!», якая дае карысную інфармацыю, вядзе ў свет фантазіі, пашырае слоўнікавы запас, дорыць магчымасць знаёміцца ў Сусветным сеціве з новымі сябрамі, прапануе згуляць у настольную гульню<ref>{{cite web |url= https://nastgaz.by/vuhutsik-padabajka-i-znakamitaya-kazachnitsa/|title=Вухуцік, Падабайка і знакамітая казачніца |author=Антоненкава В. |date= 2020-04-18 | publisher= [[Настаўніцкая газета]]|access-date=2023-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807170638/https://nastgaz.by/vuhutsik-padabajka-i-znakamitaya-kazachnitsa/ |archive-date= 2023-02-13}}</ref>. У XXI стагоддзі істотным чынам змяняецца роля кнігі, якая замяняецца віртуальнай прасторай. І гэта павінна падштурхнуць беларускіх пісьменнікаў да пошуку альтэрнатыўных спосабаў перадачы духоўнага і навуковага вопыту беларускага народа, напрыклад — праз стварэнне аўдыёкніг, фільмаў, камп’ютарных гульняў, віртуальных бібліятэк. І ва ўсім гэтым вядучую ролю павінна адыграць дзіцячая кніга{{sfn|Макарэвіч|2008|с=494}}. <includeonly>Пасля жорсткіх затрыманняў і разгону [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|мірных акцый пратэсту]] супраць фальсіфікацыі вынікаў падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], дзіцячыя пісьменнікі запісалі відэазварот, у каторым асудзілі гвалтоўныя дзеянні ўладаў, выступілі з патрабаваннем спыніць гвалт і аднавіць закон. У відэазвароце выступілі [[Ганна Валер’еўна Янкута|Ганна Янкута]], [[Вера Бурлак]], [[Надзея Ясмінска]], [[Наталка Харытанюк]], [[Надзея Кандрусевіч-Шыдлоўская]], [[Дзіяна Балыка]], Вольга Акуліч, [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыя Мартысевіч]], Андрэй Жвалеўскі і Яўгенія Пастарнак. Зварот падтрымалі [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], Марыя Бершадская, Юры Несцярэнка, Ганна Зенькова, [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]]<ref>{{cite web|url= https://novychas.online/kultura/belaruskija-dzicjaczyja-pismenniki-suprac-hvaltu|title= Беларускія дзіцячыя пісьменнікі супраць гвалту|author= [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.Л.]]|date= 2020-09-29|publisher= [[Новы Час (газета)|Новы Час]]|access-date= 2020-09-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20200929091720/https://novychas.by/kultura/belaruskija-dzicjaczyja-pismenniki-suprac-hvaltu|archive-date= 29 верасня 2020}}</ref><ref>{{cite web| date =2020-09-27| url =https://nashaniva.by/?c=ar&i=259779 | title =Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі выступілі супраць гвалту|publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| access-date = 2020-09-29 }}</ref>.</includeonly> У маі 2021 года ў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук]] прайшоў II Міжнародны форум даследчыкаў беларускай казкі, да якога было падрыхтавана адразу некалькі дакладаў, прысвечаных фэнтэзі ў беларуская літаратуры, сярод якіх, напрыклад, даклад [[Таццяна Пятроўна Барысюк|Таццяны Барысюк]] «Ідэйна-вобразныя пошукі ў кнізе казак Алега Грушэцкага „[[Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Таямнічае каралеўства]]“»<ref>{{кніга |загаловак =II Міжнародны форум даследчыкаў беларускай казкі |спасылка =http://livingheritage.by/resource/kanferentsyi/2021_Forum_kazki_Pragrama.pdf |месца =Мн. |выдавецтва =[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН РБ]][[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|ЦДБКМЛ]] |год =2021 |старонкі =15, 17 |старонак =20 |archive-date =11 лютага 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20220211101608/http://livingheritage.by/resource/kanferentsyi/2021_Forum_kazki_Pragrama.pdf }}</ref>. Кніга ўнікальная тым, што яе можна назваць сапраўдным [[Беларускае фэнтэзі|беларускім фэнтэзі]]<ref>{{cite web|url= https://www.racyja.com/kultura/rytsar-yanka-i-karaleuna-milana-tayamnich/|title= „Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Таямнічае каралеўства”|date= 2021-06-08|publisher= [[Беларускае Радыё Рацыя]]|access-date= 2021-06-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20210608130546/https://www.racyja.com/kultura/rytsar-yanka-i-karaleuna-milana-tayamnich/|archive-date= 8 чэрвеня 2021}}</ref>. А ўлічваючы, што яна была напісаная яшчэ ў 2012 годзе<ref name="YouTube">{{YouTube|-rPMWCcCljs|«Сямейная праграма» з Алегам Грушэцкім|start=3m19s}}. «Сямейная праграма» // [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|1 Нацыянальны канал Белрадыё]], 15 мая 2021</ref><ref>{{cite web|url= https://ok.ru/registr/topic/7202115931593|title= Алег Грушэцкі - урывак з рамана «Рыцар Янка і прынцэса Мілана. Таямніче каралеўства»|date= 2012-12-01|publisher= Кніжнае выдавецтва «Рэгістр»|access-date= 2022-07-26|archive-url= https://web.archive.org/web/20220714184645/https://ok.ru/registr/topic/7202115931593|archive-date= 14 ліпеня 2022}}</ref>, то раман фактычна з’яўляецца першым сучасным беларускамоўным фэнтэзі. Кніга напісаная на падставе [[Беларускі фальклор|беларускага фальклору]], яе героі — міфічныя персанажы [[Беларуская міфалогія|беларускіх паданняў]], а падзеі разгортваюцца ў свеце, падобным на беларускае [[Сярэдневякоўе|Сярэднявечча]]. Галоўным героям рамана, юным брату і сястры, належыць выратаваць каралеўства ад чарадзея, які падступствам захапіў трон<ref>{{cite web|url= https://novychas.online/kultura/vyjszla-novaja-kniha-aleha-hruszeuskaha-heta-fent|title= Выйшла новая кніга Алега Грушэцкага. Гэта фэнтэзі на аснове беларускага фальклору|date= 2021-05-04|publisher= [[Новы Час (газета)|Новы Час]]|access-date= 2021-05-31|archive-url= https://web.archive.org/web/20210603193707/https://novychas.by/kultura/vyjszla-novaja-kniha-aleha-hruszeuskaha-heta-fent|archive-date= 3 чэрвеня 2021}}</ref>. 10 верасня 2022 года ў Мінску каля помніка Францішку Скарыну побач з [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкай Беларусі]] адбыўся фестываль дзіцячай кнігі, арганізатарамі якога выступілі творцы з розных куткоў Беларусі і сталічныя бібліятэкары. Фестываль стаў заўважнай культурнай падзеяй у жыцці беларускай сталіцы, таму было прынята рашэнне зрабіць яго традыцыйным. У снежні таго ж года прайшоў пашыраны Пленум Саюза пісьменнікаў Беларусі па пытаннях дзіцячай літаратуры з удзелам спецыялістаў розных сфер. На ім разглядалася важнасць праблемы дзіцячай літаратуры і чытання ў Беларусі<ref>{{артыкул|аўтар= Стэльмах А.|загаловак= Дзіцячая літаратура як культурная з’ява грамадства. Набыткі і праблемы сучаснасці|спасылка= https://zviazda.by/be/news/20221230/1672381695-dzicyachaya-litaratura-yak-kulturnaya-zyava-gramadstva-nabytki-i-prablemy|выданне= [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]|тып=газ. |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=30 снежня 2022 |выпуск=5209 |нумар=52 |старонкі=6—7 }}</ref>. У 2022 годзе дзіцячая кніга ўпершыню ўвайшла ў тройку найлепшых кніг, уганараваных [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|літаратурнай прэміяй Ежы Гедройца]]. Гэта была кніга [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерыя Гапеева]] «Жэнька, каралева мышак», якая атрымала ІІІ месца, «за стварэнне дзіцячага свету, поўнага дарослай мудрасці»<ref>{{cite web |url=https://belsat.eu/news/20-11-2022-nashaya-litaratura-zahavaetstsa-bo-navat-u-turmah-pishuts-i-chasam-bolsh-plyonna-gutarka-z-tatstsyanaj-nyadbaj |title= Нашая літаратура захаваецца, бо нават у турмах пішуць, і часам больш плённа|author=Ганчар Г. |date=2022-22-17 | publisher= [[Белсат]]|access-date=2023-01-06}}</ref>. У 2023 годзе, з прычыны закрыцця беларускіх выдавецтваў і пераследу выдаўцоў з боку [[Рэжым Лукашэнкі|дыктатырскага рэжыму]]<ref>{{cite web |url=https://novychas.online/hramadstva/zabaronenyja-ale-zyvyja-za-szto-i-jak-perasledav |title=Забароненыя, але жывыя: за што і як пераследавалі кнігі і іх аўтараў па ўсім свеце? |author= [[Крысціна Бандурына|Бандурына К.]]|date= 2022-06-16 | publisher= Новы Час|access-date=2023-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220615212106/https://novychas.online/hramadstva/zabaronenyja-ale-zyvyja-za-szto-i-jak-perasledav |archive-date= 2022-06-15}}</ref>, шэрагу выдавецтваў давялося перанесці дзейнасць за межы Беларусі, адкрыліся і новыя выдавецтвы беларусамі, якія былі вымушаныя з-за палітычнага пераследу пакінуць радзіму<ref>{{cite web| date =2022-11-22| url = https://nashaniva.com/303543| title = Выйшаў каляндар-слоўнічак для беларусаў вольнага свету|publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| access-date = 2023-05-09}}</ref>. Так, у выдавецтве «[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]», якое аднавіла сваю дзейнасць ужо ў Польшчы, выйшла фэнтэзі [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерыя Гапеева]] «[[Вольнеры]]. Прадвесце». Дзея рамана адбываецца ў Мінску і вакол яго, а створана фэнтэзі на аснове беларускай міфалогіі і задуманае Валерам Гапеевым як цэлая серыя кніг. Па словах самога аўтара, гэта «самае беларускае з нешматлікіх беларускіх фэнтэзі: і ў чалавечым свеце, і ў іншасвеце дзейнічаюць тутэйшыя стварэнні, багі і духі»<ref>{{cite web|url= https://kniger.by/shop/%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/|title= Вольнеры. Прадвесце|date= 2023|publisher= kniger.by|access-date= 2023-05-16|archive-date= 16 мая 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20230516140823/https://kniger.by/shop/%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/|url-status= dead}}</ref>. У тым жа выдавецтве выйшла і фэнтэзі Алеся Кудрыцкага «Казік з Каменнай Горкі і Вядзьмак Схаванага Горада»<ref>{{cite web |url=https://budzma.me/news/kazik-z-kamennay-gorki.html |title= «Казік з Каменнай Горкі і Вядзьмак Схаванага Горада». Выдавецтва «Янушкевіч» анансавала выхад фэнтазі Алеся Кудрыцкага |date= 2023-03-15 | publisher=Будзьма Беларусамі! |access-date=2023-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315122607/https://budzma.me/news/kazik-z-kamennay-gorki.html |archive-date= 2023-03-15}}</ref>. [[Файл:Children's writers from Belarus.jpg|thumb|right|240px|Беларускія дзіцячыя пісьменнікі, удзельнікі III Міжнароднага форума даследчыкаў беларускай казкі]] У маі 2023 года ў межах III Міжнароднага форума даследчыкаў беларускай казкі, які праводзіўся [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтрам даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], адбыўся круглы стол «Сучасная літаратурная казка: суадносіны фальклорнай і літаратурнай традыцыі», у якім прынялі удзел вядомыя беларускія дзіцячыя пісьменнікі: [[Наталля Сцяпанаўна Бучынская|Наталля Бучынская]], [[Алег Грушэцкі]], Галіна Пшонік, [[Таццяна Мікалаеўна Сівец|Таццяна Сівец]], [[Кацярына Станіславаўна Хадасевіч-Лісавая|Кацярына Хадасевіч-Лісавая]] і інш.. Падчас абмеркаванняў было падкрэслена, што літаратура для дзяцей з’яўляецца асноўным стрыжнем выхавання і адным з галоўных аб’ектаў дзяржаўнага клопату. Былі разгледжаны наступныя пытанні: як прыцягнуць увагу чытачоў да сваіх твораў, пра выкладанне беларускай дзіцячай літаратуры, выданне спецыялізаваных дзіцячых часопісаў, пра конкурсы і прэміі і іх ролю ў паляпшэнні якасці літаратурнай прадукцыі, замена твораў школьнай праграмы, цяжкіх для дзіцячай псіхікі і іншае. Былі прапановы стварэння тэлеперадачы пра навінкі дзіцячай літаратуры, а таксама папулярызацыі беларускіх дзіцячых кніг праз экранізацыю, у прыватнасці твора «[[Рыцар Янка і каралеўна Мілана]]», і спробу ажыццяўлення мультыплікацыі беларускай драматургіі. Уздымаліся праблемы выдання казак, даступнаць кнігавыдання праз прапанову паніжэння падаткаабкладанне для дзіцячай літаратуры і шэраг іншых актуальных пытанняў<ref>{{cite web |url= https://www.4-4.by/news/amataram-belaruskay-kazki|title= Аматарам беларускай казкі |date= 2023-05-19 | publisher= [[Чатыры чвэрці]]|access-date=2023-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522105842/https://www.4-4.by/news/amataram-belaruskay-kazki |archive-date= 2023-05-22}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=[[Таццяна Пятроўна Барысюк|Барысюк Т.П.]] |загаловак= Казка: набыткі і планы |спасылка= https://zviazda.by/sites/default/files/25-2023.pdf|выданне= [[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]|тып=газ. |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=2023-06-23 |выпуск= 5234 |нумар= 25|старонкі= 14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623205132/https://zviazda.by/sites/default/files/25-2023.pdf |archive-date=2023-06-23}}</ref>. Таксама ў 2023 годзе была выдадзена трэцяя, заключная частка прыгодніцка-фэнтэзійнай трылогіі Алега Грушэцкага «Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Агонь і лёд». На гэты раз падзеі ў кнізе адбываюцца падчас [[Каляды|Каляд]] і зімовых вакацый. Магутная вядзьмарка Маразанна прагне захапіць і замарозіць каралеўства сяброў юных герояў і каб ёй даць рады, Янку і Мілане належыць адгадаць шмат загадак, адшукаць таемны пакой і магічны кій, выявіць незвычайную кемлівасць і аб’яднаць тры каралеўствы. А яшчэ яны ўпершыню выправяцца ў палёт на [[Цмок (беларуская міфалогія)|Цмоку]], каб знайсці высока ў гарах загадкавы народ — таямнічыя вілы, [[Фея|феі]], якія здольныя бачыць мінулае і прадказваць будучыню. У барацьбе юнакам дапамагаюць браты-волаты [[Вярнігара]] і [[Вярнідуб]], бабралакі, мядзведзялакі і ўсе, хто мае адважнае сэрца і прагне жыць свабодным<ref>{{артыкул|загаловак=Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Агонь і лёд |спасылка=https://www.nslowa.by/2023/09/19/rytsar-yanka-i-karaleuna-milana-agon-i-lyod/ |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |тып=газ. |месца= Ліда|год=20 верасня 2023 |выпуск=90 |нумар=38 |старонкі= 3|access-date= 2023-08-18https://web.archive.org/web/20230920170812/https://www.nslowa.by/2023/09/19/rytsar-yanka-i-karaleuna-milana-agon-i-lyod/|archive-date= 20 жніўня 2023}}</ref>. <gallery perrow="6"> Выява:Badak Al.jpg|[[Алесь Бадак]] (нам. дырэктара [[Выдавецкі дом «Звязда»|Выдавецкага дома «Звязда»]]) Выява:SivecT.jpg|[[Таццяна Мікалаеўна Сівец|Таццяна Сівец]] з літаратурнай прэміяй «[[Залаты купідон]]» за кнігу «[[Куды прапала малпа Маня?]]» Выява:Sprynczan Aksana&book.jpg|[[Аксана Спрынчан]] з кнігай «[[Таташ Яраш, мамана Аксана, дачэта Альжбэта. Поўны эксклюзіў]]» Выява:RublevskajaAvantury.jpg|[[Людміла Рублеўская]] з серыяй «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]]» Выява:Gapeev Valery.jpg|[[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерый Гапееў]] з кнігамі «Мая мілая ведзьма» і «Сонечная паляна» Выява:KnightJankaGrushecki.jpg|[[Алег Грушэцкі]] з трылогіяй «[[Рыцар Янка і каралеўна Мілана]]» Выява:КХЛ.jpg|[[Кацярына Станіславаўна Хадасевіч-Лісавая|Кацярына Хадасевіч-Лісавая]] </gallery> == Гл. таксама == * [[Беларуская літаратура]] * [[Беларускія казкі]] == Заўвагі == {{notelist}} == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == === На беларускай мове === * {{артыкул|аўтар=[[Лада Віктараўна Алейнік|Алейнік Л. А.]], [[Алеся Міхайлаўна Лапіцкая|Лапіцкая А. М.]] |загаловак=Каму чытаць «Міколку-паравоза»? |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газ. |месца=Мн. |выдавецтва= [[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Выдавецкі дом "Звязда"»]]|год=15 жніўня 2014 |выпуск= 4781|нумар=32 |старонкі=8 |issn=0024-4686 }} * {{кніга|аўтар = Барташэвіч Г. А. |загаловак =Дзіцячы фальклор |адказны =Пад. рэд. К. П. Кабашнікава |выдавецтва =Навука і тэхніка |год =1972 |старонак =736 |тыраж =15400|ref = Барташэвіч}} * {{кніга|аўтар =Барсток М. М., Гурэвіч Э. С., Яфімава М. Б., і інш. |загаловак =Беларуская дзіцячая літаратура. Вучэб. дапам. для філал. фак. і фак. педагогікі і методыкі пачатковага навучання |адказны = Пад рэд. М. Б. Яфімавай, М. М. Барсток |месца = Мн.|выдавецтва =Вышэйшая школа |год =1980 |старонак =350 |тыраж =4000 }} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А. Л.]] |загаловак=Шэсць стагоддзяў дзіцячай літаратуры |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/09/32-2014.pdf |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газ. |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Выдавецкі дом "Звязда"» |год=15 жніўня 2014 |выпуск=4781 |нумар=32 |старонкі=6 |issn=0024-4686 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008184550/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/09/32-2014.pdf |archive-date=8 кастрычніка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141008184550/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/09/32-2014.pdf |archivedate=8 кастрычніка 2014 }} * {{кніга|аўтар =[[Эсфір Саламонаўна Гурэвіч|Гурэвіч Э. С.]] |загаловак =Беларуская дзіцячая літаратура (1917 — 1967) |адказны =Пад рэд. В. В. Барысенка |месца =Мн. |выдавецтва =Навука і тэхніка |год =1970 |старонак =312 }} * {{кніга|аўтар = Гурэвіч Э. С.|частка =Юны чытач і дзіцячая літаратура |загаловак = Сучасная літаратура і чытач|месца =Мн. |выдавецтва = Навука і тэхніка|год =1988 }} * {{кніга|аўтар = Ляшук В. М., [[Маргарыта Барысаўна Яфімава|Яфімава М. Б.]] |загаловак =Беларуская дзіцячая літаратура: Хрэстаматыя |адказны =Рэцэнзент: В. М. Бігеза |месца =Мн. |выдавецтва = Вышэйшая школа|год = 1996|старонак =655 |isbn =985-06-0159-0 |тыраж =6000| ref = Яфімава}} * {{кніга|аўтар =[[Алесь Мікалаевіч Макарэвіч|Макарэвіч А. М.]], Яфімава М. Б., і інш.|загаловак = Беларуская дзіцячая літаратура |адказны = Пад рэд. А. М. Макарэвіча, М. Б. Яфімавай, |месца =Мн. |выдавецтва = Вышэйшая школа |год =2008 |старонак =688 |isbn = 978-985-06-1440-7|тыраж =3500| ref = Макарэвіч}} * {{кніга |аўтар =Несцяровіч В. Б., Шаўлоўская М. Ф. |загаловак =Беларуская дзіцячая літаратура |спасылка =http://mspu.by/files/tipovye/lit/dzit.pdf |месца =Мн. |выдавецтва =Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь |год =2008 |старонак =27 |ref =Несцяровіч |archive-date =15 красавіка 2015 |archive-url =https://web.archive.org/web/20150415181415/http://mspu.by/files/tipovye/lit/dzit.pdf }} * {{кніга|аўтар =[[Марыя Фёдараўна Шаўлоўская|Шаўлоўская М. Ф.]] |загаловак =Беларуская дзіцячая літаратура: Хрэстаматыя |месца =Мн. |год = 2003}} === На рускай мове === * {{кніга|аўтар = Голенченко Г. Я. |частка =Источники по истории белорусской культуры: (Старопечатные учебные книги XVI — первой половины XVII в.) |загаловак =Из истории книги в Белоруссии |месца =Мн. |год = 1979}} * {{кніга|аўтар =[[Эсфір Саламонаўна Гурэвіч|Гуревич Э. С.]] |загаловак =Боль и тревоги наши: Дети, война, литература |месца =Мн. |выдавецтва =Наука и техника |год = 1986|старонак =253 }} * {{кніга|аўтар =Гуревич Э. С. |загаловак = Детская литература Белоруссии|месца = М.|выдавецтва =Детская литература |год =1982 |старонак =239 }} == Спасылкі == {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/channel/UCHW1rVhskAOO5uG9bnzPNhg Канал «Беларуская Дзіцячая Літаратура»] на YouTube}} {{Беларусь у тэмах}} {{Беларуская літаратура}} {{Выдатны артыкул|Літаратура}} {{Артыкул года|2014}} [[Катэгорыя:Беларуская дзіцячая літаратура| ]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] qt3nebtrecttkil0iwe1ew89t61m6sg 0 200288 5158451 4676449 2026-06-26T00:42:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158451 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Георгій Васільевіч Мяцельскі |Выява = |Апісанне выявы = |Грамадзянства = [[СССР]] |Род дзейнасці = |Гады актыўнасці = |Кірунак = [[проза]], [[паэзія]] |Жанр = |Мова твораў = [[руская]] |Вікісховішча = |Вікікрыніца = }} '''Георгій Васі́льевіч Мяце́льскі''' ({{lang-ru|Георгий Васильевич Метельский}}; {{ДН|27|6|1911}}, {{МН|Старадуб||}}, [[Бранская вобласць]], [[Расія]] — {{ДС|8|8|1996}}, {{МС|Вільня|у Вільнюсе|}}) — расійскі пісьменнік, празаік, аўтар вершаў. == Біяграфія == Скончыў школу ў [[Старадуб]]е, затым [[Ліпецкі горна-металургічны тэхнікум]] і [[Маскоўскі інстытут чыгуначнага транспарту]], па сканчэнні якога паступіў у аспірантуру. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікае Айчыннай вайны]] ў эвакуацыі ў [[Томск]]у супрацоўнічаў у гарадскіх і абласных газетах. Затым працаваў у «[[Комсомольская правда|Комсомольской правде]]». Адначасова абараніў кандыдацкую дысертацыю. У [[1944]] па накіраванні пераехаў у Вільню. Супрацоўнічаў у штодзённай газеце «[[Советская Литва]]». У паездках па [[Літва|Літве]] сабраў матэрыял для кніг нарысаў пра Літву («У боку Нёмана», [[1957]]; «Кропля бурштыну», [[1986]]). З [[1955]] сябар [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]]. З [[1956]] пакінуў працу ў рэдакцыі і стаў прафесійным пісьменнікам. Здзейсніў мноства паездак па [[СССР|Савецкім Саюзе]] ([[Ямал]], [[Таймыр]], [[Якуція]], [[Чукотка]], [[Камчатка]], [[Сахалін]], [[Курыльскія астравы]], рэспублікі [[Сярэдняя Азія|Сярэдняе Азіі]] і [[Каўказ]]у) і некаторых замежных краінах. == Творчасць == Аўтар больш як сарака кніг, у тым ліку зборнікаў вершаў «Сонечная ноч», «Прасвятленне», «Горад мой», таксама зборнікаў аповесцяў і апавяданняў «Чыстыя дубровы», «Лісце дубу», «Адзін крок», «У трохстах кіламетрах ад жыцця», «Лесавічка», «Восем дзён чакання» і інш. Асобныя нарысы, аповесці, апавяданні публікаваліся як у мясцовым друку (часопіс «[[Коммунист]]», альманах і, пасля, часопіс «[[Литва литературная]]», газета «Советская Литва», пераназваная пасля ў «[[Эхо Литвы]]»), так і за межамі Літоўскае ССР (часопісы «[[Дон, часопіс|Дон]]», «[[Звезда, часопіс|Звезда]]», «[[Октябрь]]»). Творчасць носіць рысы вернасці сацыялістычнай ідэалогіі, асабліва выразнай у кнігах нарысаў і аповесцях пра геолагаў («Ямал — край зямлі», «На 62-й паралелі») і памежнікаў («Тайфун над памежнай заставай», «Бедныя вы мае»). Дзеянне ў гісторыка-бытавых раманах «Скрыжаваныя стрэлы», «Старадубскае лета» і аповесцях «Лісце дубу», «Адзін крок», «Чорныя раўчукі» разгортваецца ў Старадубе. Для серыі «[[Политиздат]]а» «Палымяныя рэвалюцыянеры» пісаў гісторыка-біяграфічныя аповесці пра рэвалюцыянераў [[Зігмунт Серакоўскі|Зігмунта Серакоўскага]] («Даленга», [[1972]]), [[Пётр Смідовіч|Пятра Смідовіча]] («Непаўторны», [[1976]]), [[Іван Фіялетаў|Івана Фіялетава]] («Да апошняга подыху», [[1984]]). У познія гады напісаў некалькі гісторыка-біяграфічных аповесцяў і раманаў пра прамыслоўца [[Сяргей Мальцаў|Сяргея Мальцава]], кампазітара [[Аляксандр Рубец|Аляксандра Рубца]], паэтаў [[Фёдар Цютчаў|Фёдара Цютчава]] і [[Аляксей Талстой|Аляксея Талстога]]. У [[1953]] у часопісе «Пяргале» быў надрукаваны першы, відаць, пераклад на літоўскую мову — нарыс «Па Нёмне». Некаторыя творы перакладаліся, акрамя [[літоўская мова|літоўскае]], на [[венгерская мова|венгерскую]], [[украінская мова|украінскую]], [[чэшская мова|чэшскую]] і іншыя мовы. == Выданні == * В края Немана. Москва: Молодая гвардия, 1957. 300 с. * Лебеди летят на север. Москва: Мысль, 1964. 294 с. * Один шаг: Повести. Вильнюс, 1964. 412 с. * В трёхстах километрах от жизни: Повести и рассказы. Вильнюс, 1966. 455 с. * Домик на Ра-Изе: Повести и рассказы. Вильнюс, 1968. 471 с. * Янтарный берег. Москва: Мысль, 1969. 203 с. * Скрещеные стрелы: Роман. Вильнюс: Вайздас, 1969. 422 с. * Восемь дней ожидания: Повести. Вильнюс: Вага, 1972. 383 с. * Доленго: Повесть о С. Сераковском. Москва: Политиздат, 1972. 462 с. * Листья дуба: Повесть о родной стороне, изд. 2-е доп. Москва: Мысль, 1974. 255 с. * На шестьдесят восьмой паралели: Роман. Москва: Советский писатель, 1973. 320 с. * Стародубское лето: Роман. Вильнюс: Вага, 1975. 551 с. * Неповторимый: Повесть о Петре Смидовиче. Москва: Политиздат, 1976; 2-е изд. Москва: Политиздат, 1982. 415 с. * По кромке двух океанов. Москва: Мысль, 1978. 190 с * Сердце отданное людям: Повесть об А. И. Рубце. Тула: Приокское книжное издательство, 1978. 94 с. * Солнечная ночь: Стихи. Москва: Советский писатель, 1979. 110 с. * Тайфун над пограничной заставой: Повесть и рассказы. Вильнюс: Вага, 1980. 263 с. * Быстры как волны: Повесть и роман. Вильнюс: Вага, 1981. 672 с. * Чувства добрые я лирой пробуждал. Повесть о забытом музыканте. Худож. Н. Красовитова. Москва: Советский писатель, 1983. 352 с. * До последнего дыхания. Повесть об И. Фиолетове. Москва: Политиздат, 1984. 350 с. * Капля янтаря. Москва: Мысль, 1986. 189 с. * Заря вечерняя. Повесть о последней любви Ф. И. Тютчева. Брянск: Придесенье, 1995. 252 с. * Сергей Мальцов. Повесть о миллионере-подвижнике. Брянск: Придесенье, 1995. 226 с. * … стелется пред нами жизнь его: Жизнь и смерть А. К. Толстого. Вильнюс: Vaga, 1995. * Одолевая высоту: Стихи разных лет. Брянск, «Придесенье», 1996, 243 с. * G. V. Metelskis. Lietuvos keliais. Vilnius: Valstybinė grožinės literatūros leidykla, 1955. * G. V. Metelskis. Dviejų vandenynų pakrantėmis. Vilnius: Vaga, 1981. 187 p. * Georgij Metelskij. Na Jamalu končí země. Praha: Nakladatelství politické literatury, 1963. 230 s. == Спасылкі == * [http://www.debryansk.ru/~starlib/metelsky/metelsky.htm Георгій Васілевіч Мяцельскі]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070822034717/http://www.debryansk.ru/~starlib/metelsky/metelsky.htm |date=22 жніўня 2007 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мяцельскі, Георгій}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Літвы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] 5kduukm07aspg9sjixqdqkfdz4subjh 0 204705 5158567 5002723 2026-06-26T10:03:30Z Makenzis 56337 5158567 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Партызан Бялград | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-sr|Фудбалски клуб Партизан Београд}} | Мянушкі = | Горад = [[Бялград]], [[Сербія]] | Заснаваны = 4 кастрычніка [[1945]] | Стадыён = [[Партызан (стадыён)|Партызан]], [[Бялград]] | Умяшчальнасць = 32 710 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Суперліга Сербіі|Суперліга]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 3 месца | Сайт = http://partizan.rs/ | pattern_la1 = _fkpartizan1819h | pattern_b1 = _fkpartizan1819h | pattern_ra1 = _fkpartizan1819h | pattern_sh1 = _fkpartizan1819h | pattern_so1 = _fkpartizan1819h | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _coventryc1819a | pattern_b2 = _coventryc1819a | pattern_ra2 = _coventryc1819a | pattern_sh2 = _fkpartizan1819a | pattern_so2 = _fkpartizan1819a | pattern_la3 = _fkpartizan1819h | pattern_b3 = _partizan1819t | pattern_ra3 = _fkpartizan1819h | pattern_sh3 = _fkpartizan1819h | pattern_so3 = _fkpartizan1819h | socks3 = 000000 }} '''«Партызан»''' ({{lang-sr|Партизан}}) — [[Сербія|сербскі]] прафесійны [[футбольны клуб]] з [[Бялград]]а, які з’яўляецца асноўнай часткай [[Спартыўнае таварыства «Партызан»|спартыўнага таварыства «Партызан»]]<ref>[http://www.sportske.net/vest/vremenska-masina/crno-beli-rodjendan-52841.html sportske.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190329195105/https://www.sportske.net/vest/vremenska-masina/crno-beli-rodjendan-52841.html |date=29 сакавіка 2019 }} {{ref-sr}}</ref>. Клуб з’яўляецца другім самым паспяховым у Сербіі, выйграўшы ў агульнай складанасці 45 трафеяў, уключаючы 27 [[Чэмпіянат Сербіі па футболе|нацыянальных чэмпіянатаў]], 16 [[Кубак Сербіі па футболе|нацыянальных кубкаў]], 1 нацыянальны суперкубак, 1 [[Кубак Мітропы]], і займае другое месца ў выніковай табліцы Югаслаўскай лігі ўсіх часоў. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://partizan.rs/ Афіцыйны сайт] {{ref-sr}} {{Сербская Суперліга}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Югаславіі|Партызан Бялград]] [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Сербіі|Партызан Бялград]] [[Катэгорыя:ФК Партызан Бялград| ]] m68rvvmuild9u523p4uxs8ehiqu10tf 0 209069 5158303 5019737 2026-06-25T13:11:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158303 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Тарасюк}} {{Лёгкаатлет |імя = Ганна Юр'еўна Тарасюк |пол = жаночы |поўнае імя = Ганна Юр'еўна Тарасюк |грамадзянства = {{сцягафікацыя|Беларусь}} |клуб = [[БФСТ Дынама|Дынама]] |спартыўная ўстанова = [[СДЮШАР-2 Дынама]] г. [[Мінск]] |дата нараджэння = 30.10.1997 |трэнер = [[Наталля Шыколенка]]<ref>{{cite news|url=http://zviazda.by/2014/08/50386.html|title=Залатое кап’ё|date=26 жніўня 2014|publisher=[[Звязда (1917)|Звязда]]|access-date=2014-09-24|url-status=dead}}</ref> |рост = |вага = |100м = |200м = |400м = |800м = |1000м = |1500м = |1міля = |2000м = |3000м = |5000м = |10000м = |10км = |6міль = |15км = |20000м = |20км = |паўмарафон = |25000м = |25км = |30000м = |30км = |марафон = |100км = |суткі = |1гадз = |100мсб = |110мсб = |400мсб = |3000мсп = |вышыня = |шост = |даўжыня = |трайны = |ядро = |дыск = |дзіда = 59,52 м |молат = |пяцібор'е = |сямібор'е = |дзесяцібор'е = |10000мх = |20000мх = |30000мх = |20кмх = |50кмх = |медалі = <!-- {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль||[[|]]|}} {{турнір|[[Чэмпіянат Беларусі па лёгкай атлетыцы|Чэмпіянаты Беларусі]]}} {{медаль||[[|]]|}}--> {{АГ-спорт|[[Лёгкая атлетыка]]}} {{турнір|[[Юнацкія Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Золата|[[Летнія Юнацкія Алімпійскія гульні 2014|Нанкін 2014]]|Кіданне кап’я}} {{турнір|Сусветная гімназіяда}} {{медаль|Золата|[[ХV Сусветная гімназіяда па летніх відах спорту|Бразілія 2013]]|Кіданне кап’я}} {{турнір|[[Першынство Беларусі па лёгкай атлетыцы|Першынствы Беларусі]]}} {{медаль|Золата|[[Першынство Беларусі па лёгкай атлетыцы 2016|2016]]|дзіда}} {{турнір|[[Кубак Беларусі па лёгкай атлетыцы|Кубкі Беларусі]]}} {{медаль|Срэбра|[[Кубак Беларусі па лёгкай атлетыцы 2016|2016]]|дзіда}} {{турнір|[[Чэмпіянат Беларусі па лёгкай атлетыцы|Чэмпіянаты Беларусі]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Беларусі па лёгкай атлетыцы 2016|2016]]|дзіда}} {{турнір|Дзяржаўныя і ведамасныя ўзнагароды}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа}} {{!}}} |узнагароды = |абнаўленне = }} '''Ганна Юр’еўна Тарасюк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]]ка. Спецыялізуецца ў [[кіданне кап'я|кіданні кап’я]]. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]]. == Біяграфія == Нарадзілася 30 кастрычніка 1997 года ў Мінску. Скончыла гімназію № 16 г. Мінска. Вучылася ў Мінскай спецыялізаванай дзіцяча-юнацкай школе алімпійскага рэзерву (СДЮШАР) № 2 БФСТ «Дынама». Стыпендыят Прэзідэнцкага спартыўнага клуба. На міжнародным узроўні дэбютавала ў 2013 годзе. Ганну трэніравала маці [[Наталля Шыколенка]], чэмпіёнка свету 1995 г. і сярэбраная прызёрка [[Летнія Алімпійскія гульні 1992|XXV Алімпійскіх гульняў]] у Барселоне (1992 г.) у кіданні дзіды. == Дасягненні == * Еўрапейскі юнацкі алімпійскі фестываль 2013, [[Утрэхт]], Нідэрланды — серабро. * Еўраазіяцкія гульні 2013 — золата. * Сусветная гімназіяда па летніх відах спорту 2013, [[Бразілія]] — золата. Чэмпіёнка [[Летнія Юнацкія Алімпійскія гульні 2014|летніх Алімпійскіх юнацкіх гульняў 2014 года]] ў кіданні дзіды з вынікам 59.52 м (асабісты рэкорд). Пераможца [[Першынство Беларусі па лёгкай атлетыцы 2016|Першынства Беларусі 2016 года]] ў кіданні дзіды з вынікам 54,92 м<ref name="РБ2017">[http://bfla.eu/wp-content/uploads/2017/01/2017-la-1.pdf Списочный состав национальной и сборной команды Республики Беларусь по лёгкой атлетике на 2017 год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170215034155/http://bfla.eu/wp-content/uploads/2017/01/2017-la-1.pdf |date=15 лютага 2017 }}</ref>. Срэбраная прызёрка [[Кубак Беларусі па лёгкай атлетыцы 2016|Кубка Беларусі 2016 года]] ў кіданні дзіды з вынікам 53,30 м<ref name="РБ2017"/>. Бронзавая прызёрка [[Чэмпіянат Беларусі па лёгкай атлетыцы 2016|чэмпіянату Беларусі 2016 года]] ў кіданні дзіды з вынікам 52,94 м<ref name="РБ2017"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{athletics.by|1451}} * {{cite web|url=http://blr.belta.by/all_news/sport/Kapjakdalntsa-Ganna-Tarasjuk-prynesla-Belarus-pjatae-zolata-junatskaj-Almpjady--Nankne_i_70575.html|title=Кап'якідальніца Ганна Тарасюк прынесла Беларусі пятае золата юнацкай Алімпіяды ў Нанкіне|publisher=[[БЕЛТА]]|access-date=2014-09-24}}{{Недаступная спасылка}} * {{cite web|url=http://zviazda.by/2014/09/53246.html|title=Пакуль равеснікі хадзілі на дыскатэкі...|publisher=[[Звязда (1917)|Звязда]]|access-date=2014-09-24|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://nastgaz.by/?p=7210/|title=КАП’Ё — гэта працяг мяне самой|publisher=[[Настаўніцкая газета (1945)|Настаўніцкая газета]]|access-date=2014-09-24|archive-date=6 кастрычніка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006104843/http://nastgaz.by/?p=7210/|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.sb.by/v-belarusi/article/anna-tarasyuk-pobeditel-vsemirnoy-gimnaziady-v-brazilii.html|title=Анна Тарасюк – победитель Всемирной Гимназиады в Бразилии|date=4 снежня 2013|publisher=[[Советская Белоруссия]]|access-date=2014-09-24}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тарасюк Ганна Юр'еўна}} [[Катэгорыя:Кідальнікі кап’я Беларусі]] [[Катэгорыя:Майстры спорту Беларусі міжнароднага класа]] [[Катэгорыя:Пераможцы Першынства Беларусі па лёгкай атлетыцы]] [[Катэгорыя:Срэбраныя прызёры Кубка Беларусі па лёгкай атлетыцы]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры чэмпіянату Беларусі па лёгкай атлетыцы]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны юнацкіх Алімпійскіх гульняў]] hbdsllx6dra76ef7w6ic72frq35f7fe 0 211611 5158553 4982907 2026-06-26T09:27:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158553 wikitext text/x-wiki [[Файл:POL COA Leliwa II.svg|thumb|200px|Герб Глябовічаў «[[герб «Ляліва»|Ляліва]]»]] '''Глябо́вічы''' — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] арыстакратычны род [[Ляліва (герб)|герба «Ляліва»]]. Адзін з багацейшых і ўплывовых родаў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З роду паходзяць многія выдатныя дзяржаўныя дзеячы. Згас 18 красавіка 1669 года са смерцю [[Ежы Караль Глябовіч|Ежы Караля Глябовіча]]. Паводле падання, паходзяць ад [[Ваяводы смаленскія|ваяводы смаленскага]] і [[Ваяводы дарагабужскія|дарагабужскага]] [[Глеб Вяжэвіч|Глеба Вяжэвіча]], які жыў у XV стагоддзі. Некаторыя даследчыкі выводзяць паходжанне роду ад [[Гедзімін]]а або ад маршалка [[Войцех Манівід|Манівіда]]. Імаверна, Глеб паходзіў з баяр [[Смаленскае княства|Смаленскай]] або [[Полацкае княства|Полацкай зямель]]<ref name="ВКЛЭ"/>. Глябовічы валодалі землямі ў [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскім]], [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім]] і [[Новагародскі павет|Новагародскім паветах]], а таксама на Смаленшчыне, [[Віцебскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віцебшчыне]] і ў [[Польшча|Польшчы]]. Глябовічам належалі гарады [[Дуброўна]] і [[Заслаўе]], палацы ў [[Вільня|Вільні]] і [[Менск]]у<ref name="ВКЛЭ"/>. Пасля смерці Глеба Вяжэвіча ў яго засталіся ўдава Ганна Мілохна Рачкоўна, імаверна, менавіта дзецьмі Глеба Вяжэвіча былі Юрый, Станіслаў і Пётр, якія займалі ў Вялікім Княстве Літоўскам высокія ўрады<ref name="Глябовічы"/>. == Вядомыя асобы == * [[Юрый Глябовіч]] (? — паміж 1520 і 1524) — намеснік смаленскі ў 1492—1499, [[орша|аршанскі]] і [[Абольцы (Талачынскі раён)|аболецкі]] ў 1500—1501, віцебскі ў 1503—1508 і смаленскі ў 1508—1514 гадах. [[Старосты мерацкія|Староста мерацкі]] з 1514 і [[Старосты ваўкавыскія|ваўкавыскі]] з 1520<ref name="ВКЛЭ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}</ref> (1518?<ref name="Глябовічы">''Храмянкова Л.'' [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/filamaty/05/07.htm#upp Глябовічы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304191723/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/filamaty/05/07.htm#upp |date=4 сакавіка 2016 }} // Філаматы. Бюлетэнь Рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «Таварыства аматараў ведаў (філаматаў)». — № 2 (5). — 2003.</ref>) года. :* [[Мікалай Юр’евіч Глябовіч|Мікалай Юр’евіч]] (? — 1514) — [[старосты дарагічынскія|староста дарагічынскі]] і [[старосты слонімскія|слонімскі]]. :* [[Ян Юр’евіч Глябовіч|Ян Юр’евіч]] (каля 1480<ref name="Глябовічы"/> — 23 красавіка 1549) — маршалак гаспадарскі ў 1516—1542, [[дзяржаўца]] мсціслаўскі з 1527 і радунскі, [[ваяводы віцебскія|ваявода віцебскі]] з 1528, [[ваяводы полацкія|полацкі]] з 1532, [[ваяводы віленскія|віленскі]] з 1542, [[канцлер вялікі літоўскі]] з 1546 года<ref name="ВКЛЭ"/>. Быў даверанай асобай [[Бона Сфорца|каралевы Боны]]<ref name="Глябовічы"/>. ::* [[Ян Янавіч Глябовіч|Ян Янавіч]] (1544 — ліпень 1590) — [[дзяржаўца]] анікштанскі ў 1571—1585, [[Кашталяны менскія|кашталян менскі]] ў 1571—1585, [[староста анікштанскі]] (1575—1590), [[староста радашковіцкі]] (1576—1590), [[падскарбі вялікі літоўскі|падскарбі земскі літоўскі]] і [[пісар вялікі літоўскі|піпісар]] у 1580—1586, дзяржаўца ўпіцкі з 1584, [[Кашталяны троцкія|кашталян троцкі]] з 1585, [[Ваяводы троцкія|ваявода троцкі]] з 1586 года.<ref name="ВКЛЭ"/>. ::* [[Мікалай Янавіч Глябовіч|Мікалай Янавіч]] (? — 18 лістапада 1632) — [[падстолі вялікі літоўскі]] з 1605, [[Ваяводы смаленскія|ваявода смаленскі]] з 1611, [[Кашталяны віленскія|кашталян віленскі]] з 1621 года<ref name="ВКЛЭ"/>. :::* [[Ежы Караль Глябовіч|Ежы Мікалаевіч]] (? — 18 красавіка 1669) — староста анікштанскі і радашковіцкі з 1633, [[падстолі вялікі літоўскі]] з 1639, [[стольнік вялікі літоўскі]] з 1643, [[Ваяводы смаленскія|ваявода смаленскі]] з 1643, [[старосты жамойцкія|староста жамойцкі]] з 1653, [[ваявода віленскі]] з 1668 года. Апошні мужчынскі прадстаўнік роду<ref name="ВКЛЭ"/>. * [[Станіслаў Глябовіч]] (? — пасля 1513) — намеснік мерацкі ў 1492—1495, маршалак гаспадарскі ў 1492—1511, намеснік віцебскі ў 1495—1501, [[браслаў]]скі з 1501, полацкі з 1502, [[ваяводы полацкія|ваявода полацкі]] з 1502 года. Вядомы дыпламат. Удзельнічаў у пасольствах да вялікага князя маскоўскага ў 1492, 1499, 1503, 1504 і 1511 гадах<ref name="ВКЛЭ"/>. * [[Пётр Глябовіч]] (? — пасля 1522) — намеснік [[Навагрудак|наваградскі]] ў 1502 і [[Крэва|крэўскі]] у 1511—1522 гадах<ref name="ВКЛЭ"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/35569360/|ref=Рыбчонак|аўтар=Рыбчонак С.|загаловак=Да праблемы паходжання магнатаў Глябовічаў — уладальнікаў Заслаўскага замка ў XVI ст.|год=2014|адказны=Уст. "Музей «Замкавы комплекс „Мір“»"; пад рэд. А. М. Янушкевіча|месца=Мінск|выданне=Магнацкі двор і сацыяльнае ўзаемадзеянне (XV—XVIII стст.) : зб. навук. пр.|выдавецтва=Медысонт|старонкі=79-104}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/9928547/|аўтар=Глінскі Я. С.|загаловак=Стварэнне і функцыянаванне легенды аб паходжанні шляхецкіх родаў “Манівідавічаў” у ВКЛ XVI-XVII ст.|год=2014|мова=be|выданне=Веснік БДУ. – Серыя 3|нумар=2|старонкі=10-14}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Глябовічы| ]] 4tacjju3iakagc47szw4ko7gq0ex3j2 0 213679 5158325 5149450 2026-06-25T14:22:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158325 wikitext text/x-wiki '''Гарадзішча на Менцы''', вядома таксама як '''Строчыцкае гарадзішча''' — архелагічны комплекс з [[гарадзішча]] і [[Селішча (археалогія)|селішча]] IX — сярэдзіны XI ст. на рацэ [[Менка|Менцы]] (Мене) каля [[Гарадзішча (Шчомысліцкі сельсавет)|в. Гарадзішча]], за 1,5 км на паўночны захад ад [[Строчыца|в. Строчыцы]], Шчомысліцкага сельсавета Мінскага раёна. [[Файл:Абарончы вал гарадзішча на Менцы з паўднёвага боку.jpg|thumb|Абарончы вал гарадзішча з паўднёвага боку]] [[Файл:Гарадзішча і селішча на р. Менцы.gif|thumb|Схема гарадзішча і селішча на р. Менцы і месцы археалагічных раскопаў. Чырвоным — месцы і нумерацыя археалагічных раскопаў па Э. М. Загарульскім; Сінім — месцы і нумерацыя археалагічных раскопаў па Л. В. Аляксееве; Чырвоны пункцір — месцы і нумерацыя траншэй.]] Найвышэйшы ўздым эканамічнага і культурнага жыцця на помніку прыпадае на X — пачатак XI ст., выяўлены матэрыялы культуры штрыхаванай керамікі, банцараўскай, перыяду Русі, ВКЛ і новага часу. Селішча было населена прынамсі з V ст. Ёсць думка, што паселішча было цэнтрам воласці дрыгавічоў, мела назву Менск і да знішчэння ў 1067 годзе папярэднічала пазнейшаму аднайменнаму цэнтру ў вусці [[Няміга (рака)|Нямігі]] — сучаснаму [[Мінск]]у{{sfn|АБ|2009|с=222.}}. == Агульная характэрыстыка == Знаходзіцца за 16 км ад Мінска. Гарадзішча — шматслойнае, складанай канфігурацыі, на правым беразе прытока Пцічы рацэ Мене (Менцы) пры ўпадзенні ў яе ручая Дуная. Акружана валам, складаецца з двух частак — вузкага мысавага малога гарадзішча (з адной пляцоўкай) і вялікага (амаль квадратнай формы з верхняй і ніжняй пляцоўкамі, з розніцай ўзроўняў паміж імі ў 8-9 м). З польнага боку дугападобны роў, вал дасягае вышыні 8 м{{sfn|АБ|2009|с=222.}}. У 1967 годзе гарадзішча пашкоджана праз спробу мясцовых ўладаў, паводле [[Георгій Васілевіч Штыхаў|Г. В. Штыхава]], прыстасаваць археалагічны помнік пад стадыён — пляцоўка была разраўняна бульдозерамі, валы звонку падрэзаны і г.д.{{sfn|Алексеев|2006|с=67.}} Селішча знаходзіцца на палях і тэрыторыі вёскі Гарадзішча ўздоўж ручая Дуная і ракі Мены да ўпадзення яе ў Пціч. Агульная плошча селішча каля 40 га{{sfn|АБ|2009|с=222.}}. == Гісторыя даследаванняў == Упершыню ўвагу на паселішча звярнуў у сярэдзіне XIX ст. [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. М. Шпілеўскі]], заўважыўшы, што гэтае гарадзішча калісьці было горадам альбо замкам. У 1930 г. паселішча было абследавана [[Антон Альгердавіч Рынейскі|А. Рынейскім]], які зрабіў тапаграфічнае апісанне помніка і апублікаваў яго план. На аснове сабранага керамічнага матэрыяла ён датаваў гарадзішча XII—XV стст. У Інстытуце гісторыі НАН Беларусі захоўваецца кераміка з гарадзішча, памечаная 1935 годам. Магчыма ў гэты час невялікія раскопкі былі праведзены [[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|А. М. Ляўданскім]] і [[Аляксандр Дзмітрыевіч Каваленя|А. Д. Каваленям]], але справаздача пра вынікі даследаванняў не захавалася.{{sfn|Загорульский|1982|с=30-31.}} Першыя значныя раскопкі на гарадзішчы былі праведзены ў 1954 годзе [[Аляксей Рыгоравіч Мітрафанаў|А. Р. Мітрафанавым]] разам са студэнтамі гістарычнага факультэта БДУ. Але гэтыя матэрыялы не былі апублікаваныя і часткова былі страчаны. А. Р. Мітрафанавым было зроблена два раскопы — адзін плошчай 60 м.кв. у цэнтры малога гарадзішча (раскоп I) і адзін плошчай каля 100 м.кв. у паўднёвай частцы вялікага гарадзішча паблізу прарэзу вала (раскоп II).{{sfn|Загорульский|1982|с=31}} А. Р. Мітрафанаў ахарактаразаваў гарадзішча як феадальны замак і датаваў яго XII—XIII стст.{{sfn|Алексеев|2006|с=66.}} У 1963, 1964, 1967 і 1968 гг. раскопкі на гарадзішчы былі працягнуты экспедыцыяй БДУ пад кіраўніцтвам [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Э. М. Загарульскага]]. У 1963 г. была даследавана плошча ў 100 м.кв на малым гарадзішчы (раскоп III). У 1964 г. раскопкі вяліся на селішчы на паўднёвы ўсход ад вялікага гарадзішча, дзе была даследавана плошча ў 240 м.кв. (раскоп IV). У 1967 г. было даследавана 2 раскопы на вялікім гарадзішчы (раскопы V і VI), кожны па 80 м.кв, і адзін раскоп плошчай 64 м.кв на малым гарадзішчы (раскоп VII). Акрамя таго, было пачата даследаванне абарончых збудаванняў гарадзішча. З боку ўнутранай пляцоўкі ў вал былі ўрэзаны траншэі на ўсходняй частцы вялікага гарадзішча (траншэя 2) і на малым гарадзішчы (траншэя 3). У паўночна-ўсходнім прарэзе вала была даследавана траншэя 1. У 1968 г. было праведзена даследаванне траншэй 2 і 3 з вонкавых бакоў вала.{{sfn|Загорульский|1982|с=31-32.}} Э. М. Загарульскі быў першым з даследчыкаў, хто зразумеў і даказаў, што гарадзішча на Менцы трэба датаваць IX — пачаткам XI ст.{{sfn|Алексеев|2006|с=67.}} У 1969 г. [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. А. Ткачоў]] даследаваў паўднёвы прарэз вала вялікага гарадзішча (траншэя 4). У 1975 і 1983 гг. раскопкі археалагічных помнікаў на р. Менцы пачаў полацка-мінскі атрад Інстытута гісторыі АН БССР пад кіраўніцтвам Г. В. Штыхава. На селішчы на поўдзень ад гарадзішча быў даследаваны раскоп 30х30 м (раскоп VIII).{{sfn|Загорульский|1982|с=31-32.}} Паводле Г. В. Штыхава, на селішчы знойдзена ляпны посуд, які датуецца IX ст. і сведчыць, што селішча ўзнікла раней за гарадзішча.{{sfn|Алексеев|2006|с=68.}} У 1976—1977 гг. Г. В. Штыхавым даследаваўся раскоп плошчай 168 м.кв амаль у цэнтры вялікага гарадзішча (раскоп IX).{{sfn|Загорульский|1982|с=31-32.}} Паводле Г. В. Штыхава, помнік характарызуе таксама пад’емны матэр’ял, сабраны на гарадзішчы і на селішчы мясцовым настаўнікам С. П. Ерамчуком і яго вучнямі. Яго калекцыя налічвае вялікую колькасць рэчаў, у т.л. звыш за сто пацерак X — 1-й пал. XI ст. (сярод іх 26 пацерак-лімонак), бронзавыя упрыгожанні XI ст. (сякерка, конік, манетападобная падвеска з зернем).{{sfn|Алексеев|2006|с=68.}} У 1992, 1996—2001 гг. вывучэннем археалагічнага комплекса займаўся [[Юрый Апанасавіч Заяц|Ю. А. Заяц]].{{sfn|АБ|2009|с=223.}} == Гарадзішча == У раскопе I на малым гарадзішчы А. Р. Мітрафанавым быў выяўлены вугал драўлянай пабудовы з рэшткамі печы, пры разборцы якога былі знойдзены срэбрная завушніца з падвескай (валынскага тыпу X — 1-х дзесяцігоддзяў XI стст.; аналогіі — Гушчынскі клад 1930 г. ля Чарнігава), пацерка-лімонка (X ст. — 1020 -я гг.), сердалікавая прызматычная пацерка (X ст.), наканечнік стралы (блізкі да стрэлаў Новатроіцкага гарадзішча VIII—IX стст.){{sfn|Алексеев|2006|с=67.}} Знойдзены таксама абпаленае зерне са слядамі мяшка з суровай тканіны, серп, жалезныя нажы, жорны. У раскопе II (А. Р. Мітрафанаў, 1954) на вялікім гарадзішчы была выяўлена печ-каменка і «каменная выкладка».{{sfn|Загорульский|1982|с=31.}} У раскопе III на малым гарадзішчы Э. М. Загарульскім былі знойдзены 5 наканечнікаў стрэл, з якіх адзін (чарашковы) мае аналаг сярод знаходак Новатроіцкага гарадзішча (IX—X стст.), а чатыры астатнія (утульчатыя) адносяцца да тыпаў стрэл, якія распаўсюджаны з канца IX да пачатку XI стст.; арчатае стрэмя 2-й пал. 1 тыс. да пач. 2 тыс.; цуглі ранняга перыяда Русі; фрагмент ключа X—XI стст.; долаты, сярпы; бронзавая падковападобная фібула са спіральна загнутымі канцамі (X — 1-я пал. XI ст.); бронзавы бубенчык с крыжападобнай прораззю (X — 1-я пал. XI ст.); пацеркі (X — пач. XI ст.); керамічны посуд выраблены на ганчарным крузе і большасць венцаў у посудзе характэрны для раннеганчарных пасудзін з венцам «ў выглядзе карнізіка» (IX—X стст.); сярод цікавых знаходак — днішчы некаторых пасудзін з княскай тамгой — трызубцам.{{sfn|Загорульский|1982|с=41-43.}}{{sfn|Алексеев|2006|с=67.}} Аналіз рэчаў, знойдзеных у раскопе III, дазволіў Э. М. Загарульскаму сцвярджаць, што гарадзішча магло функцыянаваць ужо на мяжы IX — Х ст., а гаворачы аб верхняй даце, амаль ўсе знойдзеныя датаваныя рэчы дажываюць да пачатку XI ст. (наканечнікі стрэл, пацеркі, фібула). Прычым на іх месца, па словах даследчыка, не прыходзяць рэчы тых самых катэгорый, якія былі характэрны да пазнейшага часу — 2-й пал. XI—XII стст., што ў першую чаргу заўважна па поўнай адсутнасці шкляных вырабаў. Як адзначае даследчык, у слаях наогул няма шкляных бранзалетах — самай тыповай катэгорыі рэчаў канца XI, асабліва XII ст. і наступных стагоддзяў. І хаця ў матэр’ялах раскопак ёсць рэчы, якія бытуюць на працягу ўсяго XI ст. і нават дасягаюць XII ст. (ключ ад драўлянага накладнога замка) яны, на думку Э. М. Загарульскага, не могуць змяніць прапанаванае датаванне.{{sfn|Загорульский|1982|с=44.}} Рэчавы матэр’ял раскопа VII, як адзначае Э. М. Загарульскі, у асноўным звязаны з гаспадарчай дзейнасцю жыхароў паселішча: наральнікі (аналогіі ў матэр’ялах Старой Ладагі, X ст.), матыка; з упрыгожанняў — фібула з макападобнымі канцамі.{{sfn|Загорульский|1982|с=46-47.}} Падсумоўваючы даследаванні раскопак на малым гарадзішчы, даследчык выказвае меркаванне, што ўзнікненне паселішча на гэтым месцы адносіцца да ранняга жалезнага веку і звязана з культурай штрыхаванай керамікі. Другі этап ахоплівае X — 1-я пал. XI ст. Трэцяму этапу пачатку засялення гэтай часткі паводле Э. М. Загарульскага найбольш адпавядаюць XIV—XV ст.{{sfn|Загорульский|1982|с=47.}} На думку Э. М. Загарульскага, знойдзеныя прадметы матэрыяльнай культуры ніяк не могуць характарызаваць малое гарадзішча як частку гарадской тэрыторыі — дзядзінец. Што знойдзеныя рэчы дастаткова тыповыя для старажытнарускіх паселішчаў X — пач. XI стст., што няма дадзеных пра развіццё мясцовых рамёстваў. Акрамя таго, як ён лічыць, сама тэрыторыя малога гарадзішча вельмі малая і на ёй, у лепшым выпадку мог размяшчацца адзін двор.{{sfn|Загорульский|1982|с=47.}} Э. М. Загарульскі заўважае таксама, што ў старажытнарускім слоі няма археалагічных сведчанняў разбурэння паселішча, якія можна было б звязаць з ваеннымі дзеяннямі ў 2-й палове XI ст. Сляды пажару выяўлены ў больш ранніх напластаваннях, якія можна датаваць X ст. Таксама няма ў верхніх слаях і сканцэнтравання прадметаў узбраення.{{sfn|Загорульский|1982|с=47.}} Рэчы, знойдзеныя ў выніку раскопак Э. М. Загарульскага на вялікім гарадзішчы (раскоп V і раскоп VI) таксама ўкладваюцца ў храналагічныя рамкі X — 1-й пал. XI ст., аднак, як ён адзначае, пад старажытнарускім слоем тут не выяўлены слой са штрыхаванай керамікай, як гэта было на малым гарадзішчы.{{sfn|Загорульский|1982|с=49-50.}} <gallery mode="packed" heights="400" widths="400" caption="Рэчы з гарадзішча на р. Мене (раскопкі Э.М. Загарульскага)"> Файл:Рэчы з гарадзішча на р. Мена.gif|1-8 - ключы (2 - раскоп III); 9-11 - спружыны замкоў (11 - раскоп VI); 12 - скаба; 13 - дэталь цэльнаметалічнага замка (?); 14-15 - калачападобныя крэсівы; 16-17 - шыдлы; 18-20 - нажы; 21-25 - клеймы на днішчах посуду (22 - раскоп VI, 24 - раскоп III). Файл:Рэчы з гарадзішча на р. Мена 2.gif|1-5 - наканечнікі стрэл (раскоп III); 6 - бронзавы наканечнік ножнаў (раскоп III); 7 - падкоўка (раскоп III); 8 - цуглі (раскоп III); 9 - наканечнік стралы ці дроціка; 10 - арчатае стрэмя (раскоп III); 11 - стрэмя; 12 - наканечнік рамяню калчана (?); 13-15, 22-24 - зашпількі (22, 24, 25 - раскоп VI, 23 - раскоп III); 16,17,19 - персцяні; 18 - бронзавы бубенчык (раскоп III); 20 - кольцы; 21 - бронзавая падковападобная фібула са спіральна загнутымі канцамі (раскоп III); 25 - бронзавы бранзалет. Файл:Рэчы з гарадзішча на р. Мена 3.gif|1-5 - сярпы (1 - раскоп VI, 2-5 - раскоп III); 6-8 - долаты (раскоп III); 9 - матыка (цясло?; раскоп VI); 10-11 - рыбалоўныя кручкі; 12-13 - наральнікі (раскоп VI); 14 - акоўка лапаты. </gallery> У раскопках [[Г. В. Штыхаў|Г. В. Штыхава]] было знойдзена тое самае кола рэчаў, што і ў раскопках Э. М. Загарульскага, а таксама некалькі днішчаў керамічнага посуду з княжацкай тамгой Рурыкавічаў ранняга варыянта. Г. В. Штыхавым таксама было вызначана, што на помніку няма шкляных бранзалетаў, з чаго вынікае, што культурных адкладанняў XII—XIII ст. на гарадзішчы няма.{{sfn|Алексеев|2006|с=68.}} Ю. А. Заяц адзначае, што першапачаткова малое гарадзішча займала мысавае ўзвышша ў сутоках Дуная і Мены. Даследчык даводзіць, што ніжнія пласты малога гарадзішча змяшчаюць матэр’ялы культуры штрыхаванай керамікі, а вялікага — банцараўскай культуры, а таксама, акрамя старажытнарускага перыяда, часоў ВКЛ і новага часу{{sfn|АБ|2009|с=222.}}. Сярод знаходак на гарадзішчы Ю. А. Заяц згадвае наступныя рэчы: пацерка (амулет) з егіпецкага фаянсу (II—III стст.), срэбрная завушніца з прывескай валынскага тыпу, бронзавыя спражкі, нагрудны абразок з выявамі лекараў святых Казьмы і Дзяміяна, якіх бласлаўляе Спас-Эмануіл, наканечнік ножнаў мяча, шкляныя і сердалікавыя пацеркі, фрагменты амфар, ляпнога і вырабленага на крузе керамічнага посуду, донцы гаршкоў з клеймамі ў выглядзе знака Рурыкавічаў (трызубза), жорны (IX—XII стст.), кафля, манеты, керамічны посуд і вырабы з жалеза (XVII—XIX стст.){{sfn|АБ|2009|с=222.}}. == Абаронныя збудаванні == У 1969 годзе М. А. Ткачоў праводзіў раскопкі каля паўднёвага прарэза валу, заклаўшы там раскоп, па сведчанні Г. В. Штыхава, у 4 м.кв. Пад валам вялікага гарадзішчы быў выяўлены слой паселішча жалезнага века. Першапачатковы ж вал складзены з пяску, змешанага з культурным слоем і рэчамі IX—X стст. Першапачатковы вал быў накрыты другім валам, у якім знойдзены рэчы XI ст. Па меркаванні М. А. Ткачова, першы вал быў насыпаны ў пачатку XI ст., другі — у XI ст.{{sfn|Алексеев|2006|с=67.}} Э. М. Загарульскі, які праводзіў раскопкі вала як на малым так і на вялікім гарадзішчы, прыйшоў да высновы, што пад насыпам вала знаходзіцца напластаванні не толькі жалезнага веку, але і ўсяго старажытнарускага перыяду.{{sfn|Алексеев|2006|с=68.}} Так (паводле Э. М. Загарульскага) прарэзка валу малога гарадзішча (траншэя 3) паказала, што пад яго насыпам ёсць вялікі культурны слой, які цягнецца да самага схілу ўзвышша, на якім размяшчалася паселішча, і што да ўзвядзення вала плошча малога гарадзішча была прынамсі ў тры разы большай, чым пасля яго ўмацавання. На думку Э. М. Загарульскага, узвядзенне вала можна датаваць не раней за канец XIV—XV стст. і малое гарадзішча не мела штучных земляных умацаванняў ні ў жалезным веку, ні ў старажытнарускі час, бо пасля іх узвядзенння карысная плошча малога гарадзішча стала настолькі малой, што яно не магло служыць дзядзінцам.{{sfn|Загорульский|1982|с=53.}} У падножжы траншэі на вялікім гарадзішчы (траншэя 2), па сведчанні Э. М. Загарульскага, выяўлены культурны слой з керамікай X — 1-й паловы XI стст. перакрыты насыпам вала. Значная таўшчыня слоя ў асобных месцах вала (да 1,2 м), на думку даследчыка, можа тлумачыцца тым, што пры насыпцы валу была выкарыстана частка старажытнага слоя. У ніжніяй частцы гэтых напластаванняў знойдзена скапленне абпаленых бярвёнаў. Як лічыць даследчык, вал насыпаўся аднаразова і адначасовыя па часе ўзвядзення ў абеіх частках замка, які быў ўзведзены некалькі стагоддзяў пазней на месцы старажытнага паселішча.{{sfn|Загорульский|1982|с=53-54.}} Па сведчанні Г. В. Штыхава, які разрэзаў вал ў паўночнай частцы помніка, у ніжніх частках вала ён рашчысціў рэшткі [[Гародня (фартыфікацыя)|гародняў]] — зрубы даўжынёй 3,5 — 4 м з дубовых бярвёнаў, якія ставіліся ў тры рады адзін каля другога ўздоўж вала і былі шчыльна забітыя суглінкам і супескам. Узвышаючыся прыкладна на 4 м, яны складалі аснову першапачатковай пабудовы 1-й пал. XI ст. Па меркаванні Г. В. Штыхава, умацаванні загінулі падчас вялікага пажару неўзабаве пасля іх ўзвядзення. Затым вал быў рэканструяваны і стаў ўдвая вышэйшы за папярэдні, па яго грабяню ішоў частакол, агульная яго вышыня была не меней за 8,2 м.{{sfn|Алексеев|2006|с=68.}} Паводле Ю. А. Заяца, земляныя ўмацаванні былі пабудаваны на фінальным этапе існавання, або пры засяленні пляцоўкі вялікага гарадзішча носьбітамі банцараўскай культуры. На яго думку, валы вялікага гарадзішча былі ўзведзены ў X ст. і спачатку мелі вышыню 4 м. Аснову вала складалі тры рады дубовых зрубаў-гародняў памерамі 3,5 х 4 м, запоўненыя супессю і суглінкам. На працягу стагоддзя вал дабудоўваўся двойчы, у выніку чаго яго вышыня дасягнула 8-8,2 м{{sfn|АБ|2009|с=222.}}. <gallery caption="Від на паўднёва-ўсходнюю і паўднёвую часткі абарончага вала з боку ўнутранай пляцоўкі вялікага гарадзішча" mode="packed" heights="180px" widths="180px"> Выява:Від на паўднёва-усходнюю і паўднёвую часткі абарончага вала.jpg| Выява:Від на паўднёва-усходнюю і паўднёвую часткі абарончага вала 2.jpg| Выява:Від на паўднёва-усходнюю і паўднёвую часткі абарончага вала 3.jpg| </gallery> == Селішча == [[Файл:Від з паўднёвага вала на тэрырыторыю селішча па Менцы.jpg|thumb|400пкс| Від з паўднёвага вала на тэрырыторыю селішча на поўдзень ад гарадзішча]] Раскопкі, праведзеныя Э. М. Загарульскім (раскопы IV і VIII), выявілі, па яго словах, такі самы па вялічыні і змесце матэр’ял, як і на тэрыторыі абмежаванай валам. У адрозненне ад вялікага гарадзішча, культурны слой аказаўся ў добрай захаванасці. Сярод керамічнага матэр’яла некалькі часцей за гарадзішча трапляюцца абломкі ляпнога посуду IX — пачатку X ст.{{sfn|Загорульский|1982|с=57.}} На думку Г. В. Штыхава, пераважная колькасць ляпнога посуду IX ст. на селішчы сведчыць пра тое, што селішча ўзнікла раней за гарадзішча.{{sfn|Алексеев|2006|с=68.}} Яшчэ адным адрозненнем з’яўляецца скапленне на месцы селішча ям рознай велечыні (14 ям у раскопе IV і 90 — у раскопе VIII). Э. М. Загарульскі падзяляе ямы ў раскопе IV на дзве групы: 1-я група — прылеглыя адна да другой круглыя ў плане і ямы, якія звужаюцца ў напрамку дна. Яны запоўнены густым чорным слоем, які змяшчае вуглі і абпаленую гліну. У іх, акрамя керамікі і костак, знойдзены нажы, цвікі, прасліцы, пацеркі і інш. Па меркаванні даследчыка, гэтыя ямы звязаны, хутчэй за ўсё, з гаспадарчай дзейнасцю. 2-я група дробных ям у плане склала прамавугольнік і, на думку Э. М. Загарульскага, магла быць звязанна з жыллёвай пабудовай наземнага тыпу.{{sfn|Загорульский|1982|с=57-58.}} Большасць ям ў раскопе VIII, па меркаванні Г. В. Штыхава, маглі быць гаспадарчага прызначэння, аднак некаторыя ямы мелі ў плане прамавугольнікі былі і вертыкальныя сценкі, што дазволіла Э. М. Загарульскаму звязаць іх з зямлянкамі.{{sfn|Загорульский|1982|с=57-58.}} У раскопе VIII (Г. В. Штыхаў, 1975), дзе таўшчыня слоя даходзіла да 1,4 м, і амаль паўсюдна ў слоі XI ст. на глыбіні 0,2-0,4 м былі выяўлены шкелеты людзей, часткова пашкоджаныя ворывам (магчыма узараны курганны могільнік).{{sfn|Алексеев|2006|с=67.}} [[Файл:Кафля з гарадзішча на р. Менка.jpg|thumb|Фрагмент паліванай кафлі, XVI—XVII стст., [[Музей старажытнабеларускай культуры]]]] Як сведчыць Ю. А. Заяц, агульная даследаваная плошча селішча складае 1900 м.кв. Даследчык адзначае, што на селішчы выяўлены рэшткі жылых і гаспадарчых пабудоў, развалы печаў X—XII і XIV—XVII стст. Па яго словах, вызначана, што ў V—VIII стст. яно мела плошчу 1,5-2 га, да пачатку X ст. — не менш за 10 га, да сяр. XI ст. — 40 га. З рэчаў знойдзеных на селішчы даследчык вылучае наступныя: фрагменты глінянага посуду культур штрыхаванай керамікі, банцараўскай, валынцоўскай, лукі-райкавецкай і роменскай, гліняныя прасліцы біканічныя з вялікай адтулінай, жалезныя нажы, ключы, наканечнікі стрэл, сякеры, парахоўніца, наральнікі, крэсівы, шыферныя прасліцы, тачыльныя брускі, бронзавыя спражкі, пярсцёнкі, фібулы, гіркі-разнавагі, накладкі на наборныя баявыя паясы, віслая пячатка князя Глеба (XII ст.), срэбраны дырхем 893 г.; да XIV—XVII стст. адносяцца керамічны посуд, кафлі, курыльныя люлькі, жалезныя нажы, ключы, відэлец, шкляны посуд, вырабы з каляровых металаў, срэбраныя, білонавыя і медныя манеты.{{sfn|АБ|2009|с=223.}} == Летапісны Менск == У 1930-я гады [[Антон Мікітавіч Ясінскі|А. М. Ясінскі]] выказаў думку, што летапісны Менск першапачаткова размяшчаўся за межамі сучаснага горада, а дакладней на р. Менцы, дзе быў спалены падчас паходу паўднёварускіх князёў у 1066/1067 года. Аргументацыя А. М. Ясінскага зводзілася да таго, што, па-першае, назва Менск паходзіць ад імя ракі з коранем мень-, а як такой ракі няма на тэрыторыі сучаснага Мінска, то варта звярнуць увагу на тую, што знаходзіцца паблізу ад яго. Па-другое, на тэрыторыі сучаснага горада няма археалагічных матэрыялаў, якія б суадносіліся як з часам першага згадвання Менска ў летапісе, так і з больш раннім. Па-трэцяў, пра існаванне летапіснага Менска за межамі сучаснага горада ўскосна сведчыць летапіс, дзе гаворыцца, што пасля ўзяцця Менска войска Яраславічаў пайшло «к Немизе», бо навошта ісці ад Менска да р. Нямігі, калі яна працякае праз горад.{{sfn|Загорульский|1982|с=3.}} Э. М. Загарульскі лічыць, што ніводнае з гэтых палажэнняў пакуль не даказана. Адносна гарадзішча на р. Мене, даследчык лічыць, што храналагічны аналіз матэр’ялаў сведчыць пра тое, што жыццё на паселішчы спынілася задоўга да таго, як на старонках летапісу з’явіліся першыя звесткі пра Менск.{{sfn|Загорульский|1982|с=60.}} Спынене жыцця на паселішчы Э. М. Загарульскі звязвае з перасяленнем жыхароў на новыя месцы, што магло быць вынікам збяднення глебы.{{sfn|Алексеев|2006|с=67.}} Паводле Г. В. Штыхава, археалагічны комплекс на р. Мене з’яўляецца значным цэнтрам акругі ў густазаселенай мясцовасці{{sfn|Алексеев|2006|с=69.}} і ён папярэднічаў узнікненню ўмацаванага замчышча на Нямізе. Даследчык лічыць дапушчальным, што паселішча і было першапачатковым Менскам, які ўзяў назву ад ракі,{{sfn|АНБ|1993|с=159.}} але прычыну спынення жыцця на паселішчы ён бачыць ў абмяльчэнні ракі і спыненні праз яе гандлёвага шляху.{{sfn|Алексеев|2006|с=68-69.}} Л. В. Аляксееў лічыць, што паселішча, верагодна, было племянным і рэлігійным (малое гарадзішча, магчыма, было капішчам) цэнтрам паўночных дрыгавічоў і мела назву Менск. Спыненне жыцця на паселішчы даследчык звязвае з захопам яго полацкім князем.{{sfn|Алексеев|2006|с=68-69.}} Ю. А. Заяц звяртае ўвагу на тое, што з рэчаў знойдзеных на гарадзішчы колькасна значна пераважваюць ключы, прадметаў узбраення і конскай збруі, а таксама накладкі на пояс дружыннікаў (адна з галавой [[Тор (міфалогія)|Тора]]), дэталь кніжнай зашчэпкі, свінцовая пячатка з выявай князя ці святога на аверсе і літар «П,Г» ([[Абрэвіятура (нумізматыка)|абрэвіятура]] «Помози Господи») на рэверсе, шкляныя і каменныя пацеркі і арабскі дырхем 893 г. Усе гэтыя знаходкі, на думку даследчыка, адпавядаюць менавіта ўзроўню гарадской культуры{{sfn|Заяц, Левко|2009|с=46-47.}}. Па меркаванні Ю. А. Заяца, неўмацаванае паселішча з X ст. было эканамічным і, магчыма, культавым цэнтрам вясковых паселішчаў цэнтральнай тэрыторыі Беларусі. Верагодна, яно было і «местам» — тыпам неўмацаваных перадгарадскіх паселішчаў. З будаўніцтвам дзяцінца і пераўтварэннем «места» ў горад, на яго думку, неўмацаванае паселішча стала гарадскім пасадам, які раздзяляўся на некалькі частак рэчкай і ручаём. Гарадзішча было ўмацаваным цэнтрам (дзяцінцам) пасялення (горада) на р. Мене — цэнтра Менскай воласці дрыгавічоў, потым Менскага ўдзельнага княства Полацкай зямлі. Ю. А. Заяц падзяляе мяркаванне, што гэты горад, магчыма, называўся Менскам (Меньскам, Менескам) і папярэднічаў больш позняму адміністрацыйнаму цэнтру (сучасны Мінск), які быў пабудаваны пры ўпадзенні Нямігі ў Свіслач. Пасля разгрому паселішча ў 1067 годзе і далейшага яго заняпаду гарадзішча ператварылася ва ўмацаваную феадальную сядзібу — «двор», а на частцы тэрыторыі пасада пачало фарміравацца мястэчка{{sfn|Заяц, Левко|2009|с=46-47.}}. {{зноскі|3}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Алексеев Л. В. |частка = |загаловак = Западные земли домонгольской Руси. Очерки истории, археологии, культуры. — Кн. 1 |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 2006 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Алексеев }} * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Археалогія Беларусі. Энцыклапедыя ў 2-х тамах |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Беларуская энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі |год = 2009 |том = 1 |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = АБ }} * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Археалогія і нумізматыка Беларусі. Энцыклапедыя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Беларуская энцыклапедыя» імя Патруся Броўкі |год = 1993 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = АНБ }} * Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х т. — Т. 1. — Мн.: «Белкараграфія», 2009. * ''Вяргей В., Ганецкая І., Гурын М.'' Гісторыя Беларусі ў 6-ці т. — Т. 1. — Мн.: ВП «Экаперспектыва», 2000. * Гістарычны атлас Беларусі. — Т. 1. — Warszawa: «EFEKT», 2008. * {{кніга |аўтар = Загорульский Э. М. |частка = |загаловак = Возникновение Минска |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = Издательство БГУ им. В. И. Ленина |год = 1982 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Загорульский }} * {{кніга |аўтар = Заяц Ю. А., Левко О. Н. |частка = |загаловак = Археологическая научно-музейная экспозиция НАН Беларуси |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = Беларуская навука |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Заяц, Левко }} * ''Лавыш К. А.'' Художественные традиции восточной и византийской культуры в искусстве средневековых городов Беларуси (X—XIV вв.). — Мн.: «Белорусская наука», 2008. * Очерки по археологии Белоруссии. — Ч. II. — Мн.: «Наука и техника», 1972. * {{Cite web|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5772224|title=From Forests to Early Medieval Fortress: Dendroarchaeological discoveries at the 10th-century Menka Hillfort, Belarus|first=Maxim|last=Yermokhin|website=papers.ssrn.com|date=2025|doi=10.2139/ssrn.5772224|access-date=2026-01-13|last2=Motsny|first2=Vitaliy|last3=Lukin|first3=Vitaliy|last4=Puhacheuski|first4=Aliaksandr|last5=Vojtsekhovich|first5=Andrej}} == Спасылкі == {{Commonscat|Mienka Hill Fort}} {{ГККРБ|613В000357}} * {{Cite web|url=https://minskmuseum.by/images/info_for_site.pdf|title=Археологический комплекс на р. Менке: история и современность|website=Музей Мінска — minskmuseum.by|access-date=13 студзеня 2026|archive-date=7 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207144505/https://minskmuseum.by/images/info_for_site.pdf|url-status=dead}} (папулярна выкладзеная справаздача з раскопак 2023 года, разам з аглядам гісторыі пытання і пералікам выступленняў у медыя на гэтую тэму, імаверна, рабілася ІГ НАНБ для Міністэрства культуры і выкладзена як ёсць) * {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://history.by/menka_2023/|title=Информация из предварительного отчёта о результатах археологических и исторических исследований археологического комплекса на р. Менке в 2023 году {{!}} ИИ НАНБ|access-date=2026-01-13|archive-date=11 ліпеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250711052426/http://history.by/menka_2023/|url-status=dead}} * [https://minsk-old-new.com/places/minskij-rajon/gorodishhe-na-menke Городище на Менке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190106220840/https://minsk-old-new.com/places/minskij-rajon/gorodishhe-na-menke |date=6 студзеня 2019 }} // Минск старый и новый [[Катэгорыя:Селішчы Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Гарадзішчы Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Гарадзішча (Шчомысліцкі сельсавет)]] mee4gixcwpgcc8jowpm9u5u9delkd5n 0 214097 5158460 5008742 2026-06-26T04:55:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158460 wikitext text/x-wiki {{Картка:Герб |назва = Герб Чарнаўчыцаў |выява = Coat of arms of Čarnaŭčycy.png |памер выявы = 150 |сярэдні = |сярэдні_шырыня = |сярэдні_подпіс = |малы = |малы_шырыня = |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = [[варажскі шчыт|варажскі ]] |шчытатрымальнікі = |заснаванне ={{дата|11|03|2011|1}} |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = |аўтары = |аўтар = |ідэя = |праект = |дапрацоўка = |мастак = |дызайн = |кансультант = }} '''Герб Чарнаўчыцаў''' — герб вёскі [[Чарнаўчыцы]] [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]]. Герб зацверджаны Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад {{дата|11|03|2011|1}} г. № 101. == Апісанне == Герб Чарнаўчыцаў уяўляе сабой [[варажскі шчыт]], у [[Блакітны колер|блакітным]] полі якога намаляваны [[Сярэбраны колер|сярэбраны]] [[Троіцкі касцёл (Чарнаўчыцы)|Троіцкі касцёл]] з [[Чырвоны колер|чырвоным]] аздабленнем, у чорным ускрайку, што ў сімвалічнай форме перадае назву населенага пункта — сярэбраны [[паляўнічы ражок]], які служыць напамінам пра фундатара касцёла [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштафа Радзівіла Сіротк]]у. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://zakonby.net/ukaz/61704-ukaz-prezidenta-respubliki-belarus-ot-11032011-n-101-quotob-uchrezhdenii-oficialnyh-geraldicheskih-simvolov-administrativno-territorialnyh-i-territorialnyh-edinic-brestskoy-oblastiquot-vmeste-s.html Указ [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад {{дата|11|03|2011|1}} г. № 101] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306225905/http://zakonby.net/ukaz/61704-ukaz-prezidenta-respubliki-belarus-ot-11032011-n-101-quotob-uchrezhdenii-oficialnyh-geraldicheskih-simvolov-administrativno-territorialnyh-i-territorialnyh-edinic-brestskoy-oblastiquot-vmeste-s.html |date=6 сакавіка 2016 }} * [http://virtual.brest.by/news9105.php Герб и флаг деревни Чернавчицы Брестского района]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140721113805/http://virtual.brest.by/news9105.php |date=21 ліпеня 2014 }} {{Гербы гарадоў Брэсцкай вобласці}} [[Катэгорыя:Чарнаўчыцы]] [[Катэгорыя:Гербы населеных пунктаў Беларусі|Чарнаўчыцы]] rg36s2xqr9epcb6q2lno5maidixu2l6 6 215186 5158560 3219976 2026-06-26T09:55:39Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Выявы:Вокладкі камп’ютарных гульняў]]; дададзена [[Катэгорыя:Выявы:Вокладкі відэагульняў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158560 wikitext text/x-wiki == Кароткае апісанне == {{Выява | апісанне = Вокладка камп’ютарнай гульні | крыніца = http://images.bioware.ru/dragon_age_3/others/dai_cover_art.jpg | час стварэння = 2014 | аўтар = [[BioWare]] }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Dragon Age: Inquisition | мэта = Выява ў картку артыкула | заменнасць = не | іншае = }} == Ліцэнзаванне == [[Катэгорыя:Выявы:Вокладкі відэагульняў]] 4g88plt1kagnod72gtwayliljw4f76t 0 217294 5158503 5128427 2026-06-26T07:30:08Z StarDeg 16311 5158503 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} '''Раман Афтаназы''' ({{lang-pl|Roman Aftanazy}}; {{ДН|2|4|1914}}, [[Моршын]], цяпер {{МН|Львоўскай вобласці|ў Львоўскай вобласці|Львоўская вобласць}} Украіны — {{ДС|7|6|2004}}) — польскі гісторык культуры. == Біяграфія == Скончыў [[Уроцлаўскі ўніверсітэт]] (1946). У 1944—1981 працаваў у Бібліятэцы Нацыянальнага цэнтра імя Асалінскіх у Львове і Вроцлаве. Даследаваў гісторыю магнацкіх і шляхецкіх сядзібаў на былых усходніх землях [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (Беларусь, Украіна, Літва, Латвія), архітэктуру маёнткаў, паркавае мастацтва, гісторыю мастацкіх збораў і бібліятэк, генеалогію ўладальнікаў сядзіб. Увёў у навуковы ўжытак шматлікія дакументы з дзяржаўных і прыватных архіваў, багатыя іканаграфічныя матэрыялы. == Творы == * ''Aftanazy, R.'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s. * ''Aftanazy, R.'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 2. Województwa brzesko-litewskie, nowogródzkie. — 474 s. * ''Aftanazy, R.'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im. Ossolinskich Wyd-wo, 1993. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 3. Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie. — 413 s. * ''Aftanazy, R.'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław-Warszawa-Kraków : Zaklad im. Ossolinskich Wyd-wo, 1997. — Cz. 2. — T. 11. Województwo kijowskie oraz uzupełnienia do tomów 1-10. — 787 s. {{зноскі}} == Літаратура == * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6, кн. ІІ. — Мінск, 2003. — С. 325. * {{Крыніцы/БелЭн|2}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Афтаназы Раман}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі культуры]] coc80m56olvzsgdvaaaqub84uqv5aat 0 217682 5158300 4324144 2026-06-25T12:49:38Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя носьбіты */ +1 5158300 wikitext text/x-wiki '''Жураўлёў''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксандр Аляксандравіч Жураўлёў]] (нар. 1965) — Герой Расійскай Федэрацыі. * [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў]] — беларускі эканаміст, палітык. * [[Анатоль Пятровіч Жураўлёў]] (нар. 1963) — беларускі мастак-абстракцыяніст. * [[Васіль Пракопавіч Жураўлёў]] (нар. 1931) — беларускі крытык і літаратуразнавец. * [[Дзмітрый Мікалаевіч Жураўлёў]] (1915—1988) — беларускі музыказнавец, кантрабасіст. * [[Іван Сяргеевіч Жураўлёў]] (нар. 1942) — беларускі архітэктар. * [[Сяргей Сяргеевіч Жураўлёў]] (нар. 1948) — беларускі архітэктар. * [[Уладзіслаў Дзмітрыевіч Жураўлёў]] (нар. 2004) — беларускі футбаліст. * [[Фірс Сяргеевіч Жураўлёў]] (1836—1901) — рускі жанравы мастак-жывапісец. {{спіс цёзак2}} icwnp2hune3q7jm4d807ygbvcnys35b 0 239665 5158422 5014662 2026-06-25T21:28:41Z Siliyiw 169172 5158422 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Пестуны}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Пестуны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 26|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 22|lon_sec = 01 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет = Більдзюгскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243014436 }} '''Пе́стуны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Piestuny}}, {{lang-ru|Пестуны}}) — былая<ref name=":12">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926v0146913|title=Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 12 июня 2026 года № 122 «Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района»|website=pravo.by}}</ref> [[вёска]] ў [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Більдзюгскі сельсавет|Більдзюгскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёска ў складзе [[Новы Пагост (гміна)|гміны Новы Пагост]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]], а з 1926 года ў [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |date=27 красавіка 2022 }}</ref><ref>https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665</ref><ref>Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.</ref>. 27 чэрвеня 2026 года вёска скасавана<ref name=":12" />. == Насельніцтва == * 1921 год — 73 жыхары, 10 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 63.</ref>. * 1931 год — 91 жыхар, 12 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 9</ref>. * 2003 год — 4 жыхары, 3 двары<ref>{{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|Пестуны|490|}}</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Браніслаў Туронак]] (1896—1938) — беларускі грамадскі дзеяч. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|490|Дулеба Г. І.}} * {{SgKP|VIII|60|Piastuny, wieś, powiat dzisieński, gmina Nowy Pohost}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Більдзюгскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Більдзюгскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] q8gjyi5sldspxsz2cdxy21eghevpnzc 0 239672 5158421 5016496 2026-06-25T21:28:05Z Siliyiw 169172 5158421 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Цёплая Гара}} {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Цёплая Гара |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет = Більдзюгскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Цёплая Гара́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Cioplaja Hara}}, {{lang-ru|Тёплая Гора}}) — былы<ref name=":12">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926v0146913|title=Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 12 июня 2026 года № 122 «Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района»|website=pravo.by}}</ref> [[хутар]] у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Більдзюгскі сельсавет|Більдзюгскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах засценак у складзе [[Новы Пагост (гміна)|гміны Новы Пагост]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]], а з 1926 года ў [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |date=27 красавіка 2022 }}</ref><ref>https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665</ref><ref>Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.</ref>. 27 чэрвеня 2026 года хутар скасаваны<ref name=":12" />. == Насельніцтва == * 1921 год — 10 жыхароў, 1 двор<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 63.</ref>. * 1931 год — 7 жыхароў, 1 двор<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 9</ref>. * 2003 год — 1 жыхар, 1 двор<ref>{{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|Цёплая Гара|493|}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|493|Дулеба Г. І.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Більдзюгскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-06-21}} [[Катэгорыя:Більдзюгскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] 0kywy4my9d7qsop23e8xd1jp2ahe2xf 5158424 5158421 2026-06-25T21:32:47Z Siliyiw 169172 5158424 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Цёплая Гара}} {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Цёплая Гара |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет = Більдзюгскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Цёплая Гара́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Cioplaja Hara}}, {{lang-ru|Тёплая Гора}}) — былы<ref name=":12">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926v0146913|title=Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 12 июня 2026 года № 122 «Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района»|website=pravo.by}}</ref> [[хутар]] у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Більдзюгскі сельсавет|Більдзюгскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах засценак у складзе [[Новы Пагост (гміна)|гміны Новы Пагост]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]], а з 1926 года ў [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |date=27 красавіка 2022 }}</ref><ref>https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665</ref><ref>Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.</ref>. 27 чэрвеня 2026 года хутар скасаваны<ref name=":12" />. == Насельніцтва == * 1921 год — 10 жыхароў, 1 двор<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 63.</ref>. * 1931 год — 7 жыхароў, 1 двор<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 9</ref>. * 2003 год — 1 жыхар, 1 двор<ref>{{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|Цёплая Гара|493|}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|493|Дулеба Г. І.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Більдзюгскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Більдзюгскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] lj59cgii57piv8vuxner8a427feq2ze 0 239717 5158430 5010549 2026-06-25T21:47:07Z Siliyiw 169172 5158430 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Гузаватка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет = Германавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Górowatka |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Гузава́тка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Huzavatka}}, {{lang-ru|Гузоватка}}) — былы<ref name=":1">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926v0146913|title=Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 12 июня 2026 года № 122 «Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района»|website=pravo.by}}</ref> [[хутар]] у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Германавіцкі сельсавет|Германавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах засценак у складзе гміны Сцефанполле, пазней у складзе [[Германавічы (гміна)|гміны Германавічы]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |date=27 красавіка 2022 }}</ref><ref>https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665</ref><ref>Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.</ref>. Да 3 кастрычніка 1959 года хутар уваходзіў у склад [[Сцефанполлеўскі сельсавет|Сцефанполлеўскага сельсавета]] [[Дзісенскі раён|Дзісенскага раёна]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 3 кастрычніка 1959 г. Аб скасаванні Дзісненскага раёна Маладзечанскай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 13.</ref>, да 21 кастрычніка 1959 года ў падпарадкаванні Шаркаўшчынскага раёна, з 21 кастрычніка 1959 года ў складзе Германавіцкага сельсавета Шаркаўшчынскага раёна<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 кастрычніка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 14.</ref>. 27 чэрвеня 2026 года хутар скасаваны<ref name=":1" />. == Насельніцтва == * 1921 год — 13 жыхароў, 2 двары<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 72.</ref>. * 1931 год — 16 жыхароў, 3 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 12</ref>. * 2003 год — 1 жыхар, 1 двор<ref>{{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|Гузаватка|480|}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|480|Дулеба Г. І.}} * {{SgKP|II|723|Górowatka, osada szlachecka, powiat dzisieński}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Германавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Германавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] huirwjg4tqrmte5t12oup3lcc0vbobq 0 239727 5158429 5012134 2026-06-25T21:46:38Z Siliyiw 169172 5158429 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Красная Горка}} {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Красная Горка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 25|lat_sec = 45 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 50|lon_sec = 38 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет = Германавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243021164 }} '''Кра́сная Го́рка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Чырво́ная Го́рка'''</ref> ({{lang-be-trans|Krasnaja Horka}}, {{lang-ru|Красная Горка}}) — былы<ref name=":1">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926v0146913|title=Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 12 июня 2026 года № 122 «Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района»|website=pravo.by}}</ref> [[хутар]] у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Германавіцкі сельсавет|Германавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1939 гадах засценак у складзе гміны Сцефанполле, пазней у складзе [[Германавічы (гміна)|гміны Германавічы]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |date=27 красавіка 2022 }}</ref><ref>https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665</ref><ref>Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.</ref>. Да 3 кастрычніка 1959 года хутар уваходзіў у склад [[Сцефанполлеўскі сельсавет|Сцефанполлеўскага сельсавета]] [[Дзісенскі раён|Дзісенскага раёна]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 3 кастрычніка 1959 г. Аб скасаванні Дзісненскага раёна Маладзечанскай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 13.</ref>, да 21 кастрычніка 1959 года ў падпарадкаванні Шаркаўшчынскага раёна, з 21 кастрычніка 1959 года ў складзе Германавіцкага сельсавета Шаркаўшчынскага раёна<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 кастрычніка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 14.</ref>. 27 чэрвеня 2026 года хутар скасаваны<ref name=":1" />. == Насельніцтва == * 1921 год — 88 жыхароў, 6 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 72.</ref>. * 1931 год — 17 жыхароў, 3 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 12</ref>. * 2003 год — 3 жыхары, 1 двор<ref>{{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|Красная Горка|485|}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|485|Дулеба Г. І.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Германавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Германавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] bl1gbbulbjyi18s0g61j9ufo2g3w5b8 0 239732 5158428 4899112 2026-06-25T21:46:12Z Siliyiw 169172 5158428 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ліпава}} {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Ліпава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 23|lat_sec = 09 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 46|lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет = Германавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243018567 }} '''Лі́пава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lipava}}, {{lang-ru|Липово}}) — былы<ref name=":1">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926v0146913|title=Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 12 июня 2026 года № 122 «Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района»|website=pravo.by}}</ref> [[хутар]] у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Германавіцкі сельсавет|Германавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёска ў складзе [[Германавічы (гміна)|гміны Германавічы]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref name="Rzeczypospolitej Polskiej 1938">Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 17</ref>. 27 чэрвеня 2026 года хутар скасаваны<ref name=":1" />. == Насельніцтва == * 1921 год — 42 жыхары, 7 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 47.</ref>. * 1931 год — 38 жыхароў, 7 двароў<ref name="Rzeczypospolitej Polskiej 1938"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Германавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Германавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] td64zpmc4drat2nmfh2jz5teay7wyqo 0 239739 5158427 5013376 2026-06-25T21:45:46Z Siliyiw 169172 5158427 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Мурашчына}} {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Мурашчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет = Германавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Мура́шчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Muraščyna}}, {{lang-ru|Муращина}}) — былы<ref name=":1">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926v0146913|title=Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 12 июня 2026 года № 122 «Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района»|website=pravo.by}}</ref> [[хутар]] у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Германавіцкі сельсавет|Германавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Да 3 кастрычніка 1959 года хутар уваходзіў у склад [[Сцефанполлеўскі сельсавет|Сцефанполлеўскага сельсавета]] [[Дзісенскі раён|Дзісенскага раёна]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 3 кастрычніка 1959 г. Аб скасаванні Дзісненскага раёна Маладзечанскай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 13.</ref>, да 21 кастрычніка 1959 года ў падпарадкаванні Шаркаўшчынскага раёна, з 21 кастрычніка 1959 года ў складзе Германавіцкага сельсавета Шаркаўшчынскага раёна<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 кастрычніка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 14.</ref>. 27 чэрвеня 2026 года хутар скасаваны<ref name=":1" />. == Насельніцтва == * 2003 год — 1 жыхар, 1 двор<ref>{{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|Мурашчына|488|}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|488|Дулеба Г. І.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Германавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Германавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] brovw640dlxe92809xcarbv4guwffk0 0 239767 5158432 5010721 2026-06-25T21:57:52Z Siliyiw 169172 5158432 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дубнікі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дубнікі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 22|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 16|lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет = Ёдскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243012458 }} '''Дубнікі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubniki}}, {{lang-ru|Дубники}}) — былая<ref name=":12">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926v0146913|title=Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 12 июня 2026 года № 122 «Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района»|website=pravo.by}}</ref> [[вёска]] ў [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ёдскі сельсавет|Ёдскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёска ў складзе [[Ёды (гміна)|гміны Ёды]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref name="Rzeczypospolitej Polskiej 1938">Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6</ref>. 27 чэрвеня 2026 года вёска скасавана<ref name=":12" />. == Насельніцтва == * 1921 год — 62 жыхары, 10 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 51.</ref>. * 1931 год — 54 жыхары, 10 двароў<ref name="Rzeczypospolitej Polskiej 1938"/>. * 2003 год — 4 жыхары, 3 двары<ref>{{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|Дубнікі|481|}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|481|Дулеба Г. І.}} * {{SgKP|II|194|Dubniki, zaścianek, powiat dzisieński}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ёдскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ёдскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] 6ir5w7mu6mcd9p56cxn6d2cbtk0i8yn 0 239786 5158433 5017117 2026-06-25T21:58:16Z Siliyiw 169172 5158433 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Яцелеўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 26|lat_sec = 19 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 12|lon_sec = 17 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет = Ёдскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243012473 }} '''Яце́леўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jacielieŭščyna}}, {{lang-ru|Ятелевщина}}) — былая<ref name=":12">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926v0146913|title=Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 12 июня 2026 года № 122 «Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района»|website=pravo.by}}</ref> [[вёска]] ў [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ёдскі сельсавет|Ёдскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёска ў складзе [[Ёды (гміна)|гміны Ёды]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref name="Rzeczypospolitej Polskiej 1938">Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6</ref><ref>Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.</ref>. 27 чэрвеня 2026 года вёска скасавана<ref name=":12" />. == Насельніцтва == * 1921 год — 10 жыхароў, 2 двары<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 52.</ref>. * 1931 год — 20 жыхароў, 3 двары<ref name="Rzeczypospolitej Polskiej 1938"/>. * 2003 год — 1 жыхар, 1 двор<ref>{{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|Яцелеўшчына|494|}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|494|Дулеба Г. І.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ёдскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ёдскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] lpeael8jkjwh51yak3sof7jqm2i80zk 0 239809 5158437 5040296 2026-06-25T22:06:07Z Siliyiw 169172 5158437 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ізабеліна}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ізабеліна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 18|lat_sec = 25 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 52|lon_sec = 18 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет2 = Лужкоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243021057 }} '''Ізабе́ліна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Izabielina}}, {{lang-ru|Изабелино}}) — былая<ref name=":12">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926v0146913|title=Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 12 июня 2026 года № 122 «Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района»|website=pravo.by}}</ref> [[вёска]] ў [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкоўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1939 гадах вёска ў складзе [[Лужкі (гміна)|гміны Лужкі]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. Да 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Лужкоўскага сельсавета<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9, 23 студзеня, 10 і 12 лютага 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>, да 30 ліпеня 1966 года — у склад [[Залескі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Залескага сельсавета]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб утварэнні новых раёнаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 23 (1143).</ref>, да 12 верасня 1966 года знаходзілася ў складзе Шаркаўшчынскага раёна<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 верасня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 31 (1151).</ref>. 27 чэрвеня 2026 года вёска скасавана<ref name=":12" />. == Насельніцтва == * 1921 год — 69 жыхароў, 13 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 56.</ref>. * 1931 год — 93 жыхары, 17 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 19</ref>. * 2003 год — 1 жыхар, 1 двор<ref>{{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|Ізабеліна|484|}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|484|Дулеба Г. І.}} * {{SgKP|III|329|Izabelino, wieś, powiat dzisieński}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лужкоўскі сельсавет, Шаркаўшчынскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] h1rrr2t9ro29n20l7mk94wil8a2k6rq 0 247864 5158439 4907967 2026-06-25T22:16:31Z Siliyiw 169172 5158439 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Кручполле |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 06|lat_sec = 10 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 51|lon_sec = 58 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет2 = Дварэцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243041517 }} '''Кручпо́лле'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Кручпо́ле'''</ref> ({{lang-be-trans|Kručpollie}}, {{lang-ru|Кручполье}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926g0146905|title=Решение Рогачевского районного Совета депутатов от 23 июня 2026 года № 160 «Об упразднении сельского населенного пункта Рогачёвского района»|website=pravo.by}}</ref> [[пасёлак]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дварэцкі сельсавет (Рагачоўскі раён)|Дварэцкага сельсавета]]. == Гісторыя == 27 чэрвеня 2026 года пасёлак скасаваны<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дварэцкі сельсавет (Рагачоўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дварэцкі сельсавет (Рагачоўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] klpi5x30iwcg6uup8xwc8mtki3aod9h 0 276288 5158415 4250429 2026-06-25T20:45:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158415 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Наваспаск |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = 20190525_Navaspask_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 22|lat_sec = 29 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 23|lon_sec = 07 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Смаргонскі |сельсавет = Сінькоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242996285 }} '''Наваспа́ск'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Navaspask}}, {{lang-ru|Новоспасск}}) — [[вёска]] ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Сінькоўскі сельсавет|Сінькоўскага сельсавета]]. == Вядомыя асобы == * [[Ігар Пятровіч Карней]] (нар. 1968) — беларускі журналіст, эсэіст, былы палітычны зняволены. <center><gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Navaspask. Наваспаск (1916).jpg| Файл:Navaspask, Sućkaŭ, Bazylanski. Наваспаск, Суцькаў, Базылянскі (J. Bułhak, 1910-39).jpg| Файл:Navaspask, Sućkaŭ, Bazylanski. Наваспаск, Суцькаў, Базылянскі (1917) (3).jpg| </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Сінькоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Сінькоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна]] dn8p0ozdwdnik18y87y748huc5aqsu1 0 316514 5158535 3267381 2026-06-26T08:40:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158535 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Глухаў |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Głuchów}} |Герб = |Сцяг = |Статус = [[вясковая гміна]] |Павет = Скернявіцкі |Салецтвы = |Цэнтр = [[Глухаў, Скернявіцкі павет|Глухаў]] |Заснавана = |Глава = Анджай Кавара |Від главы = [[Войт]] |Мовы = |Насельніцтва = 6052 |Год = 2004 |Шчыльнасць = 54,4 |Плошча = 111,31 |Карта = |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 1015022 |Тэлефонны код = 46 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = ESK |Сайт = http://www.gluchow.pl/ |Заўвагі = }} '''Глу́хаў'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Głuchów}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Скернявіцкі павет|Скернявіцкага павета]] [[Лодзьскае ваяводства|Лодзьскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Глухаў, Скернявіцкі павет|Глухаве]]. Плошча гміны складае 111,31 км². Станам на [[2004]] год у гміне Глухаў пражывалі 6052 чалавекі, шчыльнасць — 54,4 чал./км².<!-- Адміністрацыйна падзелена на [[салецтва]]ў.--> <!-- == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны ? населеных пунктаў. --> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.gluchow.pl/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070527112636/http://www.gluchow.pl/ |date=27 мая 2007 }} {{Скернявіцкі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Скернявіцкага павета]] 1w2u5itu1019oofnffapshzlm33onq7 14 317326 5158495 4074458 2026-06-26T07:13:41Z DzBar 156353 шаблон 5158495 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Кнігі паводле стагоддзяў|18]] [[Катэгорыя:Літаратура XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Творы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кнігі ў грамадскім набытку]] {{Тэма паводле стагоддзяў|Кнігі|18|стагоддзя}} des6e5ojjwvvf29wqg1obwo9ya57g9o 14 317327 5158493 3167583 2026-06-26T07:12:34Z DzBar 156353 тэст шаблона 5158493 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Кнігі паводле стагоддзяў|19]] [[Катэгорыя:Літаратура XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Творы XIX стагоддзя]] {{Тэма паводле стагоддзяў|Кнігі|19|стагоддзя}} d4ym03ehxiokkaro5u9nmpnhxs8ih1c 0 321916 5158586 5002725 2026-06-26T11:26:13Z Makenzis 56337 5158586 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Црвена Звезда |Лагатып = |ШырыняЛагатыпа = 165px |Поўная назва = Fudbalski Klub Crvena Zvezda |Заснаваны = [[4 сакавіка]] [[1945]] |Горад = [[Бялград]], [[Сербія]] |Стадыён = [[Црвена Звезда (стадыён)|Црвена Звезда]] |Умяшчальнасць = 55 538 |Прэзідэнт = Светазар Міяілавіч |Трэнер = |Чэмпіянат = [[Сербская Суперліга|Суперліга]] |Сезон = [[Сербская Суперліга 2025/2026|2025/26]] |Месца = 1 месца |Сайт = http://www.crvenazvezdafk.com/ | pattern_la1 = _czvezda2324H | pattern_b1 = _czvezda2324H | pattern_ra1 = _czvezda2324H | pattern_sh1 = _czvezda2324H | pattern_so1 = _czvezda2324H | leftarm1 = FF0000 | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _czvezda2324A | pattern_b2 = _czvezda2324A | pattern_ra2 = _czvezda2324A | pattern_sh2 = _czvezda2324A | pattern_so2 = | leftarm2 = 0000DD | body2 = 0000DD | rightarm2 = 0000DD | shorts2 = 0000DD | socks2 = 0000DD | pattern_la3 = _czvezda2324T | pattern_b3 = _czvezda2324T | pattern_ra3 = _czvezda2324T | pattern_sh3 = _czvezda2324T | pattern_so3 = _czvezda2324T | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''«Црвена Звезда»''' ({{lang-sr|Црвена звезда}}) — сербскі футбольны клуб з горада [[Бялград]]. Заснаваны ў [[1945]] годзе. 19-разовы [[Чэмпіянат Югаславіі па футболе|чэмпіён Югаславіі]], 5-разовы [[Чэмпіянат Сербіі і Чарнагорыі па футболе|чэмпіён Сербіі і Чарнагорыі]], 9-разовы [[Чэмпіянат Сербіі па футболе|чэмпіён Сербіі]]. 12-разовы ўладальнік [[Кубак Югаславіі па футболе|Кубка Югаславіі]], 9-разовы ўладальнік [[Кубак Сербіі і Чарнагорыі па футболе|Кубка Сербіі і Чарнагорыі]], шасціразовы ўладальнік [[Кубак Сербіі па футболе|Кубка Сербіі]]. Уладальнік [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Кубка чэмпіёнаў]] (1991). == Склад == ''Станам на люты 2024 года.'' {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Сербія}}|Бр|[[Зоран Попавіч]]||1988}} {{Ігрок|2|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Коста Недалькавіч]]||2005}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Аўстралія}}|Аб|[[Мілаш Дэгенек]]||1994}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Чарнагорыя}}|ПА|[[Мірка Іваніч]]||1993}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Ураш Спаіч]]||1993}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Новая Зеландыя}}|ПА|[[Марка Стаменіч]]||2002}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Ёван Шлівіч]]||2005}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Габон}}|ПА|[[Гелар Канга]]||1990}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Сенегал}}|Нап|[[Шэрыф Ндыае]]||1996}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Аляксандар Катаі]]||1991}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|[[Пітэр Алаінка]]||1995}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Аўстрыя}}|Аб|[[Аляксандар Драгавіч]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1991}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|Нап|[[Жан-Філіп Красо]]||1997}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Ізраіль}}|Бр|[[Омры Глазер]]||1996}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Няманя Мілунавіч]]||1989}} <!--{{Ігрок|20|{{Сцяг|Замбія}}|ПА|[[Кінгс Кангва]]||1999}}--> {{Падзел складу}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Ураш Лазіч]]||2003}} <!--{{Ігрок|21|{{Сцяг|Гана}}|ПА|[[Эдмунд Адо]]||2000}}--> {{Ігрок|23|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Мілан Родзіч]]||1991}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Буркіна-Фасо}}|Аб|[[Насер Джыга]]||2002}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Віктар Радоевіч]]||2004}} <!--{{Ігрок|29|{{Сцяг|Расія}}|ПА|[[Ягор Пруцаў]]||2002}}--> {{Ігрок|30|{{Сцяг|Гана}}|ПА|[[Осман Букары]]||1998}} {{Ігрок|31|{{Сцяг|Сербія}}|Нап|[[Ураш Срэмчавіч]]||2006}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Срджан Міяілавіч]]||1993}} {{Ігрок|37|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Уладзімір Лучыч]]||2002}} {{Ігрок|40|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Ёван Мітулікіч]]||2003}} {{Ігрок|41|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Нікола Кнежавіч]]||2003}} <!--{{Ігрок|44|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Стэфан Лекавіч]]||2004}}--> {{Ігрок|45|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Нікола Мітулікіч]]||2003}} <!--{{Ігрок|51|{{Сцяг|Сербія}}|Бр|[[Мілаш Гордзіч]]||2000}}--> {{Ігрок|66|{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}}|ПА|[[Хван Ін Бом]]||1996}} <!--{{Ігрок|70|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Ураш Кабіч]]||2004}}--> {{Ігрок|76|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Лазар Нікаліч]]||1999}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Сербія}}|Бр|[[Іваш Гуцеша]]||2002}} <!--{{Ігрок|82|{{Сцяг|Канада}}|Бр|[[Мілан Боран]]||1987}}--> <!--{{Ігрок||{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Філіпа Фалька]]||1992}}--> {{Канец складу}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.crvenazvezdafk.com/ Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} {{Сербская суперліга}} {{Пераможцы Лігі чэмпіёнаў УЕФА}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Сербіі|Црвена Звезда]] [[Катэгорыя:ФК Црвена Звезда| ]] kablmw9npk3tygnyzl2v31z1ykukqhb 5158587 5158586 2026-06-26T11:26:37Z Makenzis 56337 12x 5158587 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Црвена Звезда |Лагатып = |ШырыняЛагатыпа = 165px |Поўная назва = Fudbalski Klub Crvena Zvezda |Заснаваны = [[4 сакавіка]] [[1945]] |Горад = [[Бялград]], [[Сербія]] |Стадыён = [[Црвена Звезда (стадыён)|Црвена Звезда]] |Умяшчальнасць = 55 538 |Прэзідэнт = Светазар Міяілавіч |Трэнер = |Чэмпіянат = [[Сербская Суперліга|Суперліга]] |Сезон = [[Сербская Суперліга 2025/2026|2025/26]] |Месца = 1 месца |Сайт = http://www.crvenazvezdafk.com/ | pattern_la1 = _czvezda2324H | pattern_b1 = _czvezda2324H | pattern_ra1 = _czvezda2324H | pattern_sh1 = _czvezda2324H | pattern_so1 = _czvezda2324H | leftarm1 = FF0000 | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _czvezda2324A | pattern_b2 = _czvezda2324A | pattern_ra2 = _czvezda2324A | pattern_sh2 = _czvezda2324A | pattern_so2 = | leftarm2 = 0000DD | body2 = 0000DD | rightarm2 = 0000DD | shorts2 = 0000DD | socks2 = 0000DD | pattern_la3 = _czvezda2324T | pattern_b3 = _czvezda2324T | pattern_ra3 = _czvezda2324T | pattern_sh3 = _czvezda2324T | pattern_so3 = _czvezda2324T | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''«Црвена Звезда»''' ({{lang-sr|Црвена звезда}}) — сербскі футбольны клуб з горада [[Бялград]]. Заснаваны ў [[1945]] годзе. 19-разовы [[Чэмпіянат Югаславіі па футболе|чэмпіён Югаславіі]], 5-разовы [[Чэмпіянат Сербіі і Чарнагорыі па футболе|чэмпіён Сербіі і Чарнагорыі]], 12-разовы [[Чэмпіянат Сербіі па футболе|чэмпіён Сербіі]]. 12-разовы ўладальнік [[Кубак Югаславіі па футболе|Кубка Югаславіі]], 9-разовы ўладальнік [[Кубак Сербіі і Чарнагорыі па футболе|Кубка Сербіі і Чарнагорыі]], шасціразовы ўладальнік [[Кубак Сербіі па футболе|Кубка Сербіі]]. Уладальнік [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Кубка чэмпіёнаў]] (1991). == Склад == ''Станам на люты 2024 года.'' {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Сербія}}|Бр|[[Зоран Попавіч]]||1988}} {{Ігрок|2|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Коста Недалькавіч]]||2005}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Аўстралія}}|Аб|[[Мілаш Дэгенек]]||1994}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Чарнагорыя}}|ПА|[[Мірка Іваніч]]||1993}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Ураш Спаіч]]||1993}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Новая Зеландыя}}|ПА|[[Марка Стаменіч]]||2002}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Ёван Шлівіч]]||2005}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Габон}}|ПА|[[Гелар Канга]]||1990}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Сенегал}}|Нап|[[Шэрыф Ндыае]]||1996}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Аляксандар Катаі]]||1991}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|[[Пітэр Алаінка]]||1995}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Аўстрыя}}|Аб|[[Аляксандар Драгавіч]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1991}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|Нап|[[Жан-Філіп Красо]]||1997}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Ізраіль}}|Бр|[[Омры Глазер]]||1996}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Няманя Мілунавіч]]||1989}} <!--{{Ігрок|20|{{Сцяг|Замбія}}|ПА|[[Кінгс Кангва]]||1999}}--> {{Падзел складу}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Ураш Лазіч]]||2003}} <!--{{Ігрок|21|{{Сцяг|Гана}}|ПА|[[Эдмунд Адо]]||2000}}--> {{Ігрок|23|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Мілан Родзіч]]||1991}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Буркіна-Фасо}}|Аб|[[Насер Джыга]]||2002}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Віктар Радоевіч]]||2004}} <!--{{Ігрок|29|{{Сцяг|Расія}}|ПА|[[Ягор Пруцаў]]||2002}}--> {{Ігрок|30|{{Сцяг|Гана}}|ПА|[[Осман Букары]]||1998}} {{Ігрок|31|{{Сцяг|Сербія}}|Нап|[[Ураш Срэмчавіч]]||2006}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Срджан Міяілавіч]]||1993}} {{Ігрок|37|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Уладзімір Лучыч]]||2002}} {{Ігрок|40|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Ёван Мітулікіч]]||2003}} {{Ігрок|41|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Нікола Кнежавіч]]||2003}} <!--{{Ігрок|44|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Стэфан Лекавіч]]||2004}}--> {{Ігрок|45|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Нікола Мітулікіч]]||2003}} <!--{{Ігрок|51|{{Сцяг|Сербія}}|Бр|[[Мілаш Гордзіч]]||2000}}--> {{Ігрок|66|{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}}|ПА|[[Хван Ін Бом]]||1996}} <!--{{Ігрок|70|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Ураш Кабіч]]||2004}}--> {{Ігрок|76|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Лазар Нікаліч]]||1999}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Сербія}}|Бр|[[Іваш Гуцеша]]||2002}} <!--{{Ігрок|82|{{Сцяг|Канада}}|Бр|[[Мілан Боран]]||1987}}--> <!--{{Ігрок||{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Філіпа Фалька]]||1992}}--> {{Канец складу}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.crvenazvezdafk.com/ Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} {{Сербская суперліга}} {{Пераможцы Лігі чэмпіёнаў УЕФА}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Сербіі|Црвена Звезда]] [[Катэгорыя:ФК Црвена Звезда| ]] tpst2pk8saq7k4n0olrrv27uv3uv2pp 0 322631 5158472 5019825 2026-06-26T05:41:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158472 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Германская Паўднёва-Заходняя Афрыка |саманазва = Deutsch-Ostafrika |статус = [[пратэктарат]] |гімн = |сцяг = Flaggenentwurf 7 Südwestafrika 1914.svg |апісанне_сцяга = |герб =Proposed Coat of Arms Southwest Africa 1914.png |апісанне_герба = |карта = German sw africa map.png |апісанне = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = 1884 |ліквідавана = 1915 |s1 = |flag_s1 = |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца = [[Віндхук]] (з 1891) |гарады = |мова = |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = 835 100 км² |насельніцтва = 200 000 (1902) |форма_кіравання = [[манархія]] |дынастыя = [[Гогенцолерны]] |тытул_кіраўнікоў = [[Германскі імператар|Імператар]] |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = Губернатар |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |до = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Германская Паўднёва-Заходняя Афрыка''' ({{lang-de|Deutsch-Südwestafrika, DSWA}}) — [[Германская імперыя|германскі]] [[пратэктарат]] у [[Афрыка|Афрыцы]] ў [[1884]] - [[1915]] гг. на тэрыторыі сучаснай [[Намібія|Намібіі]]. == Гісторыя == === Пачатак каланізацыі === Хаця ўзбярэжжа сучаснай [[Намібія|Намібіі]] было добра вядома еўрапейцам з [[15 стагоддзе|XV]] ст., яго [[калонія|каланізацыя]] не адбывалася з-за неспрыяльных умоў пустыні [[Наміб]], якая адмяжоўвала ўрадлівае цэнтральнае [[плато]] ад марскіх шляхоў. Тэрыторыя здаўна была населена [[бушмены|бушменамі]] і народамі [[банту]]. У [[17 стагоддзе|XVII]] - [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. землі ад [[Аранжавая|ракі Аранжавай]] да сучаснага [[Віндхук]]а занялі [[нама]], якія мігрыравалі з наваколляў [[Кейптаўн]]а. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. цэнтральнае плато і ўзбярэжжа наведвалі экспедыцыі паляўнічых і місіянераў з [[Паўднёва-Афрыканскі Саюз|Паўднёвай Афрыкі]]. У [[1868]] г. нямецкія місіянеры звярталіся да караля [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] за дапамогай у ахове іх місіі на паўднёвым захадзе [[Афрыка|Афрыкі]], але не атрымалі яе. У [[1876]] г. [[Вялікабрытанія|брытанская]] адміністрацыя Паўднёвай Афрыкі прыняла захады для кантроля зямель нама, але і яна была вымушаны адмовіцца ад гэтага з-за супраціўлення мясцовых плямён. Аднак росквіт здабычы кітоў на поўдні [[Атлантычны акіян|Атлантыкі]] зрабіў у канцы XIX ст. [[бухта|бухты]] маланаселенага ўзбярэжжа Намібіі прывабнымі для гандляроў і мараходаў. [[1 мая]] [[1883]] г. [[Брэмен|брэменскі]] гандляр [[:de:Adolf Lüderitz|Адольф Людэрыц]] набыў за 200 [[вінтоўка|вінтовак]] і 100 срэбраных [[Паўднёваафрыканскі фунт|фунтаў]] у нама землі вакол заліва Ангра-Пекена. У кантракце ён пазначыў плошчу набытых ім тэрыторый у [[міля]]х. Нама ведалі працягласць англійскай мілі і былі раз'юшаны, калі даведаліся, што А. Людэрыц вымяраў у даўжэйшых геаграфічных (нямецкіх) мілях. Каб пазбегнуць канфлікта, гандляр звярнуўся да [[Ота фон Бісмарк|Ота фон Бісмарка]] з прашэннем усталяваць [[пратэктарат]]. [[24 красавіка]] [[1884]] г. ён атрымаў ад канцлера згоду. [[7 жніўня]] [[1884]] г. каманды двух германскіх ваенных караблёў прыбылі ў порт Людэрыц і ў прысутнасці правадыра нама ўрачыста паднялі сцяг [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. А. Людэрыц таксама купіў у нама землі ўздоўж паўночнага берага ракі Аранжавая. Да [[1885]] г. германскі консул у Кейптаўне дамовіўся з брытанцамі пра размежаванне каланіяльных валоданняў на атлантычным ўзбярэжжы. У [[1890]] г. на месцы былога паселішча [[буры|бураў]] на цэнтральным плато нямецкія салдаты заснавалі крэпасць Віндхук. У [[1891]] г. яна была пераўтворана ў адміністрацыйны цэнтр пратэктарата. Да [[1889]] г. у пратэктараце фактычна дзейнічалі дзве адміністрацыйныя каланіяльныя структуры — ваенная, якая абапіралася на колькасна малы гарнізон і была вымушана заключаць мірныя пагадненні з нама і [[Герэра (народ)|герэра]], і цывільная, прадстаўленая нямецкім каланіяльным таварыствам на чале з буйнымі гандлярамі. Злоўжыванні гандляроў прывялі да канфлікта паміж нама і герэра, што стварыла пагрозу для каланістаў. Для нармалізацыі сітуацыі ўрад Германіі паслаў у Паўночна-Заходнюю Афрыку маёра [[:de:Theodor Leutwein|Тэадора Ляйтвейна]] з шырокімі паўнамоцтвамі. Ён здолеў нанесці паражэнне ўзброеным атрадам тубыльцаў і заключыць новыя пагадненні з правадырамі. У [[1896]] г. Т. Ляйтвейн афіцыйна быў прызначаны першым [[губернатар]]ам пратэктарата. Падчас задушэння ваеннага канфлікта паміж нама і герэра нямецкая адміністрацыя адчужала ўрадлівыя землі цэнтральнага плато і перадавала іх у карыстанне еўрапейскім [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўцам]]. Акрамя нямецкіх каланістаў, у Паўднёва-Заходняй Афрыцы сяліліся выхадцы з Паўднёвай Афрыкі. У [[1902]] г. прыкладная колькасць насельніцтва пратэктарата складала каля 200 000 чалавек, з іх толькі 2595 былі немцамі, 1354 — [[Афрыканеры|афрыканерамі]], 452 — брытанцамі. == Спасылкі == * [http://www.deutsche-schutzgebiete.de/suedwest.htm Deutsch-Südwestafrika - ehemalige Kolonie in Afrika] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090327101035/http://www.deutsche-schutzgebiete.de/suedwest.htm |date=27 сакавіка 2009 }} * [http://www.zeit.de/wissen/geschichte/2010-03/namibia-unabhaengigkeit Aus Deutsch-Südwestafrika wird Namibia] * [http://www.namibian.org/travel/namibia/history.htm The history of Namibia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308171843/http://www.namibian.org/travel/namibia/history.htm |date=8 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Каланіяльная Афрыка]] [[Катэгорыя:Былыя калоніі Германіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Намібіі]] 0y2rlrr3x6bmnvuekf4t5umcv3pyyk4 0 323619 5158384 5158262 2026-06-25T16:54:52Z Глеков Олег 169642 дапаўненне 5158384 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жарнасек}} {{пісьменнік}} '''Ірына Францаўна Жарнасек''' (нар. {{ДН|17|1|1953}}, [[Чаранкі (Глыбоцкі раён)|вёска Чаранкі]], [[Глыбоцкі раён]], [[Віцебская вобласць]]) — беларуская [[пісьменніца]], рэдактарка часопіса «[[Маленькі рыцар Беззаганнай]]». == Біяграфія == Нарадзілася 17 студзеня 1953 года ў сялянскай сям’і. Па сканчэнні Пліскай сярэдняй школы (1969) працавала загадчыцай Мамайскай сельскай бібліятэкі на Глыбоччыне. Скончыла завочна [[Мінскі інстытут культуры]] (1976). У 1978—1979 гадах — загадчыца чытальнай залы бібліятэкі трэста № 16 «Нафтабуд» у [[Наваполацк]]у, у 1979—1983 гадах — карэспандэнт шматтыражнай газеты «Знамя новостройки» гэтага трэста. З 1983 года — карэспандэнт наваполацкай гарадской газеты «Химик». Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1987 года. Жыве ў Наваполацку. == Сям’я == * Сын — Аляксандр Жарнасек (нар. 1980) — беларускі святар, марыянін, пробашч парафіі св. Язэпа ў [[Орша|Оршы]]<ref>{{Cite web |url=https://grodnensis.by/blogs/136-category-informacja/intervju/3484-zharnasiek.html |title=Адкрыць любоў нанова: а. Аляксандр Жарнасек пра aднову ў Cв. Духу |access-date=20 мая 2023 |archive-date=12 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512081302/https://grodnensis.by/blogs/136-category-informacja/intervju/3484-zharnasiek.html |url-status=dead }}</ref>. == Творчасць == Першае апавяданне апублікавала ў 1978 годзе (газета «Химик»), у наступным годзе выступіла ў рэспубліканскім друку (часопіс «[[Работніца і сялянка]]»). Аўтар кніг прозы «Ліст да сына» (1986), «Гульні над студняй» (1993), «Гадара» (2002), рамана «Будзь воля Твая» (2004, 2023), аповесці-казкі «Спрэчка анёлаў» (2004), кнігі вершаў «Шукаю Цябе» (2008), хрысціянских дзіцячых апавяданняў «Незабудкі» (2018) і кнігу лірычных аповедаў-ўспамінаў пісьменніцы «Нашых дзён крыгаход» (2021, 2024). У яе перакладзе на беларускую мову выйшлі кнігі апавядпнняў для дзяцей ксяндза [[Ян Твардоўскі|Яна Твардоўскага]] «Першая Камунія з белым бантам» (2013) і «Вясёлы дзень для нас настаў» (2020). Таксама ў яе перакладзе была выдадзена кніга «Рыцар Беззаганнай. Пераказ кнігі М. Канчкоўскай "Айцец Кольбэ" для падлеткаў» (2022) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жарнасек Ірына Францаўна}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне]] 7jpoa7d3y0zms42dwvvvka473y27jhc 5158469 5158384 2026-06-26T05:20:42Z M.L.Bot 261 5158469 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жарнасек}} {{пісьменнік}} '''Ірына Францаўна Жарнасек''' (нар. {{ДН|17|1|1953}}, [[Чаранкі (Глыбоцкі раён)|вёска Чаранкі]], [[Глыбоцкі раён]], [[Віцебская вобласць]]) — беларуская [[пісьменніца]], рэдактарка часопіса «[[Маленькі рыцар Беззаганнай]]». == Біяграфія == Нарадзілася 17 студзеня 1953 года ў сялянскай сям’і. Па сканчэнні Пліскай сярэдняй школы (1969) працавала загадчыцай Мамайскай сельскай бібліятэкі на Глыбоччыне. Скончыла завочна [[Мінскі інстытут культуры]] (1976). У 1978—1979 гадах — загадчыца чытальнай залы бібліятэкі трэста № 16 «Нафтабуд» у [[Наваполацк]]у, у 1979—1983 гадах — карэспандэнт шматтыражнай газеты «Знамя новостройки» гэтага трэста. З 1983 года — карэспандэнт наваполацкай гарадской газеты «Химик». Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1987 года. Жыве ў Наваполацку. == Сям’я == * Сын — Аляксандр Жарнасек (нар. 1980) — беларускі святар, марыянін, пробашч парафіі св. Язэпа ў [[Орша|Оршы]]<ref>{{Cite web |url=https://grodnensis.by/blogs/136-category-informacja/intervju/3484-zharnasiek.html |title=Адкрыць любоў нанова: а. Аляксандр Жарнасек пра aднову ў Cв. Духу |access-date=20 мая 2023 |archive-date=12 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512081302/https://grodnensis.by/blogs/136-category-informacja/intervju/3484-zharnasiek.html |url-status=dead }}</ref>. == Творчасць == Першае апавяданне апублікавала ў 1978 годзе (газета «Химик»), у наступным годзе выступіла ў рэспубліканскім друку (часопіс «[[Работніца і сялянка]]»). Аўтар кніг прозы «Ліст да сына» (1986), «Гульні над студняй» (1993), «Гадара» (2002), рамана «Будзь воля Твая» (2004, 2023), аповесці-казкі «Спрэчка анёлаў» (2004), кнігі вершаў «Шукаю Цябе» (2008), хрысціянских дзіцячых апавяданняў «Незабудкі» (2018) і кнігу лірычных аповедаў-ўспамінаў пісьменніцы «Нашых дзён крыгаход» (2021, 2024). У яе перакладзе на беларускую мову выйшлі кнігі апавядпнняў для дзяцей ксяндза [[Ян Твардоўскі|Яна Твардоўскага]] «Першая Камунія з белым бантам» (2013) і «Вясёлы дзень для нас настаў» (2020). Таксама ў яе перакладзе была выдадзена кніга «Рыцар Беззаганнай. Пераказ кнігі М. Канчкоўскай „Айцец Кольбэ“ для падлеткаў» (2022). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жарнасек Ірына Францаўна}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне]] dlzfcv8enahvt1p213w7llydcizgvs8 0 333337 5158442 5054490 2026-06-25T22:25:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158442 wikitext text/x-wiki [[Файл:Memorial to the Assyrian Genocide in Sarcelles, France.jpg|міні|183x183пкс|Манумент генацыду ў Парыжы, Францыя]] '''Генацыд асірыйцаў''' ({{Lang-arc|ܩܛܠ ܥܡܐ ܡܫܝܚܝܐ}}, {{Lang-tr|Süryani Katliamı}} — «сірыйская разня») — планамернае масавае знішчэнне [[Асірыйцы|асірыйцаў]] ўладамі [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], разам з [[Генацыд армян|генацыдам армян]]<ref>[http://www.genocidescholars.org/images/PRelease16Dec07IAGS_Officially_Recognizes_Assyrian_Greek_Genocides.pdf Резолюция Международной Ассоциации исследователей геноцида о признании геноцида греков и ассирийцев в Османской империи в 1914—1923 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118231442/http://www.genocidescholars.org/images/PRelease16Dec07IAGS_Officially_Recognizes_Assyrian_Greek_Genocides.pdf |date=18 студзеня 2012 }}</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=BVruJbN8GJ4C&printsec=frontcover&dq=Assyrians+of+Eastern+Massachusetts&hl=ru#v=onepage&q=&f=false Aprim, Frederick A. Assyrians: The Continuous Saga, page 40]</ref><ref>Ninos Donabed «Assyrians of Eastern Massachusetts» Издатель Arcadia Publishing, 2006 p127 [[:ru:Special:BookSources/0738544809|ISBN 0-7385-4480-9]], 9780738544809 стр 9]</ref> і [[Генацыд грэкаў|генацыдам пантыйскіх грэкаў]]. == Гісторыя == [[Файл:Assyrian_Genocide_Memorial_in_Yerevan,_Armenia.JPG|злева|міні|201x201пкс|Ерэван. Мемарыял, прысвечаны генацыду асірыйцаў]] У перыяд [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] пачалося планамернае знішчэнне асірыйцаў. Першапачаткова было падвергнута масаваму арышту і знішчана мужчынскае насельніцтва, здольнае аказаць супраціўленне, у тым ліку закліканыя ў турэцкую армію асірыйцы. За гэтым пайшлі ўслед арышты палітычнай і культурнай эліты асірыйцаў<ref>{{Шаблон:Cite book|url=http://books.google.com/books?id=PK-TPKvmG7UC&printsec=frontcover#PPA148,M1|title=Islam and Dhimmitude: Where Civilizations Collide|last1=Ye'or|first1=Bat|last2=Kochan|first2=Miriam|last3=Littman|first3=David|year=2002|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|pages=148–149|isbn=0838639437|oclc=47054791}}</ref>. Пасля гэтага пачалася дэпартацыя ў пустыні Месапатаміі жанчын, старых і дзяцей, якія па дарозе падвяргаліся гвалту і вынішчэнню. У выніку голаду, знясілення, хвароб і пастаянных нападаў [[Курды|курдскіх банд]] толькі некаторым з дэпартаваных удавалася дасягнуць месцаў прызначэння, дзе іх чакала смерць ад голаду і хвароб<ref name="Rodina">{{Cite web |url=http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1976&n=101 |title=Российский исторический журнал «Родина» 2006 г.-№ 8 к. |access-date=26 студзеня 2013 |archive-date=13 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144256/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1976&n=101 |url-status=dead }}</ref>. Турэцкія ўлады заяўлялі, што прычынай гвалтоўнага высялення былі здрадлівыя паводзіны асірыйцаў, якія дапамагалі рускай арміі. Рэпрэсіям таксама падвяргаліся падданыя суседняй Персіі: у працягу вайны турэцкія войскі [[Перская кампанія|двойчы ўрываліся на яго тэрыторыю]] і знішчылі пры гэтым больш за сто тысяч хрысціян — асірыйцаў і армян, якія засялялі заходні бераг [[Урмія (возера)|возера Урмія]]. Рознымі крыніцамі колькасць загінулых ацэньваецца ў 500—750 тыс. чалавек<ref>The Armenian Genocide: Wartime Radicalization Or Premeditated Continuum — Page 272 edited by Richard Hovannisian</ref><ref>[http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa28430.000/hfa28430_0f.htm The Plight of Religious Minorities: Can Religious Pluralism Survive?]</ref>, па іншых дадзеных — у 275—400 тыс.<ref>[http://www.armenianweekly.com/2014/01/08/remembering-the-assyrian-genocide-an-interview-with-sabri-atman Remembering the Assyrian Genocide: An Interview with Sabri Atman]</ref>. == Міжнароднае прызнанне == [[Файл:Assyrian_genocide_o2p.svg|справа|міні|300x300пкс|Карта асірыйскага генацыду.<br /> • Гарады, пацярпелыя ад генацыду.<br /> • Гарады, якія прынялі бежанцаў.<br /> • Астатнія гарады.<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Месцы рассялення асірыйцаў.]] {| class="wikitable" ! краіна ! дата прызнання генацыдам |- | [[Арменія]]<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Armenia.svg|link=Армения|border|22x22пкс]]</span>&#x20; | 24 сакавіка 2015 года<ref>{{Cite web |url=http://rus.azatutyun.am/content/article/26918280.html |title=Парламент Армении осудил геноцид греков и ассирийцев |access-date=5 чэрвеня 2016 |archive-date=2 красавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402153606/http://rus.azatutyun.am/content/article/26918280.html |url-status=dead }}</ref> |- | [[Швецыя]]<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sweden.svg|link=Швеция|border|22x22пкс]]</span>&#x20; | 11 сакавіка 2010 года<ref>[http://www.regnum.ru/news/1262125.html ИА REGNUM: Швеция признала Геноцид армян]</ref> |- | [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новы Паўдневы Уэльс]]<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_New_South_Wales.svg|link=Новый_Южный_Уэльс|border|22x22пкс]]</span>&#x20;<ref>"[http://www.fairfieldcity.nsw.gov.au/upload/hutxy19692/FINAL_Assyrian_Memorial_ConsultationPaper.pdf Consultation Paper for Proposed Memorial Dedicated to the Victims of the Assyrian Genocide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110312063459/http://www.fairfieldcity.nsw.gov.au/upload/hutxy19692/FINAL_Assyrian_Memorial_ConsultationPaper.pdf |date=12 сакавіка 2011 }}.</ref> |- | [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ерк]]<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_New_York.svg|link=Нью-Йорк_(штат)|border|22x22пкс]]</span>&#x20;<ref>[http://www.ny.gov/governor/keydocs/proclamations/proc_armenian.html State of New York, Gov.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100108001526/http://www.ny.gov/governor/keydocs/proclamations/proc_armenian.html |date=8 студзеня 2010 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071025033413/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=565 Governor Pataki Commemorates Armenian Genocide], Proclamation, 05 May, 2004.</ref> |} == Памяць == [[17 снежня]] [[2009|2009 года]] ў Аўстраліі ўсталяваны помнік асірыйцамі — ахвярам генацыду, утворанага ўрадам Асманскай імперыі<ref>[http://news.am/ru/news/10780.html В Австралии установлен памятник жертвам геноцида ассирийцев в Османской Турции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091220052534/http://news.am/ru/news/10780.html |date=20 снежня 2009 }}</ref>. Мемарыялы ў памяць аб ахвярах генацыду асірыйцаў устаноўлены таксама ў [[Ерэван]]е (Арменія) і [[Парыж]]ы (Францыя). == Гл. таксама == * [[Генацыд армян]] * [[Генацыд грэкаў|Генацыд пантыйскіх грэкаў]] == Крыніцы == {{reflist}} {{Знішчэнне хрысціян у Турцыі}} {{Першая сусветная вайна}} [[Катэгорыя:Асманская імперыя ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы і злачынствы супраць чалавечнасці]] [[Катэгорыя:Генацыд]] [[Катэгорыя:Першая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Палітыка Асманскай імперыі]] qlukjb07yu77prvfqvp79qhur848ovl 0 345234 5158391 4980444 2026-06-25T17:14:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158391 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Гарыс |арыгінальная назва = {{lang-hy|Գորիս}} |падначаленне = |краіна = Арменія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Goris 2008.jpg |подпіс = |lat = |long = |lat_deg= 39|lat_min= 31|lat_sec=0 |lon_deg= 46|lon_min= 20|lon_sec=0 |CoordAddon = type:city(20000)_region:AM |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Марз |рэгіён = Сюнік |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = Мэр |глава = Вачаган Адунц |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 36 |від вышыні = Вышыня над узроўнем мора |вышыня цэнтра НП = 1370 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 20&nbsp;591 |год перапісу = 2011 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = армяне |канфесійны склад = хрысціяне |часавы пояс = +4 |DST = |тэлефонны код = +374 (284) |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 3201-3205 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Goris |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Гарыс''' ({{lang-hy|Գորիս}}) — горад у [[Арменія|Арменіі]] ва ўсходняй частцы марза [[Сюнік]]. == Насельніцтва == {| class="wikitable" ! Год | 1870 | 1897 | 1976 | 1989 | 2001 | 2011 |- ! Насельніцтва | 1000 | 2400 | 17400 | 23795 | 23261 | 20591 |- |} == Адукацыя == * [[Гарыскі дзяржаўны ўніверсітэт]] == Спасылкі == * [http://www.welcomearmenia.com/main.php?id=7&sid=178&lang=eng Інфармацыя пра горад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080229131329/http://welcomearmenia.com/main.php?id=7&sid=178&lang=eng |date=29 лютага 2008 }} {{ref-en}} * [http://www.skiouros.net/voyages/2005/caucasus/_goris.en.php Фотагалерэя горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080602091920/http://www.skiouros.net/voyages/2005/caucasus/_goris.en.php |date=2 чэрвеня 2008 }} {{ref-en}} * [http://www.syunik.am/ Сюнікскі марз] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180803212528/http://www.syunik.am/ |date=3 жніўня 2018 }} {{ref-en}} * [http://www.armeniapedia.org/images/e/e7/Goris_church-dcp3121.jpg Гарыская царква] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100613005219/http://armeniapedia.org/images/e/e7/Goris_church-dcp3121.jpg |date=13 чэрвеня 2010 }} {{ref-en}} * [http://geonames.nga.mil/ggmagaz/detaillinksearch.asp?G_NAME='32FA881E6FDA3774E0440003BA962ED3'&Diacritics=DC Профіль на geonames]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20130521110003/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-355&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=x&geo=466258633 Профіль на World Gazetteer] {{ref-en}} {{Гарады Арменіі}} [[Катэгорыя:Гарады Арменіі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты марза Сюнік]] r89te2oj9txgyhpt7l46fztblmgk90m 0 345893 5158291 5156269 2026-06-25T12:02:54Z 5158291 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ганна Анатолеўна Трухановіч | пасада = [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|Дэпутатка Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь VI склікання]] | бацька = Анатоль Іванавіч Трухановіч | маці = Людміла Трухановіч | дзеці = Аляксей Канапацкі, Настасся Канапацкая }} '''Га́нна Анато́леўна Трухано́віч'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/390310|title=Канапацкая перастане быць Канапацкай|website=Наша Ніва|date=2026-03-13|access-date=2026-06-13}}</ref>, у шлюбе і да 2026 года — '''Канапацкая''' ({{ВДП}}) — беларуская юрыстка, прадпрымальніца. Дэпутатка [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|6-га склікання]] (2016—2019), кандыдат у прэзідэнты [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] на выбарах [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|2020]] і [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)|2025 гадоў]]. == Біяграфія == Нарадзілася 29 кастрычніка 1976 года. Скончыла мінскую школу № 55, пазней [[Юрыдычны факультэт БДУ|юрыдычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Да прызначэння дэпутаткай ў 2016 годзе была дырэктаркай ТАА «Грынрэй», якое аказвала юрыдычныя паслугі<ref>{{cite web|url = http://vybory2016.by/candidates/097-2.html|title = Канапацкая Ганна Анатолеўна|publisher = vybory2016.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20160914170027/http://vybory2016.by/candidates/097-2.html|archive-date = 14 верасня 2016|access-date = 14 верасня 2016}}</ref><ref> {{cite web|url = http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|title = Ганна Канапацкая: юрыстка, разьведзеная, дачка «легальнага беларускага мільянэра»|date = 12 верасня 2016|publisher = svaboda.rog|archive-url = https://web.archive.org/web/20160914170230/http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|archive-date = 14 верасня 2016|access-date = 14 верасня 2016}}</ref>. Свабодна ведае англійскую, рускую і беларускую мовы. == Грамадска-палітычная дзейнасць == Пазіцыянуе сябе як палітык апазіцыйны [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.svoboda.org/a/27982337.html|title=Лукашенко сыграл в оппозицию?|first=Владимир|last=Кара-Мурза|website=Радио Свобода|date=2016-09-14|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/online/news/2507129/|title=В Белорусский парламент прошли оппозиционеры|first=Саша ПЯТНИЦКАЯ|last={{!}}|website=kp.ru -|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/3087489|title=Белорусской оппозиции нашлось место в парламенте|website=www.kommersant.ru|date=2016-09-13|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mskfast.ru/news/1836888-echo/|title=Security check|website=mskfast.ru|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/662957.html|title=Охрана, неприкосновенность, пенсия. Канопацкая предлагает закон о гарантиях для экс-президента Беларуси|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12|archive-date=15 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415145556/https://news.tut.by/economics/662957.html|url-status=dead}}</ref>. === Дзейнасць у 1995—2019 гадах === Сябра [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай Грамадзянскай партыі (АГП)]] у 1995—2019 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/663399.html|title=«За утрату доверия партии». Канопацкая свое исключение из ОГП называет репрессиями|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12|archive-date=28 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128083219/https://news.tut.by/economics/663399.html|url-status=dead}}</ref>. У 2013—2016 гадах старшыня мінскай гарадской арганізацыі АГП. З верасня 2016 — сябра Палітрады партыі, у межах якой ўзначальвала камісію па працы з прадпрымальнікамі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.house.gov.by/ru/deputies-ru/view/kanopatskaja-anna-616/|title=Канопацкая {{!}} Депутатский корпус {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=www.house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. Удзельнічала ў [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2012)|выбарах дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь пятага склікання ў 2012]] годзе і выбарах дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў Рэспублікі Беларусь дваццаць сёмага склікання ў 2014 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/deputat-anna-kanopackaya--najti-balans-interesov-biznesa-i-gosudarstva/|title=Депутат Анна КАНОПАЦКАЯ:— найти баланс интересов бизнеса и государства|website=neg.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. На [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|Парламенцкіх выбарах 2016 года]] прызначана дэпутаткай [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў]] па Кастрычніцкай выбарчай акрузе № 97 Мінска. Член Пастаяннай камісіі па эканамічнай палітыцы. Член дэлегацыі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па ажыццяўленні кантактаў з Парламенцкай асамблеяй Савета Еўропы. Член рабочых груп Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па супрацоўніцтве з Парламентам Дзяржавы Кувейт, Парламентам Каралеўства Марока, Парламентам Рэспублікі Сінгапур, Парламентам Рэспублікі Славеніі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.house.gov.by/ru/deputies-ru/view/kanopatskaja-anna-616/|title=Канопацкая {{!}} Депутатский корпус {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=www.house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. Канапацкая была адказнай за падрыхтоўку праекта Закона Рэспублікі Беларусь «Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у некаторыя законы Рэспублікі Беларусь па пытаннях дзяржаўна-прыватнага партнёрства» ў пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў па эканамічнай палітыцы<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.house.gov.by/ru/news-ru/view/10-nojabrja--goda-pod-predsedatelstvom-vaschepova-sostojalos-rasshirennoe-zasedanie-postojannoj-komissii-51620-2016/|title=10 ноября 2016 года под председательством В.А.Щепова состоялось расширенное заседание Постоянной комиссии Палаты представителей по экономической политике, в котором приняли участие ответственные работники Министерства экономики Республики Беларусь. {{!}} Новости {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=www.house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. 26 студзеня 2017 года Канапацкая правяла брыфінг для журналістаў сродкаў масавай інфармацыі па выніках паседжання камісіі [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы|Парламенцкай асамблеі Рады Еўропы]] па палітычных пытаннях і дэмакратыі, якое адбылося 24 студзеня ў межах зімовай сесіі гэтай арганізацыі ў Страсбургу (Францыя)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://house.gov.by/ru/news-ru/view/26-janvarja-2017-goda-predsedatel-postojannoj-komissii-palaty-predstavitelej-po-mezhdunarodnym-delam-52120-2017/|title=26 января 2017 года председатель Постоянной комиссии Палаты представителей по международным делам Воронецкий В.И., председатель Постоянной комиссии Палаты представителей по правам человека, национальным отношениям и средствам массовой информации Наумович А.Н. и член Постоянной комиссии Палаты представителей по экономической политике Канопацкая А.А. провели брифинг для журналистов средств массовой информации. {{!}} Новости {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. 27-28 чэрвеня 2017 года Канапацкая прыняла ўдзел у парламенцкіх слуханнях у Еўрапарламенце ў Бруселі па сітуацыі ў Беларусі, за што была пазбаўлена аплаты працоўных дзён<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/554339.html|title=Канопацкой урезали зарплату за выезд из страны без разрешения Администрации президента|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12|archive-date=27 жніўня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827214541/https://news.tut.by/economics/554339.html|url-status=dead}}</ref>. 9-10 снежня 2019 года Канапацкая разам з беларускай дэлегацыяй наведала штаб-кватэру НАТА ў межах праграмы «Партнёрства дзеля міру»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://fondsk.ru/news/2019/12/14/kak-belorusskaja-delegacija-ocharovalas-nato.html|title=Как белорусская делегация очаровалась НАТО — Фонд стратегической культуры|website=fondsk.ru|access-date=2026-06-12}}</ref>. Будучы дэпутатка Палаты прадстаўнікоў, Канапацкая выступала за скасаванне дагавора пра саюзную дзяржаву з Расіяй і крытыкавала тагачаснага пасла ў Расіі ў Беларусі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/23/09/2020/5f2da0ba9a794785a5e94016?from=from_main_3&utm_referrer=https%3A%2F%2Fru.wikipedia.org%2F|title=Второй день протестов после президентских выборов в Белоруссии. Главное. Кто боролся за пост президента Белоруссии}}</ref>. Прыцягвалася да адміністрацыйнай адказнасці за акцыю салідарнасці з палітвязнямі<ref>{{Cite web|url=http://www.kp.by/daily/26581/3596623/|title=Анна Канопацкая: «Если получится слаженная работа, то заявим о себе и на президентских выборах»}}</ref>. Аднапартыйцы засталіся незадаволеныя дзейнасцю дэпутаткі. Дэлегаты з’езда Аб’яднанай грамадзянскай партыі ў верасні 2019 года прынялі рашэнне адмовіць Ганне Канапацкай у паўторным вылучэнні кандыдаткай у дэпутаткі на выбарах у Палату прадстаўнікоў. Канапацкая на знак пратэсту заявіла пры прыпыненне членства ў партыі<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30190000.html|title = Ганна Канапацкая заявіла, што прыпыняе сяброўства ў АГП|date = 29-9-2019|publisher = svaboda.org}}</ref>. На выбарах Ганна Канапацкая вылучалася праз збор подпісаў, але яе не зарэгістравалі як кандыдатку ў дэпутаткі. === Удзел у Прэзідэнцкіх выбарах 2020 года === {{Асноўны артыкул|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)}} 12 мая 2020 года Ганна Канапацкая прапанавалася ў кандыдаты на пасаду прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. 20 мая зарэгістравала ініцыятыўную групу з 1314 чалавек. 10 чэрвеня паведаміла, што здолела сабраць неабходныя для рэгістрацыі кандыдатам 100 тысяч подпісаў.<ref>[https://news.tut.by/elections/688123.html Канопацкая заявила о сборе необходимых 100 тысяч подписей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200610074124/https://news.tut.by/elections/688123.html |date=10 чэрвеня 2020 }} tut.by (10 чэрвеня 2020)</ref> Да 29 чэрвеня заяўляла пра падачу ў ЦВК 110 тысяч подпісаў, аднак 30 чэрвеня ЦВК паведаміла, што пасля ўсіх праверак у Канапацкай засталося 146 588 сапраўдных подпісаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/691564.html|title=ЦИК рассказал, сколько подписей сдали претенденты в президенты для регистрации кандидатами|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12|archive-date=30 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130211626/https://news.tut.by/economics/691564.html|url-status=dead}}</ref>. 18 ліпеня 2020 года адмовілася ўдзельнічаць у тэледэбатах, зрабіўшы заяву: «Як дасведчаны і сталы палітык, я не маю ні права, ні жадання спаборнічаць з заведама больш слабымі апанентамі. Неўзабаве мне яшчэ краінай кіраваць»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/693310.html|title=«Как человек взрослый и политик ответственный». Канопацкая заявила об отказе от участия в дебатах|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12|archive-date=19 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200719151112/https://news.tut.by/economics/693310.html|url-status=dead}}</ref>. Ганна Канапацкая была адзіным з зарэгістраваных кандыдатаў у прэзідэнты, хто, паводле звестак на 20 ліпеня, не планаваў праводзіць сустрэчы з выбаршчыкамі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/693493.html|title=Кандидаты сообщили в ЦИК, сколько проведут встреч с избирателями. Больше всего — Лукашенко|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12|archive-date=22 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722195112/https://news.tut.by/economics/693493.html|url-status=dead}}</ref>. 26 ліпеня 2020 года Канапацкая заявіла, што ў яе адрас, а таксама яе дзяцей і давераных асоб падчас сёлетняй выбарчай кампаніі паступаюць пагрозы, яна прыняла рашэнне адмовіцца ад правядзення вулічных пікетаў. Паводле яе слоў, дзейная ўлада, засяроджаная на барацьбе з іншадумствам і пратэснымі настроямі, не здольная абараніць кагосьці, акрамя сябе, што робіць вулічную агітацыю небяспечнай<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ria.ru/20200726/1574948899.html|title=Кандидат в президенты Белоруссии Канопацкая пожаловалась на угрозы|website=РИА Новости|date=20200726T1921|access-date=2026-06-12}}</ref>. 28 ліпеня 2020 года Ганна Канапацкая ў сваёй перадвыбарнай праграме заявіла, толькі выключна нацыянальныя інтарэсы павінны ляжаць у аснове яе знешняй палітыкі. Канапацкая прапанавала рухацца па еўрапейскім шляху, яна выступае за рэалізацыю замацаванага ў канстытуцыі імкнення да дзяржаўнага нейтралітэту, а таксама перагледзець усе падпісаныя раней міжнародныя дамовы, якія не адпавядаюць нацыянальным інтарэсам Беларусі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/27162.3/4260923/|title=Анна Канопацкая на белорусском ТВ: «Не верьте тому, кто будет обещать светлое будущее на следующий день после его избрания президентом»|first=Геннадий МОЖЕЙКО|last={{!}}|website=kp.ru -|date=2020-07-28|access-date=2026-06-12}}</ref>. Паводле афіцыйных даных, на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]] Ганна Канапацкая набрала 1,67 % галасоў, агулам каля 98 тысяч галасоў выбаршчыкаў<ref name=":0" />, заняўшы 4 месца, пасля пункта «супраць усіх». Пазней адзін з удзельнікаў яе выбарчай кампаніі (Зміцер Каспяровіч)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/371121|title=Касперовича перед гибелью допрашивали в польской контрразведке — расспрашивали про визы для агентов ОАЦ с паспортами прикрытия и про Бульбу|website=Наша Ніва|date=2025-08-07|access-date=2025-10-20}}</ref> заяўляў, што для вылучэння Канапацкай у прэзідэнты было сабрана ўсяго 6 тысяч подпісаў, а Аператыўна-аналітычны цэнтр Лукашэнкі вылучыў на яе кампанію 20 тысяч долараў<ref name=":10">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/355274|title=Калі Канапацкая стала цалкам падкантрольная Лукашэнку?|website=Наша Ніва|date=2024-11-16|access-date=2025-10-20}}</ref>. Пэўны час пасля выбараў Канапацкая заяўляла пра іх несапраўднасць, падала скаргу ў Вярхоўны суд аб непрызнанні выбараў<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/CEHZjj6HiOv/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-10-20}}</ref>. 12 жніўня 2020 года Ганна Канапацкая падала ў Вярхоўны суд скаргу на рашэнне Цэнтрвыбаркама па выніках выбараў кіраўніка дзяржавы. На думку Канапацкай, падставай для непрызнання вынікаў з’яўляецца грубае парушэнне палажэнняў Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь і Выбарчага кодэкса пры назначэнні і правядзенні выбараў<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/auth/sso.shtml?origin=/politics/news/2020/08/12/n_14789491.shtml|title=Кандидат Канопацкая подала жалобу в ЦИК по итогам выборов в Белоруссии|website=www.gazeta.ru|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20200821/Kanopatskaya-podala-v-sud-na-reshenie-TsIK-po-itogam-vyborov-1045517170.html|title=Канопацкая подала в суд на решение ЦИК по итогам выборов|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20200821T0820+0300|access-date=2026-06-12}}</ref>. Пасля выбараў заявіла пра намер стварыць партыю<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/258775|title=Канопацкая задумала создать национал-демократическую партию|website=Наша Ніва|date=2020-09-10|access-date=2026-06-12}}</ref>. Удзельніца [[Усебеларускі народны сход|Усебеларускага народнага схода]] ў лютым 2021 года<ref name=":10" />. У 2024 годзе называла апазіцыю ў эміграцыі «самазванцамі і махлярамі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/358366|title=Канапацкая: Ніякая гэта не апазіцыя, а зборышча самазванцаў і махляроў|website=Наша Ніва|date=2024-12-28|access-date=2025-10-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/359095|title=Канапацкая: Бабарыка — ідэйны прабацька пралубянскай нечысці, якая акапалася ў дарагіх офісах Варшавы і Вільні|website=Наша Ніва|date=2025-01-09|access-date=2025-10-20}}</ref>. === Удзел у Прэзідэнцкіх выбарах 2025 года === {{Асноўны артыкул|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)}} Выбары праводзіліся ва ўмовах [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага крызісу]] і масавых палітычных рэпрэсій [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. 31 кастрычніка 2024 года ў Цэнтральную выбарчую камісію (ЦВК) Беларусі былі пададзены дакументы на рэгістрацыю ініцыятывай групы Ганны Канапацкай<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://rec.gov.by/ru/from-telegram-ru/view/v-tsik-belarusi-predstavleny-dokumenty-o-registratsii-initsiativnoj-gruppy-grazhdan-po-sboru-podpisej-1950-2024|title=В ЦИК Беларуси представлены документы о регистрации инициативной группы граждан по сбору подписей избирателей в поддержку выдвижения Анны Канопацкой кандидатом в Президенты Республики Беларусь|website=rec.gov.by|date=2024-10-31|access-date=2026-06-12}}</ref>. 4 лістапада група была зарэгістраваная<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.rec.gov.by/ru/from-telegram-ru/view/tsik-belarusi-rassmotreny-voprosy-o-registratsii-initsiativnyx-grupp-grazhdan-v-podderzhku-vydvizhenija-1971-2024|title=ЦИК Беларуси рассмотрены вопросы о регистрации инициативных групп граждан в поддержку выдвижения кандидатов в Президенты Республики Беларусь|website=www.rec.gov.by|date=2024-11-04|access-date=2026-06-12}}</ref>, а 23 снежня ЦВК зарэгістравала Ганну Канапацкую кандыдатам у Прэзідэнты<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.rec.gov.by/ru/news-ru/view/zasedanie-tsentralnoj-komissii-2100|title=Заседание Центральной комиссии|website=www.rec.gov.by|date=2024-12-23|access-date=2026-06-12}}</ref>. 1 студзеня 2025 года Ганна Канапацкая апублікавала сваю перадвыбарчую праграму<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tochka.by/articles/policy/zamuzh_v_17_i_silnyy_parlament_izuchili_predvybornuyu_programmu_anny_kanopatskoy/|title=Замуж в 17 и сильный парламент: изучили предвыборную программу Анны Канопацкой|website=tochka.by|date=2025-01-01|access-date=2026-06-12}}</ref>. Паводле афіцыйных вынікаў набрала 1,86 % галасоў, заняўшы 4 месца (пункт «супраць усіх» сабраў 3,60 %). У верасні 2025 года разам з прапагандыстамі і старшынёй [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|БРСМ]] удзельнічала ў сустрэчы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] з «ідэалагічным актывам»<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/kanopackaja-prisutstvovala-na-vstreche-lukashenko-s-ideologicheskim-aktivom|title=Канопацкая присутствовала на встрече Лукашенко с идеологическим активом|last=REFORM.news|website=REFORM.news|date=2025-09-17|access-date=2025-10-20}}</ref>. == Сям’я == Станам на жнівень 2020 года, Ганна Канапацкая даўно ў разводзе, мае двух дзяцей — 21-гадовага сына Аляксея (студэнт эканамічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта) і 18-гадовую дачку Анастасію (вучыцца ў Аўстрыі)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/694925.html|title=«Уверена на 100 процентов, что буду президентом Беларуси». Канопацкая — о политике и личной жизни|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12|archive-date=3 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803153559/https://news.tut.by/economics/694925.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/anna-kanopackaya-moya-semya-mnogo-poteryala-iz-za-togo-chto-ya-poshla-v-politiku|title=Анна Канопацкая: моя семья много потеряла из-за того, что я пошла в политику {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2020-06-12|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9056319|title=ТАСС, 26 июля 2020. Кандидат в президенты Белоруссии Анна Канопацкая рассказала об угрозах в её адрес. Угрозы также поступают в адрес её детей|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806222608/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9056319|archive-date=2020-08-06|access-date=2020-08-03}}</ref>. == Бізнес == Паводле дакументаў, Ганна Канапацкая была дырэктаркай юрыдычнай кампаніі «Грын рэй», але спыніла сваю дзейнасць пасля прызначэння дэпутаткай. У інтэрнэце пра кампанію «Грын рэй» няма падрабязнай інфармацыі, у кампаніі ніколі не было сайта<ref name="tok">{{cite web|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=217924|title=Пра сям'ю, парламент, прэзідэнцкія амбіцыі — поўная тэкставая версія інтэрв’ю з Ганнай Канапацкай|date=21-10-2018|publisher=nashaniva.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414213255/https://nashaniva.by/?c=ar&i=217924|archive-date=15-4-2019|access-date=15-4-2019}}</ref>. У перадвыбарчай кампаніі 2016 года задэкларавала прыбытак 293 802 204 рублі за 2015 год<ref name="svaboda">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|title = Ганна Канапацкая: юрыстка, разьведзеная, дачка «легальнага беларускага мільянэра»|date = 12-9-2016|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|access-date = 15-4-2019}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{cite web|url = http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|title = Ганна Канапацкая: юрыстка, разьведзеная, дачка «легальнага беларускага мільянэра»|date = 12 верасня 2016|publisher = svaboda.rog|archive-url = https://web.archive.org/web/20160914170230/http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|archive-date = 14 верасня 2016|access-date = 14 верасня 2016}} * [https://tochka.by/articles/policy/budet_li_v_belarusi_pervaya_zhenshchina_prezident_intervyu_s_annoy_kanopatskoy/ Будет ли в Беларуси первая женщина-президент — интервью с Анной Канопацкой] (18 ноября 2024) {{Прадстаўнікі горада Мінска ў Нацыянальным сходзе}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Трухановіч Ганна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2025)]] 2xn0z863l11a6ht25r4hxt54pbm1tmv 0 358731 5158431 5119307 2026-06-25T21:56:05Z MikeXenon 149590 /* Фільмаграфія */ Ролі на 2010 год 5158431 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Стоўн}} {{Кінематаграфіст}} '''Эмілі Джын (Эма) Стоўн''' ({{lang-en|Emily Jean «Emma» Stone}}; нар. {{ДН|6|11|1988}}) — амерыканская актрыса; лаўрэат прэміі «[[Залаты глобус]]» за найлепшую жаночую ролю — камедыя ці мюзікл (2017). Найбольш вядомая па фільмах «Выдатніца лёгкіх паводзін» і «[[Ла-Ла Ленд]]», за гульню ў якіх яна была намінавана на прэмію «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — камедыя ці мюзікл, а таксама па фільмах «Гэтае дурное каханне», «Прыслуга» і «Новы Чалавек-павук», у якім яна сыграла ролю Гвен Стэйсі, дзяўчыну супергероя Чалавека-павука. За ролю дачкі галоўнага героя ў чорнай камедыі «[[Бёрдмэн]]» была намінаваная на прэмію «[[Оскар]]». == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|2007|[[Суперперцы]]|Superbad|Джулс}} {{УФільме|2008|[[Рокер]]|The Rocker|Амелія}} {{УФільме|2008|[[Хлопцы будуць у захапленні]]|The House Bunny|Наталі}} {{УФільме|2009|[[Прывіды былых сябровак]]|Ghosts of Girlfriends Past|Элісан Вандэрмерш}} {{УФільме|2009|[[Папяровы чалавек]]|Paper Man|Эбі}} {{УФільме|2009|[[Зомбілэнд]]|Zombieland|Вічыта/Крыстал}} {{УФільме|2010|[[Мармадзюк]]|Marmaduke|Мэйзі}} {{УФільме|2010|[[Выдатніца лёгкіх паводзін]]|easy A|Оліў Пендэргаст}} {{УФільме|2012|[[Новы Чалавек-павук]]|The Amazing Spider-Man|Гвен Стэйсі}} {{УФільме|2014|[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]|The Amazing Spider-Man 2: Rise of Electro|Гвен Стэйсі}} {{УФільме|2014|[[Бёрдмэн]]|Birdman|Сэм}} {{УФільме|2016|[[Ла-Ла Лэнд]]|La La Land|Мія Долан}} {{УФільме|2018|[[Фаварытка (фільм, 2018)|Фаварытка ]]|The Favourite|Эбігейл Хіл}} {{УФільме|2024|[[Бедныя-няшчасныя (фільм)|Бедныя-няшчасныя ]]|Poor Things|Бэла Бакстэр}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю — кінафільм}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю}} {{DEFAULTSORT:Стоўн Эма}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за «Найлепшую жаночую ролю»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»]] [[Катэгорыя:Дзеці-акцёры ЗША]] lnu2wtvbxmotaanppkddnpl9t36lz6e 0 358979 5158527 5149996 2026-06-26T08:01:15Z Ellis Novak 30436 /* Смерць */ 5158527 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Гардыян}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Марк Антоній Гардыян | арыгінал імя = {{lang-la|Marcus Antonius Gordianus}} | выява = Bust Gordianus III Louvre Ma1063.jpg | шырыня = 310px | апісанне выявы = Бюст імператара Гардыяна III. | пасада = [[Рымскі імператар]] | перыядпачатак = [[чэрвень]] [[238]] | перыядканец = [[11 лютага]] [[244]] | суправіцель1 = [[Бальбін]] | суправіцель1перыдпачатак = [[красавік]] | суправіцель1перыядканец = [[29 ліпеня]] [[238]] | суправіцель2 = [[Пупіен]] | суправіцель2перыдпачатак = [[красавік]] | суправіцель2перыядканец = [[29 ліпеня]] [[238]] | папярэднік = [[Гардыян I]] і [[Гардыян II]] | пераемнік = [[Філіп Араб]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | веравызнанне = [[Старажытнарымская рэлігія]] | бацька = Юній Бальб (?) | маці = Мецыя Фаўсціна (?) | жонка = Фурыя Сабіна Транквіліна }} '''Марк Антоній Гардыян''' ({{lang-la|Marcus Antonius Gordianus}}), больш вядомы ў рымскай гістарыяграфіі як '''Гардыян III''', — [[Спіс рымскіх імператараў|рымскі імператар]] у 238—244 гадах. Гардыян III быў унукам [[Гардыян I|Гардыяна I]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Гордиан}}</ref>. Пасля забойства імператара [[Максімін Фракіец|Максіміна Фракійца]] і нядоўгатэрміновага кіравання сенацкіх стаўленікаў [[Бальбін]]а і [[Пупіен]]а прэтарыянская гвардыя абвясціла юнага Гардыяна імператарам. У 242—244 гадах ён вёў вайну на дунайскай мяжы, а потым абвясціў кампанію супраць [[Дзяржава Сасанідаў|дзяржавы Сасанідаў]], падчас якой сканаў у [[Месапатамія|Месапатаміі]]{{sfn|Грант|1998|pp=}}. == Біяграфія == === Паходжанне === Будучы імператар Марк Антоній Гардыян нарадзіўся ў [[Рым]]е 20 студзеня 225 года{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Згодна іншай версіі, Гардыян III нарадзіўся ў 226 годзе<ref>{{h|Lendering|2002|3={{cite web |author = Lendering, Jona. |url = http://www.livius.org/gi-gr/gordianus/gordianus.html |title = Gordian III |date = 2002 |accessdate = 2013-09-01 |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141122012617/http://www.livius.org/gi-gr/gordianus/gordianus.html |archivedate = 22 лістапада 2014 |url-status = dead }}}}</ref>. Пытанне пра тое, хто быў яго бацькамі, застаецца вельмі спрэчным. Згодна «{{нп3|Аўтары жыццяпісаў Аўгустаў|Гісторыі Аўгустаў|ru|Авторы жизнеописаний Августов}}», яго бацькамі былі дачка [[Гардыян I|Гардыяна I]] Мецыя Фаўсціна і сенатар Юній Бальб<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Трое Гордианов. XXII. 4.</ref>. Аднак у той жа час сам пісьменнік піша, што, магчыма, бацькам з’яўляецца [[Гардыян II]], сын Гардыяна I. Сучаснымі гісторыкамі прынята версія, што маці Гардыяна III была дачка Гардыяна I, а бацькам — рымскі сенатар, чыё імя невядомае (прыведзеныя вышэй імёны, узятыя з «Гісторыі Аўгустаў», лічацца выдуманымі){{sfn|Meckler|2001|pp=}}{{sfn|Грант|1998|pp=}}. Псеўда-Аўрэлій Віктар, кажучы пра бацьку Гардыяна, ужывае ў адносінах да яго тэрмін ''«clarissimo»'', што ў перакладзе азначае «шляхетны»<ref>''Псевдо-Аврелий Виктор''. Извлечения о жизни и нравах римских императоров. XXVII. 1.</ref>. Па ўсёй бачнасці, бацька Гардыяна III сканаў яшчэ да пачатку афрыканскага паўстання ў 238 годзе, падчас якога яго сына абвясцілі імператарам{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. === Выгляд і асабістыя якасці === Адзінай крыніцай, што дае найболей поўнае апісанне асабістых якасцей і выгляды імператара Гардыяна III, з’яўляецца складанка імператарскіх біяграфій «[[Аўтары жыццяпісаў Аўгустаў|Гісторыя Аўгустаў]]»: <blockquote>''«Гардыян быў жыццярадасным, прыгожым, абыходлівым маладым чалавекам — усім ён падабаўся, у жыцці быў прыемны, адрозніваўся адукаванасцю — словам, ён валодаў усімі дадзенымі, апроч узросту, каб быць імператарам <…> яго любілі, як нікога з гасудароў, і народ, і сенат, і ваяры<ref>''Юлий Капитолин''. „История Августов“. Трое Гордианов. XXXI. 4—5.</ref>».''</blockquote> Бюст, што знаходзіцца ў Нацыянальным музеі ў Рыме, малюе Гардыяна юнаком з даўгаватай галавой, вялікімі вачамі, поўнымі вуснамі і глыбокай ямачкай на падбародку{{sfn|Бритова|1975|с=78}}. === Узыходжанне на прастол === [[Файл:Balbinus Hermitage.jpg|thumb|160px|Бюст Бальбіна.]] У 235 годзе, пасля забойства імператара [[Аляксандр Север|Аляксандра Севера]] ў Маганцыяку, сталіцы правінцыі [[Ніжняя Германія (рымская правінцыя)|Ніжняя Германія]], Максімін Фракіец быў абвешчаны імператарам, нягледзячы на моцную апазіцыю з боку сената і варожасць насельніцтва. У 238 годзе, калі Максімін знаходзіўся ў Паноніі і праводзіў кампанію супраць прыдунайскіх народаў{{sfn|Meckler|2001|pp=}}, у правінцыі [[Афрыка (рымская правінцыя)|Афрыка]] бліснула паўстанне мясцовага насельніцтва, незадаволенага падатковай палітыкай прынцэпса, у выніку якога імператарамі былі абвешчаны Гардыян I і Гардыян II (адпаведна дзядуля і дзядзька Гардыяна III), якія былі прызнаны сенатам, а юнаму Гардыяну былі абяцаны консульства і тытул [[Цэзар (тытул)|цэзара]]<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Двое Максиминов. XVI. 7.</ref>, тым часам як Максімін і яго сын былі абвешчаны «ворагамі народа»<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Двое Максиминов. XV. 2.</ref>. Аднак у Рыме знаходзіўся дакладны прыхільнік Максіміна, {{нп3|прэфект прэторыя|прэфект прэторыя|ru|Префект претория}} Віталіян, які мог супрацівіцца падзеям. Але тым не менш трынаццацігадовы ўнук Гардыяна I ніколі не стыкаўся з цяжкасцямі свайго становішча з-за паўстання дзеда, таму што Віталіян быў забіты агентамі, дасланымі ў Рым Гардыянам I у пачатку мяцяжу{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. [[Файл:Pupienus Musei Capitolini MC477.jpg|thumb|left|160px|Бюст Пупіена.]] Паўстанне ў Афрыцы неўзабаве было падаўлена {{нп3|III Аўгустаў легіён|III Аўгуставым легіёнам|ru|III Августов легион}} пад правадырствам [[Нумідыя|нумідыйскага]] намесніка Капелана. Пасля таго як у Рыме пра гэта пазналі (па ўсёй бачнасці, бліжэй да канца красавіка 238 года), была сабрана група з дваццаці сенатараў-{{нп3|кансуляр|кансуляраў|ru|Консуляр}}, раней арганізаваных у камітэт па абароне Італіі ад Максіміна, і галасаваннем з іх ліку выбралі адразу двух новых імператараў — [[Пупіен]]а і [[Бальбін]]а{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Новыя імператары павінны былі працягнуць кіраўніцтва паўстаннем супраць Максіміна. Аднак некаторыя сенатары, незадаволеныя дадзеным выбарам, адразу ж узбудзілі сваіх {{нп3|Патранат, Старажытны Рым|кліентаў|ru|Патронат (Древний Рим)}} і членаў іх сем’яў для таго, каб перашкодзіць публічнаму ўступу Пупіена і Бальбіна ў імператарскую пасаду. Апроч таго, Пуп ен не карыстаўся папулярнасцю ў бытнасць сваю [[Прэфект горада|гарадскім прэфектам]] Рыма, і многія простыя рымляне былі не супраць узяць удзел у выступах супраць яго ўзыходжання на прастол{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Незадаволеныя запатрабавалі, каб імператарская ўлада надалей прыналежала роду Гардыянаў. Потым нехта ўспомніў, што ў Гардыяна I застаўся ўнук. Каб супакоіць мяцежнікаў (а таксама атрымаць доступ да багацця Гардыянаў), на загад Бальбіна і Пупіена было адпраўлена некалькі чалавек за ўнукам Гардыяна I. Знойдучы хлопчыка дома, пасланцы паднялі яго на плечы і вынеслі да натоўпу, паказваючы, што гэта і ёсць унук Гардыяна I<ref>''Геродиан''. История императорской власти после Марка. VII. 10. 8.</ref>. Хлопчыку далечы імя дзеда — Марк Антоній Гардыян, а сенат абвясціў яго [[Цэзар (тытул)|цэзарам]], правадыром моладзі, а таксама спадчыннікам двух імператараў-суправіцеляў{{sfn|Meckler|2001|pp=}}{{sfn|Грант|1998|pp=}}. Пасля гібелі Максіміна пры аблозе Аквілеі, магчыма, у пачатку чэрвеня 238 года, канфлікты паміж двума імператарамі, а таксама паміж імі і легіянерамі з простымі рымлянамі выйшлі на першы план{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. У сярэдзіне лета салдаты [[Прэтарыянская гвардыя|прэтарыянскай гвардыі]], незадаволеныя з’яўленнем у Пупіена асабістай варты, набранай з [[Старажытныя германцы|германцаў]], напалі на імператарскі палац падчас цырымоніі закрыцця Капіталійскіх гульняў, схапілі і забілі сенацкіх імператараў, а юнага Гардыяна абвясцілі аднаасобным правіцелем{{sfn|Meckler|2001|pp=}}<ref>''Геродиан''. История императорской власти после Марка. VIII. 8.</ref>. === Кіраванне === ==== Пачатак кіравання (238—242 гады) ==== [[Файл:GORDIANUS III-RIC IV 337a-900751.jpg|thumb|right|220px|[[Сестэрцый]] з партрэтам Гардыяна III.]] Пра пяцігадовае кіраванне імператара Гардыяна III вядомыя адносна нешматлікія дэталі. Яго ўнутраная і вонкавая палітыка сталі працягам палітыкі дынастыі [[Северы|Севераў]]{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Бяспека імперскіх меж працягвала заставацца найболей актуальнай праблемай{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Першы год кіравання Гардыяна III слаба асветлены ў крыніцах. Пупіен і Бальбін падпалі пад [[Damnatio memoriae|праклён памяці]]{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Цяжка высветліць, як паўплывала ўзыходжанне новага імператара на прастол на сенатарскае саслоўе (калі такі ўплыў зусім быў): ці быў хто-небудзь ссунуты са сваёй пасады ці наадварот падтрымаў новага [[прынцэпс]]а{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Па ўсёй бачнасці, сем’і, што карысталіся аўтарытэтам пры Северах (а некаторыя яшчэ і пры [[Антаніны|Антанінах]]), працягнулі кантраляваць важныя ўрадавыя пасады ў адміністрацыі юнага імператара{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Спачатку ўрад Гардыяна III заставаўся пад кантролем сената. Аднак сенат змушаны быў распачынаць кожнае дзеянне з асцярожнасцю, бо яму даводзілася лічыцца з думкай салдат, якія лічылі Гардыяна сваім стаўленікам{{sfn|Грант|1998|pp=}}. Ва ўсякім разе адміністрацыя малалетняга імператара рызыкнула расфармаваць [[III Аўгустаў легіён]], які браў удзел у падаўленні паўстання яго дзеда і дзядзькі{{sfn|Lendering|2002}}. Памяць дзвюх першых Гардыянаў шанавалі з такой стараннасцю, што іх юны сваяк прыняў тытул «Пій» ({{lang-la|Pius}} — «набожны»), які з тых часоў увесь час з’яўляўся на ўсіх адчаканеных у яго кіраванне манетах{{sfn|Грант|1998|pp=}}. У 240 годзе ў Афрыцы зноў бліснула паўстанне, гэтым разам пад кіраўніцтвам праконсула {{нп3|Сабініян, узурпатар|Сабініяна|ru|Сабиниан (узурпатор)}}, які таксама быў абвешчаны імператарам. Паколькі роспуск III Аўгустава легіёна пазбавіў правінцыю [[Афрыка (рымская правінцыя)|Афрыка]] патрэбнай ваеннай абароны, на падаўленне мяцяжу Сабініяна давялося скіроўваць рымскія падраздзяленні намесніка Фальтонія Рэстытуціяна з суседняй [[Маўрэтанія|Маўрэтаніі]]{{sfn|Potter|2004|p=229}}. У адрозненне ад падзей 238 года бунт Сабініяна не знайшоў падтрымкі ў іншых частках [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Вялікую пагрозу ўяўляла сітуацыя на дунайскай мяжы. Падчас кароткачасовага кіравання Бальбіна і Пупіена [[готы]] уварваліся ў правінцыю Ніжняя Мёзія і ўчынілі над рабаванню горад {{нп3|Гістрыя|Істр|en|Histria (ancient city)}}. У той жа час {{нп3|Карпы, народ|карпы|ru|Карпы (народ)}}, племя [[дакі]]йскага паходжання, пераправіліся праз Дунай некалькі заходней{{sfn|Грант|1998|pp=}}. Намеснік Ніжняй Мкзіі Тулій Менафіл склаў з готамі мірнае пагадненне{{sfn|Bowman|2004|pp=33—34}}{{sfn|Southern|2001|pp=68—69}}, прапанаваўшы ім штогадовую выплату даніны ў памен на захопленых імі ў палон рымскіх легіянераў, потым аднак, ледзь досыць узмацніўшы сваю армію, адмовіўся ад падобнага дагавора з карпамі{{sfn|Грант|1998|pp=}}. У [[239]] годзе ў верхнемезійскім горадзе {{нп3|Вімінацыум|Вімінацыум|ru|Виминациум}} былі выпушчаны манеты, на якіх былі адчаканены надпісы, што абвяшчалі новую эпоху ў гісторыі правінцыі — эпоху ўсебаковай рэарганізацыі ўсёй вобласці, улучаючы мадэрнізацыю пагранічнай абарончай лініі{{sfn|Грант|1998|pp=}}. [[Файл:Antoninianus-Tranquillina-Gordian III-s2539.jpg|thumb|right|220px|[[Антанініян]] з партрэтам Транквіліны.]] У канцы 240 года ці ў пачатку 241 года палітычны рэжым зведаў важныя змены: Гардыян III прызначыў прэфектам прэтарыянскай гвардыі {{нп3|Гай Фурый Сабін Аквіла Цімесіфей|Гая Фурыя Сабіна Аквілу Цімесіфея|ru|Гай Фурий Сабин Аквила Тимесифей}}, які неўзабаве набыў вялікі ўплыў на маладога імператара{{sfn|Грант|1998|pp=}}{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Калегай Цімесіфея стал {{нп3|Гай Юлій Прыск|Гай Юлій Прыск|ru|Гай Юлий Приск}}{{sfn|Bowman|2004|pp=33—34}}. Цімесіфей, які паходзіў з усходніх правінцый, зрабіў пышную кар’еру ў якасці намесніка ў розных правінцыях, пачынаючы ад [[Аравія|Аравіі]] да [[Галія|Галіі]] і ад Азіі да Германіі. Здольнасці прэфекта хутка зрабілі яго цэнтральнай фігурай ва ўрадзе Гардыяна III, а яго аўтарытэт быў павялічаны за кошт шлюбу яго дачкі {{нп3|Фурыя Сабіна Транквіліна|Фурыі Сабіны Транквіліны|en|Tranquillina}} з юным прынцэпсам улетку 241 года{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Гэта падзея была адзначана выпускам у яе гонар манет з прысвячэннем «VENVS VICTRIX» — пераможнай багіні кахання{{sfn|Грант|1998|pp=}}. На думку французскага гісторыка Крысціяна Сеціпані, у іх шлюбе нарадзілася дачка, імя якой, меркавана, было Фурыя<ref>''Christian Settipani''. Continuité gentilice et continuité sénatoriale dans les familles sénatoriales romaines à l'époque impériale. 2002. p. 10.</ref>. Гардыян III досыць талерантна ставіўся да [[Хрысціянства|хрысціянам]], не перашкаджаючы шыранню [[хрысціянства]] сярод насельніцтва. Па паведамленні [[Яўсевій Кесарыйскі|Яўсевія Кесарыйскага]], эпоха кіравання Гардыяна III адзначана дзейнасцю [[Арыген]]а<ref>''Евсевий Кесарийский''. Церковная история. VI. 29—34.</ref>. Апроч таго, юны прынцэпс быў прыхільнікам філосафа [[Плацін]]а<ref>{{cite web|url=http://www.pravenc.ru/text/166199.html|title=Гордиан III|date=|publisher=Православная энциклопедия}}</ref>. Пры Гардыяне былі пашыраны жаўнерні для салдатаў {{нп3|Старажытнарымскі флот|Мізенскага флота|ru|Древнеримский флот}} ў Рыме{{sfn|Lendering|2002}}. ==== Персідскі паход ==== Цяжкасці на Дунаі працягваліся, але вялікая небяспека навісла над усходнімі рымскімі межамі. Агрэсіўная экспансія адноўленай [[Дзяржава Сасанідаў|Персідскай імперыі]] пад кіраваннем цара з дынастыі Сасанідаў {{нп3|Ардашыр Папакан|Ардашыра Папакана|ru|Ардашир Папакан}} працягнулася пры яго сыне і наступніку {{нп3|Шапур I|Шапуры I|ru|Шапур I}}, які прыняў пры ўзыходжанні на трон задзірлівы тытул «Цара цароў іранскіх і неіранскіх»{{sfn|Грант|1998|pp=}}{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. У цэнтры персідскай увагі было пашырэнне сваіх тэрыторый у Верхняй Месапатаміі (паўднёвы ўсход [[Турцыя|Турцыі]], [[Сірыя|Паўночная Сірыя]] і [[Ірак|Паўночны Ірак]]), большая частка якой знаходзілася пад прамым рымскім кантролем на працягу больш аднаго пакалення{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Па ўсёй бачнасці, у апошнія месяцы кіравання Максіміна Фракійца (238 год) Ардашыр захапіў [[Харан|Кары]] і {{нп3|Нусайбін|Нісібіс|ru|Нусайбин}} (хоць па версіі візантыйскіх гісторыкаў дадзеная падзея адбылася ў 241 годзе, ужо пры Шапуры, пасля захопу [[Хатра|Хатры]]){{sfn|Meckler|2001|pp=}}. У 239 годзе быў узяты {{нп3|Дура-Еўропас|Дура-Еўропас|ru|Дура-Европос}}{{sfn|Bowman|2004|p=35}}. У 240 годзе хворы Ардашыр, мусібыць, зрабіў свайго сына Шапура суправіцелем. Цягам гэтага года Хатра, дзе знаходзіўся ваенны рымскі гарнізон, была захоплена персідскай арміяй{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Паведамленне пра тое, што таксама пала Антыёхія, падаецца лжывым{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Аднак перыяд 240—241 гадоў адзначаны перапынкам кляпання манет на Антыяхійскім манетным двары, што можа ўскосна паказваць на часовы пераход горада пад кантроль персаў{{sfn|Southern|2001|p=70}}. Цімесіфей пачаў арганізоўваць {{нп3|Персідскі паход Гардыяна III|кампанію супраць персаў|ru|Персидский поход Гордиана III}} і ў 242 годзе разам з Гардыянам, які папярэдне адкрыў {{нп3|Храм Януса|вароты храма Януса|ru|Храм Януса}}, адправіўся з войскам на ўсход. Калі ў 241 годзе Тулій Менафіл быў зняты са сваёй пасады намесніка Ніжняй Мезіі, аднавіліся напады прымежных плямён, якія палічылі, што ўсе пагадненні, заключаныя з Менафілам, з’яўляюцца пасля яго адстаўкі несапраўднымі{{sfn|Southern|2001|p=70}}{{sfn|Bowman|2004|p=35}}. [[Прэфект прэторыя]] пабіў гэтага ворага, прымусіўшы адступіць за Дунай{{sfn|Bowman|2004|p=35}}. Вядома, што ў рымскую армію былі залучаны прадстаўнікі [[Готы|готаў]]{{sfn|Southern|2001|p=306}}. Увесну 243 года рымляне былі гатовы пачаць паход. Армія пераправілася праз Еўфрат і адбіла Кары і Нісібіс (на думку гісторыка Дэвіда Потэра, гэта адбылося ў 242 годзе<ref>{{кніга|аўтар=David S. Potter.|загаловак=Prophecy and History in the Crisis of the Roman Empire|спасылка=|месца=Oxford|выдавецтва=Oxford University Press|год=1990|allpages=192—193|ref=}}</ref>){{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Неўзабаве персы былі разгромлены {{нп3|Бітва пры Рэсаене|пры Рэсаене|ru|Битва при Ресаене}} (нягледзячы на гэта, на персідскім [[барэльеф]]е Гардыян быў намаляваны зрынутым{{sfn|Грант|1998|pp=}}){{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Пагроза ад сірыйскай сталіцы [[Антыёхія|Антыёхіі]] была адведзена. Апроч таго, Гардыян III аднавіў [[Асраена|Эдэскае царства]] і ўзвёў на прастол сына Ману IX, Абгара X Фраата<ref>{{артыкул |аўтар = Абрамзон, М. Г. |загаловак = Осроена в римской восточной политике в I в. до н. э. — III в. н. э. |мова = ru |выданне = Проблемы истории, филологии, культуры |месца = Магнитогорск — Новосибирск |год = 2006 |нумар = XV |старонкі = 116 }}</ref>. Цімесіфей меркаваў адправіцца ўглыб Месапатаміі на ўзяцце персідскай сталіцы {{нп3|Ктэсіфон|Ктэсіфона|ru|Ктесифон}}{{sfn|Southern|2001|p=70}}, аднак раптам памёр ад хваробы (па паведамленні «Гісторыі Аўгустаў», прэфект быў ахвярай інтрыг [[Філіп I Араб|Марка Юлія Філіпа]]<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Трое Гордианов. XXVIII. 5—6.</ref>){{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Калега Цімесіфея па прэфектуры [[Гай Юлій Прыск]] пераканаў імператара прызначыць яго брата Марка Юлія Філіпа на месца, якое вызвалілася. Кампанія супраць Сасанідаў працягнулася, а рымская армія прасоўвалася ўздоўж Еўфрата восенню 243 года і ў пачатку зімы 244 года{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. === Смерць === [[Файл:Bust of Gordian III at the Antikensammlung Berlin.jpg|thumb|right|220px|Бюст, што паказвае Гардыяна ў дзяцінстве.]] Пра тое, якія далей адбыліся бітвы і з якім вынікам, персідскія і рымскія крыніцы паведамляюць розную інфармацыю. Згодна надпісу Шапура I {{нп3|«Res Gestae Divi Saporis»||it|Res Gestae Divi Saporis}} на {{нп3|Кааба Зараастра|«Каабе Зараастра»|ru|Кааба Зороастра}} ў пачатку 244 года рымская і сасанідская арміі сустрэліся блізу горада Масіс (сучасная [[Фалуджа|Эль-Фалуджа]] ў Іраку, у 64 кіламетрах да захаду ад [[Багдад]]а). Персы здабылі перамогу, а Масіс быў пераназваны ў Пероз-Шапур («Пераможац Шапур»). Шапур адзначыў перамогу трохмоўным надпісам у {{нп3|Накшэ-Рустам|Накшэ-Рустама|ru|Накше-Рустам}} (сучасны Іран), якая сцвярджае, што Гардыян III быў забіты падчас бітвы{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Рымскія крыніцы выкладаюць гэтыя падзеі па-іншаму. [[Секст Аўрэлій Віктар|Аўрэлій Віктар]] піша, што малады імператар ''«загінуў у паходзе пасля выбітнага поспеху на вайне»'' з прычыны інтрыг Філіпа<ref>''Аврелий Виктор''. О цезарях. XXVII. 8.</ref>. {{нп3|Зосім, гісторык|Зосім|ru|Зосим (историк)}} у прынцыпе згодзен з ім<ref>''Зосим''. Новая история. I. 19. 1.</ref>. Юлій Капіталін апісвае існасць гэтых інтрыг падрабязней. Філіп наладзіў салдатаў супраць прынцэпса, сцвярджаючы, ''«што Гардыян занадта юны і не можа кіраваць імперыяй, што лепш кіраваць таму, хто ўмее кіраваць ваярамі і дзяржавай»''<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Трое Гордианов. XXIX. 3—4.</ref>. Апроч таго, ён сумысля затрымаў пастаўкі правіянту арміі<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Трое Гордианов. XXIX. 2.</ref>. Ваяры запатрабавалі, каб Гардыян падзяліў уладу з Філіпам, прытым апошняму ўручаецца апякунства над ім. У выніку імператар прапанаваў прэфекту трон, а для сябе прасіў пакінуць тытул [[Цэзар (тытул)|цэзара]] ці якую пасаду пад яго кіраўніцтвам<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Трое Гордианов. XXX. 5—7.</ref>. На гэта Філіп амаль пагадзіўся, але з-за боязяў, што салдаты пазней падтрымаюць Гардыяна з прычыны яго паходжання і любові народа і [[Сенат (Старажытны Рым)|сената]], загадаў забіць яго<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Трое Гордианов. XXX. 8.</ref>. Сенату адправілі вестуноў дакласці, што Гардыян памёр сваёй смерцю. Магчыма, датай смерці Гардыяна з’яўляецца [[25 лютага]] [[244]] года{{sfn|Грант|1998|pp=}}. Майкл Пічын вызначыў наступныя часовыя рамкі гэтай падзеі: канец студзеня — пачатак лютага<ref>{{кніга|аўтар=Peachin, Michael.|загаловак=Roman Imperial Titulature and Chronology, A.D. 235—284|спасылка=|месца=Amsterdam|выдавецтва=Gieben|год=1990|allpages=29—30|ref=}} </ref>. Ёна Лендерынг таксама заве люты{{sfn|Lendering|2002}}. Непадалёк ад Цырцэсіі на беразе [[Еўфрат]]а быў збудаваны [[кенатаф]] у памяць імператара з усхваляльным надпісам, але рэшткі памерлага імператара былі адпраўлены ў [[Рым]]{{sfn|Potter|2004|p=238}}. Пасля смерці Гардыяна Філіп склаў з персамі мір, не гэтак зневажальны, як яго ўяўляюць рымскія крыніцы{{sfn|Southern|2001|p=71}}. Кіраванне Гардыяна III паказвае, што малалетнія кіраўнікі, як і сучасныя канстытуцыйныя манархі, маюць перавагу: яны не бяруць удзел у прыняцці палітычных рашэнняў, і менавіта гэта дазваляе ім быць знакам адзінства для ўсяго грамадства{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Гардыян III уступіў на прастол у эпоху, калі Рымская дзяржава знаходзілася ў бядотным становішчы. Аднак неўзабаве ён і яго адміністрацыя пачалі выпраўляць сітуацыю. Знойдзеныя ў Афрадысіядзе рукапісы даюць уяўленне пра мэты яго правінцыйнай палітыкі. У 238 годзе быў выдадзены дэкрэт, які загадвае намеснікам рабіць усё магчымае для выканання законнасці{{sfn|Southern|2001|p=69}}. Былі дараваны ранейшыя злачынствы, калі для рашэння грамадзянскіх праблем ужывалася сіла, але тым не менш прымаліся меры, каб надалей спыніць ігнараванне законаў дзяржаўнымі ўрадоўцамі{{sfn|Southern|2001|p=69}}. Манускрыпты з [[Фракія|фракійскага]] горада [[Благоеўград|Скаптапара]] расказваюць пра тое, што яго жыхары пасылалі скаргі на ўціскі з боку салдат праз свайго земляка, які служыў у [[Прэтарыянская гвардыя|прэтарыянскай гвардыі]], спадзеючыся тым самым звярнуць асаблівую ўвагу на свае петыцыі. Аднак ім было паказана на патрэбу адпраўляць прашэнні па афіцыйных каналах. Аднак звычайна такі шлях апынаўся бескарысным па прычыне вялікай колькасці розных скаргаў у той час, як абмежаванні і вымагальніцтвы былі асабліва пашыраны{{sfn|Southern|2001|p=69}}. Гардыян пасля смерці быў абагаўлёны<ref>''Евтропий''. Бревиарий от основания Города. IX. 2. 3.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Першасная літаратура === * {{кніга |аўтар = Аврелий Виктор. |частка = Гордиан — Младший. |загаловак = О цезарях |спасылка = http://www.ancientrome.ru/antlitr/aur-vict/caesar-f.htm |месца = |год = }} * {{кніга |аўтар = Юлий Капитолин. |частка = История Августов |загаловак = Трое Гордианов |спасылка = http://ancientrome.ru/antlitr/sha/capi3gor.htm |месца = {{М.}}: Наука |год = 1992 }} * {{кніга |аўтар = Геродиан. |частка = История императорской власти после Марка |загаловак = Книга VII |спасылка = |месца = |год = }} * {{кніга |аўтар = Евтропий. |частка = |загаловак = Бревиарий от основания Города |спасылка = http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Evtr/index.php |месца = |год = }} * {{кніга |аўтар = Зосим. |частка = Новая История |загаловак = Книга I |спасылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Zosim/frametext1.htm |месца = |год = }} === Даследаванні === * {{кніга|аўтар=Бритова Н. Н., Лосева Н. М., Сидорова Н. А.|загаловак=Римский скульптурный портрет|спасылка=http://ancientrome.ru/publik/art/rsp/index.htm|месца={{М.}}|выдавецтва=Искусство|год=1975|allpages=|ref=Бритова}} * {{кніга|аўтар=Грант, М.|загаловак=Римские императоры. Гордиан III|спасылка=http://ancientrome.ru/imp/gord3.htm|месца=|выдавецтва=|год=1998|allpages=|ref=Грант}} * {{кніга|аўтар=Southern, Pat.|загаловак=The Roman Empire from Severus to Constantine|спасылка=|месца=London, New York|выдавецтва=Routledge|год=2001|allpages=|isbn=|ref=Southern}} * {{кніга|аўтар=Potter, David Stone.|загаловак=The Roman Empire at Bay, AD 180-395|спасылка=|месца=|выдавецтва=Routledge|год=2004|allpages=|ref=Potter}} * {{h|Meckler|2001|3={{cite web |author = Meckler, Michael. |url = http://www.roman-emperors.org/gordo3.htm |title = Gordian III (238—244 A.D.) |work = An Online Encyclopedia of Roman Emperors |publisher = 2001 |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070527110704/http://www.roman-emperors.org/gordo3.htm |archivedate = 27 мая 2007 |url-status = dead }}}} * {{кніга|аўтар=Bowman, Alan K.|загаловак=The Cambridge Ancient History: The Crisis of Empire, A.D. 193-337|спасылка=|месца=|выдавецтва=|год=2004|allpages=|ref=Bowman}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://wildwinds.com/coins/ric/gordian_III/i.html|title=Монеты Гордиана III|lang=en|accessdate=2013-09-01}} {{Рымскія імператары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каранаваныя дзеці]] [[Катэгорыя:Забітыя манархі]] [[Катэгорыя:Салдацкія імператары]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] 75s2k9mhbilgqs37qqbc3tascz0x40d 0 359442 5158530 4833816 2026-06-26T08:02:50Z Ellis Novak 30436 /* Жыццё да прыходу да ўлады */ 5158530 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Флавій Юлій Канстант''' ({{lang-la|Flavius Iulius Constans}}), больш вядомы ў рымскай гістарыяграфіі як '''Канстант''', — рымскі імператар як [[Цэзар (тытул)|цэзар]] у 333—337 гадах, як [[Аўгуст (тытул)|аўгуст]] у 337—350 гадах. Канстант быў малодшым сынам імператара [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна I Вялікага]]. У 333 годзе ён атрымаў тытул цэзара. Пасля смерці бацькі Канстант атрымаў у долю [[Прэтарыянская прэфектура Італіі|Італію, Ілірыю і Афрыку]]. У 340 годзе ў яго адбыўся канфлікт з яго братам [[Канстанцін II|Канстанцінам II]], які ў выніку быў забіты, пасля чаго Канстант атрымаў сабе яго ўладанні — Іспанію, Галію, Брытанію. Імператар ваяваў з сарматамі на [[Дунай|Дунаі]], франкамі на [[Рэйн]]е і піктамі і скотамі ў [[Рымская Брытанія|Брытаніі]]. З'яўляючыся прыхільнікам артадаксальных паглядаў, Канстант падтрымваў у [[Арыянства|арыянскай]] царкоўнай спрэчцы бок [[Афанасій Вялікі|Афанасія Вялікага]] і змагаўся супраць паганцаў, іўдзеяў і {{нп3|Данатызм|данатыстаў|ru|Донатизм}} у Афрыцы. Аднак у выніку змовы пад кіраўніцтвам военачальніка [[Магн Магненцый|Магна Магненцыя]] імператар быў зрынуты 18 студзеня 350 года. Пасля гэтага Канстант пусціўся ва ўцёкі, але быў дагнаны і забіты непадалёк ад [[Пірэнеі|Пірэнеяў]]{{sfn|Грант|1998}}. Канстант насіў {{нп3|Рымскія пераможныя тытулы|пераможны тытул|ru|Римские победные титулы}} «Сармацкі Найвялікшы» з [[338]] года{{sfn|Lendering|2002}}. == Біяграфія == === Жыццё да прыходу да ўлады === У антычных крыніцах жыццё і кіраванне Канстанта апісваюцца вельмі коратка, і таму мы маем пра іх бедную інфармацыю. Пры рэканструкцыі яго біяграфіі выкарыстоўваюцца розныя працы IV стагоддзя і пазнейшыя працы{{sfn|DiMaio|1998}}. Дакладная дата нараджэння будучага імператара Флавія Юлія Канстанта невядомая. Выходзячы з паведамленняў рымскага гісторыка {{нп3|Флавій Еўтропій|Еўтропія|ru|Флавий Евтропий}}<ref>''Евтропий''. Бревиарий от основания Города. X. 9. 1.</ref> і візантыйскага [[Іаан Занара|Іаана Занары]]<ref>''Иоанн Зонара''. Сокращение истории. XIII. 6.</ref>, паводле якіх на момант смерці Канстанту было трыццаць гадоў, можна зрабіць выснову, што ён нарадзіўся прыблізна каля [[320]] года{{sfn|PLRE|1971}}. Аднак Псеўда-Аўрэлій Віктар піша, што імператар сканаў ва ўзросце дваццаці сямі гадоў<ref name=autogenerated1>''Псевдо-Аврелий Виктор''. Извлечения о жизни и нравах римских императоров. XLI. 23.</ref>. Такім чынам, з гэтай крыніцы атрымваецца, што Канстант нарадзіўся ў [[323]] годзе{{sfn|PLRE|1971}}. Нямецкі гісторык Ота Зеек больш схіляецца да другой даты, бо ўзрост, што паведамляецца Еўтропіем і Іаанам Занарам, здаецца яму ўсяго толькі акругленнем дадзеных Псеўда-Аўрэлія Віктара{{sfn|Seeck|1900}}. Бацькам Канстанта быў рымскі імператар [[Канстанцін I Вялікі]], а маці — [[Флавія Максіма Фаўста]]{{sfn|DiMaio|1998}}. Ён быў трэцім і самым малодшым сынам, які нарадзіўся ў гэтым шлюбе{{sfn|DiMaio|1998}}. Зневажальныя аповеды, якія перадаваліся {{нп3|Зосім, гісторык|Зосімам|ru|Зосим (историк)}}, пра тое, што нібы яго маці была наложніца Канстанціна<ref>''Зосим''. Новая история. II. 39. 1.</ref>, па ўсёй бачнасці, з’яўляюцца блытанінай з падобнымі паведамленнямі пра іншых сыноў імператара [[Крысп]]а і [[Канстанцін II|Канстанціна II]]{{sfn|Грант|1998}}. Па матчынай лініі Канстант з’яўляўся ўнукам аднаго з заснавальнікаў {{нп3|Тэтрархія|тэтрархіі|ru|Тетрархия}} [[Максіміян|Максіміяна Геркулія]], а па бацькаўскай — яго малодшага суправіцеля [[Канстанцый I Хлор|Канстанцыя I Хлора]]{{sfn|PLRE|1971}}. Канстант выхоўваўся як хрысціянін{{sfn|DiMaio|1998}}. Ён атрымаў адукацыю пры двары свайго бацькі ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] пад кіраўніцтвам знакамітых прамоўцаў свайго часу, у тым ліку і паэта Эмілія Магна Арборыя, які выкладаў яму лаціну{{sfn|Seeck|1900}}{{sfn|Грант|1998}}. [[25 снежня]] [[333]] года Канстант быў абвешчаны цэзарам сваім бацькам, па ўсёй бачнасці, у Канстанцінопалі{{sfn|PLRE|1971}}. Як апавядае [[Секст Аўрэлій Віктар|Аўрэлій Віктар]], у наступную пасля гэтай падзеі ноч ''«усё неба бесперапынна палала агнямі»'' (магчыма, гэта было [[Палярнае ззянне|паўночнае ззянне]]), што было вытлумачана як благое прадвесце для будучага кіравання Канстанта<ref>''Аврелий Виктор''. О цезарях. XLI. 13.</ref>. Потым юны цэзар некаторы час жыў пры двары Канстанціна I, але прыблізна летам 335 года быў адпраўлены ў Італію, якая была аддадзена пад яго кіраванне{{sfn|Seeck|1900}}. Пазней, магчыма, у 336 годзе{{sfn|Lendering|2002}}, але ва ўсякім разе незадоўга да смерці свайго бацькі, Канстант быў заручаны з Алімпіядай, дачкой прэфекта прэторыя {{нп3|Флавій Аблабій|Флавія Аблабія|ru|Флавий Аблабий}}, што было зроблена, як здаецца, з-за палітычных меркаванняў{{sfn|DiMaio|1998}}. Аднак шлюб так і не адбыўся, і пасля гібелі Канстанта Алімпіяда выйшла замуж за цара Вялікай Арменіі {{нп3|Аршак II, цар Вялікай Арменіі|Аршака II|ru|Аршак II (царь Великой Армении)}}<ref>''Аммиан Марцеллин''. Деяния. XX. 11. 3.</ref>. === Выгляд і асабістыя якасці === [[Файл:Constans coin.jpg|thumb|right|200px|Манета з партрэтам Канстанта.]] Антычныя аўтары досыць адмоўна характарызуюць Канстанта. Так, Аўрэлій Віктар піша наступнае: <blockquote>''«па маладосці гадоў'' [Канстант] ''быў вельмі неасцярожны і неўтаймаванага нораву, да таго ж паддаваўся ўплыву благіх сваіх слуг, быў, апроч таго, вельмі прагны і грэбаваў вайсковымі сіламі […]. Ён за грошы браў сабе ў закладнікі прыгожых хлопчыкаў і заляцаўся за імі, бо ўсталявана, што ён меў такі заган»''<ref>''Аврелий Виктор''. О цезарях. XLI. 23—24.</ref>. </blockquote> Тым не менш, пра праўдзівасць дадзенай характарыстыкі мы судзіць не можам{{sfn|Грант|1998}}. Псеўда-Аўрэлій Віктар паказвае на тое, што ў імператара было слабое здароўе<ref name=autogenerated1 />, а Еўтропій піша, што Канстант не быў абдзелены палкаводніцкім талентам<ref>''Евтропий''. Бревиарий от основания Города. X. 9. 2.</ref>. Партрэты Канстанта малююць маладога чалавека, выгляд якога мае некаторыя падабенствы са статуямі [[Атон]]а<ref>{{cite web|url=http://www.imperiumromanum.com/personen/kaiser/constans_01.htm|title=Flavius Iulius Constans. Einleitung|publisher=Personen Kaiser|accessdate=2014-04-30|lang=de}}</ref>. Ад бацькі ён успадкаваў схільнасць да [[Рыторыка|рыторыкі]]. Хрысціянскага сафіста {{нп3|Праэрэсій|Праэрэсія|ru|Проэресий}} імператар выклікаў да свайго двара ў Галіі, зрабіў яго сваім сатрапезнікам і запрашаў за адзін стол з тымі, каго той найболей паважаў, а потым адпусціў з дарункамі і прысвоіў яму тытул ганаровага {{нп3|Magister militum|вайсковага магістра|ru|Magister militum}}{{sfn|Seeck|1900}}. === Кіраванне === ==== Змаганне з Канстанцінам II ==== [[Файл:Impero Romano da maggio a settembre 337.png|міні|Падзел імперыі паміж спадчыннікамі [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна Вялікага]]: {{Легенда|#F8A20C|[[Канстанцін II]]}}{{Легенда|#3CE67B|Канстант}}{{Легенда|#FFFFD0|{{нп3|Далмацый Малодшы|Далмацый Малодшы|ru|Далмаций Младший}}}}{{Легенда|#CEFEF2|[[Канстанцый II]]}}]] Пасля смерці Канстанціна I Вялікага 22 мая 337 года{{sfn|DiMaio|1998}} і знішчэнні салдатамі практычна ўсіх сваякоў, якія маглі б мець прэтэнзіі на трон, Канстант і яго два браты, [[Канстанцін II]] і [[Канстанцый II]], 9 верасня 337 года былі абвешчаны аўгустамі войскам{{sfn|Seeck|1900}}. Спачатку Канстанту адыходзілі тэрыторыі [[Прэтарыянская прэфектура Італіі|прэтарыянскай прэфектуры Італіі і Афрыкі]]{{sfn|Canduci|2010|p=130}}. Канстант быў гэтым незадаволены, таму браты сустрэліся ў панонскім горадзе {{нп3|Вімінацыум|Вімінацыум|ru|Виминациум}} улетку 338 года для перагляду меж іх уладанняў (часам гэты з'езд пераносяць на верасень 337 года{{sfn|DiMaio|1998}}){{sfn|Canduci|2010|p=130}}. Там таксама было перагледжана і дапоўнена заканадаўства часоў Канстанціна<ref name="imp3">{{cite web|url=http://www.imperiumromanum.com/personen/kaiser/constans_03.htm|title=Flavius Iulius Constans. Herrschaft I (Die Auseinandersetzung mit Constantinus II.)|publisher=Personen Kaiser|accessdate=2014-04-30|lang=de}}</ref>. Пры новым падзеле Канстант атрымаў не толькі дыяцэзы Македонія, Дакія і Панонія, якія да таго належалі пляменніку Канстанціна I [[Далмацый Малодшы|Далмацыю Малодшаму]], да таго часу ўжо забітаму, але і {{нп3|дыяцэз Фракія|дыяцэз Фракія|ru|Диоцез Фракия}} разам з Канстанцінопалем, які Канстанцый II па невядомай нам прычыне саступіў малодшаму брату{{sfn|Грант|1998}}. Аднак, калі стасункі паміж Канстантам I і Канстанцінам II імкліва пагоршыліся, бо першы аспрэчваў права другога мець званне старэйшага аўгуста, Канстант у 339 годзе аддаў Канстанцыю II Канстанцінопаль і частку Фракіі, вылічваючы, што дзякуючы гэтаму падарунку той падтрымае яго ў спрэчцы{{sfn|Грант|1998}}. У прынцыпе, уладанні Канстанта з'яўляліся буферам паміж уладаннямі Канстанціна II і Канстанцыя II<ref name="imp3" />. Таксама Канстанцін II атрымаў апеку над сваім непаўналетнім суправіцелем. Ён прымаў законы, абавязковыя для ўладанняў абодвух братоў, і прызначаў намеснікаў у правінцыі Канстанта{{sfn|Seeck|1900}}. Аднак ён быў незадаволены, што не атрымаў такую тэрыторыю, якая адпавядала яго статусу старэйшага аўгуста{{sfn|Gibbon|1930}}. Магчыма, Канстанцыю II таксама не падабалася тое, што фактычна ў руках яго старэйшага брата засяродзілася ўлада над трыма чвэрцямі тэрыторыі [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]{{sfn|Seeck|1900}}. Тымчасам увосень 338 года Канстант здабыў перамогу ў прыдунайскіх правінцыях над [[Сарматы|сарматамі]] і прысвоіў сабе пераможны тытул «Сармацкі Найвялікшы»{{sfn|Seeck|1900}}. Гэты поспех узмацніў яго ўпэўненасць у сабе, і ён запатрабаваў поўнай незалежнасці і пачаў самастойна прымаць заканадаўства для сваёй тэрыторыі, на што яго падбухторваў трыбун Амфілохій{{sfn|Seeck|1900}}. Пасля сармацкай вайны 6 красавіка 339 года Канстант пабываў у панонскім горадзе [[Сомбатхей|Саварыя]]{{sfn|Seeck|1900}}. Раздражнёны тым, што Канстант атрымаў Ілірыю і Фракію пасля смерці Далмацыя, Канстанцін запатрабаваў, каб ён аддаў яму афрыканскія правінцыі ў якасці кампенсацыі набытага ім багатага рэгіёна{{sfn|Gibbon|1930}}. Таксама ён патрабаваў саступіць і Італію, але Канстант адмовіўся. Апроч таго, ён заручыўся падтрымкай Канстанцыя II, перадаўшы яму некаторыя тэрыторыі (пра што гаварылася вышэй), і разам з ім займаў пасаду [[Консул (Старажытны Рым)|консула]] ў 339 годзе{{sfn|Lendering|2002}}. У выніку ў [[340]] годзе Канстанцін II уварваўся ў Італію{{sfn|DiMaio|1998}}. На чале з бязладным натоўпам, больш прыдатным для рабавання, а не для заваявання, ён раптам уварваўся ва ўладанні Канстанта{{sfn|Gibbon|1930}}. Канстант, які знаходзіўся ў той час у дакійскім горадзе [[Ніш|Наіс]], дзе ўціхамірваў хваляванні мясцовых плямён, скіраваў супраць яго перадавы корпус ілірыйскіх войскаў, а сам выступіў праз некаторы час услед{{sfn|Gibbon|1930}}. Аднак яго падначаленыя ўладкавалі каля [[Аквілея|Аквілеі]] засаду і знішчылі атрад Канстанціна II і самога гасудара{{sfn|Gibbon|1930}}. Яго цела было скінута ў раку Альса{{sfn|Gibbon|1930}}. Калі Канстант з асноўнай арміяй прыбыў 9 красавіка 340 года ў Аквілею, ён выявіў, што вайна ўжо скончана{{sfn|Seeck|1900}}. У выніку ён далучыў да сваіх уладанняў валоданні брата — Іспанію, {{нп3|Дыяцэз Галія|Галію|ru|Диоцез Галлия}} і [[Рымская Брытанія|Брытанію]]{{sfn|DiMaio|1998}}. З гэтага часу ўлада над Рымскай дзяржавай прыналежала толькі яму і Канстанцыю II{{sfn|Грант|1998}}. Апроч гэтага, Канстант прыняў тытул «Maximus Victor ac Triumphator» ({{lang-be|Найвялікі Пераможац і Трыумфатар}}){{sfn|Lendering|2002}}. ==== Супольнае кіраванне з Канстанцыем II ==== Хваляванні ў Рымскай імперыі, найхутчэй, сталі прычынай уварвання [[Франкі|франкаў]] у 341 годзе{{sfn|Seeck|1900}}. У той час Канстант знаходзіўся на дунайскай мяжы (24 чэрвеня ён пабываў у [[Энс (горад)|Лаўрыакуме]], дзе, па ўсёй бачнасці, ізноў уціхамірваў прымежныя плямёны{{sfn|Грант|1998}}){{sfn|Seeck|1900}}. Пасля гэтага ён спешна адпраўляецца ў Галію, дзе правёў паспяховую кампанію супраць франкаў, якія нападалі ў 341 і 342 гадах{{sfn|DiMaio|1998}}. 25 студзеня 343 года імператар прыбывае ў [[Булонь|Банонію]], адкуль перапраўляецца ў Брытанію, дзе паддае рэформе сістэму абароны ўзбярэжжа і прызначае адказнага за гэта военачальніка<ref name="imp4">{{cite web|url=http://www.imperiumromanum.com/personen/kaiser/constans_04.htm|title=Flavius Iulius Constans. Herrschaft II (Constans & Constantius II.)|publisher=Personen Kaiser|accessdate=2014-04-30|lang=de}}</ref>. Мусібыць, Канстант вёў баявыя дзеянні супраць [[Пікты|піктаў]] і [[Скоты|скотаў]]{{sfn|Seeck|1900}}. Пры ім быў адрамантаваны [[вал Адрыяна]]<ref name="imp4" />. Ён таксама стварыў новае адмысловае падраздзяленне, якое павінна займацца разведкай і рэгулярна рабіць данясенні мясцовым камандзірам<ref name="imp4" />. Канстант стаў апошнім законным рымскім імператарам, які наведаў Брытанію{{sfn|Грант|1998}}. Вядома, што ў яго кіраванне былі створаны тры легіёны: {{нп3|I Юліевы Альпійскі легіён|I Юліевы Альпійскі|ru|I Юлиев Альпийский легион}}, {{нп3|II Юліевы Альпійскі легіён|II Юліевы Альпійскі|ru|II Юлиев Альпийский легион}}, {{нп3|III Юліевы Альпійскі легіён|III Юліевы Альпійскі|ru|III Юлиев Альпийский легион}}{{sfn|Lendering|2002}}. Таксама былі адрэстаўраваны [[Тэрмы Агрыпы|лазні Агрыпы]] ў Рыме{{sfn|Lendering|2002}}. [[Файл:Solidus of Constans, AD 345.jpg|thumb|right|250px|Манета з партрэтам Канстанта.]] Наколькі браты былі адзіныя пры рашэнні палітычных пытанняў, гэтак вялікія былі паміж імі рэлігійныя нязгоды, злучаныя з хрысціянскімі навукамі<ref name="imp4" />. Тэма рэлігіі заставалася дамінантнай ва ўнутранай палітыцы. Хоць абодва імператары былі хрысціянамі, Канстанцый, як і многія яго суайчыннікі на Усходзе, быў прыхільнікам [[арыянства]]. Канстант, аднак, з'яўляўся прыхільнікам артадаксальнага хрысціянства, заснаванага на знаку веры, прынятым [[Першы Нікейскі сабор|Нікейскім саборам]]{{sfn|Грант|1998}}. Ён таксама быў адзіным з братоў, які прыняў хрышчэнне ў 337 годзе{{sfn|Грант|1998}}. Па патрабаванні Канстанта для замірэння паміж праваслаўнымі (на захадзе) і моцнай арыянскай партыяй (на ўсходзе) у 342 годзе быў скліканы {{нп3|Сардыкійскі сабор|Сардыкійскі сабор|ru|Сардикийский собор}}, дзе імператар прыняў бок ворага арыян [[Афанасій Вялікі|Афанасія Вялікага]]{{sfn|DiMaio|1998}}. Канстант шчодра фінансаваў заходняе духавенства, з якім меў асаблівыя адносіны{{sfn|Грант|1998}}. Дзякуючы імператарскай падтрымцы царква змагла змагацца з сектай [[Данатызм|данатыстаў]] у афрыканскіх правінцыях. Асабліва вялікую шкоду прычынялі рэгіёну {{нп3|цыркумцэліёны|цыркумцэліёны|ru|Циркумцеллионы}} — радыкальныя групоўкі, якія бароліся з сацыяльнай няроўнасцю шляхам забойства і рабавання багатых людзей<ref name="imp4" />. Пастаянныя канфлікты з персамі паслабілі пазіцыі Канстанцыя II, і ў 345/346 годзе Канстант адкрыта пагражаў яму пачаць вайну, калі ён не будзе згодзен з вяртаннем Афанасія на пасаду біскупа Александрыі. Тот напісаў яму замірэнчы ліст, у якім казаў, што выканае яго жаданне{{sfn|Seeck|1900}}. У знак замірэння браты сталі консуламі ў 346 годзе<ref name="imp4" />. Пры Канстанце заахвочваліся пераследы іўдзеяў і паганцаў. Супраць апошніх у 341 годзе імператар разам з Канстанцыем II выдаў закон пра забарону паганскіх ахвяраванняў{{sfn|DiMaio|1998}}. === Смерць === Хоць першая частка кіраванні Канстанта была досыць паспяховай, паступова ён пачаў губляць свой аўтарытэт{{sfn|DiMaio|1998}}. Імператар, відаць, імкнуўся атрымаць гэтулькі грошай, колькі ён мог выціснуць са сваіх падданых, а таксама займаўся продажам урадавых пастоў тым, што прапанаваў найвышэйшую цану{{sfn|DiMaio|1998}}. Таму яго вінавацілі ў прагнасці<ref name="аврелий">''Аврелий Виктор''. О цезарях. XLI. 23.</ref>. Апроч таго, антычныя крыніцы перадаюць аповеды, што Канстант адкрыта выказваў пагарду салдатам<ref name="аврелий" />. Імператара таксама асуджалі за гомасексуальныя схільнасці{{sfn|DiMaio|1998}}. Магчыма, на яго дзеянні ўплывала тое, што ён пакутаваў ад [[Падагра|падагры]]{{sfn|Seeck|1900}}. У выніку супраць яго паўстала змова на чале з камандзірам целаахоўнікаў [[Магн Магненцый|Магнам Магненцыем]], {{нп3|Коміт святых шчодрасцей|комітам святых шчодрасцей|ru|Комит священных щедрот}} Марцэлінам і некім Хрэстыем{{sfn|Seeck|1900}}{{sfn|Gibbon|1930}}. Як толькі змова была гатова, Марцэлін пад падставай дня нараджэння свайго сына даў пышнае свята ў {{нп3|Горад Ацён|Аўгустадунуме|ru|Отён}} [[18 студзеня]] [[350]] года, куды былі запрошаны ганаровыя і ўслаўленыя грамадзяне, а таксама вайсковая верхавіна{{sfn|Gibbon|1930}}. Свята адмыслова зацягвалася да познай ночы. У нейкі момант Магненцый выйшаў — нібы па натуральнай патрэбе і раптам вярнуўся, убраны ў імператарскае адзенне{{sfn|Gibbon|1930}}. Змоўцы імгненна віталі яго як імператара{{sfn|Gibbon|1930}}. Салдаты паспяшаліся прыняць прысягу на вернасць новаму гасудару. Гарадскія вароты былі зачынены, і досвета Магненцый авалодаў Аўгустадунумам{{sfn|Gibbon|1930}}. У гэты час Канстант паляваў у суседніх лясах. Пазнаўшы пра адбыты пераварот, ён кінуўся ва ўцёкі ў суправаджэнні вернага яму франка Ланіягаіса{{sfn|Seeck|1900}}. Аднак каля горада Алена (суч. Эльн, [[Францыя]]) непадалёк ад іспанскай мяжы Канстант быў дагнаны адборнымі салдатамі на чале з {{нп3|Гаізон|Гаізонам|ru|Гаизон}}{{sfn|Seeck|1900}}. Імператар паспрабаваў схавацца ў храме, але быў выцягнуты адтуль і засечаны{{sfn|Lendering|2002}}. == Вынікі кіравання == [[Файл:Costante, costantino II e costanzo II, emissione aurea a nome di costante, 337-340.JPG|thumb|right|200px|Манета з партрэтам Канстанта.]] Антычныя аўтары апісваюць біяграфію Канстанта ў змрочных тонах. Яго схільнасць да раскошы, цвёрдая фінансавая палітыка і адмоўнае стаўленне да салдатаў і іх кіраўніцтва зрабілі імператара непапулярным кіраўніком. Падтрымка духавенства тут не была дастатковая, бо яно не брала ўдзел проста ў кіраванні дзяржавай<ref name="imp5">{{cite web|url=http://www.imperiumromanum.com/personen/kaiser/constans_06.htm|title=Flavius Iulius Constans. Bewertung|publisher=Personen Kaiser|accessdate=2014-04-30|lang=de}}</ref>. Рэлігійная палітыка была адным з асноўных кірункаў яго ўрада. Падзеі тых часоў паказваюць, што рэлігія і палітыка ў той час былі моцна ўзаемазвязаны<ref name="imp5" />. Нягледзячы на свой юны ўзрост — ён кіраваў 13 гадоў і ва ўзросце 27 гадоў быў забіты, Канстанта цалкам можна лічыць годным наступнікам [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна I Вялікага]]. Перамогі над вонкавымі ворагамі і палітычнае майстэрства ў адносінах з яго братам Канстанцыям сведчаць пра здольнасці, якія маглі б дазволіць яму ў адзін выдатны момант завалодаць усёй Рымскай імперыяй. Але напружаныя адносіны з арміяй і, магчыма, няправільна абраныя саветнікі перашкодзілі яму гэта зрабіць<ref name="imp5" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Першасная літаратура === * {{кніга |аўтар = Аврелий Виктор. |частка = Константин, Лициний, Крисп, Констанций, Лициниан, Констант, Далмаций, Магненций, Ветранион |загаловак = О цезарях |спасылка = http://www.ancientrome.ru/antlitr/aur-vict/caesar-f.htm |месца = |год = }} * {{кніга |аўтар = Псевдо-Аврелий Виктор. |частка = Константин, Лициний, Крисп, Константин [II], Лициниан, Мартиниан, Констанций [II], Констант, Делмаций, Анибалиан, Магненций, Ветранион |загаловак = Извлечения о жизни и нравах римских императоров |спасылка = http://www.ancientrome.ru/antlitr/aur-vict/epitoma-f.htm |месца = |год = }} * {{кніга |аўтар = Зосим. |частка = Книга II |загаловак = Новая история |спасылка = http://www.tertullian.org/fathers/zosimus02_book2.htm |месца = |год = }} * {{кніга |аўтар = Евтропий. |частка = Книга X |загаловак = Бревиарий от основания Города |спасылка = http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Evtr/index.php |месца = |год = }} === Даследаванні === * {{кніга|аўтар=Gibbon, Edward.|загаловак=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire. Volume 3. Chapter 18|спасылка=http://oll.libertyfund.org/titles/gibbon-the-history-of-the-decline-and-fall-of-the-roman-empire-vol-3|месца=New York|выдавецтва= Fred de Fau and Co|год=1930|allpages=|ref=Gibbon}} * {{кніга|аўтар=Otto Seeck.|загаловак= [https://de.wikisource.org/wiki/RE:Constans_3 Constans 3)]. In: Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft (RE). Band IV,1|спасылка=|месца=Stuttgart|выдавецтва=|год=1900|allpages=948–952|ref=Seeck}} * {{PLRE|Fl. Iul. Constans 3|1|220}} * {{кніга|аўтар=Грант, М.|загаловак=Римские императоры. Констант I|спасылка=http://ancientrome.ru/imp/constan1.htm|месца=|выдавецтва=|год=1998|allpages=|ref=Грант}} * {{h|DiMaio|1998|{{cite web | author = DiMaio, Michael; Frakes, Robert. | url = http://www.luc.edu/roman-emperors/consi.htm | title = Constans I (337—350 A.D.) | work = An Online Encyclopedia of Roman Emperors | publisher = 1998 | accessdate = | lang = en | description = }}}} * {{h|Lendering|2002|{{cite web |url = http://www.livius.org/cn-cs/constans/constans.html |title = Constans |author = Jona Lendering. |date = 2002 |accessdate = 2014-04-30 |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130729014404/http://www.livius.org/cn-cs/constans/constans.html |archivedate = 29 ліпеня 2013 |url-status = dead }}}} * {{кніга|аўтар=Canduci, Alexander.|загаловак=Triumph & Tragedy: The Rise and Fall of Rome’s Immortal Emperors|спасылка=|месца=|выдавецтва=Pier 9|год=2010|allpages=|ref=Canduci}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://wildwinds.com/coins/ric/constans/i.html|title=Roman Imperial Coins of Constans|lang=en|publisher=Wildwinds|description=Монеты Константа|accessdate=2014-04-30}} {{Дынастыя Канстанціна}} {{Рымскія імператары}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Забітыя манархі]] [[Катэгорыя:Дынастыя Канстанціна]] amcivqs9ps34ver28g31r3ack1lnpdx 0 467046 5158399 4420373 2026-06-25T18:16:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158399 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж | Імя = Гаявата | Міфалогія = [[іракезы|іракезская]] | Выява = HE BEGAN HIS MYSTIC DANCES - from The Story of Hiawatha, Adapted from Longfellow by Winston Stokes and Henry Wadsworth Longfellow - Illustrator M. L. Kirk - 1910.jpg | Памер выявы = | Подпіс = Малюнак 1910 г. | Апісанне = правадыр, заснавальнік лігі іракезаў | У іншых культурах = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Дзеці = }} '''Гаява́та''' ([[Анандага (мова)|анандага]]: ''Haiëñ'wa'tha'', {{lang-en|Hiawatha}}) — [[легенда|легендарны]] правадыр [[магаўкі|магаўкаў]] або [[анандага]]. Культурны герой [[міфалогія|міфалогіі]] [[іракезы|іракезаў]], адзін з заснавальнікаў іх лігі. == Легендарны персанаж == У паданнях [[іракезы|іракезаў]] Гаявата выступае як адзін з галоўных заснавальнікаў іх лігі. У запісах іракезскіх паданняў, зробленых у [[19 стагоддзе|XIX]] ст., ён адначасова выступае як [[міф]]ічны культурны герой і як канкрэтная [[гісторыя|гістарычная]] асоба. Дакладны час жыцця Гаяваты не вядомы. Мяркуецца, што ён мог жыць у перыяд ад [[14 стагоддзе|XIV]] ст. да [[16 стагоддзе|XVI]] ст. Верагодным годам прыходу Гаяваты да [[Сенека (народ)|сенека]] быў [[1451]] г., паколькі ў іх паданнях ўзгадваецца [[сонечнае зацьменне]]. Іракезскі [[фальклор]] атаесамляе Гаявату з [[магаўкі|магаўкамі]] і [[анандага]]. Сучасныя даследчыкі звычайна паказваюць яго па паходжанню як анандага, што стаў правадыром магаўкаў. Гэта было магчыма дзякуючы матрылакальнай сістэме, распаўсюджанай сярод іракезаў, калі мужчына быў вымушаны сяліцца сярод сваякоў жонкі, таму пераход ад аднога племені да іншага лічыўся звычайным. Аднак у фальклоры таксама ясна прасочваецца залежнасць Гаяваты ад [[Тададаха]], бязлітаснага правадыра анандага. Да заснавання лігі іракезаў магаўкі, анандага, [[анейда]], [[каюга]] і сенека вялі ўзаемныя крывавыя [[вайна|войны]], што сталі прычынай [[голад]]у і скарачэння насельніцтва. Гаявата праславіўся як ваенны правадыр, але ўсё болей задумваўся пра мір. Змены адбыліся дзякуючы яго сустрэчы з [[ваяндот|гуронам]] [[Дэганавайда]]м. Дэганавайда перасёк [[Антарыа (возера)|возера Антарыа]] і сустрэў на паўднёвым беразе [[рыбалоўства|рыбака]], які нанізваў рознакаляровыя [[пацеркі|пацеры]] на нітку і рабіў [[вампум]]. Гэта быў Гаявата. Ён растлумачыў, што спалучэнне белых і чорных пацер азначалі імкненне да міру. Дэганавайда прыбыў як Вялікі Міратворац, а таму палічыў думкі Гаяваты правільнымі, але здзівіўся, чаму той робіць вампум у самоце. Гаявата прызнаўся, што яго жаданне жыць у міры не падзяляе Тададаха. З-за [[магія|магіі]] правадыра анандага ў Гаяваты памерлі тры дачкі. Згодна іншай версіі, Дэганавайда першы распавёў Гаяваце пра перавагі мірнага жыцця. Гаявата прыняў яго план міратворнасці, але Дэганавайда папярэдзіў, што Тададаха будзе супраць. Яны разам адправіліся да магаўкаў і іншых іракезамоўных народаў з планам Дэганавайды стварэння адзінай лігі. Гаявата выступаў у якасці правадыра-[[Рыторыка|аратара]]. Дзякуючы яго аўтарытэту, магаўкі, анейда, каюга і сенека далі згоду. Найбольш небяспечным аказалася вандроўка да Тададаха, што хаваўся ў [[пячора|пячоры]] і выглядаў нібы злы дух са [[змеі|змеямі]], уплеценымі ў валасы. У Гаяваты і Дэганавайды атрымалася пераканаць правадыра-чараўніка. Як толькі ён даў згоду, яго твар стаў чалавечым. Гаявата расплёў яго валасы і вызваліў іх ад змеяў. Вампум Гаяваты стаў знакам і мадэллю лігі іракезаў. На працягу стагоддзяў абмен вампумамі з'яўляўся важным [[дыпламатыя|дыпламатычным]] актам. У нашы дні выкарыстоўваецца ў якасці сімвала лігі. == Гаявата ў амерыканскай культуры == Папулярызацыя вобраза Гаяваты ў [[ЗША|амерыканскай]] [[Культура|культуры]] адбылася дзякуючы эпічнай паэме [[Генры Лангфела]] «Спеў аб Гаяваце», напісанай у [[1855]] г. (перакладзена на [[беларуская мова|беларускую мову]] [[А. Куляшоў|А. Куляшовым]]). Яна вывучаецца ў амерыканскіх школах, таму добра вядома кожнаму амерыканцу. Аднак Гаявата ў паэме Г. Лангфела — культурны герой, складзены з [[міф]]ічных вобразаў розных [[індзейцы|індзейскіх]] народаў, і не супадае з [[іракезы|іракезскім]]. У нашы дні імя Гаяваты шырока выкарыстоўваецца ў ЗША як назва [[парк]]аў, [[мост|мастоў]], [[вуліца|вуліц]], [[транспарт]]ных сродкаў. Імя Гаяваты мае [[чыгунка]] і [[чыгуначная станцыя]], пабудаваная паміж [[Чыкага]] і [[Мілуокі]]. == Галерэя == <gallery> Hiawatha.gif|[[Вампум]] Гаяваты Hiawatha and Minnehaha.jpg|Помнік Гаяваце ў [[Мінеапаліс|Мінеапалісе]] Hiawatha Avenue (15187967874).jpg|[[Вуліца]] Гаяваты ў Мінеапалісе Hiawatha (10038036174).jpg|[[Судна]] "Гаявата" ў [[Садружнасць Пенсільванія|Пенсільваніі]] </gallery> == Спасылкі == * [http://knihi.com/Henry_Lanhfela/Spieu_ab_Hajavacie.html Гэнры Лангфэла, Спеў аб Гаяваце] * [http://www.encyclopedia.com/people/history/north-american-indigenous-peoples-biographies/hiawatha Hiawatha facts, information, pictures] * [http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/hiawatha/ Hiawatha - The Canadian Encyclopedia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170608135317/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/hiawatha/ |date=8 чэрвеня 2017 }} * [http://www.onondaganation.org/culture/wampum/hiawatha-belt/ Hiawatha Belt] [[Катэгорыя:Іракезская міфалогія]] [[Катэгорыя:Легендарныя асобы]] asjwqjimg6kcbeb9muoynyouvk80o6u 0 468784 5158496 4410782 2026-06-26T07:13:55Z Ellis Novak 30436 5158496 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Арыя (значэнні)}} {{Рака2 |Назва = Арыя |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 10 |Плошча басейна = 38,5 |Басейн = Дняпро |Басейн рэк = [[Чорнае мора]] |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 1,5 км ад вёскі [[Красніца 2 (Быхаўскі раён)|Красніца 2]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 34|s_lat_sec = 16 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 30|s_lon_min = 32|s_lon_sec = 21 |Вусце = [[Варонінка|рака Варонінка]] |Месцазнаходжанне вусця = каля вёскі [[Хатмілле]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 33|m_lat_sec = 48 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 30|m_lon_min = 23|m_lon_sec = 40 |Ухіл ракі = 0,8 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Магілёўская вобласць |Раён = Быхаўскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''А́рыя, Бруськая'''<ref name="cri">[http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Могилёвской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170831042829/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl1-2.pdf |date=31 жніўня 2017 }}{{ref-ru}}</ref> — [[ручай]]<ref name="cri" /><ref name="epb">{{Крыніцы/ЭПБ|1}} — с. 131.</ref> у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Варонінка]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). Даўжыня ручая 10 км. Плошча [[вадазбор]]у 38,5 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,8 м/км. Пачынаецца за 1,5<ref name="cri" /> км у напрамку на ўсход ад вёскі [[Красніца 2 (Быхаўскі раён)|Красніца 2]]. Упадае ў Варонінку каля вёскі [[Хатмілле]]. Вадазбор на паўднёвай ускраіне [[Аршанска-Магілёўская раўніна|Аршанска-Магілёўскай раўніны]]. На рацэ вёска [[Кузькавічы]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|1}} — с. 131. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=26|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-36-85. Выданне 1978 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Могилёвской области. Описание истоков рек в Могилёвской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170831042829/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl1-2.pdf |date=31 жніўня 2017 }}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Рэкі Быхаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Ухлясці]] bkwce1s9oeagcclsdc7zgfkbpmzaukr 14 472678 5158523 3007279 2026-06-26T07:55:59Z DzBar 156353 тэст шаблона 5158523 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле стагоддзяў|Постаці|-4|стагоддзя}}{{Commonscat|People in the 4th century BC}} [[Катэгорыя:Асобы паводле стагоддзяў|*96]] [[Катэгорыя:IV стагоддзе да н.э.]] fkmb1wsouhiwinmdp7vjfe5gwam8ngv 0 480742 5158453 5138854 2026-06-26T01:45:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158453 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Георгій Уладзіміравіч Меркуль''' ({{ВДП}}) — беларускі вучоны. [[Кандыдат сельскагаспадарчых навук]] (1974), [[дацэнт]] (1988). Спецыяліст у галіне лесазнаўства і лесаводства. == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускі тэхналагічны інстытут імя С. М. Кірава]] (спецыяльнасць «Лясная гаспадарка», 1965; аспірантура, спецыяльнасць «Лесазнаўства і лесаводства; лясныя пажары і барацьба з імі», 1968). З лютага 1966 года і да 1970 года працаваў кіраўніком Талькаўскага лясніцтва<ref>{{Cite web |url=http://old.talka.info/lecnich.html |title=Талькаўскае лясніцтва |access-date=1 чэрвеня 2020 |archive-date=27 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127054637/http://old.talka.info/lecnich.html |url-status=dead }}</ref>. У 1975—2013 гадах працаваў у Беларускім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце ([[Лесагаспадарчы факультэт БДТУ|лесагаспадарчы факультэт]], кафедра лесаводства, дацэнт). Памёр 28 мая 2021 года ў Мінску{{крыніца?}}. == Навуковыя інтарэсы == Устойлівае лесакарыстанне; [[біялагічная разнастайнасць]] і павышэнне прадукцыйнасці лясоў. Адзін з аўтараў [[патэнт]]а «Устройство для измерения диаметров»<ref name="ПДБ">[https://patentdb.ru/patent/934192 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента]{{ref-ru}}</ref> Сярод апублікаванага: * Исследование влияния биологической мелиорации многолетним люпином и минеральных удобрений на рост средневозрастных, приспевающих и спелых сосновых насаждений : автореферат диссертации … кандидата сельскохозяйственных наук : 06.03.03 / Меркуль Георгий Владимирович. — Минск, 1974. * Лесаводства : вучэбны дапаможнік для студэнтаў спецыяльнасцей «Лясная гаспадарка», «Садова-паркавае будаўніцтва» / [Г. У. Меркуль і інш.]. — Мінск, 2001. * Тэхналогія лесагаспадарчай вытворчасці : практыкум : вучэбны дапаможнік / Г. Ул. Меркуль [і інш.]. — Мінск, 2004. == Узнагароды == Ганаровыя граматы [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] (2005), Беларускага тэхналагічнага інстытута і Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта (1982, 1986, 1987, 2000, 2008, 2010). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-BGTU-ar23481&strq=l_siz=20 Вучоныя Беларусі. Меркуль, Георгій Уладзіміравіч (кандыдат сельскагаспадарчых навук; лясная гаспадарка; нар. 1938)] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Меркуль Георгій Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Лесаводы Беларусі]] [[Катэгорыя:Лесаводы СССР]] i6zz4pl3nxbkh90ozwxdoyo9928t90d 0 552143 5158436 5019784 2026-06-25T22:05:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158436 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Генадзь Станіслававіч Алейнікаў | мужчына = так | выява = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = Старшыня праўлення [[НБ РБ|Нацыянальнага банка Беларусі]] | перыядпачатак = [[16 студзеня]] [[1997]] | перыядканец =[[20 сакавіка]] [[1998]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Сяргей Сцяпанавіч Лінг]] | папярэднік = [[Тамара Дзмітрыеўна Віннікава]] | пераемнік =[[Пётр Пятровіч Пракаповіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = | партыя = | муж = | жонка = | сужэнец = | дзеці = | бацька = | маці = | род = | адукацыя = | рэлігія = | узнагароды = }} {{цёзкі2|Алейнікаў}} '''Генадзь Станіслававіч Алейнікаў''' (10 лістапада 1947, [[Мінск]], [[БССР]], [[СССР]] — 13 верасня 2017, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларускі эканаміст, старшыня праўлення [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] (1997—1998). == Адукацыя == Скончыў у [[1977]] г. [[Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі]] па спецыяльнасці «Грашовы зварот і крэдыт», а таксама ў [[1985]] г. факультэт эканамістаў-міжнароднікаў [[Усесаюзная акадэмія знешняга гандлю|Акадэміі знешняга гандлю ў Маскве]] — па спецыяльнасці «Міжнародныя эканамічныя адносіны» з веданнем замежнай мовы. Валодаў [[Англійская мова|англійскай]] і [[Французская мова|французскай мовамі]]. == Сям’я == Жонка — [[Вольга Віталеўна Алейнікава]] (нар. у 1951 г.), дырэктар РНПЦ дзіцячай анкалогіі, гематалогіі і імуналогіі (Беларусь), прафесар. Генадзь Алейнікаў нарадзіўся ў адзін дзень са сваёй жонкай Вольгай — 10 лістапада<ref>{{Cite web |url=https://minsknews.by/direktor-rnpts-detskoy-onkologii-gematologii-i-immunologii-olga-aleynikova-darit-zhizn-eto-schaste/ |title=Архіўная копія |access-date=11 сакавіка 2018 |archive-date=15 лістапада 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115070335/http://minsknews.by/direktor-rnpts-detskoy-onkologii-gematologii-i-immunologii-olga-aleynikova-darit-zhizn-eto-schaste/ |url-status=dead }}</ref>. У сям’і нарадзілася трое сыноў: сярод іх вядомы — [[Максім Генадзевіч Алейнікаў]], кампазітар, прадзюсар гурта «Топлесс» (Беларусь). == Працоўная дзейнасць == Пачаў працаваць у банкаўскай галіне ў Мінску — у 1977—1978 гг. крэдытным інспектарам мінскага Фрунзенскага аддзялення Дзяржбанка СССР. У [[1978]]—[[1982]] гг. — быў кіраўніком Цэнтральнага аддзялення Дзяржбанка гарадской канторы Дзяржбанка СССР. У [[1985]]—[[1987]] гг. — працаваў намеснікам кіраўніка Мінскай гарадской канторы Дзяржбанка СССР. У [[1987]]—[[1988]] гг. — быў намеснікам старшыні выканкама Ленінскага раёна г. Мінска. У [[1988]]—[[1989]] гг. — працаваў намеснікам упраўлення Мінскага гарадскога ўпраўлення Дзяржбанка СССР. З [[1989]] г. па лістапад [[1991]] г. быў намеснікам старшыні праўлення — начальнікам планава-эканамічнага ўпраўлення Беларускага рэспубліканскага банка Знешэканамбанка СССР. Пасля роспуску СССР, з лістапада [[1991]] г. па [[1997]] г. Генадзь Алейнікаў узначальваў Банк знешнеэканамічнай дзейнасці Рэспублікі Беларусь («[[Белзнешэканамбанк]]») — быў яго прэзідэнтам (старшынёй савета дырэктароў). З [[16 студзеня]] [[1997]] г. па [[20 сакавіка]] [[1998]] г. Генадзь Алейнікаў быў старшынёй праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь. [[30 студзеня]] [[1997]] г. увайшоў у склад Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, а з [[5 лютага]] [[1997]] г. быў членам Прэзідыума Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь. З [[10 лютага]] [[1997]] г. па [[28 мая]] [[1998]] г. уваходзіў у склад валютна-крэдытнай камісіі Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь. Быў адпраўлены ў адстаўку з пасады старшыні Нацбанка па прычыне рэзкага падзення нацыянальнай валюты. Пазней, у тым жа [[1998]] г. Генадзь Алейнікаў узначаліў да снежня [[2007]] г. Банк міжнароднага гандлю і інвестыцый («Межторгбанк»), які ў [[2007]] г. быў прададзены банку «[[Альфа-Банк]]» (Расія), а сам Алейнікаў пакінуў пасаду старшыні праўлення Банка міжнароднага гандлю і інвестыцый. == Узнагароды == * 10 лістапада 1997 г. — Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь (за шматгадовую добрасумленную працу ў банкаўскай сістэме рэспублікі і ў сувязі з 50-годдзем з дня нараджэння) {{Зноскі}} == Літаратура == * [https://who_is_who_bel.academic.ru/8/Алейников_Геннадий_%28Станиславович%29 Кто есть кто в Беларуси. Хто ёсць хто ў Беларусі. Who is who in Belsrus] / Сост. В.Ф. Голубев, А.А. Смольский, В.А. Тригубович, А.И. Федута, В.А. Чуйко. - Минск: Мэджик Бук, 2004. - 284 с. == Спасылкі == * [https://archive.today/20150503153626/http://who.bdg.by/obj.php?kod=844 Геннадий Станиславович АЛЕЙНИКОВ] * [http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time7/lavz6111.htm Указ Президента Республики Беларусь от 16 января 1997 г. №65 "О назначении Г.С. Алейникова Председателем Правления Национального банка Республики Беларусь"] {{Архівавана|url=https://archive.today/20150503153632/http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time7/lavz6111.htm |date=3 мая 2015 }} * [http://www.busel.org/texts/cat1xl/id5gwmfud.htm Указ Президента Республики Беларусь от 20 марта 1998 г. № 149 Об освобождении Г.С. Алейникова от должности Председателя Правления Национального банка Республики Беларусь]{{Недаступная спасылка}} * Геннадий АЛЕЙНИКОВ: [https://neg.by/novosti/otkrytj/gennadij-alejnikov-k-milliardu-dollarov-priblizhayutsya-nashi-vlozheniya-v-realnyj-sektor-ekonomiki- К миллиарду долларов приближаются наши вложения в реальный сектор экономики] * Директор РНПЦ детской онкологии, гематологии и иммунологии Ольга Алейникова: [https://minsknews.by/direktor-rnpts-detskoy-onkologii-gematologii-i-immunologii-olga-aleynikova-darit-zhizn-eto-schaste/ «Дарить жизнь — это счастье»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171115070335/http://minsknews.by/direktor-rnpts-detskoy-onkologii-gematologii-i-immunologii-olga-aleynikova-darit-zhizn-eto-schaste/ |date=15 лістапада 2017 }} * [https://news.tut.by/economics/560165.html Умер бывший глава Нацбанка Геннадий Алейников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181109163813/https://news.tut.by/economics/560165.html |date=9 лістапада 2018 }} {{Старшыні праўлення Нацыянальнага Банка Рэспублікі Беларусь}} {{DEFAULTSORT:Алейнікаў Генадзь Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Нацыянальнага банка Беларусі]] m7khnmhm4137me5mb19e66ch3d33j0f 0 553212 5158354 4701783 2026-06-25T15:31:27Z Amherst99 6180 /* */ 5158354 wikitext text/x-wiki {{Рэчыва | карцінка = Indigo-3D-vdW.png | карцінка малая = | найменне = | традыцыйныя назвы = | скарачэнне = | хімічная формула = C16H10NO2 | малярная маса = 262.27 | шчыльнасць = 1,199 | мяжа трываласці = | цвёрдасць = | прымешкі = | стан = цвёрды | дынамічная глейкасць = | кінематычная глейкасць = | тэмп. плаўлення = +390 392... | тэмп. кіпення = | тэмп. раскладання = | тэмп. ўспышкі = | трайная кропка = | крытычная кропка = | цеплаёмістасць = | цёплаёмістасць2 = | цеплаправоднасць = | энтальпія адукацыі = | удзельная цеплыня параўтварэння = | удзельная цеплыня плаўлення= | цеплавое пашырэнне = | інтэрвал трансфармацыі = | тэмпература размякчэння = | ціск пары = | канструкцыі. дзісац. кіслаты = | CAS = 482-89-3 | EINECS = | SMILES = O=c3c(=c2[nH]c1ccccc1c2=O)[nH]c4ccccc34 | ЕС = | RTECS = DU2988400 | ЛД50 = | таксічнасць = }} {{іншыя значэнні}} '''Індыга''' ({{lang-es|índigo}}), 2-(1,3-дыгідра-3-окса-2H-індол-2-ілідэн)-1,2-дыгідра 3H-індол-3-ён, (δ^2,2'-бііндалін)-3,3'-дыён — крышталі фіялетавага колеру, маларастваральныя ў большасці арганічных растваральнікаў (слаба раствараецца ў [[нітрабензол]]е, [[хлараформ]]е). Выкарыстоўваецца як кубавы фарбавальнік. Пры сульфаванні атрымліваецца індыгакармін, яго ўжываюць як акісляльна-аднаўленчы індыкатар, для падрыхтоўкі чарніла, сінькі, акварэльных фарбаў. Індыга з’яўляецца шматтанажным (выкарыстоўваецца ў вялікіх колькасцях) прадуктам, вялікая частка якога ідзе на афарбоўку валакна пры вытворчасці [[джынсы|джынсавай]] тканіны. 6,6'-Дыброміндыга — фарбавальны кампанент [[тыр]]скага [[пурпур]]у. == Сінтэз == Асноўны прамысловы метад сінтэзу індыга — гэта сінтэз цыклізацыяй N-фенілгліцына па тыпу кандэнсацыі Клайзена з утварэннем індаксілату, які пад дзеяннем кіслароду паветра акісляецца да індыга: [[Файл:Indigo.Baeyer-Drewson.Synthesis.svg|400px]] У кругладонную колбу аб’ёмам 750 мл з зваротным халадзільнікам змяшчаюць 14 г антранілавай кіслаты, 10 г манахлорвоцатнай кіслаты, 20 г бязводнага карбанату натрыю і 200 мл вады. Сумесь награваюць з зваротным халадзільнікам на працягу 3 гадзін, затым пераліваюць у мензурку, астуджваюць, дадаюць трохі канцэнтраванай салянай кіслаты і пакідаюць на ноч. Неачышчаную фенілгліцын-''о''-карбонавую кіслату адфільтроўваюць і прамываюць вадой. Прадукт чысцяць перакрышталізацыі з гарачай вады, у якую дададзена некаторая колькасць актываванага вугалю для выдалення афарбаваных прымешак, пасля чаго сушаць пры 100 °C. Атрыманая фенілгліцын-''о''-карбонавая кіслата мае тэмпературу плаўлення +208 °З, выхад складае 12 г. [[Файл:Indigo-Historische Farbstoffsammlung.jpg|thumb|right| Індыга, ''Гістарычная калекцыя фарбавальнікаў Дрэздэнскага тэхнічнага ўніверсітэта, Германія.'']] У нікелевы тыгель (не рэагуе з расплаўленай шчолаччу) змяшчаюць сумесь 10 г фенілгліцын-''о''-карбонавай кіслаты, 30 г шарыкаў гідраксіду натрыю і 10 мл вады. Сумесь награваюць да +200…210 °C, добра змешваючы яе тэрмометрам, абароненым медным наканечнікам. Рэакцыйная маса растопліваецца і паступова прымае аранжавую афарбоўку. Калі сумесь стане аранжавай, тыглю даюць астыць і раствараюць сплаў у 200 мл вады. Пры ўстрэсванні раствору пры доступе паветра, прадукт рэакцыі акісляецца, ператвараючыся ў індыга. Ператварэнне ў індыга можна паскорыць даданнем салянай кіслаты з наступным акісленнем раствору хларыду жалеза. Акісленне вядуць да тых часоў, пакуль з раствору не перастане выпадаць асадак індыга. Атрыманы індыга адсмоктваюць на варонцы Бюхнера, прамываюць вадой і высушваюць. Выхад — 7 г. Фільтраваны раствор індаксілу можна акісляць прадзьмухваннем паветра праз раствор. Яго вядуць да тых часоў, пакуль кропля воднай завісі індыга, які вылучаецца, пры памяшканні паміж двума лістамі фільтравальнай паперы не будзе пакідаць яўнае кальцо цвёрдага індыга, а вадкасць вакол яго пры дзеянні паветра больш не будзе сінець. == Спасылкі == * [http://flashchem.ucoz.net/NR/cont_indigo_bayer.html Flash-ілюстрацыя механізма рэакцыі сінтэзу індыга па Баеры-Дрэўсену кандэнсацыяй ''орта''-нітрабензальдэгіду з ацэтонам у шчолачным асяроддзі] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фарбавальнікі]] [[Катэгорыя:Злучэнні азоту]] [[Катэгорыя:Вытворныя індолу]] id9pyh0zhtvkukhi82zbxovdqzpm6eo 0 556729 5158512 5086992 2026-06-26T07:39:42Z StarDeg 16311 /* У ролях */ 5158512 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = Патоп |Арыгінальная назва = Potop |Выява = |Памер = |Жанр = [[Гістарычны фільм|гістарычны]]<br/>[[Ваенны фільм|ваенны]]<br/>[[Прыгодніцкі фільм|прыгодніцкі]] |Рэжысёр = [[Ежы Гофман]] |Прадюсар = |Сцэнарыст = [[Ежы Гофман]]<br/>[[Адам Керстен]]<br/>[[Войцех Жукроўскі]]<br/>[[Генрык Сянкевіч]] (раман) |Акцёры = [[Даніэль Альбрыхскі]]<br/>[[Малгаржата Браўнек]]<br/>[[Тадэвуш Ламніцкі]]<br/>[[Казімеж Віхняж]] |Аператар = [[Ежы Вуйчык]] |Кампазітар = [[Казімеж Сероцкі]] |Кампанія = PRF «Zespol Filmowy», [[Беларусьфільм]], [[Кінастудыя імя А. Даўжэнка]] |Бюджэт = |Зборы = |Краіна = [[Польшча]] — [[СССР]] |Мова = [[Польская мова|польская]] |Час = 315 хвілін — у савецкім пракаце 278 хвілін 2 серыі — 4 часткі |Год = 1974 |Папярэдні фільм = |Наступны фільм = |imbd = 0072021 }} «'''Патоп'''» ({{Lang-pl|Potop}}) — [[Фільм|кінафільм]] рэжысёра [[Ежы Гофман]]а па матывах аднайменнага рамана [[Генрык Сянкевіч|Генрыка Сянкевіча]], зняты ў 1974 годзе. == Апісанне сюжэту == === Першая серыя === Бравы [[харунжы]] Анджэй Кміцыц прыязджае ў сядзібу Білевічаў, каб выканаць волю яго заступніка-нябожчыка і ажаніцца з яго ўнучкай Аляксандрай (''памяншальная форма гэтага імя ў польскай мове — Оля, Волечка''). Яны адразу спадабаліся адзін аднаму, аднак гарачая кроў і благая кампанія згулялі з афіцэрам злы жарт: пасля п'янай гулянкі і сутыкнення з мясцовай шляхтай, незадаволенай буянымі прышэльцамі, ён спальвае суседнюю сядзібу і захоплівае Волечку. Мясцовая шляхта пад кіраўніцтвам прыбыўшага палкоўніка Валадыёўскага абложвае яго ў сядзібе. Валадыёўскі выклікае Кміцыца на паядынак і раніць яго. Ачуняўшы, харунжы набірае атрад і разам з Валадыеўскім адпраўляецца да гетмана [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]], які набірае войска супраць уварваўшыхся ў краіну шведаў. На балі гетман абвяшчае тост за новага апекуна — шведскага караля [[Карл X Густаў|Карла Густава]]. Палкоўнікі абвінавачваюць яго ў здрадзе, іх усіх арыштоўваюць і пад канвоем адпраўляюць у Біржы. Аднак Заглоба здолеў збегчы і прывесці з сабой харугву (полк) Валадыёўскага. Кміцыц, ужо даў клятву вернасці гетману, застаецца на яго баку і душыць мяцеж харугваў, але сутыкнуўшыся з фатальнай подласцю братоў Радзівілаў, якія мараць разваліць Рэч Паспалітую і атрымаць каралеўскую ўладу над Літвой, хаваецца ў лясах. Ён аказваецца ў становішчы супраць усіх, абодва бакі канфлікту мараць яго пакараць смерцю як здрадніка... === Другая серыя === Мяцеж канфедэратаў шырыцца. Кміцыц падслухоўвае чужую размову, з якой даведваецца, што шведы збіраюцца захапіць і абрабаваць польскую святыню — Яснагорскі манастыр. Ён спяшаецца туды і пераконвае [[прыёр]]а ў вераломстве захопнікаў. Шведы бяруць манастыр у аблогу, гарнізон адбіваецца. Неўзабаве да шведаў прыходзіць велізарная кулеўрына, якая наносіць страшныя страты крэпасці. Ноччу Кміцыц падрывае яе, але трапляе ў варожы палон, з якога ён здолеў бегчы. Ён едзе ў Сілезію і пераконвае караля Яна Казіміра ехаць у Польшчу. У шляху, абараняючы караля, ён уступае ў бой з праўзыходным шведскім атрадам. Кароль дае яму ў падпарадкаванне татарскую харугву. Тым часам Багуслаў Радзівіл беспаспяхова заляцаецца да нявесты Кміцыца Волечкі. У той жа час атрад Валадыёўскага з поспехам абложвае і бярэ штурмам замак Януша Радзівіла, здраднік памірае ад астмы. Пасля ўцёкаў Волечкі Багуслаў сустракаецца на поле бою з [[Стэфан Чарнецкі|Чарнецкім]], польская кавалерыя не можа атакаваць, так як шведскія гарматы абстрэльваюць брод. Кміцыцу ўдаецца выцягнуць варожую кавалерыю на пераправу, шведская артылерыя не можа біць па сваім. Чарнецкі камандуе агульную атаку, польскія гусары змятаюць парадкі шведскіх мушкецёраў. Кміцыц даганяе Багуслава і ў паядынку збівае яго з сядла. Ён сустракаецца з Волечкай на службе ў саборы, якая праводзіцца ў яго гонар, яна пазнае ўсю праўду і яны ўз'ядноўвацца. == У ролях == * [[Даніэль Альбрыхскі]] — ''Анджэй Кміцыц'' * [[Малгажата Браўнек]] — ''Оленька (Аляксандра) Білевіч'' * [[Тадэвуш Ламніцкі]] — ''Міхал Валадыеўскі'' * [[Казімеж Вахняж]] — ''Ян Ануфрый Заглоба'' * [[Уладзіслаў Ханьча]] — ''[[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]]'' * [[Лешэк Целяшынскі]] — ''[[Багуслаў Радзівіл]]'' * [[Рышард Філіпскі]] — ''Сарока'' * [[Вяслава Мазуркевіч]] — цётка ''Кульвечоўна'' * [[Францішак Печка]] — ''Кемліч'' * [[Веслаў Голас]] — ''[[Стэфан Чарнецкі]]'' * [[Пётр Паўлоўскі]] — ''[[Ян II Казімір Ваза|Ян II Казімір]]'' * [[Леон Немчык]] — ''[[Карл X Густаў]]'' * [[Станіслаў Ясюкевіч]] — ''Аўгусцін Кардзецкі'' * [[Ежы Федаровіч]] — ''афіцэр Браўн'' * [[Анджэй Красіцкі]] — ''Бергман'' * [[Ежы Бяленя]] — ''Ганхоф'' * [[Казімеж Апаліньскі]] — ''Імператарскі пасол'' * [[Анна Сенюк]] — ''Марыня Гаштоўтаўна-Пацунелька'' * [[Станіслаў Міхальскі]] — ''Ярамір Какасіньскі'' * [[Фердынанд Матысік]] — ''Замойскі, серадскі мечнік'' * [[Віргіліуш Грынь]] — ''Збышка'' * [[Аркадзіуш Базак]] — ''Кукіноўскі'' * [[Лешэк Хердэген]] — ''Саковіч'' * [[Богуш Білеўскі]] — ''Кульвец'' * [[Тадэвуш Шміт]] — ''Аскерка'' * [[Бруна Оя]] — ''Бутрым'' * [[Кшыштаф Кавалеўскі]] — ''Рох Кавальскі'' * [[Васіль Сімчыч]] — ''Гаштоўт'' * [[Леанард Анджэеўскі]] — ''Ага'' * [[Аляксандр Гансоўскі]] — ''епіскап'' (у тытрах не ўказаны) == Узнагароды і намінацыі == === Узнагароды === * [[1974 год у гісторыі кіно|1974]] — Гран-пры [[Фестываль польскага мастацкага кіно|Фестывалю польскага кіно]]<ref name="FestiwalGdynia">{{cite web|url=http://www.festiwalgdynia.pl/wirtualny_festiwal/1----_1974.html|title=Festiwal Polskich Filmów Fabularnych — 1974 Laureaci|author=|date=|publisher=«''Festiwalgdynia.pl''»|lang=pl|accessdate=2018-09-19|archive-date=21 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821010239/http://www.festiwalgdynia.pl/wirtualny_festiwal/1----_1974.html|url-status=dead}}</ref>. * [[1974 год у гісторыі кіно|1974]] — Прэмія [[Фестываль польскага мастацкага кіно|Фестывалю польскага кіно]] за Найлепшую мужчынскую ролю ([[Даніэль Альбрыхскі]])<ref name="FestiwalGdynia" />. * [[1974 год у гісторыі кіно|1974]] — Прыз глядацкіх сімпатый ([[Фестываль польскага мастацкага кіно]])<ref name="FestiwalGdynia" />. === Намінацыі === * [[1975 год у гісторыі кіно|1975]] — Прэмія «[[Оскар]]» у катэгорыі «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|Найлепшы фільм на замежнай мове]]» == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{imdb title|id=0072021|title=Потоп}} * {{Amg movie|id=13156|title=Потоп}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залатыя львы»}} [[Катэгорыя:Фільмы Польшчы 1974 года]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР 1974 года]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Літве]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ва Украіне]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Кракаве]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Лодзі]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Мінску]] [[Катэгорыя:Фільмы Ежы Гофмана]] br257pymync6xeexs455d5z4n22f32l 0 562687 5158402 4881053 2026-06-25T18:43:24Z DzBar 156353 катэгорыі 5158402 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |выява=[[Выява:ArmA II Logo.png|300пкс]] }} «'''Arma 2'''»&nbsp;— [[камп’ютарная гульня]] ад [[Bohemia Interactive Studio]] [[PC]], якая з’яўляецца працягам гульні [[Armed Assault]]. Гульня была афіцыйна аб’яўлена 22 жніўня 2007 на выставе [[Games Convention]] у [[Лейпцыг]]у. Аўтары класіфікуюць гульню як сімулятар рэальных баявых дзеянняў. У [[ЗША]] продажы гульні пачаліся з 8 ліпеня 2009 года. Гульня «Arma 2» выкарыстоўвае сістэму абароны «FADE». == Сюжэт == Дзеянне Arma 2 разгортваецца ў [[2009]] годзе, на тэрыторыі выдуманай постсавецкай краіны Чарнарусі ({{lang-en|Chernarus}}). Грамадзянская вайна доўжыцца вось ужо два гады ў дзяржаве Чарнарусі пасля доўгага перыяду палітычнай дэстабілізацыі. Гэтаму ўсяму паспрыялі сутычкі паміж празаходняй кааліцыяй і камуністычна-нацыяналістычным рухам «Чарнарускі Рух Чырвонай Зоркі» (ЧРЧЗ, англ. скар. ChDKZ, «Чадакі»). Пасля таго, як ChDKZ была пераможаная дэмакратычным крылом на выбарах 2008 года, напружанасць у краіне ўзрасла падчас гэтак званай «Вераснёвай Крызы». Пры падтрымцы этнічнага рускага насельніцтва ў паўночнай правінцыі Чарнарусі, паўстанцы сілай паспрабавалі зноў аб’яднаць поўнач Чарнарусі з Расіяй, але былі спыненыя антыпаўстанцкай аперацыяй «Паўночны Вецер». Летам 2009 сілы паўстанцаў, што асталіся адступілі да гор на поўначы. Восенню 2009 «Чадакі» пад кіраўніцтвам вядомага вайсковакіраўніка па мянушцы «Акула» раптам разгарнулі буйны наступ на ўрадавыя сілы. Літаральна праз некалькі тыдняў паўстанцы захапілі практычна ўсю паўночную правінцыю і абвясцілі незалежнасць. Пасля перамоў з Расіяй аб далучэнні, калі Масква ім адмовіла, яны ўсталявалі свой урад і ўвялі вайсковае становішча, пры гэтым працягваючы наступаць на заходнюю частку краіны. Урадавыя сілы панеслі вялікія страты і сітуацыя стала крытычнай. Аляксандр Баранаў, прэм’ер-міністар Чарнарусі, папрасіў дапамогі ў сілах АДАП, каб аднавіць мір і парадак на тэрыторыі краіны. Альянс паведамляе сілы хуткага рэагавання і прымаецца рашэнне адправіць марскіх пяхотнікаў, каб прадухіліць далейшыя грамадзянскія страты ў канфлікце паміж «Чадакамі» і рэшткамі Чарнарускімі Сіламі Абароны. Марскія экспедыцыйныя войскі бяруць на сябе кантроль над сітуацыяй. Гулец выступае ў ролі члена разведкі каманды спецпрыза [[Марская пяхота|марской пяхоты]] [[ЗША]] пад назвай «Лязо» (англ. Razor). == Чарнарусь == [[Файл:Flag of Chernarus.svg|міні|200пкс|Сцяг Чарнарусі]] Дзеянне камп’ютарнай гульні Arma 2 разгортваецца ў 2009 годзе, на тэрыторыі выдуманай постсавецкай краіны Чарнарусі ({{lang-en|Chernarus}}). У гульні прадстаўленая не ўся Чарнарусь, а яе паўночна-ўсходняя правінцыя&nbsp;— Паўдневая Загорыя (якая мяжуе з Паўночнай Загорыяй, якая ўваходзіць у склад Расіі). Насельніцтва&nbsp;— 3&nbsp;млн этнічных чарнарусаў і 800 тыс. рускіх. Чарнарускую мову імітуе чэшская. Паўдневы і ўсходні берагі Чарнарусі абмывае Зяленае мора. Сталіца&nbsp;— места Навіград. Жыхары Чарнарусі маюць відавочна чэшскія імёны і прозвішчы. Bohemia Interactive распрацавала тэхналогію, якая дазваляе ператвараць рэальныя дадзеныя аб вышынях і ляндшафтах ў віртуальнае ўяўленне. Такім чынам, у гульні: * 225 км² рэальнай мясцовасці. Гульня мае дзве карты&nbsp;— Загорыя і востраў Утэс з дэсантным караблём ВМФ ЗША «Кхесань», што размясьціўся непадалек. * 1 мільен аб’ектаў * 350&nbsp;< дарогаў * 50 гарадоў і мястэчкак, парты і фабрыкі * Жывое асяроддзе (грамадзянскія і дзікая жывёліна) * Дзве буйныя і некалькі малых дамбаў, а таксама невялікія азеры і сажалкі. * Вялікі вайсковы аэрадром&nbsp;— «Аэрадром Выбару» з бетонным пакрыццем, два малых грунтавых аэрадрома, буйны вайсковы аэрадром на Скале * Руіны замка XII стагоддзя&nbsp;— «Чортаў замак» («Замак д’ябла») і іншыя гістарычныя славутасці Месцазнаходжанне Чарнарусі з моманту выхаду гульні стала прадметам ажыўленых спрэчак. Збольшага гэта выклікана імкненнем знайсці прататып гэтай краіны і даць аналогію падзеям гульні. Геаграфічна няма раёна, які б цалкам адпавядаў апісанням у гульні. Прасочваецца матыў вайсковых канфліктаў (югаслаўскія войны) пры распадзе Югаславіі і Чэхаславакіі. Так, напрыклад, сталіца Чарнарусі названая імем Навіград, якое носіць рэальны горад Харватыі. Харвацкае Загор’е таксама з’яўляецца рэальнай мясцовасцю, суседнічая з Загор’ем ў суседняй Албаніі і на паўночна-захадзе Грэцыі. Гульнявая Чарнарусь падобная назвай на Чарнагорыю, размешчаную на гэтай тэрыторыі, і што атрымала незалежнасць у 2006 годзе&nbsp;— незадоўга да выхаду гульні. Характэрная для Балкан гарыстая мясцовасць. Як і ў гульні, дадзеныя краіны абмываюцца морам з поўдня. У рэальных канфліктах прымалі ўдзел вайскоўцы АДАП, Расіі і ісламскія баевікі. Магчымая аналогія і з Паўночнай і Паўдневай Асеціяй. Так, напрыклад, Паўночнае Загор’е ў гульні ўваходзіць у склад РФ, а Паўдневае&nbsp;— у склад Чарнарусі. Ёсць аналогіі з Украінай. Напрыклад&nbsp;— сцяг чарнарускіх войскаў (нашыўка на вопратцы) знешне нагадвае сцяг Украіны, аднак замест блакітна-жоўтага выкарыстоўваецца жоўта-зялёны сцяг. Камуфляж Чарнарускай арміі нагадвае камуфляж украінскай. Некаторыя людзі называюць гэта прароцтвам, так як падзеі развіваюцца пад тымі жа падставамі і сцэнарыямі, што крыху павысіла яе рэйтынг нават пасля выхаду Arma 3. == Фракцыі == У гульні прысутнічаюць 3 асноўныя фракцыі, што падзяляюцца на меншыя па памеру фарміраванні. === «Сінія» === ==== Корпус марской пяхоты ==== [[Корпус марской пяхоты ЗША]] ({{lang-en|United States Marine Corps}}) — адзінае фарміраванне [[Узброеныя Сілы ЗША|Узброеных сіл ЗША]] на тэрыторыі Чарнарусі. Прадстаўленыя 27-м экспедыцыйным корпусам марской пяхоты (27-й ЭКМП), у задачы якога ўваходзіць устаноўка балансу ў грамадзянскай вайне на карысць чарнарускаму ураду. Марпехі вельмі выдатна навучаныя дзейнічаць падчас асіметрычнай вайны, у чым ім дапамагае навейшая тэхніка і найлепшая зброя. Марпехі выкарыстоўваюць вопратку колеру камуфляжу [[MARPAT]] і ўзброеныя асабістай зброяй, што стаіць на ўзбраенні Арміі ЗША: штурмавымі вінтоўкамі [[М16А4]], карабінамі [[М4]], кулямётамі [[M249 SAW]] (Squad Automatic Weapon) і [[M240]] і іншай зброяй асаблівага прызначэння. Наземныя сілы складаюць такія зразкі тэхнікі, як бронетранспарцёры [[LAV-25]], [[AAV]] і танкі [[M1 Abrams|М1А2 «Абрамс»]]. Аснову паветраных сіл складаюць транспартныя канвертапланы MV-22 Osprey, транспартныя верталёты [[MH-60S Seaknight]] і [[UH-1Y Venom]]; баявыя верталёты [[AH-1Z Viper]] і знішчальнікі-бамбардзіроўшчыкі [[F-35|F-35 VTOL]] выконваюць ролі як паветранай падтрымкі, гэтак і знішчальнікаў. У распараджэнні 27-а ЭКМП месцяцца разведпадроздзелы, што былі далучаныя ў якасці дадатковай падтрымкі падчас аперацыі Harvest Red. Ваяры ў разведцы навучаныя дзейнічаць глыбока ў тылу ворага, наладжваць сувязі з грамадзянскім насельніцтвам і праводзіць спецаперацыі. Падчас бою марпехі спадзяюцца на шматлікую зброю новага пакалення: беспілотныя лятальныя апараты, рэактыўную артылерыю і шмат іншае. ==== Чарнарускія Сілы Абароны ==== [[Файл:Ściah ČSA.png|міні|200пкс|Сцяг Чарнарускіх Сіл Абароны]] Чарнарускія Сілы Абароны ([[чэшская мова|па-чарнаруску]]: ''Černaruské Ozbrojené Sily'', {{lang-ru|Вооружённые Силы Чернарусы}}) выконваюць ролю Узброеных сіл Чарнарусі. Асноўная мэта існавання ЧСА - змаганне супраць экстрэмістаў і сепаратыстаў, што пачалі актыўную дзейнасць яшчэ ў сярэдзіне 1990-х гадоў. Рыштунак жаўнераў ЧСА ўяўляе сумесь сучасных кевларавых шаломаў і вопраткі, камуфляж якое ґрунтуецца на камуфляжы ПДВ ЗРСР. Жаўнеры ўзброеныя вінтоўкамі [[АК-74]], кулямётамі [[ККМ]] і іншай асабістай зброяй вытворчасці краін мінулага Варшаўскага дагавору. ЧСА выкарыстоўвае вялікую колькасць тэхнікі часоў "[[Халодная вайна|Халоднай вайны]]": асноўныя баявыя танкі [[Т-72]], бронетранспарцёры [[БВДМ-2]] і [[БМП-2]], аўтамабілі УАЗ і грузавікі «Урал». Высокая мабільнасць ваяроў ЧСА ў гарах забяспечваецца транспартнымі верталётамі [[Мі-17]]. Паветраную падтрымку ажыццяўляюць самалёты [[Су-25]] і баявыя верталёты [[Мі-24]]. Нягледзячы на тое, што ў ЧСА няма сіл адмысловых аперацый, чарнарускія жаўнеры заўсёжы служаць у месцах, дзе яны нарадзіліся, што дае ім выдатныя веданні мясцовасці і асабліва важна пры ахове насельніцтва ад экстрэмістаў. Апошнія трэніроўкі арміямі АПАД і замежная дапамога дазваляе войскам ЧСА узаемадзейнічаць з КМП ЗША і эфектыўна змагацца з паўстанцамі. === «Чырвоныя» === ==== Расійскія Узброеныя сілы ==== Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі ({{lang-ru|Вооружённые Силы Российской Федерации}}) прадстаўленыя расійскім кантынгентам Чарнарускіх Міратворчых Сіл. У ягоны склад уваходзіць элітны гвардзейскі матастралковы батальён. Расійскія жаўнеры носяць вопратку з камуфляжам "Флора" і сучасныя разгрузачныя камізэлькі з старым ахоўным рыштукам. Яны ўзброеныя аўтаматамі АК-107, трывалымі кулямётамі ККМ, гранатамётамі РСГ-18 і РСГ-7 з сучаснымі гранатамі. Кантынгент расійскіх атрадаў мае ў сваім распараджэнні асноўныя баявыя танкі Т-90 і сучасныя бронетранспарцёры: колавыя «Ваднікі» і БТР-90 і гусенічныя БМП-3. Расійская тактыка разлічвае на моц баявых верталётаў Мі-24 «Кракадзіл», Ка-52 «Алігатар» і ўзброеныя транспартныя верталёты Мі-8М. Штурмавікі Су-25 таксама даступныя для падтрымкі. Таксама батальён ужывае мінамёты, ракетную артылерыю, беспілотнікі ў якасці падтрымкі пяхоты. Сілы адмысловага прызначэння складаюцца з загартаваных у баях ветэранаў, што носяць вопратку тыпу «Горка» і ўжываюць адмысловую бязгучную зброю, снайперскія вінтоўкі і выбухоўкі. Яны навучаныя ажыццяўляць контртэрарыстычныя апэрацыі, валодаюць чарнарускім і таемна дзейнічалі на тэрыторыі краіны на працягу доўгага часу. ==== Чарнарускі Рух Чырвонай Зоркі ==== Чарнарускі Рух Чырвонай Зоркі ([[чэшская мова|па-чарнаруску]]: ''Černaruské Hnutí Rudé Hvězdy'') з’яўляецца групіроўкай, што супрацьстаіць ураду Чарнарусі і выступае за далучэнне да Расійскай Федэрацыі. Нягледзячы на тое, што ЧРЧЗ пачыналася як падпольны рух, зараз гэта звычайная сіла, з вайсковай структурай і зброяй, што была захопленая ў падроздзелаў ЧСА або набытая ў захопленых кантрабандыстаў. Гэта дало магчымасць ЧРЧЗ дастаткова моцу каб пачаць пераварот супраць ураду. Паўстанцы носяць розныя старыя вайсковыя вопраткі расійскага паходжання, звычайна ў гарадской каляровай гаме. Яны ўзброеныя рознай асабістай зброяю, ад старых [[АКМ]] да захопленых [[АК-74]]. Супрацьтанкавыя гранатамёты розных тыпаў звычайна набываюцца ў гандляроў зброяй ў вялікіх колькасцях. Паўстанцам не хапае інфраструктуры сучаснага войску, таму транспартных сродкаў, што яны выкарыстоўваюць, даволі мала і жаўнеры не могуць спадзявацца на падтрымку артылерыі альбо іншай тэхнікі. Паўстанцы ўжываюць у асноўным старую тэхніку вытворчасці ўсходніх краін, што была захопленая ў урадавых войскаў. Звычайна тэхніка самастойна перамалёўваецца. ЧРЧЗ таксама мае ў распараджэнні розныя тыпы захопленых самалётаў і верталётаў, аднак яны ўжываюцца толькі на некаторых частках Чарнарусі, удалечыні ад дзяржаўных паветраных базаў. Армія паўстанцаў арганізаваная на рэгіянальныя самастойныя групы, што кіруюцца і завуцца ў гонар іх камандзіраў, што знаходзяцца ў падпарадкаванні «Акулы», вярхоўнага лідара ЧРЧЗ. == Геймплэй == Гульня змяшчае рэалістычнае ўзбраенне, мадэлі машын, мясцовасць, балістыку зброі, аддачу, перанабойванне, пашкоджаньні, рухі персанажаў і машын, а таксама іх хуткасць. Напрыклад, птушкі і казуркі рэагуюць на асяроддзе, а мясцовасць і статычныя аб’екты, такія як дрэвы і будынкі,&nbsp;— руйнуюцца. У верталетаў рэалістычнае кіраванне, якое трэба асвойваць. У кіраванні паветранай тэхнікай перададзеныя найпростыя фізічныя прынцыпы руху, прычым яны ўнікальныя для кожнай мадэлі. Кампанія праходзіць у рэальным часе, але гэта не мае на ўвазе пастаянныя баявыя дзеянні. Ваенныя тактыкі таксама будуць адлюстроўваць рэальны свет, дзе цярпенне, атака з флангаў і трывалае сховішча будуць проста неабходныя. Па некаторых прычынах, скачкі гульцу недаступныя і замененыя на пералазанне праз перашкоды. Узровень складанасці ўплывае на колькасць захаванняў, таксама ў некаторых місіях ёсць аўтазахаванні. Складанасць наладжваецца і змяшчае чатыры ўзроўні: Кадэт, Салдат, Ветэран і Эксперт, якія адрозніваюцца баявымі якасцямі (але не колькасцю і складам) сіл ворагаў і саюзнікаў. На ўзроўні «Кадэт» захоўвацца можна неабмежаваную колькасць разоў (але выкарыстоўваючы адзін і той жа слот), на «Салдат»&nbsp;— 5, Ветэран -3, Эксперт -1. Можна таксама змяняць налады складанасці, напрыклад на ўзроўні «Кадэт» паставіць усе паказчыкі на «Эксперт» і атрымаць магчымасць гуляць фактычна на «эксперце», маючы неабмежаваныя захаванні. У двух апошніх місіях кампаніі гульцу прадастаўляецца рэжым стратэгіі. Ен уключае класічныя элементы гульняў жанру RTS&nbsp;— за захоп апорных пунктаў праціўніка гулец атрымлівае грошы, на якія можа будаваць базу і набываць юнітаў&nbsp;— акрамя свайго, рэжым дазваляе кіраваць яшчэ 11 аддзяленнямі, камандуючы цэлай ротай дакладна так жа, як і асобнымі байцамі свайго аддзялення. Колькасць кожнага аддзялення&nbsp;— 12 асоб, а калі яно, напрыклад, танкавае&nbsp;— гэта 12 танкістаў і, адпаведна, 4 танка. == Тэхналогія == Гульня выкарыстоўвае [[гульнявы рухавік]] [[Real Virtuality]] 3 версіі, які значна палепшаны па параўнанні з папярэдняй версіяй, якая выкарыстоўваецца ў Arma. Вось некаторыя з ключавых новаўвядзенняў: * Падтрымка некалькіх ядраў * [[DirectX|DirectX 9]] (шэйдары 3-га пакалення) * Рэльефнае тэкстураванне * Паралякснае адлюстраванне тэкстур * Паўсферычнае асвятленне * Убудаваная дынамічная сістэма зносін «ArmA 2 ужо карыстаецца поспехам дзякуючы гульнявому рухавіку, які бесперапынна дапрацоўваўся ў працягу 10 гадоў і служыў асновай для трэніровачных праграм ва узброеных сілах па ўсім свеце.» — Maruk, BIS CEO Arma 2 будзе цалкам падтрымліваць DirectX9, падтрымка DirectX10 не плануецца. == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [http://www.arma2.com Афіцыйны сайт гульні] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні жанру экшан]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2009 года]] [[Катэгорыя:Працягі камп’ютарных гульняў]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Чэхіі]] [[Катэгорыя:Arma]] klq16nfzyuv2w87yab93f1u294vwrgj 0 563576 5158423 5153552 2026-06-25T21:29:55Z Bk1949 50943 5158423 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|1926}} '''[[1926]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == * [[15 студзеня]] : у [[Вільня|Вільні]] выйшаў першы нумар заходнебеларускага часопіса «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]» (існаваў да снежня 1928). * люты : у [[Смаленск]]у заснавана філія «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]». * [[26 мая]] : на пашыраным пасяджэнні Цэнтральнага бюро «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]» разлядалася заява [[К. Чорны|К. Чорнага]], [[К. Крапіва|К. Крапівы]], [[Я. Пушча|Я. Пушчы]], [[А. Бабарэка|А. Бабарэкі]] аб выхадзе з аб’яднання, а таксама ліст у [[ЦК КП(б)Б]] аб дазволе стварыць новую літаратурную [[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|арганізацыю]]. * [[22 чэрвеня]] : [[Алесь Гурло|А Гурло]], [[А. Вольны]], [[Н. Чарнушэвіч]] выйшлі са складу «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]». * [[6 ліпеня]] : прайшоў пленум Цэнтральнага бюро «Маладняка», на якім абраны новы склад Прэзідыума: [[М. Чарот]], [[М. Зарэцкі]], [[А. Дудар]], [[М. Каспяровіч]] і [[Мікола Аляхновіч|М. Аляхновіч]]. == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 1926 года}} * Збор твораў : [у 6 т.] / [[Янка Купала]]. Т. 2 : «Шляхам жыцця». – [[Мінск|Менск]] : [[Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]]. – 353 с. * «Пачуцці» : [апавяданні] / [[Кузьма Чорны]]. – [[Мінск|Менск]] : Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, – 163 с. === Выданні ЦБ "Маладняка" === * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Прозалаць_(1926).pdf «Прозалаць]» (вершы) / [[Андрэй Александровіч]]. - [[Мінск|Менск]] : выданне ЦБ "[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]". * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Uładzimier_Chadyka_-_Suniсy_(1926).pdf «Суніцы]» (вершы) / [[Уладзімір Хадыка]]. — [[Мінск|Менск]] : выданне ЦБ «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]». == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Грацыя Дэледа]]. == Нарадзіліся == * [[15 студзеня]] — [[Павел Шуба]], беларускі [[мовазнавец]] (пам. [[2000]]) == Памерлі == * [[6 мая]] — [[Казімір Сваяк]] (нар. [[1890 год у гісторыі літаратуры|1890]]), беларускі паэт, драматург, публіцыст, літаратуразнавец, каталіцкі святар. {{Зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1926 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] baylxdhb8zi8dzz28rrhvx5llm4um2i 0 566968 5158329 5105526 2026-06-25T14:26:39Z JerzyKundrat 174 5158329 wikitext text/x-wiki '''Старосты (намеснікі, дзяржаўцы) аршанскія''' – кіраўнікі адміністрацыі [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскага павета]] [[ВКЛ]] {| cellspacing="12" class="wikitable sortable" style="text-align:left; font-size: 12px;" |- ! style="" | Ілюстрацыя ! style="" | Гады кіравання ! style="" | Стараста ! style="" | Заўвагі |----- |[[Image:POL COA Leliwa.svg|70px]]||[[1500]]—[[1501]]||[[Юрый Глябовіч]]|| |----- |[[Image:No image.svg|70px]]||[[1501]]—[[1538]]|| [[Фёдар Іванавіч Заслаўскі]] || |----- |[[Image:No image.svg|70px]]||[[1538]]—[[1546]]||[[Васіль Юр’евіч Друцкі-Талачынскі]]|| |----- |[[Image:No image.svg|70px]]||[[1546]]—[[1551]]||[[Андрэй Іванавіч Друцкі-Азярэцкі|Андрэй Іванавіч Друцкі-Азярэцкі]]||больш верагодна, што займаў пасаду да сваёй смерці ў [[1558]] г. |----- |[[Image:No image.svg|70px]]||[[1559]]||П. Д. Корсак||адзіная згадка |----- |[[Image:POL COA Odyniec.svg|70px]]||[[1560]]—[[1566]]||[[Андрэй Сямёнавіч Адзінцэвіч]]|| |----- |[[Image:POL COA Chorągwie Kmitów.svg|70px]]||[[1566]]—[[1587]]||[[Філон Кміта-Чарнабыльскі]]|| |----- |[[Image:Herb Sapiehów.PNG|70px]]||[[1588]]—[[1611]]||[[Андрэй Іванавіч Сапега]]|| |----- |[[Image:Herb Sapiehów.PNG|70px]]||[[1613]]—[[1635]]||[[Аляксандр Дажбог Сапега]]|| |----- |[[Image:140px-Herb Druck.PNG|70px]]||[[1635]]—[[1650]]||[[Рыгор Юрый Друцкі-Горскі]]|| |----- |[[Image:140px-Herb Druck.PNG|70px]]||[[1650]]—[[1651]]||[[Міхал Друцкі-Горскі]]|| |----- |[[Image:Herb Sapiehów.PNG|70px]]||[[1651]]—[[1656]]||[[Казімір Леў Сапега]]|| |----- |[[Image:POL COA Dąbrowa.svg|70px]]||[[1663]]||[[Альбрыхт Канстанцін Цеханавецкі]]|| |----- |[[Image:POL COA Kryszpin.svg|70px]]||[[1676]]—[[1699]]||[[Марцін Міхал Крышпін-Кіршэнштэйн]]|| |----- |[[Image:POL COA Leliwa.svg|70px]]||[[1723]]—[[1742]]||[[Аляксандр Юзэфовіч-Глябіцкі]]|| |----- |[[Image:POL COA Odrowąż.svg|70px]]||[[1746]]—[[1764]]?||[[Ян Юзэфовіч-Глябіцкі]]|| |----- |[[Image:POL COA Odrowąż.svg|70px]]||[[1775]]||[[Іахім Храптовіч]]|| |----- |} == Літаратура == * [[Катэгорыя:Старосты аршанскія| ]] 7cinps9w2w01t2ekbathl3ztmosx2n4 14 568222 5158524 3190447 2026-06-26T07:58:39Z DzBar 156353 тэст шаблона 5158524 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле стагоддзяў|З’явіліся ў|-4|стагоддзі}}{{Commonscat}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1 тысячагоддзі да н.э.|-96]] [[Катэгорыя:IV стагоддзе да н.э.]] 2rei5bkcor9w53ru0akpyr5ajgamvzo 0 568480 5158412 4596355 2026-06-25T19:35:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158412 wikitext text/x-wiki [[Файл:Latvia mapa be.png|thumb|Карта]] [[Латвія]] — еўрапейская дзяржава, што мае выхад да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Адзінай думкі аб рэгіянальнай прыналежнасці Латвіі вучоныя не маюць: краіну адносяць як да Усходняй, так і да Паўночнай Еўропы. Агульная працягласць латвійскай мяжы складае 1866 км (з іх 1368 — сухапутная мяжа). На поўдні Латвія мяжуе з [[Беларусь|Беларуссю]] і [[Літва|Літвой]], на ўсходзе — з [[Расія]]й, на поўначы — з [[Эстонія]]й. З захаду краіна абмываецца [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]], у тым ліку даволі глыбока ўрэзаным у сушу мелкім [[Рыжскі заліў|Рыжскім залівам]] на паўночным захадзе. У Балтыйскім моры Латвія мае марскую мяжу са [[Швецыя]]й, Літвой, Эстоніяй. Заходняя тэрыторыя, што выступае ў Балтыйскае мора, разглядаецца некаторымі географамі як Курляндскі [[паўвостраў]]. == Рэльеф == [[Файл:Gaizinkalns1.JPG|thumb|left|Агляд з узгорка Гайзінькалнс]] Латвія размешчана на заходняй ускраіне [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]]. Нягледзячы на нязначныя абсалютныя вышыні, латвійскія краявіды багатыя на ўзгоркі і азёры, што абумоўлена стваральнай працай старажытнага ледавіка, паходжаннем якому абавязаны ўзвышшы: Курземскае на захадзе, Латгальскае на ўсходзе і Відземскае ў цэнтральнай частцы. Да апошняга належыць найвышэйшы пункт краіны — узгорак Гайзінькалнс (312 м). Узбярэжжа ж Балтыйскага мора нізіннае (нешырокая Прыморская нізіна) і аднастайна пакатае. Іншыя нізіны разлегліся па берагах буйных рэк і на поўначы краіны. == Клімат == Латвія знаходзіцца ў пераходнай зоне паміж марскім і кантынентальным кліматам. На Курземскім паўвостраве пераважаюць рысы марскога клімату, кантынентальнасць расце на ўсход не толькі ў сувязі з павелічэннем аддаленасці ад мора, але і з ростам вышыні над яго ўзроўнем. Так, на ўзгорак Гайзінькалнс снегавое покрыва кладзецца на 10-15 дзён раней, чым на яго больш нізкія ваколіцы. == Рэкі і азёры == Буйнейшая рака Латвіі — [[Заходняя Дзвіна|Даўгава]], так латышы называюць Заходнюю Дзвіну. Латвіі належаць 352 км яе ніжняга цячэння. Найбольшую працягласць на тэрыторыі Латвіі мае рака Гаўя (452 км). Азёры пераважна ледавіковага паходжання. Самае буйное возера Латвіі — [[Лубанс]] (80,7 км²). == Краявіды == Лясы займаюць 52 % тэрыторыі Латвіі.<ref>[https://www.lvm.lv/ru/lesnoj-sektor Гослеса. Лесистость Латвии 1925—2016] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220716233806/https://www.lvm.lv/ru/lesnoj-sektor |date=16 ліпеня 2022 }}</ref> У тыповым латышскім пейзажы пушчы чаргуюцца з палямі, сядзібамі і лугамі, плямы раллі перамяжаюцца бярозавымі гаямі. У Латвіі сотні кіламетраў неасвоенага марскога ўзбярэжжа, парослага сасновым лесам, аздобленага нізкамі [[выдма]]ў ды белых пясчаных пляжаў. Каля 9 % тэрыторыі занята балотамі, 70 % з якіх не крануты чалавекам. З фаўны распаўсюджаныя [[алень|алені]], [[ліса|лісы]], [[лось|ласі]], [[воўк|ваўкі]], [[Бабёр еўрапейскі|бабры]]. Рэкі Латвіі — дом для буйнейшай ва ўсходняй Балтыі папуляцыі ласосевых рыбаў. == Ахова прыроды == Прырода краіны захоўваецца ў нацыянальных парках. У кожным з чатырох рэгіёнаў Латвіі створаны адзін парк: Гаўя ў Відземе, Кемеры ў Земгале, Слітэрэ ў Курземе і Разнас у Латгале. У 2012 Латвія была другой ў свеце пасля Швейцарыі паводле індэксу экалагічнай эфектыўнасці<ref>{{Cite web |url=http://epi.yale.edu/epi2012/rankings |title=Архіўная копія |access-date=5 чэрвеня 2012 |archive-date=30 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130011937/http://epi.yale.edu/epi2012/rankings |url-status=dead }}</ref>, што азначае як высокую ступень захаванасці экасістэм, так і беражлівае стаўленне да прыроды ў наш час. {{Зноскі}} {{Латвія ў тэмах}} {{Еўропа паводле тэм|Геаграфія}} [[Катэгорыя:Геаграфія Латвіі| ]] drtdz445ey1i69zk0deao1thh1mgd88 0 573316 5158358 5008691 2026-06-25T15:45:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158358 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Гараны}} {{Этнічная група| group = Гараны <br /> (''Горани, горанци'') | image = [[Выява:Traditional Gorani male dancing.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 18 032 (2011 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Косава}} - 10265 {{Сцягафікацыя|Сербія}} - 7767 | langs = [[Македонская мова|македонская]], [[Сербская мова|сербская]], [[Сербская мова|баснійская]] | rels = [[іслам]] | related = [[македонцы]]-[[торбешы]], [[сербы]] }} [[Выява:Ethnic map of Kosovo, municipalities (1991).png|190px|thumb|Месца рассялення гаранаў на карце Косава вылучана блакітным колерам]] '''Гара́ны''', або '''гара́нцы''' (саманазвы: ''горани, горанци'') — малы [[славяне|славянскі]] народ на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]]. Паходзяць з рэгіёна Гора на поўдні [[Косава (геаграфічны рэгіён)|Косава]]. У [[Сербія|Сербіі]] і [[Рэспубліка Косава|Рэспубліцы Косава]], дзе гараны прызнаюцца як этнічная меншасць, жывуць 18032 прадстаўнікі гэтага народа (2011 г.)<ref>[https://web.archive.org/web/20140427201130/http://ask.rks-gov.net/rekos2011/repository/docs/Population%20by%20gender%2C%20ethnicity%20at%20settlement%20level.pdf POPULATION BY GENDER, ETHNICITY AT SETTLEMENT LEVEL]</ref><ref>[http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Nacionalna%20pripadnost-Ethnicity.pdf НАЦИОНАЛНА ПРИПАДНОСТ]</ref>. Акрамя таго, гараны насяляюць памежныя раёны [[Албанія|Албаніі]] і [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніі]]. == Гісторыя == Славяне пачалі перасяляцца на поўдзень [[Метохія|Мятохіі]] ў [[6 стагоддзе|VI]] - [[7 стагоддзе|VII]] стст., дзе сутыкаліся з [[раманскія мовы|раманізаваным]] насельніцтвам і продкамі [[албанцы|албанцаў]], магчыма [[дарданы|дарданамі]]<ref>[http://kfos.org/wp-content/uploads/2016/12/Historia_e_Kosoves_SHG_ENG.pdf History of Kosovo – in the history textbooks of Kosovo, Albania, Serbia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190725110737/http://kfos.org/wp-content/uploads/2016/12/Historia_e_Kosoves_SHG_ENG.pdf |date=25 ліпеня 2019 }}</ref>. Сучасны [[Рэспубліка Косава|косаўскі]] гісторык Мухарэм Кафлешы імкнецца знайсці агульныя [[ілірыйцы|ілірыйскія]] карані ў [[косаўскія албанцы|косаўскіх албанцаў]] і гаранаў<ref name="Musa Dankaz, p. 49">Musa Dankaz, p. 49</ref>. У другой палове [[9 стагоддзе|IX]] ст. рэгіён Гора быў уключаны ў склад [[Першае Балгарскае царства|першага Балгарскага царства]]. У [[1018]] - [[1230]] гг. уваходзіў у склад [[Візантыя|Візантыі]] і [[Каралеўства Фесалонікі]]. У [[1230]] - канцы [[13 стагоддзе|XIII]] ст. — [[Другое Балгарскае царства|другога Балгарскага царства]]. Згодна [[Сербія|сербскай]] [[гісторыя|гістарыяграфіі]], з часоў [[Стэфан Неманя|Стэфана Немані]] ўваходзіў у склад Сербіі. Сербская прысутнасць асабліва заўважна ў [[14 стагоддзе|XIV]] ст., калі [[Косава (геаграфічны рэгіён)|Косава і Мятохія]] з'яўляліся важнай складанай часткай сербскай дзяржавы. З IX ст. мясцовыя славяне спавядалі [[Праваслаўе|праваслаўнае хрысціянства]]. Пасля [[Бітва на Косавым полі (1389)|бітвы на Косавым полі 1389 г.]] край быў фармальна далучаны да [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Тут адбывалася [[іслам]]ізацыя мясцовага насельніцтва. Згодна [[:de:Thomas Schmidinger|Томасу Шмідынгеру]] ([[2012]] г.) першае перасяленне [[мусульмане|мусульман]] адбылося яшчэ паміж [[1095]] г. і [[1291]] г. з [[Сірыя (гістарычны рэгіён)|сірыйскага]] рэгіёна [[Халеб|Алепа]]<ref name="Musa Dankaz, p. 46">Musa Dankaz, p. 46</ref>. Сапраўды, найбольш старажытная з вядомых [[Мячэць|мячэцяў]] Горы датуецца [[1268]] г.<ref>[http://dzematrahic.ba/new/index.php?option=com_content&view=article&id=291:najstarija-damija-na-balkanu-&catid=61:iz-svijeta&Itemid=87 Najstarija džamija na Balkanu !?]</ref> Гаранскі [[мовазнаўства|лінгвіст]] Рамадан Рэджэплары ([[1944]] - [[2016]] гг.)<ref>[http://www.info-ks.net/bosnjaci/aktualno/86749/dvije-godine-od-preseljenja-ramadan-redzeplari-1944-2016 Dvije godine od preseljenja – Ramadan Redžeplari (1944 – 2016)]</ref> высоўваў думку, што гаранцы — нашчадкі непасрэдна [[туркі|туркаў]]<ref name="Musa Dankaz, p. 49"/>. Доўгі час асманская ісламізацыя гаранскіх славян мела запаволены характар, аднак узмацнілася ў другой палове [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. пасля ліквідацыі праваслаўнай [[:sr:Пећка патријаршија|патрыярхіі ў Печы]]<ref>[http://www.rastko.rs/rastko-gora/zbornici/gora2000/odragas.pdf О горанцима]</ref>. Але яшчэ ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. сярод гаранаў існавалі хрысціянскія сем'і. Апошні хрысціянін Баба Божана памёр у [[1856]] г. Рэлігійны фактар з'яўляўся важным для адасаблення гаран. Напрыклад, у [[1912]] г. яны ваявалі супраць праваслаўных [[сербы|сербаў]] на баку Асманскай імперыі<ref>Musa Dankaz, p. 38</ref>. Іслам таксама адрозніваў іх ад суседзяў-албанцаў, што спавядалі [[каталіцызм]]<ref name="GORA I GORANCI – ČIJI SU">[https://web.archive.org/web/20101130135636/http://srpskadijaspora.info/vest.asp?id=13965 GORA I GORANCI – ČIJI SU]</ref>. Пасля [[Першая балканская вайна|першай Балканскай вайны]] рэгіён Гора быў падзелены. Частка гаранцаў апынуліся ў [[Албанцы|Албаніі]], але большасць — у складзе Сербіі (з [[1929]] г. — [[Югаславія|Югаславіі]]). У выніку міграцыі ў [[Белград]]зе і [[Скоп’е|Скоп'і]] сфарміраваліся гаранскія абшчыны. Сербская гістарыяграфія звычайна атаесамляе гаран з ісламізаванымі сербамі, [[Паўночная Македонія|македонская]] і [[Балгары|балгарская]] — з агульнымі продкамі [[балгары|балгар]] і [[македонцы|македонцаў]], што прынялі іслам<ref>[https://books.google.by/books?id=aJRYkzl5YC4C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Ger Duijzings, Religion and the Politics of Identity in Kosovo]</ref><ref>[http://promacedonia.com/v_mak/1999/ek_4_99.html Йордан Колев, Нашенците в Косово] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930201528/http://promacedonia.com/v_mak/1999/ek_4_99.html |date=30 верасня 2007 }}</ref>. У Паўночнай Македоніі гаран называюць [[торбешы|торбешамі]]. Албанцы называлі гаран балгарамі (''Bulgareci''), торбешамі (''Torbeshë''), «нібы туркамі» (''Poturë'')<ref>[https://books.google.by/books?id=9IbgsDdeVxsC&pg=PA205&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Miranda Vickers, James Pettifer, Albania: From Anarchy to a Balkan Identity]</ref>. Самі гаране доўгі час ужывалі саманазву «''нашински''», або як жыхары Горы — гараны<ref name="Musa Dankaz, p. 46"/>. У перыяд існавання [[Югаславія|Югаславіі]] гаран часцяком пазначалі як мусульман (''муслимани''), што набліжала іх да [[баснійцы|баснійцаў]]. Упершыню гараны на афіцыйным узроўні былі вызначаны ў [[Перапіс насельніцтва|перапісе]] [[1991]] г. У [[1992]] - [[1999]] гг. па ініцыятыве парламента Сербіі існавала асобная [[:sr:Општина Гора|абшчына Гора]], фактычна ліквідаваная пасля заканчэння косаўскага канфлікта [[1998]] - 1999 гг.<ref name="GORA I GORANCI – ČIJI SU"/> Падчас канфлікта большасць гаранаў падтрымала бок [[Югаславія|Югаславіі]]. У [[Рэспубліка Косава|Рэспубліцы Косава]] гараны вызначаюцца як этнічная меншасць, аднак у перапісе [[2011]] г.<ref>{{Cite web |url=http://ask.rks-gov.net/media/2129/estimation-of-kosovo-population-2011.pdf |title=ESTIMATION of Kosovo population 2011 |access-date=6 кастрычніка 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170516232037/http://ask.rks-gov.net/media/2129/estimation-of-kosovo-population-2011.pdf |archivedate=16 мая 2017 |url-status=dead }}</ref> зафіксаваны як баснійцы, што адпавядае зменам атаесамлення саміх гаранаў, для якіх важна сувязь з большым па ліку культурна блізкім народам. == Рэлігія == Вернікі — [[мусульмане]]-[[суніты]]. Захаваліся некаторыя [[хрысціянства|хрысціянскія]] звычаі, у тым ліку святкаванне дня [[Георгій Перамаганосец|Святога Георгія]]<ref>[http://www.pressonline.rs/svet/balkan/116160/goranci-proslavljaju-djurdjevdan.html Goranci proslavljaju Đurđevdan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201012023053/http://www.pressonline.rs/svet/balkan/116160/goranci-proslavljaju-djurdjevdan.html |date=12 кастрычніка 2020 }}</ref>. == Мова == Гаранскі дыялект адносіцца да [[Паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскай]] моўнай групы. У вымаўленні прысутнічаюць рысы, характэрныя як для [[сербская мова|сербскай]], так і [[македонская мова|македонскай моў]]<ref>[http://www.rastko.rs/rastko-gora/zbornici/gora2000/rmladenovic.pdf Горански говор]</ref>. У [[Сербія|Сербіі]] разглядаецца як частка сербскай мовы, у Паўночнай Македоніі — як частка македонскай, у [[Балгарыя|Балгарыі]] — як частка [[балгарская мова|балгарскай]]. У нашы дні практыкуецца адукацыя на [[баснійская мова|баснійскай мове]]<ref name="GORA I GORANCI – ČIJI SU"/>. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commonscat|Gorani people}} * [https://minorityrights.org/minorities/gorani/ Gorani] * [https://digitalcommons.lasalle.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=cees_ma Musa Dankaz, The Gorani People During the Kosovo War] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022151829/https://digitalcommons.lasalle.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=cees_ma |date=22 кастрычніка 2021 }} * [http://www.srpskaistorija.com/goranci-dobri-ljudi-sa-sar-planine/ ГОРАНЦИ, ДОБРИ ЉУДИ СА ШАР-ПЛАНИНЕ — СРПСКА ИСТОРИЈА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200520042259/http://www.srpskaistorija.com/goranci-dobri-ljudi-sa-sar-planine/ |date=20 мая 2020 }} * [https://web.archive.org/web/20140222054853/http://www.rastko.org.rs/rastko-gora/index.php#selection-95.0-95.22 ПРОЈЕКАТ РАСТКО — ГОРА] * [https://web.archive.org/web/20140222052737/http://www.rastko.org.rs/rastko-gora/zbornici/gora2000/rmladenovic.pdf Горански говор] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балканскія народы]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Паўднёвыя славяне]] imiq8lhcgo2bdf0eozm4es9l7xxjv36 0 576662 5158408 4764107 2026-06-25T18:49:42Z Pabojnia 135280 афармленне 5158408 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Зінаіда Вісарыёнаўна Ярмольева''' ({{ДН|27|10|1898|15}} або {{ДН|24|10|1898|12}} — {{ДС|2|10|1974}}) — савецкі вучоны-мікрабіёлаг і [[Эпідэміялогія|эпідэміёлаг]], сапраўдны член [[Акадэмія медыцынскіх навук СССР|Акадэміі медыцынскіх навук СССР]], стваральнік антыбіётыкаў у СССР. Лаўрэат Сталінскай прэміі першай ступені. == Біяграфія == Нарадзілася 15 (27) кастрычніка (па іншых звестках 12 (24) кастрычніка) 1898 года на хутары Фролаў (цяпер горад [[Фролава]], [[Валгаградская вобласць|Валгаградскай вобласці]]) у сям’і заможнага вайсковага казацкага старшыны, {{нп3|Пад'есаул|пад'есаула|ru|Подъесаул}} Вісарыёна Васілевіча Ярмольева і яго жонкі Аляксандры Гаўрылаўны, якая пасля жыла з дачкой да сваёй смерці ва ўзросце 92 гадоў<ref>{{Cite web |url=http://old.rsue.ru/academy/archives/204/ermolieva.htm |title=Наталья Смирнова ''Свет и обаяние личности (Зинаида Ермольева)'' — Ростовский еженедельник Академия. (в статье цитируются ''материалы из Государственного архива Ростовской области''). |access-date=25 кастрычніка 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180314043214/https://old.rsue.ru/academy/archives/204/ermolieva.htm |archivedate=14 сакавіка 2018 |url-status=dead }}</ref>. Маці прывезла іх з сястрой Аленай (старэйшай за Зінаіду на тры гады) у [[Новачаркаск]] вучыцца ў гімназіі. У 1915 годзе Зінаіда скончыла з залатым медалём Марыінскую жаночую гімназію ў [[Новачаркаск]]у і паступіла на медыцынскі факультэт [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Данскога універсітэта]]. З другога курса займалася мікрабіялогіяй, слухала лекцыі прафесараў {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч Барыкін|У. А. Барыкіна|ru|Барыкин, Владимир Александрович}} і {{нп3|Павел Феліксавіч Здрадоўскі|П. Ф. Здрадоўскага|ru|Здродовский, Павел Феликсович}}. Пад кіраўніцтвам Барыкіна, які шмат займаўся вывучэннем халерных і халерападобных [[Вібрыёны|вібрыёнаў]], пачала даследаванні біяхіміі мікробаў, ён жа ў больш познія гады настаяў на яе пераездзе ў Маскву. Скончыла ўніверсітэт у 1921 годзе. Займалася вывучэннем [[Халера|халеры]]. Адкрыла халерападобны вібрыён, які свеціцца, што цяпер носіць яе імя. З 1925 года ўзначальвала аддзел біяхіміі мікробаў у Біяхімічным інстытуце Народнага камісарыята аховы здароўя РСФСР у Маскве. У 1934 годзе аддзел увайшоў у склад {{нп3|Усесаюзны інстытут эксперыментальнай медыцыны|УІЭМ|ru|Всесоюзный институт экспериментальной медицины}}. У 1942 годзе ўпершыню ў СССР атрымала [[Бензілпеніцылін|пеніцылін]]<ref>{{кніга|аўтар={{nobr|{{нп3|Ігар Майсеевіч Кветнай|Кветной И.|ru|Кветной, Игорь Моисеевич}}}}|загаловак=30 величайших открытий в истории медицины, которые навсегда изменили нашу жизнь. Жизни ради жизни. Рассказы ученого клоунеля|спасылка=https://books.google.com/books?id=7dygAgAAQBAJ|выдавецтва=АСТ|год=2015|старонкі=135|мова=ru|isbn=9785457492899|ref=}}</ref> ([[Бензілпеніцылін|крустазін]] УІЭМ), пасля актыўна ўдзельнічала ў арганізацыі яго прамысловай вытворчасці ў СССР. Вынаходства выратавала тысячы жыццяў савецкіх салдат падчас Вялікай Айчыннай вайны. У 1942 годзе, калі [[Валгаград|Сталінград]] стаў прыфрантавым пунктам для эвакуяваных, была накіравана ў горад для прадухілення захворвання насельніцтва халерай, дзе была наладжана вытворчасць халернага бактэрыяфага, які штодня атрымлівалі 50 000 чалавек. Паўгода правяла З. В. Ярмольева ў абложаным Сталінградзе<ref>[http://www.good-asteria.ru/зинаида-виссарионовна-ермольева/ Зинаида Виссарионовна Ермольева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190913002615/http://www.good-asteria.ru/%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0-%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0/ |date=13 верасня 2019 }}</ref>. У 1945—1947 гадах — дырэктар Інстытута біялагічнай прафілактыкі інфекцый. У 1947 годзе на базе гэтага інстытута быў створаны Усесаюзны навукова-даследчы інстытут пеніцыліну (пазней — {{нп3|Дзяржаўны навуковы цэнтр па антыбіётыках|Усезаюзны навукова-даследчы інстытут антыбіётыкаў|ru|Государственный научный центр по антибиотикам}}), у якім яна загадвала аддзелам эксперыментальнай тэрапіі. Адначасова з 1952 года і да канца жыцця ўзначальвала кафедру мікрабіялогіі і лабараторыю новых антыбіётыкаў {{нп3|Расійская медыцынская акадэмія бесперапыннай прафесійнай адукацыі|ЦІУУ|ru|Российская медицинская академия непрерывного профессионального образования}} (цяпер Расійская медыцынская акадэмія бесперапыннай прафесійнай адукацыі). Аўтар больш за 500 навуковых работ і 6 манаграфій. Пад яе кіраўніцтвам падрыхтавана і абаронена каля 180 дысертацый, у тым ліку 34 доктарскія<ref>[http://www.mgzt.ru/article/2255/ Медицинская газета<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029191305/http://www.mgzt.ru/article/2255/ |date=29 кастрычніка 2013 }}</ref>. Памерла 2 снежня 1974 года. Пахаваная ў Маскве на {{нп3|Кузьмінскія могілкі|Кузьмінскіх могілках|ru|Кузьминское кладбище (Москва)}} (участак № 29). == Сям’я == [[Файл:Frolovo-Ermoleva-memorial-3.jpg|справа|міні|Мемарыяльная дошка на вуліцы імя Ярмольевай у [[Фролава|Фролаве]]]] * Першы муж — вядомы [[Вірусалогія|вірусолаг]] {{нп3|Леў Аляксандравіч Зільбер|Леў Зільбер|ru|Зильбер, Лев Александрович}}. Рэпрэсаваны ў 1937 годзе. Хоць у гэты час яны былі разведзеныя, Зінаіда Ярмольева прыклала шмат намаганняў да яго вызвалення. * Другі муж — мікрабіёлаг Аляксей Аляксандравіч Захараў. Арыштаваны 20 лютага 1938 года, расстраляны і пахаваны на «[[Камунарка (расстрэльны палігон)|Камунарцы]]» ([[Маскоўская вобласць]]) 3 кастрычніка 1938 года<ref>[http://www.memo.ru/memory/communarka/Chapt12.htm#_KMi_3408 МЕМОРИАЛ: растрельные списки Коммунарки. 1938. Октябрь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304195130/http://www.memo.ru/memory/communarka/Chapt12.htm#_KMi_3408 |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Блізкім паведамілі, што ён памёр у турэмнай бальніцы ў 1940 годзе. == Узнагароды і прэміі == * [[Сталінская прэмія]] першай ступені (1943) за распрацоўку новага метаду хуткай дыягностыкі і фагапрафілактыкі інфекцыйнай хваробы<ref>{{БСЭ3|загаловак=Ермольева Зинаида Виссарионовна}}</ref> (прэмія перададзена ў {{нп3|Фонд абароны||ru|Фонд обороны}} на будаўніцтва самалёта, набыты за гэтыя сродкі знішчальнік атрымаў надпіс на борце «Зінаіда Ярмольева»). * {{нп3|Заслужаны дзеяч навукі РСФСР||ru|Заслуженный деятель науки РСФСР}}; * Два [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]]; * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]]; * [[Ордэн «Знак Пашаны»]]; * [[Медалі СССР]]. == Памяць == {{External media|width=300|align=right|image1=[http://bozaboza.narod.ru/ermolieva.jpg Надгробный памятник на Кузьминском кладбище.]}} * Зінаіда Ярмольева — прататып Таццяны Уласенкавай, галоўнай гераіні раману {{нп3|Веньямін Аляксандравіч Каверын|Веньяміна Каверына|ru|Каверин, Вениамин Александрович}} «{{нп3|Адкрытая кніга (раман)|Адкрытая кніга|ru|Открытая книга (роман)}}». * Зінаіда Ярмольева — прататып Светавай, галоўнай гераіні п’есы [[Аляксандр Ільіч Ліпаўскі|Александра Ліпаўскага]] «На парозе тайны». * Вобраз Ярмольінай/«Уласенкавай» выведзены ў тэлевізійных фільмах «{{нп3|Адкрытая кніга (фільм, 1973)|Адкрытая кніга|ru|Открытая книга (фильм, 1973)}}» (1973, у галоўнай ролі — [[Людміла Аляксееўна Чурсіна|Людміла Чурсіна]]), «{{нп3|Адкрытая кніга (фільм, 1977)|Адкрытая кніга|ru|Открытая книга (фильм, 1977)}}» (1977, у галоўнай ролі — [[Ія Сяргееўна Савіна|Ія Савіна]], [[Наталля Дзікарова|Наталья Дзікарова]]), а таксама ў тэлесерыяле «{{нп3|Чорныя кошкі (тэлесерыял)|Чорныя кошкі|ru|Чёрные кошки (телесериал)}}» (2013, у ролі Зінаіды — [[Ганна Дзячэнк]]а). * Імем Ярмольевай названа вуліца ў [[Фролава|Фролаве]] [[Валгаградская вобласць|Валгаградскай вобласці]]. * [http://www.volgmed.ru/uploads/files/2015-2/37657-pamyatnik_z_v_ermolevoj_v_g_frolovo_volgogradskoj_oblasti.jpg Помнік Зінаідзе Ярмольевай] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ярмольіна Зінаіда Вісарыёнаўна}} [[Катэгорыя:Акадэмікі АМН СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі РСФСР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Сталінскай прэміі]] [[Катэгорыя:Медыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Медыкі СССР]] [[Катэгорыя:Мікрабіёлагі СССР]] 39u737o2njxen6m05f64flosqbuplcm 0 583935 5158411 5130677 2026-06-25T19:33:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158411 wikitext text/x-wiki [[Егіпет]] — краіна на паўночным усходзе [[Афрыка|Афрыкі]] і паўднёвым захадзе [[Азія|Азіі]]. Мяжуе з [[Ізраіль|Ізраілем]], тэрыторыяй [[Палесцінская аўтаномія|Палесціны]] ([[Сектар Газа|сектарам Газы]]), [[Судан]]ам і [[Лівія]]й. На поўначы абмываецца водамі [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], на ўсходзе — [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]]. Па тэрыторыі Егіпта праходзіць [[Суэцкі канал]] — найкарацейшы марскі шлях з [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]] ў [[Індыйскі акіян]]. Егіпет мае пераважна раўнінны рэльеф. Большую частку Егіпта займаюць пяскі і камяністыя прасторы Сахары. Клімат трапічны пустынны, вельмі сухі і спякотны; на поўначы — міжземнаморскі. У такіх умовах яшчэ большую ролю набывае [[Ніл]] — найбуйнейшая рака, што перасяе краіну з поўдня на поўнач і стварае вялікую дэльту. Даліна Ніла — суцэльны заселены [[аазіс]]. У краіне маюцца паклады нафты і прыроднага газу, фасфарытаў, жалезнай руды. == Тэрыторыя і геаграфічнае становішча == [[Выява:Egypt sat.png|thumb|200px|справа|Здымак тэрыторыі Егіпта з спадарожніка]] Егіпет размяшчаецца на 1 млн км²<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html «World Factbook area rank order»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |date=9 лютага 2014 }}. Cia.gov.</ref> і такім чынам з'яўляецца 30-й паводле плошчы краінай свету. Тэрыторыя краіны прыкладна адпавядае памеру ўсёй [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130801085853/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb6597/is_/ai_n29232377 «More changes ahead for Egypt»]. Findarticles.com.</ref>, у два разы большая за тэрыторыю [[Іспанія|Іспаніі]]<ref>E. A. Pearce, Charles Gordon Smith, «The Times Books World Weather Guide», (Times Books/Random House: 1990), p.40</ref>, і ў чатыры разы большая за тэрыторыю [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/bristol/content/weather/2001/04/18/egypt.shtml «Sun, sand and searing heat»]. Bbc.co.uk.</ref>, а таксама роўная складзеным разам амерыканскім штатам [[Тэхас]] і [[Каліфорнія]]<ref>Robert Pateman, Salwa El-Hamamsy, «Egypt», (Marshall Cavendish: 2003), p.7</ref>. Егіпет размешчаны паміж 22 ° і 32 ° з.ш. і 24 ° і 36 ° у.д. Егіпет мяжуе з [[Лівія]]й на захадзе, [[Судан]]ам на поўдні і мае мяжу з [[сектар Газа|сектарам Газа]] і [[Ізраіль|Ізраілем]] на ўсходзе. Абмываецца Міжземным морам на поўначы і Чырвоным морам на ўсходзе. [[Сінайскі паўвостраў]] абмываецца двума залівамі Чырвонага мора: на захадзе — Суэцкім, на ўсходзе — залівам [[Акаба (заліў)|Акаба]]. Егіпет — адна з нямногіх краін, размешчаных адразу ў двух частках свету і адзіная, што разлеглася на двух кантынентах: [[Сінайскі паўвостраў]] плошчай 130 тыс. км² геаграфічна належыць да [[Азія|Азіі]] (Еўразіі). З гэтай стратэгічна ўнікальнай транскантынентальнасці вынікае важная роля Егіпта ў геапалітыцы: дзяржава валодае суднаходным водным шляхам [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]], які злучае [[Міжземнае мора]] з [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіянам]] праз [[Чырвонае мора|Чырвонае мора]]. == Рэльеф == [[File:Katharinenkloster Sinai BW 2.jpg|thumb|Ля падножжа найвышэйшай гары Егіпта размясціўся [[Манастыр Святой Кацярыны]]]] Афрыканская частка Егіпта пераважна раўнінная, платападобная. Вышыні змяншаюцца з поўдня на поўнач, дзе-нідзе апускаючыся ніжэй за ўзровень мора, ажно да -133 м. ва [[упадзіна Катара|ўпадзіне Катара]]. Паралельна узбярэжжу Чырвонага мора цягнуцца невысокія (да 1900 м) аднак скалістыя, бляклыя Нубійскія горы. Найвышэйшыя ж пункты краіны знаходзяцца ў азіяцкай частцы: у паўднёвым куце Сінайскага паўвострава ўздымаюцца горы вышынёй да 2 650 м (гара Кацярыны). == Карысныя выкапні == У Егіпце маюцца значныя па рэгіянальных мерках паклады нафты і прыроднага газу, фасфарытаў, жалезнай руды. == Клімат == Клімат на большай частцы Егіпта трапічны пустынны. Сярэдняя тэмпература вагаецца ад 27&nbsp;°C да 32&nbsp;°C летам і да 43&nbsp;°C на ўзбярэжжы Чырвонага мора. Сярэднія зімовыя тэмпературы складаюць ад 13&nbsp;°C да 21&nbsp;°C. На поўдзень ад [[Каір]]а, колькасць ападкаў мізэрная — у сярэднім ад 2 да 5 мм у год, прычым дажджы выпадаюць з інтэрвалам у некалькі гадоў (і толькі ў зімовыя месяцы)<ref>Soliman, KH. «Rainfall over Egypt.» Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society, vol. 80, issue 343, p. 104.</ref>. У вясновыя месяцы і на пачатку лета з паўднёвых пустынь дзьме сухі гарачы вецер [[хамсін]]. На вельмі тонкай паласе паўночнага ўзбярэжжа колькасць ападкаў можа дасягаць 410 мм<ref>[http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=60326&refer= «Marsa Matruh, Egypt»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111104040540/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=60326&refer= |date=4 лістапада 2011 }}. Weatherbase.com.</ref>, прычым уся гэта сума прыпадае на перыяд паміж [[кастрычнік]]ам і [[сакавік]]ом. Гэта вобласць субтрапічнага міжземнаморскага клімату. Устойлівы [[вецер]] з паўночнага захаду дапамагае знізіць тэмпературу ля ўзбярэжжа Міжземнага мора. У гарах [[Гара Сінай|Сіная]] і некаторых паўночных прыбярэжных гарадах зрэдку выпадае [[снег]]. == Ніл == [[File:Crop limit, Nile Valley-2.jpg|thumb|left|Даліна Ніла каля [[Луксор]]а]] Адзіная водная артэрыя, што не перасыхае — гэта Ніл, найдаўжэйшая рака Афрыкі. Ніл перасякае Егіпет з поўдня на поўнач і пры ўпадзенні ў Міжземнае мора стварае вялізную [[Дэльта Ніла|дэльту]] плошчай 24 тыс.кв.км. На ўсім сваім егіпецкім працягу Ніл не прымае ніводнага прытока і выключна губляе ваду на ўсе магчымыя гаспадарчыя патрэбы. Вышэй горада [[Асуан]] у пачатку 1960-х была пабудавана плаціна, якая стала падпорам вадасховішча Насер. == Краявіды == [[File:Sand Dunes (Qattara Depression).jpg|thumb|Выдма ва ўпадзіне Катара]] Большую частку Егіпта займае [[пустыня]] з дзе-нідзе параскіданымі аазісамі. Егіпет уключае ў сябе часткі пустыні [[Сахара]] і [[Лівійская пустыня|Лівійскай пустыні]]. Вятры ствараюць уражваючыя пясчаныя [[выдма|выдмы]], якія часам дасягаюць вышыні болей за 30 метраў. Паміж пяскоў егіпецкай зямлі ўрадлівай абжытай стужкай віецца даліна Ніла. Да будаўніцтва [[Асуанскія плаціны|Асуанскай плаціны]], Ніл сваімі разлівамі штогод папаўняў глебы Егіпта. Гэта давала краіне мець добры ўраджай на працягу многіх гадоў. == Экалагічныя праблемы == Паколькі большая частка жыхароў стомільённага Егіпта канцэнтруецца ў дэльце і ніжнім цячэнні Ніла, эксперты адносяць краіну да ліку найбольш уразлівых да [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага пацяплення.]] Нават нязначнае падняцце узроўню Сусветнага акіяна можа спарадзіць процьму экалагічных бежанцаў з Егіпта.<ref>http://www.irinnews.org/report/77240/egypt-contingency-planning-rising-sea-levels</ref> {{Зноскі}} {{Егіпет у тэмах}} {{Афрыка паводле тэм|Геаграфія}} [[Катэгорыя:Геаграфія Егіпта| ]] 7480tpkh2ls03irymx5mavkevzol0jq 0 584149 5158434 5145238 2026-06-25T21:59:57Z Siliyiw 169172 5158434 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ёдскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Шаркаўшчынскі раён]] |Уключае = 42 населеныя пункты |Сталіца = [[Ёды]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]],</br>[[17 ліпеня]] [[1964]] |Скасаванне = [[15 кастрычніка]] [[1960]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1354 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ёдскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2008 года вёска) [[Ёды]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Шаркаўшчынскага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Віцебскай вобласці. 16 верасня 1960 года ў склад [[Іказненскі сельсавет|Іказненскага сельсавета]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]] перададзены 18 населеных пунктаў ([[Аляксандрынава]], [[Анопаль (Браслаўскі раён)|Анопаль]], [[Астанава]], [[Атраднае (Браслаўскі раён)|Атраднае]], [[Біейкі]], [[Вуглы (Браслаўскі раён)|Вуглы]], [[Густаты (вёска)|Густаты]], [[Дзірнічы]], [[Маёраўцы]], [[Пажаддзе]], [[Рафалова (Браслаўскі раён)|Рафалова]], [[Рожава (Цяцеркаўскі сельсавет)|Рожава]], [[Рудабісць]], [[Рысевічы]], [[Рэпішча (Браслаўскі раён)|Рэпішча]], [[Солакаўшчына]], [[Шыш-Навалока]] і [[Яйсаўка]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 верасня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 26.</ref>. 15 кастрычніка 1960 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Корніцкі сельсавет|Корніцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 кастрычніка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 31.</ref>, які пасля скасавання Шаркаўшчынскага раёна 17 красавіка 1962 года ўвайшоў у склад [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]. 17 ліпеня 1964 года цэнтр сельсавета перанесены з вёскі [[Корніца]] ў вёску Ёды, Корніцкі сельсавет перайменаваны ў Ёдскі<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 17 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 31 (1071).</ref>. 30 ліпеня 1966 года сельсавет перададзены адноўленаму Шаркаўшчынскаму раёну. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Ёдскага сельсавета 35 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|65}}</ref>. 21 сакавіка 2008 года скасаваны хутар [[Пунішча (Шаркаўшчынскі раён)|Пунішча]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-309/2010_309_9_36400.pdf&oldDocPage=1 Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 21 марта 2008 г. № 41 Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района]</ref>. 10 кастрычніка 2013 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Валожынскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Валожынскага сельсавета]] (14 населеных пунктаў: вёскі [[Амбросенкі (Шаркаўшчынскі раён)|Амбросенкі]], [[Астраўляне (Шаркаўшчынскі раён)|Астраўляне]], [[Бабоўе (Шаркаўшчынскі раён)|Бабоўе]], [[Буйкі (Шаркаўшчынскі раён)|Буйкі]], [[Бяседнае]], [[Валожынкі]], [[Глісценкі]], [[Касцюкі (Шаркаўшчынскі раён)|Касцюкі]], [[Лазоўка (Шаркаўшчынскі раён)|Лазоўка]], [[Паяначы]], [[Сасноўцы (Шаркаўшчынскі раён)|Сасноўцы]], [[Шурпакі]] і хутары [[Кулагі]], [[Курычанкі]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511010538/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1|date=11 мая 2021}}</ref>. 26 студзеня 2022 года скасаваны хутар [[Курычанкі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D922v0113706&p1=1 Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 26 января 2022 г. № 223 Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района]</ref>. 27 чэрвеня 2026 года скасаваны населеныя пункты — вёскі [[Дубнікі (Шаркаўшчынскі раён)|Дубнікі]], [[Яцелеўшчына]]<ref name=":12">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926v0146913|title=Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 12 июня 2026 года № 122 «Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района»|website=pravo.by}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (29 населеных пунктаў) — 1286 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=16 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 86,5 % — [[беларусы]], 11,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (43 населеныя пункты) — 1354 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=16 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Ёдскі сельсавет}} {{Шаркаўшчынскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Ёдскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Шаркаўшчынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Ёдскі сельсавет у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] (1940—1960)}} |спіс2 = {{Браслаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Ёдскі сельсавет у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] (1964—1966)}} |спіс3 = {{Шаркаўшчынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Ёдскі сельсавет у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Ёдскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Браслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1960 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1964 годзе]] 7pqf0uuuxd8a6iig9n7ph311lh2r8ij 0 597867 5158416 4132098 2026-06-25T20:50:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158416 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Карней}} {{Асоба |імя = Анатоль Карней |арыгінал імя = |партрэт = |апісанне = |род дзейнасці = удзельнік [[Мядзельска-смаргонскае антыкамуністычнае падполле (1947)|антыкамуністычнага падпольнага вучнёўскага руху]] |бацька = Мартын |маці = |жонка = Аляксандра Іванаўна Карней |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |Месца пахавання = }} '''Анатоль Карней''' ([[7 жніўня]] [[1928]] — [[15 ліпеня]] [[2004]]) — сябра [[Мядзельска-Смаргонскае антыкамуністычнае падполле (1947)|мядзельска-смаргонскага антыкамуністычнага падполля]], належаў да [[Смаргонь|смаргонскай]] групы арганізацыі.<ref>http://www.slounik.org/154813.html Біяграфія Анатоля Карнея</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся [[7 жніўня]] [[1928]] г. у в. [[Міцкевічы (Смаргонскі раён)|Міцкевічы]] [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспубліцы]] (цяпер [[Смаргонскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]) у сям’і каваля Мартына, якая мела трое дзяцей. У [[1936]] годзе пайшоў у 1-ы клас польскай школы. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|савецкай акупацыі]] ў [[1939]] г. вучыўся ў савецкай школе, але па [[Другая сусветная вайна|прыходзе немцаў]] партызаны спалілі школу, таму не вучыўся і дапамагаў бацькам у гаспадарцы. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] у [[1947]] г. скончыў 7 класаў сямігодкі ў в. [[Забалацце (Смаргонскі раён)|Забалацце]]. У [[1948]] г. пайшоў вучыцца ў 8-ы клас [[Смаргонь|Смаргонскай]] школы. Там, будучы ўжо ў 9-м класе, пазнаёміўся з Расціславам Лапіцкім, праз якога далучыўся да [[Мядзельска-Смаргонскае антыкамуністычнае падполле (1947)|мядзельска-смаргонскага антыкамуністычнага падполля]]. Удзельнічаў у распаўсюдзе лістовак, агітаваў знаёмых далучыцца. Моладзевая арганізацыя, кіраўніком якой быў [[Расціслаў Лапіцкі]], у асноўным займалася распаўсюджваннем антысавецкіх улётак, але планавала перайсці і да больш актыўных дзеянняў. У лютым [[1950]] г., Анатоля Карнея, вучня 9-а класа, арыштавалі за ўдзел у антысавецкім падполлі. Спачатку яго трымалі ў [[Вілейка|Вялейскай]] турме. Пра допыты ўспамінаў так: <blockquote>«''Допыты вялі следчыя Пахомаў (лютаваў) і Зырын (усходняга выгляду, мякчэйшы на допытах). Асабліва не катавалі, але вымучвалі вечаровымі і начнымі допытамі. Садзілі на прымацаваную да падлогі табурэтку, рукі на каленях і нельга было задрамаць, бо адразу следчы біў пад сківіцы: „Не спаць!“. У камеры сачылі праз вочка, таксама каб не спаў. Інакш урываліся і білі''».</blockquote> У ліпені [[1950]] г. засуджаны па справе мядзельска-смаргонскага падполля на 25 гадоў зняволення ў канцлагерах. У лютым [[1951]] г. рушыў этапам у [[Караганда|Караганду]], дзе быў памешчаны ў канцлагер замест вызваленых [[Японія|японскіх]] ваеннапалонных. Там напачатку быў разам з [[Часлаў Цыбоўскі|Чаславам Цыбоўскім]], працаваў на будаўнічых работах. Увосені [[1951]] г. быў перавезены ў [[Кемераўская вобласць|Кемераўскую вобласць]] на ўрочышча Мыскі, дзе працаваў на будаўнічых работах пры шахце, якія толькі распачаліся. У лютым [[1953]] г. перавезены на [[Варкута|Варкуту]]. Пад восень [[1955]] г. перавезены ў [[Мардовія|Мардовію]], дзе працаваў на сельгасработах і было значна лягчэй. У [[1956]] г. выйшаў з няволі з падарваным здароўем. Вярнуўся ў [[Міцкевічы (Смаргонскі раён)|Міцкевічы]]. У [[1958]] г. жаніўся, нарадзілася два сыны. Працаваў у калгасе на розных работах, у тым ліку кладаўшчыком. Потым пераважна працаваў кавалём. Атрымаў другую групу інваліднасці, насіў акуляры бо дрэнна бачыў і зусім не мог чытаць. Выйшаў на пенсію, удзельнічаў у напісанні ўспамінаў для кнігі [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Міхася Чарняўскага]] «Ня бойцеся ахвяраў і пакут». Жыў у в. [[Забалацце (Смаргонскі раён)|Забалацце]]. Памёр [[15 ліпеня]] [[2004]] г., пахаваны ў роднай вёсцы [[Міцкевічы (Смаргонскі раён)|Міцкевічы]]. {{Зноскі}} == Літаратура == * Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. — ISBN 985-6374-07-3. * [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Чарняўскі Міхась]]. Ня бойцеся ахвяраў і пакут. — Вільня, 2006. — ISBN 978-9857-0620-58. * Чарняўскі М. М. Да гісторыі Мядзельска-Смаргонскага вучнёўскага падполля // Палітычныя рэпрэсіі на Беларусі ў ХХ стагоддзі: Матэрыялы нав.-практ. канферэнцыі (Менск, 27—28 лютага 1998 г.). Мн., 1998. {{DEFAULTSORT:Карней Анатоль}} [[Катэгорыя:Члены мядзельска-смаргонскага антыкамуністычнага падполля (1947)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Смаргонскім раёне]] ov2dlwgatatbgnrrzdzewggee6t3fbp 0 601923 5158479 4115631 2026-06-26T06:45:55Z Emilia Noah 155537 /* */ 5158479 wikitext text/x-wiki {{Картка:Партыя |назва партыі = Польская аб'яднаная рабочая партыя |назва на мове арыгінала = Polska Zjednoczona Partia Robotnicza |лагатып = [[File:POL_PZPR_logo.svg|90px]] |шырыня лагатыпа = |подпіс = |лідар = |прэзідэнт = |старшыня = |генеральны сакратар = |першы сакратар = |прэзідыум = |сакратар = |заснавальнік = |дата заснавання = [[15 снежня]] [[1948]] |дата роспуску = [[27 студзеня]] [[1990]] |аб'яднанне = |штаб-кватэра = |ідэалогія = [[камунізм]], [[сацыялізм]], [[марксізм-ленінізм]] |інтэрнацыянал = |саюзнікі = |моладзевая арганізацыя = |колькасць членаў = |дэвіз = |гімн = |партыйны друк = |персаналіі = |афіцыйны сайт = }} '''Польская аб'яднаная рабочая партыя''', ПАРП({{lang-pl|Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, PZPR}}) — [[палітычная партыя]] ў [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспубліцы]]. Была створана [[15 снежня]] [[1948]] у выніку аб’яднання [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]] і [[Польская рабочая партыя|Польскай рабочай партыі]]. Партыя з’яўлялася кіруючай у [[Польшча|Польшчы]] з [[1948]] па [[1989]]. У 1989 пад ціскам забастовак, якія арганізоўваў [[Прафсаюз Салідарнасць|прафсаюз "Салідарнасць"]], у Польшчы былі праведзены [[Парламенцкія выбары ў Польшчы (1989)|дэмакратычныя парламенцкія выбары]], падчас якіх апазіцыя атрымала ў [[Парламент Польшчы|парламенце]] ўсе абіраныя месцы. Выбары прывялі да страты ПАРП палітычнай улады, у выніку чаго партыя самараспусцілася [[27 студзеня]] [[1990]]. ==Першыя сакратары ЦК ПАРП== * [[Балеслаў Берут]] ({{langi|pl|Bolesław Bierut}}), [[1948]] — [[1956]] (у [[1948]]—[[1954]] — '''Старшыня ЦК ПАРП''') * [[Эдвард Охаб]] ({{langi|pl|Edward Ochab}}), [[1956]] * [[Уладзіслаў Гамулка]] ({{langi|pl|Władysław Gomułka}}), [[1956]] — [[1970]] * [[Эдвард Герэк]] ({{langi|pl|Edward Gierek}}), [[1970]] — [[1980]] * [[Станіслаў Каня]] ({{langi|pl|Stanisław Kania}}), [[1980]] — [[1981]] * [[Войцех Ярузельскі]] ({{langi|pl|Wojciech Jaruzelski}}), [[1981]] — [[1989]] * [[Мечыслаў Ракоўскі]] ({{langi|pl|Mieczysław Rakowski}}), [[1989]] — [[1990]] <gallery> PL Bolesław Bierut (1892-1956).jpg|Б. Берут Edward Ochab 2.jpg|Э. Охаб Władysław Gomułka 1960.jpg|У. Гамулка Edward Gierek 1980.jpg|Э. Герэк Stanisław Kania -1979-.jpg|С. Каня Wojciech Jaruzelski 1987.jpg|В. Ярузельскі Mieczysław Rakowski.jpg|М. Ракоўскі </gallery> {{Партыі Польшчы}} [[Катэгорыя:Камуністычныя партыі Польшчы]] [[Катэгорыя:Польская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Партыі аднапартыйных сістэм]] a6axeuo76r09gnl1y6dnj0q4zbfsrjc 5158480 5158479 2026-06-26T06:49:35Z Emilia Noah 155537 5158480 wikitext text/x-wiki {{Картка:Партыя |назва партыі = Польская аб'яднаная рабочая партыя |назва на мове арыгінала = Polska Zjednoczona Partia Robotnicza |лагатып = [[File:POL_PZPR_logo.svg|90px]] |дата заснавання = [[15 снежня]] [[1948]] |дата роспуску = [[27 студзеня]] [[1990]] |ідэалогія = [[камунізм]], [[сацыялізм]], [[марксізм-ленінізм]] }} '''Польская аб’яднаная рабочая партыя''', ПАРП ({{lang-pl|Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, PZPR}}) — [[палітычная партыя]] ў [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспубліцы]]. Была створана [[15 снежня]] [[1948]] года у выніку аб’яднання [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]] і [[Польская рабочая партыя|Польскай рабочай партыі]]. Партыя з’яўлялася кіруючай у [[Польшча|Польшчы]] з [[1948]] па [[1989]] гады. У 1989 годзе пад ціскам забастовак, якія арганізоўваў [[Прафсаюз Салідарнасць|прафсаюз «Салідарнасць»]], у Польшчы былі праведзены [[Парламенцкія выбары ў Польшчы (1989)|дэмакратычныя парламенцкія выбары]], падчас якіх апазіцыя атрымала ў [[Парламент Польшчы|парламенце]] ўсе абіраныя месцы. Выбары прывялі да страты ПАРП палітычнай улады, у выніку чаго партыя самараспусцілася [[27 студзеня]] [[1990]] года. ==Першыя сакратары ЦК ПАРП== * [[Балеслаў Берут]] ({{langi|pl|Bolesław Bierut}}), [[1948]] — [[1956]] (у [[1948]]—[[1954]] — '''Старшыня ЦК ПАРП''') * [[Эдвард Охаб]] ({{langi|pl|Edward Ochab}}), [[1956]] * [[Уладзіслаў Гамулка]] ({{langi|pl|Władysław Gomułka}}), [[1956]] — [[1970]] * [[Эдвард Герэк]] ({{langi|pl|Edward Gierek}}), [[1970]] — [[1980]] * [[Станіслаў Каня]] ({{langi|pl|Stanisław Kania}}), [[1980]] — [[1981]] * [[Войцех Ярузельскі]] ({{langi|pl|Wojciech Jaruzelski}}), [[1981]] — [[1989]] * [[Мечыслаў Ракоўскі]] ({{langi|pl|Mieczysław Rakowski}}), [[1989]] — [[1990]] <gallery> PL Bolesław Bierut (1892-1956).jpg|Б. Берут Edward Ochab 2.jpg|Э. Охаб Władysław Gomułka 1960.jpg|У. Гамулка Edward Gierek 1980.jpg|Э. Герэк Stanisław Kania -1979-.jpg|С. Каня Wojciech Jaruzelski 1987.jpg|В. Ярузельскі Mieczysław Rakowski.jpg|М. Ракоўскі </gallery> {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Партыі Польшчы}} [[Катэгорыя:Камуністычныя партыі Польшчы]] [[Катэгорыя:Польская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Партыі аднапартыйных сістэм]] qowhm90huecrewagflymroqr88az1cc 0 622479 5158443 3510680 2026-06-25T22:49:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158443 wikitext text/x-wiki '''Генерал-адмірал''' — [[воінскае званне]] (званне) вышэйшых афіцэраў у [[Ваенна-марскія сілы|ваенна-марскіх сілах]] некаторых краін. У катэгорыі ваеннаслужачых арміі званню '''''генерала-адмірала''''' ў Расійскай імперыі адпавядала званне [[Генерал-фельдмаршал|фельдмаршала]], у Германіі (1871—1918, 1933—45) — [[генерал-палкоўнік]] . == Гісторыя == === Расія === У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] — вышэйшы ваенны чын (званне) і пасада на флоце, уведзены ў [[Табель аб рангах|Табелі аб рангах]] [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]] ў 1722 годзе, роўна [[Чын (званне)|чыну]] (званню) генерал-фельдмаршала ў [[Сухапутныя войскі|сухапутных войсках]], а таксама грамадзянскім чынам [[Канцлер|канцлера]] і [[Сапраўдны тайны саветнік 1-га класа|сапраўднага тайнага саветніка I класа]]. Як пасада яна існуе з 1695 года. У гісторыі [[Ваенна-марскі флот Расійскай імперыі|ВМФ Расійскай імперыі]] генерал-адміралаў было шэсць; часам спадарожнікі Пятра I таксама дадаюцца ў гэты спіс: [[Фёдар Аляксеевіч Галовін|Ф. А. Галовін]] (1700) (таксама першы рускі [[Генерал-фельдмаршал|фельдмаршал]] ) і Ф. Я. Ляфорт (1695), які насіў гэты тытул, але яго статус незразумелы (гэта тытул ці пасада? ) у канцы ХVII ст. * [[1708]] — [[граф]] [[Фёдар Мацвеевіч Апраксін|Фёдар Апраксін]] (1661—1728) * [[1740]] — граф Андрэй Астэрман (1686—1747) (пазбаўлены звання ў 1741) * [[1756]] — [[князь]] Міхаіл Галіцын (1681—1764) (Не варта блытаць яго са старэйшым братам фельдмаршалам [[Міхаіл Міхайлавіч Галіцын|Міхаілам Галіцыным]]) * [[1762]] — [[Вялікі князь]] Павел Пятровіч, з 1796 г. імператар [[Павел I (імператар расійскі)|Павел I Пятровіч]] (1754—1801) * [[1831]] — Вялікі князь Канстанцін (1827—1892) * [[1883]] — Вялікі князь Аляксей Аляксандравіч (1850—1908) У [[1796]] годзе граф Іван Чарнышоў (1726—1797) атрымаў званне фельдмаршала па флоту, роўны званню генерала-адмірала. === Германія === У [[Крыгсмарынэ|германскім флоце]] (Kriegsmarine) '''генерал-адмірал''' ({{Lang-de|Generaladmiral}}) — другі самы высокі чын у [[Флот|флоце]] ніжэй [[Грос-адмірал]]а, але вышэй [[адмірал]]а, адпавядаў сухапутнаму званню [[Генерал-палкоўнік]]а. == Спасылка == * [https://web.archive.org/web/20081225082222/http://simvolrf.ru/?paged=11 Символика армий России и мира] * [https://web.archive.org/web/20010427202819/http://tewton.narod.ru/rang/kodirovka.html Воинские звания] * [http://www.soldat.ru/spravka/rank/ Воинские звания военнослужащих России и СССР] * [http://army.armor.kiev.ua/titul/index.shtml Воинские звания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110817210020/http://army.armor.kiev.ua/titul/index.shtml |date=17 жніўня 2011 }} * [http://www.oval.ru/enc/27377.html Звания воинские] * [http://www.uniforminsignia.org/ International Encyclopedia of Uniform Insignia around the World]{{Ref-en}} [[Катэгорыя:Табель аб рангах]] [[Катэгорыя:Ваенна-марскія званні]] knxr306s5xfwbis779dnnrlabp46nap 0 630778 5158426 5130797 2026-06-25T21:44:50Z Siliyiw 169172 5158426 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Германавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Шаркаўшчынскі раён]] |Уключае = 54 населеныя пункты |Сталіца = [[Германавічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1793 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ге́рманавіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Германавічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Шаркаўшчынскага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Беладворскі сельсавет|Беладворскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 21 кастрычніка 1959 года ў склад сельсавета перададзены 31 населены пункт ([[Астабожы]], [[Бальнова]], [[Вінцэнтава]], [[Гузоўка]], [[Заламанне]], [[Іванава (Германавіцкі сельсавет)|Іванава]], [[Казікі]], [[Казуліна (Шаркаўшчынскі раён)|Казуліна]], [[Канцы (Шаркаўшчынскі раён)|Канцы]], [[Красная Горка (Шаркаўшчынскі раён)|Красная Горка]], [[Крыстынова (Шаркаўшчынскі раён)|Крыстынова]], [[Курылава]], [[Людвінова (Шаркаўшчынскі раён)|Людвінова]], [[Ляскова (Шаркаўшчынскі раён)|Ляскова]], [[Малышы (Шаркаўшчынскі раён)|Малышы]], [[Мураўка (Шаркаўшчынскі раён)|Мураўка]], [[Мурашчына (Шаркаўшчынскі раён)|Мурашчына]], [[Погары]], [[Рэдзькі (Шаркаўшчынскі раён)|Рэдзькі]], [[Рэенполле]], [[Сініцы (Шаркаўшчынскі раён)|Сініцы]], [[Смейна]], [[Фантазія]], [[Чарапы (Шаркаўшчынскі раён)|Чарапы]], [[Ямна I]], [[Ямна II]], [[Ямна III]], [[Ямна IV]], [[Ямна V]], [[Ямна VI]], [[Яськава]]) [[Сцефанполлеўскі сельсавет|Сцефанполлеўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 кастрычніка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 14.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Віцебскай вобласці. З 17 красавіка 1962 года ў складзе [[Мёрскі раён|Мёрскага раёна]]. З 30 ліпеня 1966 года ў складзе адноўленага Шаркаўшчынскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Германавіцкага сельсавета 57 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|65}}</ref>. 4 сакавіка 1987 года ў склад сельсавета са [[Шкунціцкі сельсавет|Шкунціцкага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты (вёскі [[Вуглы (Шаркаўшчынскі раён)|Вуглы]], [[Жукі Горныя]], [[Жукі Ложныя]] і хутар [[Мар’янполле (Шаркаўшчынскі раён)|Мар’янполле]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 4 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 8 красавіка 2004 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Ручайскі сельсавет|Ручайскага сельсавета]] (11 населеных пунктаў: [[Азета]], [[Грыгараўшчына (Шаркаўшчынскі раён)|Грыгараўшчына]], [[Гуркі (Шаркаўшчынскі раён)|Гуркі]], [[Зачысцікі]], [[Мікалаёва (Шаркаўшчынскі раён)|Мікалаёва]], [[Папкі (Шаркаўшчынскі раён)|Папкі]], [[Радзькі (Шаркаўшчынскі раён)|Радзькі]], [[Ручай (Шаркаўшчынскі раён)|Ручай]], [[Саварына]], [[Шкялі]], [[Якубова (Шаркаўшчынскі раён)|Якубова]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. 21 сакавіка 2008 года скасаваны вёска [[Брылёк]], хутары [[Масткі (Шаркаўшчынскі раён)|Масткі]] і [[Падоршчына]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-309/2010_309_9_36400.pdf&oldDocPage=1 Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 21 марта 2008 г. № 41 Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района]</ref>. 26 студзеня 2022 года скасавана вёска [[Вуглы (Шаркаўшчынскі раён)|Вуглы]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D922v0113706&p1=1 Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 26 января 2022 г. № 223 Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района]</ref>. 27 чэрвеня 2026 года скасаваны населеныя пункты — хутор [[Мурашчына (Шаркаўшчынскі раён)|Мурашчына]], [[Ліпава (Шаркаўшчынскі раён)|Ліпава]], [[Красная Горка (Шаркаўшчынскі раён)|Красная Горка]], [[Гузаватка]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926v0146913|title=Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 12 июня 2026 года № 122 «Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района»|website=pravo.by}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2723 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 94,3 % — [[беларусы]], 3,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=2 лютага 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1793 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Германавіцкі сельсавет}} {{Шаркаўшчынскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Германавіцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Шаркаўшчынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Германавіцкі сельсавет у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Мёрскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Германавіцкі сельсавет у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] (1962—1966)}} |спіс3 = {{Шаркаўшчынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Германавіцкі сельсавет у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Германавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мёрскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] qw28ltnzv1chug4di0j01mcrqzsj5vh 0 639096 5158435 5134385 2026-06-25T22:04:04Z Siliyiw 169172 5158435 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лужкоўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лужкоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Шаркаўшчынскі раён]] |Уключае = 55 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лужкі (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1619 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Лужко́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2008 года вёска) [[Лужкі (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкі]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Пліскі раён|Пліскага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Верацейскі сельсавет (Пліскі раён)|Верацейскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 21 кастрычніка 1959 года ў склад сельсавета з [[Сцефанполлеўскі сельсавет|Сцефанполлеўскага сельсавета]] перададзены 8 населеных пунктаў ([[Венсанполле]], [[Красная Гара (Шаркаўшчынскі раён)|Красная Гара]], [[Латышы (Шаркаўшчынскі раён)|Латышы]], [[Лебядзінец (Шаркаўшчынскі раён)|Лебядзінец]], [[Мамонаўка]], [[Мішальмонты]], [[Пнёва (Шаркаўшчынскі раён)|Пнёва]] і [[Саўлукі]])<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 кастрычніка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 14.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Віцебскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Мёрскі раён|Мёрскага раёна]]. 18 сакавіка 1963 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Дворнаўскі сельсавет|Дворнаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 сакавіка 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 18 (1018).</ref>. У 1965 годзе ў склад [[Залескі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Залескага сельсавета]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] перададзены 22 населеныя пункты ([[Барысаўка (Шаркаўшчынскі раён)|Барысаўка]], [[Беразнянка]], [[Верацеі (Шаркаўшчынскі раён)|Верацеі I]], [[Верацеі 2|Верацеі II]], [[Гарманава]], [[Емяльянчыкі]], [[Ізабеліна (Шаркаўшчынскі раён)|Ізабеліна]], [[Ілаўка (Шаркаўшчынскі раён)|Ілаўка]], [[Кавалёва (Шаркаўшчынскі раён)|Кавалёва]], [[Клінавое]], [[Кузьмічова]], [[Кушлева (Шаркаўшчынскі раён)|Кушлева]], [[Лучайка (Шаркаўшчынскі раён)|Лучайка]], [[Навука]], [[Падорка]], [[Пад’ельцы (Шаркаўшчынскі раён)|Пад’ельцы]], [[Парэчча (Шаркаўшчынскі раён)|Парэчча]], [[Правальнова]], [[Рубашкі]], [[Ткачы (Шаркаўшчынскі раён)|Ткачы]], [[Хлусы (Шаркаўшчынскі раён)|Хлусы]], хутар [[Гарадзец (Шаркаўшчынскі раён, хутар)|Гарадзец]])<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9, 23 студзеня, 10 і 12 лютага 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. З 30 ліпеня 1966 года сельсавет у складзе Шаркаўшчынскага раёна. 12 верасня 1966 года ў склад сельсавета ўключаны 21 населены пункт ([[Барысаўка (Шаркаўшчынскі раён)|Барысаўка]], [[Беразнянка]], [[Верацеі (Шаркаўшчынскі раён)|Верацеі I]], [[Верацеі 2|Верацеі II]], [[Гарадзец (Шаркаўшчынскі раён, хутар)|Гарадзец]], [[Гарманава]], [[Емяльянчыкі]], [[Ізабеліна (Шаркаўшчынскі раён)|Ізабеліна]], [[Ілаўка (Шаркаўшчынскі раён)|Ілаўка]], [[Кавалёва (Шаркаўшчынскі раён)|Кавалёва]], [[Клінавое]], [[Кузьмічова]], [[Кушлева (Шаркаўшчынскі раён)|Кушлева]], [[Лучайка (Шаркаўшчынскі раён)|Лучайка]], [[Навука (Шаркаўшчынскі раён)|Навука]], [[Падорка]], [[Пад’ельцы (Шаркаўшчынскі раён)|Пад’ельцы]], [[Парэчча (Шаркаўшчынскі раён)|Парэчча]], [[Правальнова]], [[Рубашкі]], [[Ткачы (Шаркаўшчынскі раён)|Ткачы]]), якія былі перададзены ў склад адноўленага Шаркаўшчынскага раёна 30 ліпеня 1966 года<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 верасня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 31 (1151).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Лужкоўскага сельсавета 81 населены пункт<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|65}}</ref>. 21 сакавіка 2008 года скасаваны вёскі [[Каўкі]], [[Пад’ельцы (Шаркаўшчынскі раён)|Пад’ельцы]], [[Ткачы (Шаркаўшчынскі раён)|Ткачы]], [[Тупічына 2]] і [[Фабіянава]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-309/2010_309_9_36400.pdf&oldDocPage=1 Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 21 марта 2008 г. № 41 Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района]</ref>. 27 чэрвеня 2026 года скасавана вёска [[Ізабеліна (Шаркаўшчынскі раён)|Ізабеліна]]<ref name=":12">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926v0146913|title=Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 12 июня 2026 года № 122 «Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района»|website=pravo.by}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2371 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=16 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 93,9 % — [[беларусы]], 3,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,7 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 красавіка 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1619 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=16 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)}} {{Шаркаўшчынскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Лужкоўскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Пліскі раён|child|загаловак=Лужкоўскі сельсавет у [[Пліскі раён|Пліскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Мёрскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лужкоўскі сельсавет у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] (1962—1966)}} |спіс4 = {{Шаркаўшчынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Лужкоўскі сельсавет у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пліскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мёрскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] bb9mp35toyvhizaobdhj8e8x7l3h2oz 0 639884 5158302 5119533 2026-06-25T12:57:13Z ~2026-36818-09 170282 ваш 5158302 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Ва́шкінскі раён''' ({{lang-ru|Ваш район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе [[Валагодская вобласць|Валагодскай вобласці]] ў [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйным цэнтрам з’яўляецца сяло [[Ліпін Бор]], якое размешчана за 172 км ад Волагды. == Геаграфія == Вашкінскі раён мяжуе з [[Кірылаўскі раён|Кірылаўскім]], [[Белазерскі раён (Валагодская вобласць)|Белазерскім]] і [[Выцягорскі раён|Выцягорскім]] раёнамі. Плошча раёна складае 2883,92 км², што робіць раён адным з самых маленькіх у вобласці. == Гісторыя == У XIII стагоддзі, за часам стварэння [[Белазёрскае княства|Белазёрскага княства]], землі, на якіх размешчаны цяперашні Вашкінскі раён, увайшлі ў яго склад. З XIV стагоддзя тэрыторыя вакол Белага возера трапляе ў сферу інтарэсаў Маскоўскага княства. [[Іван Каліта]] змагаўся за пашырэнне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] да Белага возера. Вашкінскі раён быў утвораны 1 жніўня 1927 года ў адпаведнасці з пастановай [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]]. == Насельніцтва == Насельніцтва раёна станам на 2017 год складала 6927 чалавек. Колькасць насельніцтва стала зніжацца, паменшыўшыся з пачатку XXI стагоддзя ў два разы. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.lipinbor.vologda.ru/ Сайт раённай адміністрацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200222131344/http://www.lipinbor.vologda.ru/ |date=22 лютага 2020 }} {{ref-ru}} {{Валагодская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Валагодскай вобласці]] 3rr4ql6rkm8c9k5hlvxo35isrl58b99 5158459 5158302 2026-06-26T04:51:25Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-36818-09|~2026-36818-09]]) і адноўлена версія 5119533, зробленая InternetArchiveBot 5158459 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Ва́шкінскі раён''' ({{lang-ru|Вашкинский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе [[Валагодская вобласць|Валагодскай вобласці]] ў [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйным цэнтрам з’яўляецца сяло [[Ліпін Бор]], якое размешчана за 172 км ад Волагды. == Геаграфія == Вашкінскі раён мяжуе з [[Кірылаўскі раён|Кірылаўскім]], [[Белазерскі раён (Валагодская вобласць)|Белазерскім]] і [[Выцягорскі раён|Выцягорскім]] раёнамі. Плошча раёна складае 2883,92 км², што робіць раён адным з самых маленькіх у вобласці. == Гісторыя == У XIII стагоддзі, за часам стварэння [[Белазёрскае княства|Белазёрскага княства]], землі, на якіх размешчаны цяперашні Вашкінскі раён, увайшлі ў яго склад. З XIV стагоддзя тэрыторыя вакол Белага возера трапляе ў сферу інтарэсаў Маскоўскага княства. [[Іван Каліта]] змагаўся за пашырэнне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] да Белага возера. Вашкінскі раён быў утвораны 1 жніўня 1927 года ў адпаведнасці з пастановай [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]]. == Насельніцтва == Насельніцтва раёна станам на 2017 год складала 6927 чалавек. Колькасць насельніцтва стала зніжацца, паменшыўшыся з пачатку XXI стагоддзя ў два разы. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.lipinbor.vologda.ru/ Сайт раённай адміністрацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200222131344/http://www.lipinbor.vologda.ru/ |date=22 лютага 2020 }} {{ref-ru}} {{Валагодская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Валагодскай вобласці]] cyx35ar8aiul2aaqm92engryjogjcec 14 650152 5158540 3664800 2026-06-26T09:00:52Z DzBar 156353 шаблон 5158540 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Песні|20]] [[Катэгорыя:Творы XX стагоддзя]] {{Тэма паводле стагоддзяў|Песні|20|стагоддзя}} 14yo1nbtlijfakabsvq4rurwx6ujtoy 0 650282 5158448 4656747 2026-06-26T00:20:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158448 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Лёпа}} '''Георгій Ільіч Ліёпа''' ('''Лёпа''', {{ДН|26|1|1923}}, в. [[Кашалёў (Клічаўскі раён)|Кашалёва]], [[Клічаўскі раён]], [[Магілёўская вобласць]] — {{ДС|26|4|2011}}) — беларускі [[інжынер-будаўнік]]. [[Заслужаны будаўнік БССР]] ([[1974]]). == Біяграфія == Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Скончыў [[Беларускі політэхнічны інстытут]] у [[1948]] годзе. Працаваў канструктарам, галоўным канструктарам у [[Мінгарпраект|Мінгарпраекце]], галоўным інжынерам лабараторыі ў [[ІБіА АН БССР]], галоўным інжынерам [[Мінскпраект]]а, з 1964 па 1989 г. — дырэктарам [[Белдзяржпраект]]а. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з [[1964]] года. Член [[КПСС]] з [[1955]] года. Пражываў у Мінску. == Дзейнасць == Удзельнічаў у распрацоўцы [[генплан Мінска|генплана Мінска]], у праектаванні забудовы [[Брэст]]а, [[Бабруйск]]а, [[Віцебск]]а, [[Гродна]], [[Жодзіна]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Пінск]]а, [[Светлагорск]]а, [[Салігорск]]а, адзін з аўтараў праектаў [[Комплекс будынкаў Беларускага політэхнічнага інстытута|комплексу будынкаў Беларускага політэхнічнага інстытута]] ([[1954]]), [[будынак Упраўлення Беларускай чыгункі|Упраўлення Беларускай чыгункі]] ([[1950]]), 167-кватэрнага жылога дома па [[Вуліца Казлова (Мінск)|вул. Казлова]], жылых дамоў па [[Ленінскі праспект (Мінск)|Ленінскім праспекце]] (1957) у Мінску, серыі БМ і тыпавых праектаў жылых дамоў для БССР (1957). == Узнагароды == Узнагароджаны ордэнамі [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Працоўнага Чырвонага Сцяга]] ([[1966]]), [[ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны]] II ступені, медалямі [[За баявыя заслугі|«За баявыя заслугі»]], [[За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне|«За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне»]], дзвюма [[Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР|Ганаровымі граматамі Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]]. [[Прэмія Савета Міністраў СССР]] (1987) за стварэнне і ўкараненне адзінай сістэмы мясцовых і рэсурсавых разлікаў з прымяненнем [[ЭВМ]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Лиопо Георгий Ильич}} == Спасылкі == * [https://bsc.by/ru/story/pamyati-georgiya-ilicha-liopo-posvyashchaetsya Памяти Георгия Ильича Лиопо посвящается ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200713193719/https://bsc.by/ru/story/pamyati-georgiya-ilicha-liopo-posvyashchaetsya |date=13 ліпеня 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліёпа Георгій Ільіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Інжынеры-будаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клічаўскім раёне]] l42vnkcldw5tketnygx3i54ni0np25n 0 655550 5158450 4082011 2026-06-26T00:35:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158450 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бортнік}} {{Асоба |імя = Георгій Бортнік |арыгінал імя = Георгі Бортнік</br>Гэоргі Бортнік |партрэт = Георгій_Бортнік.jpg |апісанне = |род дзейнасці = святар [[БАПЦ]] |дата нараджэння = 1919 |месца нараджэння = |дата смерці = 01.11.1951 |месца смерці = турма МДБ |бацька = Венядзікт }} '''Георгій Бортнік''' ({{ДН|||1919}} — {{ДС|1|11|1951}}) — беларускі грамадскі дзеяч, святар [[БАПЦ]], адзін з арганізатараў і кіраўнікоў узброенага антысавецкага падполля. Псеўданім «Рыбак». == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[1919]] годзе ў [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Паходзіў з духоўнага саслоўя, быў сынам беларускага праваслаўнага святара Венядзікта Бортніка, што служыў і жыў у вёсцы [[Забор’е (Глыбоцкі раён)|Забор’е]]. Верагодна, што там і нарадзіўся Георгій. Вучыўся ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ўступае ў шэрагі [[Беларуская дапаможная паліцыя|беларускай паліцыі]], прымае ўдзел ва ўзброенай барацьбе з дыверсійнымі групамі [[НКУС]]. У [[1943]] годзе далучыўся да [[Саюз беларускай моладзі|СБМ]], стаў слухачом Альбярцінскай школы СБМ. У жніўні [[1944]] года скончыў Мальційскую разведшколу ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]], пасля чаго ўступіў у [[Беларуская незалежніцкая партыя|БНП]] у размеркавальным лагеры ў Эгеры ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. У снежні [[1944]] года залічаны ў 1-ы кадравы батальён [[Беларуская краёвая абарона|БКА]] ў Берліне, які перад наступам савецкіх войск быў перадыслацыраваны ў [[Баварыя|Баварыю]]. Скончыў падафіцэрскую школу ў [[Берлін]]е. З красавіка [[1945]] года стаў камандзірам аддзялення 3-га батальёна дывізіі [[30-я грэнадзёрская дывізія СС|1-й беларускай дывізіі СС]]. У маі [[1945]] года трапіў у палон да амерыканскіх войскаў. Неаднойчы сустракаўся з архіепіскапам Пінскім [[Аляксандр (Іназемцаў)|Аляксандрам (Іназемцавым)]], ад якога бярэ дабраслаўленне на вяртанне ў Беларусь і прыняцце святарскай годнасці. У снежні [[1945]] рэпатрыяваны ў Беларусь. У канцы [[1945]] — пачатку [[1946]] арганізаваў падпольную антысавецкую групу з былых сяброў [[Саюз беларускай моладзі|СБМ]], якія таксама былі ў Альбярцінскай і Мальційскай школах, дзе сталі сябрамі [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускай незалежніцкай партыі]]. Група збірае зброю, агітуе людзей, спрабуе налагодзіць сувязь з іншымі падпольнымі і партызанскімі групамі ў тагачасным Пліскім раёне Полацкай вобласці. Вядомыя наступныя імёны ўдзельнікаў групы: Б. Дубна, М. Лялюш, Г. Сташкевіч, М. Столяр. У [[1947]] годзе ўступае да [[Жыровічы|Жыровіцкай]] праваслаўнай семінарыі. На той час у Жыровічах перабывае, пад выглядам звычайнага іераманаха [[РПЦ]], падпольны епіскап Наваградскі [[БАПЦ]] Гэрман, які ад лета [[1944]] г. з’яўляўся духоўнікам беларускага супраціву [[Міхал Вітушка|Міхала Вітушкі]] і, адначасна, выконваў абавязкі сувязнога беларускага падполля. У Жыровіцах ствараецца падпольная беларуская група «Чорнага Ката», у якую ўваходзяць ня толькі святары і семінарысты, але і свецкія асобы. Адным з сяброў групы з’яўляўся і Георгій Бортнік. Група дзейнічае ў шчыльным кантакце з галоўным штабам і асабіста Міхалам Вітушкай. Фармальная прыналежнасць святароў і сяброў групы да РПЦ дае магчымасць ездзіць па ўсёй Беларусі, памежным раёнам Украіны і Расіі. Семінарысты, сканчаючы навучанне, раз’язджаліся дзеля служэння ў розныя чаські Беларусі і рабіліся прадстаўнікамі падпольнай [[БАПЦ]]. Фактычна аднаўлялася падпольная [[БАПЦ]], да якой далучаюцца і некаторыя ўкраінскія святары з беларуска-украінскага Палесся, якія раней належалі да знішчанай савецкай уладай УАПЦ. Беларускія і ўкраінскія праваслаўныя святары-патрыёты шчыльна кантактуюць са ўзброеным супрацівам, перадаюць партызанам прадукты, хаваюць і лекуюць параненых, арганізуюць супраціў сялянаў калектывізацыі, распаўсюджваюць падпольную літаратуру ды перапраўляюць да партызанаў людзей, за якімі пачынала паляваць МДБ. Пасля заканчэння семінарыі дапамагае ў служэнні свайму бацьку-святару ў в. [[Забор’е (Глыбоцкі раён)|Забор’е]], адначасна робіцца прадстаўніком беларускага супраціву ў Пліскам раёне Полаччыны. [[7 верасня]] [[1947]] г. бярэ шлюб з Леанілай Бортнік, дачкой псаломшчыка Аляксандра Барадзіна. Неўзабаве прымае дыяканскія ды святарскія свячэння. Як святар у [[1947]] г. альбо пачатку [[1948]] г. прымае ад епіскапа Гэрмана абавязкі экзарха падпольнай [[БАПЦ]] у Полацкай вобласці Беларусі. Займаўся перакладніцкай дзейнасцю дзеля падпольнага «Весьніка [[БАПЦ]]». Заўсёды чытаў малітвы, прамаўляў казання і размаўляў з парафіянамі выключна на беларускай мове. У тым жа [[1947]] годзе падпольная група а. Георгія ўсталёўвае сувязь з яшчэ адной беларускай падпольнай групай — «Саюзам Барацьбы Супраць Камунізму» пад кіраўніцтвам Пятра Шыпко. Пасля забойства Пятра Шыпко супрацоўнікамі МДБ БССР у [[1948]] годзе Георгій Бортнік узначаліў аб’яднаную арганізацыю. Адначасна гуртуе беларускіх праваслаўных святароў Полаччыны, што захавалі вернасць [[БАПЦ]]. Некаторыя з іх знаходзіліся ў падполлі, некаторыя — дзеля прыкрыцця, лічыліся святарамі РПЦ. Праводзіць некалькі падпольных святарскіх збораў Полацкага экзархату [[БАПЦ]], на якіх святары абгаворвалі тактыку дзейнасці падпольнай [[БАПЦ]] ды дапамогу беларускаму ўзброенаму супраціву. Пад прафесійным кіраўніцтвам а. Георгія, абедзве галіны беларускага супраціву (падпольна-партызанская сетка [[Міхал Вітушка|Міхала Вітушкі]] і падпольная [[БАПЦ]]) на Полаччыне здолелі дзейнічаць узгоднена. Менавіта праз святарскую сетку «Саюза Барацьбы Супраць Камунізму» праводзілася найбольшая частка дзейнасці па распаўсюджваньню літаратуры і ўлётак. Георгі Бортнік падтрымліваў непасрэдную сувязь з невялікім атрадам беларускіх паўстанцаў, што дзейнічаў у Пліскім раёне. Па некаторым дадзеным, ён з’яўляўся духаўніком атраду і перадаваў партызанам прадукты і медыкаменты, а таксама зброю, сабраную сябрамі «Саюза Барацьбы Супраць Камунізму». Сябры аб’яднанага падполля не мелі праграмы і статута, а дзейнічалі ў адпаведнасці з тэзісамі кіраўніка БНП [[Усевалад Родзька|Усевалада Родзькі]], апублікаванымі ў № 5 «Бюлетэня БНП». У маі [[1950]] г. разам з некаторымі іншымі сябрамі падпольнай арганізацыі арыштаваны савецкімі органамі бяспекі. Больш года сябры знаходзіліся ў турме, былі катаваныя. Паводле прысуду Ваеннага трыбунала ад [[10 жніўня]] [[1951]] года Георгій Бортнік быў асуджаны «за здраду радзіме» да расстрэлу. Пасля прысуду савецкія карныя органы прабавалі схіліць Георгія Бортніка да здрады: прапанавалі змяніць прысуд на зняволенне ў лагеры пад умовай пакаяння і адмовы ад святарства, але той адмовіўся. Расстраляны [[1 лістапада]] [[1951]] года. У канцы 1951-га арыштаваная і жонка Леаніла, выпускніца Віленскай беларускай гімназіі, сяброўка СБМ. Нягледзячы на тое, што дома засталіся два маленькіх сына (Лаўр (1948), Алег (1950)), яе асудзілі на 25 гадоў савецкіх канцлагераў. У пачатку 1990-х Леаніла Бортнік спрабавала дамагчыся рэабілітацыі мужа: у [[1991]] годзе асабовая справа Георгія Бортніка была перагледжана, але рэабілітаваны ён не быў. == Ушанаванне памяці == * У 2006 годзе пасля выхаду кнігі [[Сяргей Ёрш|Сяргея Ярша]] і Сяргея Горбіка «Беларускі супраціў», дзе асобныя старонкі былі прысвечаныя асобе Георгія Бортніка, паўстала некалькі ініцыятыўных групаў праваслаўных беларускіх вернікаў і міранаў розных юрысдыкцыяў, што дамагаліся вызнання а. Георгія святамучанікам. * Руская праваслаўная царква (РПЦ) адмовілася прызнаць а. Георгія Бортніка святамучанікам. * У кастрычніку 2007 г. святаром Сяргеем Горбікам была складзеная адмысловая служба ў гонар святамучаніка Гэоргія (Бортніка) і малебен. * Памяць Георгія Бортніка ўрачыста ўшаноўваецца 1 лістапада ў шматлікіх беларускіх праваслаўных парафіях. * Мастак [[Алесь Пушкін]] намаляваў карціну «а. Георгій Бортнік», прысвечаную ўсім знішчаным у СССР святарам [[БАПЦ]] == Літаратура == * Беларускі Супраціў. [[Сяргей Ёрш]], Сяргей Горбік 2006 * [[Беларускі Рэзыстанс (часопіс)|Беларускі Рэзыстанс]] 01 (5)/2008 * Валаханович И. А. Антисоветское подполье на территории Беларуси в 1944—1953 гг. Мн., 2002. == Спасылкі == * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-pravaslaynyya/tom-i?id=21588 Біяграфія Георгія Бортніка на старонцы Леаніда Маракова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522175303/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-pravaslaynyya/tom-i?id=21588 |date=22 мая 2022 }} * [https://baocinfo.blogspot.com/2009/10/blog-post_31.html Беларуская Аўтакефалія. Змагар за незалежнасьць Беларусі сьвятамучанік Гэоргі Бортнік] * [https://www.svaboda.org/a/25155267.html Радыё Свабода. Сьвятар Гэоргі Бортнік, які змагаўся з бальшавізмам: сьвятамучанік ці калябарант?] * [https://baocinfo.blogspot.com/2011/01/blog-post_5969.html Беларуская Аўтакефалія. ДУХАЎНІК БЕЛАРУСКАГА СУПРАЦІВУ] * [https://web.archive.org/web/20130603141524/http://uaoc.net/2009/11/heorhij-bortnyk-2/ Автокефалія. Cвященномученик Георгій Бортник] * [http://kyiv-pravosl.info/2012/11/01/borets-za-nezalezhnist-bilorusi-svyaschennomuchenyk-heorhij-bortnyk КИЇВСЬКЕ ПРАВОСЛАВ’Я. Борець за незалежність Білорусі священномученик Георгій Бортник] * [https://www.svaboda.org/a/3544925.html Радыё Свабода. Пушкін у Горадні] {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Бортнік Георгій}} [[Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускай моладзі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены 30-й грэнадзёрскай дывізіі войскаў пры СС]] [[Катэгорыя:Удзельнікі антысавецкага падпольнага руху ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці БАПЦ]] rphda74wz0nftlajku4ib9eb5qvg32s 0 659721 5158446 4736447 2026-06-25T23:59:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158446 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Геня Жытамірскі |арыгінал імя = {{lang-pl|Henio Żytomirski}} |партрэт = Henio.jpg |шырыня = |подпіс = Геня Жытамірскі 5 ліпеня 1939 года |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Геня Жытамірскі''' ({{lang-pl|Henio Żytomirski}}, {{lang-he|הניו ז'יטומירסקי}}; [[25 сакавіка]] [[1933]], [[Люблін]] — [[9 лістапада]] [[1942]], канцэнтрацыйны лагер {{нп5|Майданак|Майданак|pl|Lublin (KL)}}) — яўрэйскі хлопчык з Любліна, ахвяра [[Халакост]]у. Паходзіў з [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляванай]] яўрэйскай сям’і. Калі пачалася [[Другая сусветная вайна]] яму было 6 гадоў. У 1941 г. яму і ўсёй яго сям’і давялося пераехаць у Люблінскае гета. У 1942 г. гета было ліквідавана, а некалькі тысяч люблінскіх яўрэяў, уключаючы Геню, былі забітыя. Дзякуючы мерапрыемствам, прысвечаным памяці люблінскіх яўрэяў, яго постаць стала адным з сімвалаў {{нп5|Халакост ў Польшчы|Халакосту ў Польшчы|pl|Zagłada Żydów na ziemiach polskich podczas okupacji niemieckiej}}<ref>{{cite web |url = http://old.holocaust.uj.edu.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=222:qlisty-do-heniaq-fotoreporta&catid=20:badania-postaw&Itemid=212&lang=en |title = „Letters to Henio” Photo Report |date = 10.12.2010 |publisher = Centre for Holocaust Studies at The Jagiellonian University |language = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6VtXPBzni?url=http://old.holocaust.uj.edu.pl/index.php?option=com_content |archive-date = 27 студзеня 2015 |access-date = 2015-01-24 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.ushmm.org/m/pdfs/Publication_OP_2012-12.pdf| title = The Holocaust and Coming to Terms with the Past in Post-Communist Poland| access-date = 2015-04-08| author = Jolanta Ambrosewicz-Jacobs| date = 21.04.2012| work = Center for Advanced Holocaust Studies| publisher = United States Holocaust Memorial Museum| language = en| archive-url = https://www.webcitation.org/6XdAPz6Dy?url=http://www.ushmm.org/m/pdfs/Publication_OP_2012-12.pdf| archive-date = 8 красавіка 2015| url-status = live}}</ref>. == Сям’я == Гісторыя сям’і Жытамірскіх адноўлена не цалкам. Вядома, што дзед Гені Жытамірскага, Фраім (Эфраім) Жытамірскі, нарадзіўся ў 1880 г. у [[Мэджыбіж|Меджыбіжы]] на [[Падолле|Падоллі]] (Украіна). У канцы XIX стагоддзя ў [[Варшава|Варшаве]] ён сустрэў сваю будучую жонку Хаю (у дзявоцтве Меламед) з [[Рыга|Рыгі]] (Латвія). У іх было пяцёра дзяцей. Ёсць звесткі, што Фраім удзельнічаў у рэлігійным жыцці варшаўскага {{нп5|кагал|кагалу|en|Qahal}}, але невядома, чым ён займаўся прафесійна. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] сям’я Жытамірскіх пераехала ў Люблін і пасялілася на вуліцы Любартоўскай, 22. Сям’я Хаі засталася ў Варшаве, а стрыечная сястра Фраіма Лена Хехтман эмігравала ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. У Любліне Фраім Жытамірскі быў уладальнікам канцылярскай крамы<ref name="Rodzina">{{cite web | url = http://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/rodzina-zytomirskich/ | title = Rodzina Żytomirskich | access-date = 2020-10-30 | first = Dominika | last = Majuk | publisher = Teatr NN | language = pl | archive-url = https://web.archive.org/web/20201030104302/http://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/rodzina-zytomirskich/ | archive-date = 30 кастрычніка 2020 | url-status = dead }}</ref>. Яго сын, Самуэль (Шмуэль), ажаніўся з Сарай (дзявочае прозвішча Оксман) і атрымаў педагагічную адукацыю. Спачатку працаваў настаўнікам у яўрэйскай школе ў Варшаве, а потым у пачатковай школе ў [[Быхава|Быхаве]]. Быў яе заснавальнікам і, верагодна, дырэктарам. Выкладаў гісторыю і літаратуру. Шмуэль быў прыхільнікам новых адукацыйных тэндэнцый у яўрэйскай адукацыі (яўрэйскія свецкія школы {{нп5|Тарбут|Тарбут|uk|Тарбут}} мелі навучальную праграму ў польскіх школах, але з акцэнтам на [[іўрыт]]). Верагодна, што акрамя працы ў Быхаве ён выкладаў і ў Любліне. Сара кіравала крамай. У 1933 годзе ў іх нарадзіўся сын Геня<ref name="Rodzina"/>. Дачка Фраіма Соня выйшла замуж за Юзафа Корнберга, а потым яны пасяліліся ў [[Казімеж Дольны|Казімежы Дольным]]. У 1936 годзе ў іх нарадзіўся сын Абрагам. Эстэр і Рахель — дзве іншыя дачкі Фраіма замуж не выйшлі <ref name="Rodzina"/>. Другі сын, Лявон (Іегуда), іміграваў у [[Брытанскі мандат у Палесціне|Палесціну]] ў 1937 годзе. Падобна як і яго бацька Фраім і брат Самуэль, Лявон быў прыхільнікам [[Сіянізм|сіянісцкіх ідэй]]. Падчас эміграцыі ажаніўся з Ханай (дзявочае прозвішча Хохберг). Уся сям’я Жытамірскіх спрабавала выехаць у Палесціну, але безвынікова. 1 верасня 1939 г. пачалася [[Польская абарончая вайна (1939)|вайна]]. З усёй сям’і выжыў толькі Лявон Жытамірскі<ref name="Rodzina"/>. Падрабязнасці жыцця Гені Жытамірскага і яго сям’і сталі вядомыя, дзякуючы дачцэ Лявона Нэтце Жытамірскай-Авідар, мастачцы з Ізраіля. У 2001 годзе яна прыехала ў Люблін і прывезла з сабой некалькі лістоў і фотаздымкаў з сямейнага альбома. У Любліне яна пазнаёмілася з супрацоўнікамі {{нп5|Цэнтр «Брама Гродска — Тэатр NN»|Цэнтра «Брама Гродска — Тэатр NN»|uk|Брама Ґродська — Театр NN}}, якія імкнуцца захаваць памяць аб яўрэйскім мінулым горада. Пасля размовы з імі яна вырашыла накіраваць у Люблін і іншыя дакументы з сямейнага архіву<ref>{{cite web | author = Aviva Lori| title = Letters to a dead Jewish child| url = https://www.haaretz.com/1.5014029| journal = Haaretz| date = 03.04.2008| language = en| access-date = 2020-10-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180718055041/https://www.haaretz.com/1.5014029 | archive-date = 18-07-2018}}</ref>. {{familytree/start}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | |Fro|~|y|~|Haj| |Haj= Хая (Меламед)|Fro=Фраім Жытамірскі}} {{familytree | |,|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|.|}} {{familytree |Shm|y|Sar| |Son|y|Yos| |Est| |Leon|y|Han| |Rac| |Shm=Шмуэль|Sar=Сара (Оксман)|Son=Соня|Yos= Юзаф Корнберг|Est=Эстэр|Leon=Лявон|Han=Хана (Хохберг)|Rac=Рахель}} {{familytree | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |,|-|-|-|-|-|^|-|.|}} {{familytree | | |Hen | | | | | |Avr| | | |Net|y|Nach| |Jac|y|Ere|Hen='''Генрых'''|Avr=Абрагам|Net=Нэтта|Nach=Нахум Авідар|Jac=Якаў|Ere=Эрэль}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |!|}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | |Yuv| |Szm| |Jac| |Dga||Yuv=Юваль|Szm=Шмуэль|Jac=Якаў|Dga=Дганіт}} {{familytree/end}} == Біяграфія == [[Файл:Szewska Street 3 in Lubin.jpg|міні|Дом па адрасе вул. Шэўская, 3, дзе сям’я Жытамірскіх жыла да 1941 года]] Геня Жытамірскі нарадзіўся 25 сакавіка 1933 г. у Любліне. Быў адзіным дзіцём сваіх бацькоў. У верасні 1937 г. пачаў наведваць дзіцячы садок. У ліпені 1938 года адпачываў у вёсцы Руды каля [[Пулавы (гміна)|Пулаваў]]. Стрыечны брат пісаў пра яго як пра жывое і рухлівае дзіця<ref name="życiorys">{{Cite web | url = http://tnn.pl/pm,2893.html| title = Henio Żytomirski – życiorys| access-date = 2015-01-24 | last = Żytomirska-Avidar| first = Netta | date = 21.01.2002| publisher = Teatr NN| language = pl en | archive-url = https://web.archive.org/web/20160330132919/http://tnn.pl/pm,2893.html| archive-date = 30.03.2016}}</ref>. Ёсць здымкі практычна з кожнага года жыцця Гені (да шасці гадоў). Апошні яго здымак быў зроблены 5 ліпеня 1939 г. на прыступках аднаго з банкаў у Любліне. На фотакартцы сарамліва ўсміхаецца маленькі Геня, апрануты ў белую кашульку, клятчастыя шорты і паласатыя шкарпэткі<ref name="Henio, Chaim">{{Cite web| last = Dras| first = Teresa| title = Henio, Chaim| url = http://biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/dlibra/docmetadate?id=19488&from=&dirids=1&ver_id=&lp=4&QI=| journal = Kurier Lubelski| date = 19.04.2008| access-date = 2015-02-08}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Улетку 1939 г. хлопчык вучыўся ездзіць на новым веласіпедзе, а таксама рыхтаваўся пайсці ў школу<ref>{{Cite web | last = Fijałkowska| first=Magdalena | last2 = Sulisz| first2 =Waldemar |title = Tak tęsknię za Heniem| url = http://www.dziennikwschodni.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070615/MAGAZYN/70614030| journal = Dziennik Wschodni| date = 15 czerwca 2007| access-date = 2015-02-08 }}</ref>. Яго бацька хацеў, каб Геня вывучыў [[іўрыт]], а потым паехаў у Палесціну<ref name="życiorys"/>. Гэтым планам не было суджана спраўдзіцца з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У пачатку вайны бацька Гені — Шмуэль ненадоўга паехаў у [[Львоў]], спрабуючы атрымаць дазвол на выезд яго сям’і за мяжу. Справа была няўдалай, і ён вярнуўся ў Люблін. 24 сакавіка 1941 г. Жытамірскі атрымаў загад пакінуць кватэру па адрасе вул. Шэўская д. 3 і пераехаць у [[гета]] па адрасе вул. Кавальская д. 11. Шмуэль стаў супрацоўнікам {{нп5|юдэнрат|юдэнрата|ru|Юденрат}} і паштовым работнікам у гета. Яго цёткі, Рахель і Эстэр таксама працавалі ў гета, а маці — дома. Дзед Фраім памёр 10 лістапада 1941 г. ад тыфу<ref name="Rodzina"/>. Перад смерцю дзед папрасіў пахаваць яго каля брамы на могілках, каб «першым убачыць вызваленне Любліна». Аднак у 1943 г. падчас ліквідацыі могілак магіла і надмагілле Фраіма Жытамірскага былі знішчаны<ref>{{Cite web | url = http://uczycsiezhistorii.pl/projekt/listy-do-henia-doswiadczenie-pustki-po-zagladzie-lublin/| title = «Listy do Henia» – doświadczenie pustki po Zagładzie (Lublin)| access-date = 2020-10-30 | year = 2006| publisher = Uczyć się z historii| archive-url = https://web.archive.org/web/20201030103307/http://uczycsiezhistorii.pl/projekt/listy-do-henia-doswiadczenie-pustki-po-zagladzie-lublin/| archive-date = 30.10.2020}}</ref>. У ноч з 16 на 17 сакавіка 1942 г. немцы пачалі ліквідацыю Люблінскага гета. Хутчэй за ўсё да 20 красавіка 1942 г. усе жанчыны сям’і Жытамірскіх былі дэпартаваны ў {{нп5|Лагер смерці ў Бэлжцы|лагер смерці ў Бэлжцы|pl|Obóz zagłady w Bełżcu}} ў рамках {{нп5|Аперацыя «Рэйнхард»|аперацыі «Рэйнхард»|pl|Einsatz Reinhardt}}. Геня і яго бацька былі пераведзены ў гета ў Майдан Татарскі (адзін з раёнаў Любліна) <ref name="Rodzina"/>. Апошні ліст Шмуэля Жытамірскага, дзе ўзгадваецца пра Геня, быў дастаўлены ў штаб-кватэру [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] 8 студзеня 1943 г. (дата напісання ліста невядомая, напэўна, ён быў напісаны значна раней)<ref name="kalendarium">{{Cite web| url = http://tnn.pl/Henio_%C5%BBytomirski_-__kalendarium_%C5%BCycia,1443.html| title = Henio Żytomirski – kalendarium życia| access-date = 2015-01-24| year = 2006| publisher = Teatr NN| archive-url = https://www.webcitation.org/6WMNilrPB?url=http://www.teatrnn.pl/leksykon/node/154/rodzina_%C5%BCytomirskich_z_lublina| archive-date = 15 лютага 2015| url-status = live}}</ref>: {{цытата|аўтар=[Самуэль]|Дарагі Лявон! Я атрымаў прывітанне. Незвычайна крануты. Бацька памёр 10 лістапада 1941 г. Мы з Генюсям разам. Перадайце прывітанне Хане і ўсёй маёй сям’і<ref>{{Cite web| url = http://www.biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/dlibra/docmetadate?id=19654&from=&dirids=1&ver_id=53377&lp=41&QI=94EE21E70F4432816820EFE81F8F4337-13| title = Korespondencja Leona Żytomirskiego| access-date = 2015-01-24| year = 1942/1943| publisher = Biblioteka Multimedialna Teatrnn.pl| archive-url = https://www.webcitation.org/6VtYELvvn?url=http://www.biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/dlibra/docmetadata?id=19654| archive-date = 27 студзеня 2015| url-status = live}}</ref>.}} Пасля ліквідацыі гета ў Майдане Татарскім, 9 лістапада 1942 г., зняволеныя былі перавезены ў канцлагер у Майданку. Хутчэй за ўсё, у той жа дзень Геня быў закатаваны ў газавай камеры разам з іншымі дзецьмі і састарэлымі, няздольнымі працаваць. Яго бацька быў накіраваны ў працоўны лагер у {{нп5|Вянява (Люблін)|Вяняве|pl|Wieniawa (Lublin)}}, дзе на месцы разбураных яўрэйскіх могілак будаваўся спартыўны стадыён<ref name="Rodzina"/>. У сваім апошнім лісце да сваякоў, адпраўленым 19 сакавіка 1943 г., Шмуэль Жытамірскі пісаў толькі пра сябе, а гэта значыць, што ў той час іншых членаў сям’і ўжо не было ў жывых <ref name="życiorys"/>. Падрабязнасці смерці Шмуэля невядомыя. Хутчэй за ўсё ён быў застрэлены падчас {{нп5|Эрнтэфест|акцыі Эрнтэфест|pl|Aktion Erntefest}}<ref name="Rodzina"/>. == Ушанаванне памяці == На аснове рэканструкцыі гісторыі жыцця Гені Люблінскі цэнтр «Брама Гродска — Тэатр NN» рэалізаваў шэраг праектаў, прысвечаных захаванню памяці аб яўрэйскай абшчыне Любліна. У рамках праекта «Лісты ў гета» з 2001 года моладзь з Любліна рассылала лісты на выпадкова выбраныя адрасы дамоў, якія існавалі ў Люблінскім гета (большасць з іх былі знішчаны ў 1942 годзе нацыстамі)<ref>{{Cite web | url = https://radio.lublin.pl/2019/01/27-01-2019-reportaz-mariusza-kaminskiego-listy-do-getta/| title = Listy do getta | access-date = 2020-10-30 | last = Kamińsky | first = Mariusz | date = 13.03.2004| publisher = Radio Lublin| archive-url = https://web.archive.org/web/20201030105619/https://radio.lublin.pl/2019/01/27-01-2019-reportaz-mariusza-kaminskiego-listy-do-getta/| archive-date = 30.10.2020}}</ref>. Потым лісты былі накіраваны адпраўшчыкам з анатацыямі «такога адраса няма» альбо «невядомы адрасат»<ref name="Tomasz Pietrasiewicz 2008 120">{{Cite book | title = Kręgi pamięci| author = Tomasz Pietrasiewicz|publisher = Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”| place = Lublin| year = 2008| pages = 120| isbn = 978-83-61064-18-3}}</ref>. У 2002 годзе сярод атрымальнікаў гэтых лістоў упершыню з’явіўся Геня Жытамірскі<ref name="Tomasz Pietrasiewicz 2008 120"/>. З 2005 года дадзены праект ужо пад назвай «Лісты да Гені» сканцэнтраваўся на гісторыі жыцця хлопчыка і праводзіцца ў рамках святкавання Дня Памяці ахвяр Халакосту<ref>{{Cite web| url = http://wiadomosci.ngo.pl/wiadomosci/189425.html| title = «Listy do Henia» – Dzień Pamięci o Holokauście i przeciwdziałaniu zbrodniom przeciw ludzkości| access-date = 2015-01-24| last = Krzykała| first = Monika| date = 13.04.2006| publisher = Portal organizacji pozarządowych| archive-url = https://www.webcitation.org/6VtYdQciB?url=http://wiadomosci.ngo.pl/wiadomosci/189425.html| archive-date = 27 студзеня 2015| url-status = dead}}</ref>. {{цытата|Немагчыма ўзгадаць 40 000 твараў люблінскіх ахвяр Халакосту. Памятайце хаця б адзін<ref name="Henio, Chaim"/>}} Пачынаючы з 2005 года, 19 красавіка, на прыступках банка Pekao па адрасе Krakowskie Przedmieście, 64 (да вайны тут знаходзілася сядзіба банка Народнай Гаспадаркі) была ўстаноўлена рэпрадукцыя апошняй фатаграфіі Гені — гэта тое самае месца, дзе хлопчык быў сфатаграфаваны ў 1939 годзе за два месяцы да пачатку вайны. Таксама была ўсталявана спецыяльная [[паштовая скрыня]], у якую ўсе госці — навучэнцы люблінскіх школ і іншыя выпадковыя жадаючыя маглі ўкінуць ліст адрасаваны хлопчыку<ref>{{Cite web| last = Wilkowski| first = Marcin| title = Powrót Henia Żytomirskiego| url = http://wilkowski.org/wp-content/uploads/downloads/2012/03/powrot_henia_zytomirskiego_wilkowski.pdf| journal = Kultura Współczesna| edition = №1| pages = 202-211| year = 2010| miesiąc = place =| access-date = 2015-02-08| archive-url = https://www.webcitation.org/6VtYTBq3X?url=http://wilkowski.org/wp-content/uploads/downloads/2012/03/powrot_henia_zytomirskiego_wilkowski.pdf| archive-date = 27 студзеня 2015| url-status = dead}}</ref>. У межах мерапыемства праводзяцца семінары для студэнтаў, накіраваныя на азнаямленне ўдзельнікаў з тэмай Халакосту праз прызму лёсу аднаго дзіцяці<ref>{{Cite web| last = Miłkowska| first = Małgorzata| title = Listy do Henia| url = http://cpe.poznan.pl/wp-content/themes/cpe/files/CPE_poradnik_metodyczny.pdf| journal = Poradnik metodyczny. Edukacja kulturowa| pages = 34-51| year = 2014| place = Poznań| access-date = 2020-10-30| archive-date = 5 лістапада 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20201105172421/http://cpe.poznan.pl/wp-content/themes/cpe/files/CPE_poradnik_metodyczny.pdf| url-status = dead}}</ref>. У 2003 г. у рамках праграмы ЕС «Нацысцкія канцэнтрацыйныя лагеры ў гістарычнай памяці» Цэнтр «Брама Гродска — Тэатр NN» у супрацоўніцтве з {{нп5|Дзяржаўным музей на Майданку|Дзяржаўным музеем на Майданку|pl|Państwowe Muzeum na Majdanku}} падрыхтаваў выстаўку «Азбука — дзеці ў лагеры Майданак». Выстаўка знаходзіцца ў лагернай [[Казарма|казарме]] № 53 і прысвечана чацвярым дзецям, якія былі зняволенымі лагера: яўрэям Гені Жытамірскаму і Галіне Грынштэйн, польцы Яніне Бучэк і беларусу Пятру Кірышчэнка<ref>{{Cite web | last = Ziębińska-Witek| first=Anna |title = Reprezentacje «Wiedzy trudnej». Elementarz Tomasza Pietrasiewicza| url = https://docplayer.pl/7025523-Z-warsztatu-pracy-historyka-reprezentacje-wiedzy-trudnej-elementarz-tomasza-pietrasiewicza.html| journal = Historyka| edition =T. XL| pages = 59-71| year = 2010| place = Poznań| access-date = 2020-10-30 }}</ref>. Прастора казармы сімвалічна падзелена на дзве часткі — «свет школы і азбукі» і «свет лагера». На выставе паказаны лёс дзяцей у канцлагеры, якіх гвалтоўна выкінулі з простага і наіўнага свету буквара і кінулі ў свет лагера<ref>{{Cite web | url = http://tnn.lublin.pl/elementarz/prasa/18.html| title =«Żyła sobie raz Elżunia»| access-date = 2015-01-24 | last = Grudzińska| first = Marta| year = 2003| publisher = Niecodziennik Biblioteczny| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304043145/http://tnn.lublin.pl/elementarz/prasa/18.html| archive-date = 04.03.2016}}</ref>. Выстаўка на дадзены момант зачынена для наведвальнікаў<ref>{{Cite web| url = http://www.majdanek.eu/articles.php?acid=148| title = Elementarz – Dzieci w obozie na Majdanku| access-date = 2015-02-21| publisher = Państwowe Muzeum na Majdanku| archive-url = https://www.webcitation.org/6WVCutlmk?url=http://www.majdanek.eu/articles.php?acid=148| archive-date = 21 лютага 2015| url-status = dead}}</ref>. Створаны два вэб-фотаальбомы: адзін прысвечаны выключна хлопчыку, другі — яго сям’і. Нягледзячы на параўнальна невялікую колькасць матэрыялаў, альбомы маюць значную гістарычную каштоўнасць і адкрываюць вобразы жыцця яўрэяў у Любліне да вайны. Фотаздымкі прадстаўляюць цёплыя і сардэчныя адносіны ў сям’і Жытамірскіх і паказваюць сувязь паміж пакаленнямі (прагулка дзеда Фраіма з унукамі, развітанне з Лявонам у Палестыне, сямейныя сустрэчы і г.д.)<ref name="The Absent Jewish Child">{{Cite web | last = Stańczyk| first =Ewa|title = The Absent Jewish Child: Photography and Holocaust Representation in Poland| url = https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14725886.2014.951536#.VLFvIHvpzTA| journal = Journal of Modern Jewish Studies| edition =Volume 13, Issue 3| pages = 360-380| year = 2014| place = Poznań| language = en| access-date = 2015-02-08 }}</ref>. Гэтыя інтэрнэт-альбомы суправаджаюцца папяровай брашурай «Геня. Гісторыя аднаго жыцця»<ref>{{Cite web| author = Tomasz Pietrasiewicz| title = Henio. Historia jednego życia| url = http://biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/dlibra/docmetadate?id=19463&from=publication| publisher = Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”| place = Lublin| year = 2005| pages = 24}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Па словах Эвы Станчык, кніга нагадвае яўрэйскія {{нп5|Кніга памяці|Кнігі памяці|fr|Memorbuch}}», дзе запісваліся імёны памерлых, але ў адрозненне ад іх яна створаная не яўрэямі <ref name="The Absent Jewish Child"/>. 18 жніўня 2009 г. створаны профіль Гені ў сетцы [[Facebook]]. Мадэратарам выступіў Пётр Брожэк, супрацоўнік «Брама Гродска», які апублікаваў фатаграфіі і паведамленні на польскай мове ад імя хлопчыка. Калі замежнікі пачалі далучацца да інтэрнэт-сяброў Гені, яны самі пераклалі паведамленні хлопчыка на іншыя мовы. У Цэнтры сабрана шмат інфармацыі пра Геню (у тым ліку фотаздымкі і лісты, дасланыя сваякамі з сям’і Жытамірскіх). На падставе гэтых матэрыялаў былі прапанаваныя тэксты, якія маглі б з’явіцца ў якасці аўтарскіх запісаў дзіцяці. Геня «апублікаваў» досыць простыя тэксты пра паўсядзённае жыццё, напрыклад: {{цытата|Мне сем гадоў. У мяне ёсць мама і тата. У мяне ёсць маё любімае месца. Не ва ўсіх ёсць мама і тата, але ў кожнага ёсць сваё любімае месца. Сёння я вырашыў, што ніколі не з'еду з Любліна. Я застануся тут назаўсёды. У маім улюбёным месцы. З мамай і татам. У Любліне.}} Гэты праект выклікаў гучную дыскусію аб этычным аспекце стварэння вэб-сайта ад імя забітага дзіцяці. Адам Капцоўскі, гісторык з Любліна, быў асабліва супраць гэтай формы ўшанавання памяці ахвяр Халакосту. Аднак стрыечная сястра Гені Нэтта Авідар напісала ў пасце ў сваім профілі: {{цытата|Мы спрабуем узнавіць яго жыццё ў гета са сведчанняў тых, хто выжыў, з дакументаў, з гісторыі Любліна падчас нацысцкай акупацыі. На падставе ўсіх крыніц мы спрабуем здагадацца, якім магло б быць яго сведчанне. Геня — гэта прадстаўнік, сімвал, вобраз. Яго фігура ўяўляе знішчэнне гістарычнай яўрэйскай супольнасці Любліна.}} Як лічыць выданне [[Deutsche Welle]], профіль Гені — прыклад таго, як сайты сацыяльных сетак могуць быць паспяхова выкарыстаны ў адукацыйных мэтах <ref>{{Cite web| url = http://www.dw.de/young-holocaust-victim-has-over-1700-friends-on-facebook/a-4908523| title = Young Holocaust victim has over 1,700 friends on Facebook| access-date = 2020-10-30| last = Vierecke| first= Linda| date = 19 listopada 2009| publisher = [[Deutsche Welle]]| language = en| archive-url = https://www.webcitation.org/6VtZHQ2MK?url=http://www.dw.de/young-holocaust-victim-has-over-1700-friends-on-facebook/a-4908523| archive-date = 27 студзеня 2015| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web| url = http://mashable.com/2010/02/04/facebook-profile-holocaust-victim/| title = Facebook Profile For Holocaust Victim Brings History to Life| access-date = 2020-10-30| last = Ehrlich| first= Brenna| date = 24 lutego 2010| publisher = Mashable| language = en| archive-url = https://www.webcitation.org/6VtZKYGRO?url=http://mashable.com/2010/02/04/facebook-profile-holocaust-victim/| archive-date = 27 студзеня 2015| url-status = live}}</ref>. Геня сабраў максімальную колькасць сяброў для індывідуальнага профілю. У ліпені 2010 года профіль быў закрыты з-за правіла, якое забараняе ствараць запісы Facebook ад імя трэціх асоб<ref>{{Cite book | title = Animacja sieci w programie Ośrodka «Brama Grodzka – Teatr NN»| author = Tomasz Pietrasiewicz| publisher = Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”| place = Lublin| year = 2010| pages = 35| isbn =978-83-61064-18-3}}</ref>. У 2012 годзе, праз 70 гадоў пасля ліквідацыі Люблінскага гета, гісторыя Гені Жытамірскага была прадстаўлена ў выглядзе чорна-белага [[комікс]]а «Прагулка». Гэты асаблівы фармат быў абраны дзеля таго, каб дасягнуць мэтавай аўдыторыі — дзяцей і моладзі. У коміксе Геня шпацыруе з бацькам па Любліне. Шмуэль хоча пайсці да краўца, каб забраць школьную форму хлопчыка, але Геня аддае перавагу марожанаму. Па дарозе яны сустракаюцца з сябрамі, з якімі размаўляюць пра будучы выезд у Палесціну. У гэтай гісторыі няма гаворкі пра надыходзячую трагедыю. Толькі ў канцы кнігі з’яўляецца апошні фотаздымак хлопчыка з наступным каментарыем<ref>{{Cite web | last = Szlachetka | first=Małgorzata |title = Przypominać o Zagładzie. Spacer z Heniem po Lublinie| url = http://lublin.wyborcza.pl/lublin/1,48724,11338237.html| journal = Gazeta Wyborcza| date = 14 marca 2012| access-date = 2015-01-24 }}</ref>: {{цытата|Месца, паказанае на фотаздымку на папярэдняй старонцы, знаходзіцца ў самым цэнтры Любліна. Яно нічым асаблівым не вылучаецца і не прыцягвае да сябе ніякай увагі. У ліпені 1939 года тут некалькі хвілін стаяў маленькі яўрэйскі хлопчык, Геня Жытамірскі. Бацька сфатаграфаваў яго. Здымак захаваўся. Геня быў забіты падчас акупацыі <ref>{{Cite book| title = Spacer|last = Pałka| first = Maciej | last2 = Konwerski| first2 = Karol | publisher = Dom Słów| place = Lublin| year = 2012| pages = 13| isbn =978-83-61064-32-9}}</ref>.}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{commons}} * [https://www.youtube.com/watch?v=-JRUwm1fTF4 Listy do Henia // Homo Faber. — 22.04.2008.]{{ref-pl}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Памерлі ў канцэнтрацыйных лагерах]] [[Катэгорыя:Вязні польскіх гета]] m6syar42vo8gueg1kvio92la7agm3e1 0 660366 5158548 5149769 2026-06-26T09:15:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158548 wikitext text/x-wiki {{Бібліятэка | назва бібліятэкі = | Выява = | Шырыня выявы = | Подпіс выявы = | месцазнаходжанне = Віцебская вобласць, Глыбоцкі раён, г. [[Глыбокае]], вуліца Энгельса, д. 41 а. | заснавана = 1945 | колькасць філіялаў = | прадметы збору = | памер збору = | умовы запісу = | штогадовая выдача = | абслугоўванне = | колькасць чытачоў = | бюджэт = | дырэктар = | колькасць супрацоўнікаў = | вэб-сайт = [http://cbs.okglub.by/ Афіцыйная старонка] | ролік на YouTube = }} [[Файл:Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка.jpg|міні|Сталая экспазіцыя ў Цэнтральнай раённай бібліятэцы Глыбокага]] '''Глыбоцкая цэнтралізаваная бібліятэчная сістэма''' — [[бібліятэка]] ў гораде [[Глыбокае]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. == Гісторыя бібліятэкі == Бібліятэка была заснавана ў лістападзе 1945 года, а ў 1956 годзе была аб'яднаная з гарадской бібліятэкай у раённую. У канцы 1977 года была створана Глыбоцкая цэнтралізаваная бібліятэчная сістэма. У такі фармаце бібліятэка дзейнічае да гэтага часу. ДУК «Глыбоцкая цэнтралізаваная бібліятэчная сістэма» была заснавана ў снежні 1977 года. Яна складаецца з раённай, дзіцячай раённай, дзіцячай гарпасялковай, гарпасялковай бібліятэк, 4 сельскіх бібліятэк-клубаў, 1 сельскай бібліятэкі-музея этнаграфіі, 17 сельскіх бібліятэк. 16 бібліятэк знаходзіцца ў аграгарадках У бібліятэках Глыбоцкага раёна працуюць 2 клубы для падлеткаў («Нашчадкі», «Равеснік»), 8 клубаў – для дзяцей малодшага і сярэдняга ўзросту («Крынічка», «Ветразь», «Знайкі», «Юныя сябры бібліятэкі», «Лучынка», «Дапытлівыя чамучкі», «Усёзнайкі», «Жураўлік»), дарослыя клубы («Сустрэчы», «Сяброўкі»), аматарскае аб'яднанне «Натхненне»<ref>http://pridvinie.vlib.by/index.php/glybotski-rajon/189-rajony-voblastsi/glybotski-rajon/4053-bibliyateki-glybotski-rajon</ref>. Кніжны фонд установы культуры ўтрымлівае больш за 60 тыс. экз. друкаванай і электроннай прадукцыі (электронныя дыскі). Бібліятэка штогод абслугоўвае каля 5 тыс. чалавек. Пры ўстанове культуры працуе літаратурна-музычная гасціная «Сустрэчы для душы», у рамках якой арганізуюцца сустрэчы з цікавымі людзьмі – народнымі майстрамі, мясцовымі паэтамі і кампазітарамі, «вечары-партрэты», прэм'еры кніг. Для папулярызацыі беларускіх пісьменнікаў праводзяцца тыдні беларускага рамана, гадзіны паэзіі і гадзіны забытай кнігі, літаратурна-музычныя вечары, відэапрэзентацыі<ref>http://pridvinie.vlib.by/index.php/glybotski-rajon/213-kultura/bibliyateki/4058-tsentralnaya-rajonnaya-bibliyateka-g-glybokae-glybotski-rajon</ref>. Прыярытэтнымі напрамкамі працы бібліятэкі з'яўляюцца краязнаўства, патрыятычнае выхаванне моладзі, а таксама маральна-этычнае, эстэтычнае, экалагічнае выхаванне, фарміраванне здаровага ладу жыцця, прафарыентацыя для школьнікаў горада. У Глыбоцкай бібліятэцы створаны багаты матэрыял па гісторыі горада і раёна, пра вядомых людзей Глыбоччыны: [[Павел Восіпавіч Сухі|П. Сухога]], [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Я. Драздовіча]], [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|І. Буйніцкага]], [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ластоўскага]], Н. Мінскага, [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Т. Даленга-Мастовіча]]. У бібліятэцы створаная сталая выстава-экспазіцыя, самая вялікая ў Беларусі калекцыя дударскіх выданняў “Дуда мая ты спеўная<ref>http://cbs.okglub.by/dudarski-rej/1034-vystava{{Недаступная спасылка}}</ref>”. Калекцыя з'яўляецца часткай Дзяржаўнага рэестру кніжных помнікаў Беларусі. У гэтай адмысловай калекцыі сабраныя літаратурныя і папулярна-навуковыя тэксты, прысвечаныя [[Беларуская дуда|дудзе]] і дударам. Часткай калекцыі з’яўляюцца выданні не толькі на беларускай, але таксама на іншых мовах. Збор дапаўняюць аўдыязапісы дударскай музыкі, мастацкія творы (карціны, выцінанкі, фігуркі) з вобразам дудара, паштоўкі і іншыя ўнікаты. У калекцыю ўваходзіць, між іншым<ref>http://cbs.okglub.by/dudarski-rej/1550-duda-na-staronkakh-knig-navinki-knizhnaj-vystavy-duda-maya-ty-spe-naya{{Недаступная спасылка}}</ref>, зборнік «Шляхам жыцьця» Янкі Купалы (Пецярбург, 1913), у якім пад адной вокладкай сабраныя некалькі вершаў прысвечаных дудзе. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://cbs.okglub.by/ Афіцыйная старонка]. [[Катэгорыя:Бібліятэкі Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Культура Глыбокага]] r52yteomdl2bxkgkdyxtzrieic9b2wo 0 673319 5158474 3877245 2026-06-26T06:09:25Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Brita_Borg_-_Ystad-1964.jpg|Brita_Borg_-_Ystad-1964.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Explicit|Explicit]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Brita Borg - Ystad-1964.jpg|]]. 5158474 wikitext text/x-wiki {{музыкант }} '''Брыта Керсцін Гунвор Борг''' ([[Шведская мова|шведск.]]:''Brita Kerstin Gunvor Borg''; нар.[[10 чэрвеня]] [[1926]] — [[4 мая]] [[2010]]) — [[Швецыя|шведская]] спявачка, актрыса і артыстка эстраднага шоу. Кар’ера яе эстраднага шоу працягвалася з 1943 па 1970-я, а спеўная кар’ера скончылася ў канцы 1960-х. Аднак у 1980-х яна ўсё яшчэ была актыўнай актрысай. Борг прадстаўляў Швецыю на [[Конкурс песні Еўрабачанне 1959|конкурсе песні «Еўрабачанне» 1959 года]] ў [[Каны|Канах]] . == Біяграфія == Борг нарадзілася ў Седэрмальме ў Стакгольме і пачала сваю кар’еру ў эстрадным гурце ''Vårat gäng («Наша банда»),'' пасля перамогі ў конкурсе песні, арганізаваным часопісам ''Vecko-Revyn'' у 1943 годзе. У 1945 годзе яна стварыла квартэт ''Flickery Flies'' з Аланам Ёхансанам, за якога пазней выйшла замуж. У 1947 годзе яна пачала сваё доўгае супрацоўніцтва са знакамітым шведскім выканаўцам эстрады і пісьменнікам Паўлам Рамелем . Яна ўдзельнічала ў яго радыёпраграме ''Fyra kring en flygel'' («Чатыры вакол раяля») і была прымадонай некалькіх версій эстраднага шоу ''Knäppupp'' паміж 1952 і 1962 гадамі. Сярод яе самых вядомых нумароў былі ''Fat Mammy Brown'', дзе яна сыграла афра-амерыканскую [[джаз]]авую / [[Евангелле|госпел-]] спявачку з чорным тварам і з тоўстай ''падкладкай,'' [[танга]] ''Banne Mej'' з эстраднага мюзікла ''Funny Boy'', дзе яна сыграла спакуслівую цыганскую дзяўчынку Замору і ''Ulliga krulliga gubbar,'' сатырычная дыксіленд балады пра моднасць барод. Калі плённы камедыйны дуэт Ханс Альфрэдсан і Тэйдж Даніэльсан пісалі для ''Knäppupp,'' яны прадастаўлялі ёй такія песні, як ''Alla can ju inte älska alla här i världen'' («Усе не могуць любіць усіх»), ''Aldrig har jag used en rak banana'' (« Я ніколі не бачыў прамога банана») і ''Du är min tekopp'' («Ты мой кубачак»). У 1962 годзе яна дасягнула піка сваёй кар’еры ў якасці артыста эстраднага шоу з нумарам ''Die Borg'', парадзіруючы шведскіх спевакоў, якія зрабілі кар’еру, абслугоўваючы нямецкую публіку. З 1964 года Борг выступае ў некалькіх розных шоў з Хаге Гейгерт у Удэвале і [[Гётэбарг]]у. У 1970-х яна пераехала ў Арвідсьяўр са сваім новым мужам, паліцэйскім Стыгам Саламонсанам, і пасля гэтага была самай актыўнай у якасці актрысы, часцей за ўсё для «Рыкстэатэрна». У 1967 годзе яна сыграла ў мюзікле «''Пакліч мяне мадам»'', а ў 1973 г. прадэманстравала Эні Оклі ў мюзікле «''Эні дастань свой пісталет».'' З гэтага часу яна гастралявала разам з Рыкстэатэрнам у спектаклях ''Крысціна Аляксандра'', ''Скрыпач на даху'', ''Рамель рыкет рунт'' і ''Оперы з трох пені''. Сярод яе больш важных драматычных выступаў была яе роля разам з Халвалам Б’ёркам у тэлевізійным спектаклі Рычарда Хоберта ''«Polskan och puckelryggen»'' з 1983 года. == Спеўная кар’ера == У 1950-х Борг была шведскай поп-каралевай. Яна зрабіла шмат запісаў, спачатку для «''Sonora»'', потым для «''Knäppupp»''. У 1959 г. было вырашана, песня якая пераможа на «Melodifestivalen» адправіцца ў фінал [[Конкурс песні Еўрабачанне 1959|«Еўрабачання» 1959 г.]] у [[Каны|Канах]]. У фінале яна дасягнула 9-га месца з песняй ''Augustin'' . У 1960 годзе яна выступіла ў ролі дуэт-партнёра Хасэ Альфрэдсана ў песнях ''«Oj då kära nån»'' і «''Märta Melin och Ture Tyrén». Яна'' атрымала гонар праспяваць дуэт з Evert Taube у двух запісах «''Invitation till Guatemala»'' і «''Mary Strand»''. У 1961 годзе быў зроблены запіс у LP, дзе яна інтэрпрэтавала ''Århundradets melodier'' («Мелодыю стагоддзя»), у тым ліку ''Hässelbysteppen'', ''Min soldat'' і ''Sjösala vals'' . Яе жанрам былі традыцыйныя поп-песні, у той час да італьянскія (''La strada dell’amore'', ''Ciao ciao Bambina''). У 1957 годзе яна паспрабавала зрабіць больш сучасны стыль з ''Frankenstein rock,'' але ў выніку яе пераўзышлі маладыя, але менш моцныя голасам спевакі, якія больш прываблівалі маладую аўдыторыю. Сціг Андэрсан, [[Б’ёрн Крысціян Ульвэус|Ульвеус]] і [[Бэні Андэрсан|Бенні Андэрсан]] нанеслі ёй канчатковы ўдар з песняй ''Ljuva sextiotal,'' якая заставалася ў шведскіх чартах (Svensktoppen) на працягу 20 тыдняў у 1969 годзе. == Акцёрская кар’ера == Борг была музыкальнай, вясёлай і добрасумленнай, але ў выніку стала акторкай замест поп-зоркі. Яна не зрабіла сур’ёзнага вяртання, падобнага на звароты шэрагу іншых пажылых шведскіх поп-зорак, такіх як Хансан, Карсан і Мальмквіст, запісы яе поп-песень не выдалі ў анталогіях і на кампакт-дысках, як у Leander і Lindblom. Яна ледзь стала нават гей-іконай, як Git Gay, магчыма, таму, што яна, як прыма-эстрада, была [[Іронія|самаіранічнай]] з самага пачатку. Самаіранічны падтэкст застаўся, калі ''Vårat gäng'' вярнуўся ў 1980-х, і яна змагла прадставіць сябе як «En något överårig tonårsidol» («Крыху састарэлы падлеткавы кумір»), і ў юбілейным ''Knäppup'' Show ''Knäpp igen'' у 1992 годзе, калі яна спявала ''Vi sätter P för primadonnan'' («Мы спыняем шоу для прымадоны»). == Смерць == Борг памерла 4 мая 2010 г. ва ўзросце 83 гадоў у Боргхольме. <ref>http://www.esctoday.com/news/read/15663</ref> == Іншыя песні == * «Tangerine» (1943) * «Alla säger att jag ser så ledsen ut» (1947) * «Jag ska ta morfar med mig ut i kväll» (1948) * «Sodom och Gomorra» * «Calypso Italiano» (1957) * «Kärlek livet ut» (1957) * «Sorglösa brunn» * «Ge en fräknig och ful liten flicka en chans» * «Regn, regn, regn» * «Utsikt från en bro» * «Gotländsk sommarnatt» * «Frysboxcalypso» * «Res med mig till Skottland!» * «Ett rent undantag» * «Jan Öivind Swahn» * «Die Borg» == Фільмаграфія == * ''Rymdinvasion i Lappland'' (1959) * ''[[:en:Den_store_amatören|Den store amatören]]''(1958) * ''I rök och dans'' (1954) * ''I dur och skur'' (1953) * ''I dimma dold'' (1953) * ''Dårskapens Hus'' (1951) * ''Med flyg till sjunde himlen'' (1949) * ''Gatan'' (1949) * ''Lilla Märta kommer tillbaka'' (1948) * ''Swing it, magistern!'' (1940) {{зноскі}} == Літаратура == * Персан, Ленарт К. Brita Kerstin Gunvor Borg {{Бібліяінфармацыя}} qth3ykn15enof7486z4xym7bjqdts0k 14 679979 5158497 4165366 2026-06-26T07:22:20Z DzBar 156353 тэст шаблона 5158497 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Артысты балета паводле стагоддзяў|19]] [[Катэгорыя:Дзеячы балета XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XIX стагоддзя|Балет]] {{Тэма паводле стагоддзяў|Артысты балета|19|стагоддзя}} onsyn92jl751mv1s55gqeei92fjykgz 0 683229 5158305 5113235 2026-06-25T13:21:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158305 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |род войскаў=паліцыя, пяхота, [[войскі СС]] |бітвы= ; [[Другая сусветная вайна]] * [[Польская абарончая вайна (1939)|Польская кампанія]] * [[Вялікая Айчынная вайна]] |камандаваў= * [[57-ы батальён дапаможнай паліцыі]] * [[Брыгада дапаможнай паліцыі «Зіглінг»]] * [[30-я грэнадзёрская дывізія СС (2-я руская)]] * [[30-я грэнадзёрская дывізія СС (1-я беларуская)]] |гады службы=*1935—1937 * 1939—1945 |Бацька=Вільгельм Зіглінг |арыгінал імя={{lang-de|Hans Siegling}} }} '''Ганс Зі́глінг''' ({{lang-de|Hans Siegling}}; {{ВДП}}) — [[Трэці рэйх|нямецкі]] афіцэр, сябра [[СС]], удзельнік [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Змагаўся з [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанамі]] ў [[Беларусь|Беларусі]], пазней узначальваў розныя баявыя адзінкі, складзеныя пераважна з [[Беларусы|беларусаў]]. Самы паспяховы камандзір дапаможнай паліцыі ў нямецкай арміі<ref name=":0">{{Артыкул|загаловак=Эсэсовцы поневоле|спасылка=https://warspot.ru/14339-esesovtsy-ponevole|аўтар=Роман Понамаренко.|год=21 марта 2019|выданне=warspot.ru|мова=ru|archive-date=21 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210721152259/https://warspot.ru/14339-esesovtsy-ponevole}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 24 лютага 1912 года ў Графенгайне Германскай Імперыі ў сям’і школьнага кіраўніка Вільгельма Зіглінга (памёр у 1934 годзе), і яго жонкі Эмы (памерла ў 1965 годзе). 1 сакавіка 1930 года ўступіў у [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]]<ref name=":1">''[[Канстанцін Аляксандравіч Залескі|Залесский К. А]].'' СС. Охранные отряды НСДАП. — <abbr>М.</abbr>: Эксмо, 2005. — 672 с. — 5000 экз. — {{ISBN|5-699-09780-5.}}</ref>. Да 30 верасня 1930 года быў таксама ў [[Штурмавыя атрады|СА]]. У ліпені 1932 года ўступіў у [[Ахоўная паліцыя|шупа]], дзе даслужыўся да капітана шупа. З прычыны службы ў паліцыі Зіглінг выйшаў з НСДАП, аднак вярнуўся ў яе 1 траўня 1933 года (№ 3 279 337)<ref name=":4">''Stefan Klemp.'' «Nicht ermittelt». Polizeibataillone und die Nachkriegsjustiz. Ein Handbuch, стар. 87</ref>. У паліцыі Ганс Зіглінг служыў да 1939 года з перапынкам на армейскую службу ў 1935—1937 гадах, якую скончыў у званні лейтэнанта рэзерву<ref name=":0" />. У [[Польская абарончая вайна (1939)|Польскай кампаніі 1939 года]] Зіглінг камандаваў паліцэйскай ротай, якая ўваходзіла ў [[айнзацгрупы]]<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=КОРИЧНЕВЫЕ ТЕНИ В ПОЛЕСЬЕ. БЕЛОРУССИЯ 1943—1945|аўтар=[[Алег Раманько|Олег Романько]].|год=2008|спасылка=http://militera.lib.ru/research/0/pdf/romanko_ov06.pdf|старонкі=340}}</ref>. У 1940 годзе ажаніўся<ref name=":1" />. У траўні 1941 года падаў заяву на ўступленне у [[СС]]. 25 лістапада 1941 года Зіглінг стаў членам СС (№ 450 683) у званні [[гаўптштурмфюрар]]а<ref name=":4" />. === 1939—1941 === Паводле Раманько, у 1939—1941 гадах Зіглінг кіраваў [[Паліцыя парадку (Трэці рэйх)|паліцыяй парадку]] ў адной з акруг [[Генерал-губернатарства (Польшча)|Генерал-губернатарства]], а з лета 1941 года ўжо ў складзе ахоўнай паліцыі на тэрыторыі СССР<ref name=":2" />. Паводле ж Панамарэнкі, да моманту [[План Барбароса|ўварвання ў СССР]] Зіглінг камандаваў 1-й ротай 3-га паліцыйнага батальёна і ваяваў з партызанамі ў [[Карынтыя|Карынтыі]]<ref name=":0" />. Паводле [[Канстанцін Аляксандравіч Залескі|Залескага]], Ганс Зіглінг падчас [[Другая сусветная вайна|вайны]] служыў у 7-м пяхотным палку<ref name=":1" />. У верасні-лістападзе 1941 года ён удзельнічаў у антыпартызанскіх аперацыях у [[Каралеўства Грэцыя|Грэцыі]]<ref name=":1" />. На Усходні фронт Зіглінг трапіў у снежні 1941 года пасля перакіду туды яго батальёна. === Барацьба з партызанамі === У верасні 1942 года 1-я рота Зіглінга была выкарыстаная як кадровая аснова для стварэння ў [[Баранавічы|Баранавічах]] [[57-ы батальён дапаможнай паліцыі|57-га ўкраінскага батальёна дапаможнай паліцыі]], а сам Зіглінг узначаліў гэты батальён<ref name=":0" />. Да сярэдзіны 1944 года батальён пад яго камандаваннем ваяваў з [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанамі]] на тэрыторыі Беларусі і эпізадычна ўдзельнічаў у баях супраць [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РСЧА]]. Да лета 1944 года за спінай жаўнераў Зіглінга былі дзясяткі паспяховых антыпартызанскіх аперацый<ref name=":0" />. Сам Зіглінг выявіў сябе як таленавіты афіцэр і нярэдка непасрэдна ўдзельнічаў у планаванні і каардынаванні антыпартызанскіх аперацый. За ўдзел у [[Карная аперацыя «Cottbus»|аперацыі «Котбус»]] Зіглінг атрымаў [[Нямецкі крыж]] у золаце<ref name=":0" />. Удзельнічаў таксама ў аперацыях «[[Карная аперацыя «Бліц»|Бліц]]», «[[Карная аперацыя «Herman»|Херман]]», «[[Карная аперацыя «Otto»|Ота]]». === Камандзір 30-й дывізіі СС (2-й рускай) === У ліпені 1944 года Зіглінг узначаліў толькі створаную [[Брыгада дапаможнай паліцыі «Зіглінг»|брыгаду дапаможнай паліцыі]]. 1 жніўня 1944 года Ганс Зіглінг быў пераведзены ў [[войскі СС]], а 18 жніўня і ягоная брыгада, якая стала [[30-я грэнадзёрская дывізія СС (2-я руская)|30-й грэнадзёрскай дывізіяй СС (2-й рускай)]]. Як адзначаў [[Кастусь Акула]], Зіглінг быў пад моцным уплываў рускіх афіцэраў, асабліва калішняга саслужыўца па 57-м батальёне маёра [[Вячаслаў Мураўёў|Вячаслава Мураўёва]]<ref>{{Кніга|загаловак=КОРИЧНЕВЫЕ ТЕНИ В ПОЛЕСЬЕ. БЕЛОРУССИЯ 1943—1945|аўтар=[[Алег Раманько|Олег Романько]].|год=2008|спасылка=http://militera.lib.ru/research/0/pdf/romanko_ov06.pdf|старонкі=266}}</ref>. Падчас камандавання дывізіяй Зіглінг цалкам адмаўляў нацыянальнае пытанне, бо, на ягоную думку, яно раздзяляла дывізію, робячы яе слабой<ref name=":3">{{Артыкул|год=1998|аўтар=[[Францішак Кушаль]].|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/034/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%D0%A4._%D0%A1%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D1%8B_%D0%BD%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.html|загаловак=Спробы арганізацыі беларускага войска пры нямецкай акупацыі Беларусі|выданне=[[Беларускі Гістарычны Агляд]]|мова=be-tarask}}</ref>. [[Францішак Кушаль]] пазней пісаў пра Зіглінга:<ref name=":3" /><blockquote>''На мяне рабіў ён уражанне чалавека маладога, недасьведчанага й няўстрыманага. Выплыў ён наверх толькі дзякуючы пратэкцыі. Кажуць, што нейкая бліжэйшая сувязь, ці сваяцтва лучыла яго з [[Генрых Гімлер|Гімлерам]].''</blockquote>Падчас баёў у Францыі быў цяжка ранены<ref name=":2" />. Дывізія была няўстойлівая, з-за чаго 29 снежня 1944 года Ганс Зіглінг вызваліўся ад камандавання ёй<ref name=":1" />, а ўжо 11 студзеня 1945 года быў выдадзены загад, паводле якога дывізія расфармавана 1 студзеня таго ж года<ref name=":0" />. 10 лютага 1945 года Зіглінг узначаліў грэнадзёрскую брыгаду СС (1-ю беларускую), якая пазней была перайменаваная ў [[30-я грэнадзёрская дывізія СС (1-я беларуская)|30-ю грэнадзёрскую дывізію СС (1-ю беларускую)]]. Ганс Зіглінг заставаўся на чале дывізіі да красавіка 1945 года. === Пасля вайны === Пасля вайны Ганс Зіглінг жыў у [[Нёрдлінген-Кляйнердлінген]]е ([[Баварыя]])<ref name=":1" />, стаў прадпрымальнікам<ref name=":4" />. Памёр пасля 14 снежня 1978 года ў ФРГ. == Званні == * 25 лістапада 1941 года — [[гаўптштурмфюрар]] СС<ref name=":4" />. * 20 красавіка 1944 года — [[штурмбанфюрар]] СС і [[маёр]] паліцыі<ref name=":0" />. * 14 жніўня 1944 года — [[оберштурмбанфюрар]] СС і [[оберст-лейтэнант]] паліцыі<ref name=":0" /> (або падпалкоўнік [[Ахоўная паліцыя|шупа]]<ref name=":1" />). == Узнагароды == * [[Медаль «У памяць 1 кастрычніка 1938 года»]]. * [[Крыж «За ваенныя заслугі» (Трэці рэйх)|Крыж «За ваенныя заслугі»]] 2-га класу з мячамі (15 чэрвеня 1942). * [[Медаль «За Зімнюю кампанію на ўсходзе 1941—1942 гадоў»]], «Усходні медаль» (15 жніўня 1942). * [[Жалезны крыж]] 2-го класа (6 студзеня 1943). * Крыж «За ваенныя заслугі» 1-га класу з мячамі (20 красавіка 1943). * [[Пяхотны штурмавы знак]] у серабры (21 чэрвеня 1943). * Жалезны крыж 1-го класа (15 ліпеня 1943). * [[Знак за раненне]] (10 студзеня 1944). * [[Нямецкі крыж]] у золаце (11 красавіка 1944). Таксама Ганс Зіглінг атрымаў 5 [[Знак выдатнасці для ўсходніх народаў|знакаў выдатнасці для ўсходніх народаў]]<ref name=":0" />. == Судовы працэс == === Беларусь === У [[Беларусь|Беларусі]] 2 снежня 2025 года [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральная пракуратура]] накіравала ў [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўны Суд]] крымінальную справу па абвінавачванні ў [[генацыд]]зе беларускага народа Ганса Ойгена Зіглінга, члена СС і службоўца ахоўнай паліцыі, паводле артыкула 127 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web|url=https://prokuratura.gov.by/ru/media/novosti/nadzor-za-resheniyami-po-ugolovnym-i-grazhdanskim-delam/ubil-ne-menee-1706-ch021225/|title=Генеральная прокуратура направила в суд уголовное дело о геноциде белорусского народа в отношении офицера СС|website=Генеральная прокуратура Республики Беларусь}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belta.by/society/view/genprokuratura-napravila-v-sud-shestoe-ugolovnoe-delo-o-genotside-belorusskogo-naroda-751865-2025/|title=Генпрокуратура направила в суд шестое уголовное дело о геноциде белорусского народа|website=[[БелТА]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sputnik.by/20251202/delo-esesovtsa-ziglinga-napravleno-v-verkhovnyy-sud-1102164647.html|title=Дело эсэсовца Зиглинга направлено в Верховный Суд|website=sputnik.by}}</ref>. З матэрыялаў крымінальнай справы:<blockquote>Абвінавачаны Ганс Ойген Зіглінг, які ўзначальваў з моманту дыслакацыі на акупаванай тэрыторыі БССР ўкраінскую паліцэйскую роту, а з снежня 1942 года-студзеня 1943 года — створаны на яе базе 57-ы батальён ахоўнай паліцыі, выконваў злачынныя загады вышэйстаячага кіраўніцтва нацысцкай Германіі. Ён непасрэдна арганізаваў карныя аперацыі і акцыі, падчас якіх здзейсніў забойствы, уключаючы масавыя, знішчэнне цалкам альбо 11 сельскіх населеных пунктаў. Зіглінг пазбавіў жыцця праз расстрэлы з агнястрэльнай баявой зброі і павешанне не меней 1706 чалавек, у тым ліку не менш 238 заведама малалетніх дзяцей, а таксама асоб, якія былі ў бездапаможным стане, і заведама састарэлых.</blockquote>26 студзеня 2026 года Вярхоўны Суд пачаў судовае разбіральніцтва па крымінальнай справе па абвінавачванні Ганса Зіглінга, які ўваходзіў у склад СС і ахоўнай паліцыі, абвінавачанага ў генацыдзе беларускага народа ў часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] (арт. 127 Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь)<ref>{{Cite web|url=https://court.gov.by/ru/justice/press_office/8c9747507d7547b0.html|title=Верховный Суд начинает судебное разбирательство по уголовному делу по обвинению Ганса Зиглинга в геноциде белорусского народа|website=Интернет-портал судов общей юрисдикции Республики Беларусь|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belta.by/society/view/ofitser-ss-gans-zigling-obvinjaetsja-v-ubijstve-ne-menee-17-tys-chelovek-vkljuchaja-238-detej-760950-2026/|title=Офицер СС Ганс Зиглинг обвиняется в убийстве не менее 1,7 тыс. человек, включая 238 детей|website=[[БелТА]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mlyn.by/26012026/pervyj-proczess-o-genoczide-protiv-etnicheskogo-nemcza-nachalsya-v-verhovnom-sude-belarusi/|title=Первый процесс о геноциде против этнического немца начался в Верховном суде Беларуси|website=[[Мінская праўда]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sputnik.by/20260126/esesovets-zigling--pervyy-nemetskiy-ofitser-kotorogo-posmertno-sudyat-v-belarusi-1103758208.html|title=Эсэсовец Зиглинг – первый немецкий офицер, которого посмертно судят в Беларуси|website=sputnik.by}}</ref>.<blockquote>Згодна з прад'яўленым абвінавачваннем Ганс Ойген Зіглінг, 1912 г.н., ураджэнец населенага пункта Графенвер Германскай імперыі, які памёр у 1978 годзе на тэрыторыі Федэратыўнай Рэспублікі Германія, з'яўляўся адным з нацысцкіх злачынцаў, якія ажыццяўлялі генацыд беларускага народа на акупаванай тэрыторыі БССР.</blockquote><blockquote>Зіглінг у перыяд з канца 1941 года – пачатку 1942 года ўзначальваў нацыяналістычнае ваенізаванае фарміраванне (украінскую паліцэйскую роту), а са снежня 1942 года па студзень 1943 года – кіраваў створаным на яе базе 57-м батальёнам ахоўнай паліцыі, выконваў злачынныя загады вышэйстаячага кіраўніцтва нацысцкай Германіі.</blockquote><blockquote>У выніку арганізаваных Зіглінгам карных аперацый і злачынных акцый, здзейсненыя забойствы не менш за 1706 чалавек, уключаючы не менш за 238 дзяцей, у тым ліку заведама састарэлых і асоб, якія знаходзяцца ў бездапаможным стане, а таксама рабіў замах на забойства яшчэ не менш за 30 чалавек, уключаючы дзяцей, прычыніў ім цялесныя пашкоджанні рознай ступені цяжкасці, аднак не змог завяршыць свае злачынныя дзеянні па незалежных ад яго абставінах.</blockquote><blockquote>Таксама Зіглінг абвінавачваецца ў знішчэнні цалкам або часткова не менш за 11 сельскіх населеных пунктаў Беларусі.</blockquote>11 сакавіка 2026 года прысудам Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь Ганс Зіглінг прызнаны вінаватым у генацыдзе — дзеяннях, учыненых з мэтай планамернага знішчэння цалкам беларускага народа — нацыянальнай, этнічнай групы і групы, вызначанай на аснове тэрытарыяльнага, ідэалагічнага і іншых адвольных крытэрыяў, праз забойства членаў такой групы і прычынення ім цяжкіх цялесных пашкоджанняў, наўмыснага стварэння жыццёвых умоў, разлічаных на поўнае фізічнае знішчэнне такой групы, гэта значыць у здзяйсненні злачынства, прадугледжанага артыкулам 127 Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь. У сувязі са смерцю абвінаваўчы прысуд у дачыненні да Ганса Зіглінга пастаноўлены без прызначэння пакарання<ref>{{Cite web|url=https://court.gov.by/ru/justice/press_office/bff7add9c26e4fdc.html|title=Верховный Суд признал Ганса Зиглинга, входившего в состав СС и охранной полиции, виновным в геноциде белорусского народа|website=Интернет-портал судов общей юрисдикции Республики Беларусь|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belta.by/society/view/verhovnyj-sud-priznal-karatelja-gansa-ziglinga-vinovnym-v-genotside-768854-2026/|title=Верховный Суд признал карателя Ганса Зиглинга виновным в геноциде|website=[[БелТА]]}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Канстанцін Аляксандравіч Залескі|Залесский К. А]].'' СС. Охранные отряды НСДАП. — <abbr>М.</abbr>: Эксмо, 2005. — 672 с. — 5000 экз. — {{ISBN|5-699-09780-5.}} * {{Кніга|загаловак=КОРИЧНЕВЫЕ ТЕНИ В ПОЛЕСЬЕ. БЕЛОРУССИЯ 1943—1945|аўтар=[[Алег Раманько|Олег Романько]].|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=«Вече»|год=2008|серыя=Военные тайны ХХ века|isbn=978-5-9533-1909-6|старонак=432|спасылка=http://militera.lib.ru/research/0/pdf/romanko_ov06.pdf}} * ''Stefan Klemp''. «Nicht ermittelt». Polizeibataillone und die Nachkriegsjustiz. Ein Handbuch''.'' 2. Auflage. Klartext Verlag, Essen 2011, {{ISBN|9783837506631}} == Спасылкі == * {{Артыкул|загаловак=Эсэсовцы поневоле|спасылка=https://warspot.ru/14339-esesovtsy-ponevole|аўтар=Роман Понамаренко.|год=21 марта 2019|выданне=warspot.ru|мова=ru|archive-date=21 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210721152259/https://warspot.ru/14339-esesovtsy-ponevole}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зіглінг Ганс}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:Члены 30-й грэнадзёрскай дывізіі войскаў пры СС]] [[Катэгорыя:Кавалеры Жалезнага крыжа 1 класа]] [[Катэгорыя:Кавалеры Жалезнага крыжа 2 класа]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За зімовую кампанію на Усходзе 1941—1942»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя знакам выдатнасці для ўсходніх народаў]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя знакам «За раненне» ў чорным]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Штурмавым пяхотным знакам]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Оберштурмбанфюрары СС]] 8hp078llvu09ctfkydoi23pm28hc15x 0 684647 5158554 5147738 2026-06-26T09:37:44Z ~2026-36779-93 170310 /* Дасягненні */ 5158554 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = Машэка | выява = ГК Машэка Магілёў.png | шырыня = 240px | поўная_назва = Гандбольны клуб «Машэка» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 2007 | расфарміраваны = | горад = [[Магілёў]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = Аляксей Васільеў | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2019/2020 | месца = 3-е мейсца | сайт = http://gkmasheka.mogilev.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = |pattern_b1 = |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = |body1 = |rightarm1 = |shorts1 = |pattern_la2 = |pattern_b2 = |pattern_ra2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = |body2 = |rightarm2 = |shorts2 = }} '''«Машэка»''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Магілёў]]. Заснаваны ў [[2007]] годзе. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (5): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]], 2025/2026 * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Ср}} Фіналіст (3): [[Кубак Беларусі па гандболе 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|2022]] ** {{Бр}} 3-е месца (4) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2009|2009]], 2010, [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2026|2026]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Машэка Магілёў|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2008|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Машэка Магілёў|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 4 ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2009|3-е месца]] || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Машэка Магілёў|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2010|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Машэка Магілёў|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2011|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Машэка Магілёў|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Машэка Магілёў|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Машэка Магілёў|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 10 || || |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Машэка Магілёў|2014-15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Машэка Магілёў|2015-16]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Машэка Магілёў|2016-17]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2017/2018 ГК Машэка Магілёў|2017-18]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2018/2019 ГК Машэка Магілёў|2018-19]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 4 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|3-е месца]] || |- | [[Сезон 2019/2020 ГК Машэка Магілёў|2019-20]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ГК Машэка Магілёў|2020-21]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2021/2022 ГК Машэка Магілёў|2021-22]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor="Silver" |[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2022/2023 ГК Машэка Магілёў|2022-23]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 5 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2023|першы этап]] || |- | [[Сезон 2023/2024 ГК Машэка Магілёў|2023-24]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|першы этап]] || |- | [[Сезон 2024/2025 ГК Машэка Магілёў|2024-25]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2025/2026 ГК Машэка Магілёў|2025-26]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|3-е месца]] || |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|3}} * [[Леанід Іванавіч Бразінскі|Леанід Бразінскі]] (2008, 2010—2011) * [[Аляксандр Сяргеевіч Жыркевіч|Аляксандр Жыркевіч]] (2012) * [[Казімір Казіміравіч Катлінскі|Казімір Катлінскі]] (2014—2017) * [[Сяргей Уладзіміравіч Багатыроў|Сяргей Багатыроў]] (2017—2021) * [[Аляксей Юр’евіч Васільеў|Аляксей Васільеў]] (з 2021<ref>[http://www.ska-minsk.by/news_item/?ni=5221 Алексей Васильев назначен стал главным тренером «Машеки»]</ref>) {{div col end}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://gkmasheka.mogilev.by/ Сайт клуба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210216174839/http://gkmasheka.mogilev.by/ |date=16 лютага 2021 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Склад ГК Машэка Магілёў}} [[Катэгорыя:2007 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:ГК Машэка Магілёў| ]] m6f6zyxaiay2de3aik8w0f83yz9p47e 0 693213 5158452 5137154 2026-06-26T01:20:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158452 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} {{цёзкі2|Кандрусевіч}} '''Георгій Паўлавіч Кандрусевіч''' (нар. {{ДН|12|12|1978}}<ref>[https://vk.com/wall-55125092_18958 Сегодня День рождения у главного тренера резерва - Георгия Кондрусевича!]</ref>, [[Гомель]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]], трэнер. Атакуючы абаронца / лёгкі форвард. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Кар’ера == Баскетболам пачаў займацца ў 16 гадоў у мінскай СДзЮШАР №10. Першы трэнер — [[Міхаіл Аркадзевіч Фейман]]. У 2000 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Акадэмію фізічнага выхавання і спорту]]. Гульнявая кар’ера: [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-РШВСМ / РТІ-АЗАА / РТІ]] (1996—2001), АЗАА-Гарызонт (1998, ''у Кубку Беларусі''), РТІ-АЗАА-2 (1999), «Бротна» ([[Боснія і Герцагавіна]], 2001/02), «[[Гродна-93]]» (2002/03), [[РШВСМ (баскетбольны клуб)|РШВСМ]] (2003/04)<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/3461/ ПОРТРЕТ. ГЕОРГИЙ КОНДРУСЕВИЧ: МУЗЫКАНТ ОТ БАСКЕТБОЛА]</ref>, «[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]]» (2004—2006), [[Свіслач Асіповічы|АЗАА]] (2006—2008), «Фера-ЗНТУ» ([[Украіна]], 2008—2012). Скончыў прафесійную кар’еру летам 2012 года. У Непрафесійнай баскетбольнай лізе Беларусі выступаў за «Ferroprom» (2013/14)<ref>[https://sportpanorama.by/news/v-chempionate-nbl-debyut-georgiya-kondru В ЧЕМПИОНАТЕ НБЛ ДЕБЮТ ГЕОРГИЯ КОНДРУСЕВИЧА ОЗНАМЕНОВАЛСЯ ОЧЕРЕДНОЙ ПОБЕДОЙ ЕГО КОМАНДЫ]{{Недаступная спасылка}}</ref>, «[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]]» (2016), «Серабранку» (2026)<ref>[https://nbl.by/archive/sezon-2024-2025/firstdiv/simvolicheskie/11996-d1-simvolicheskaya-pyaterka-po-itogam-igr-3-maya.html Д1.Символическая пятерка по итогам игр 3 мая]</ref>. Трэнерская кар’ера: «[[Свіслач Асіповічы|Свіслач]]» (''другі трэнер'', 2012/13), «[[Цмокі-Мінск-2]]» (2013—2019), «[[Цмокі-Мінск]]-рэзерв» / «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]-рэзерв» (2019—2024)<ref>[https://minskbasket.by/ru/news/5/georgij-kondrusevich-pokidaet-post-glavnogo-trenera-minska-rezerv Георгий Кондрусевич покидает пост главного тренера "МИНСКА" (резерв)]</ref>, «Ленкарань» ([[Азербайджан]], з 2024)<ref>[https://dzen.ru/a/ZvvtM5TuXSF6_koe Белорусский тренер хочет создать на юге Азербайджана сильный баскетбольный клуб]</ref><ref>[https://azerisport.com/articles.php?item_id=20250413163102282&sec_id=6 Главный тренер Лянкярана: Я сделал все, что мог]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://azerisport.com/basketball/20250902114819361.html Лянкяран решил оставить Кондрусевича]</ref>. У 2013—2018 і 2021—2024 гадах — галоўны трэнер [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевай зборнай Беларусі (U-20)]]<ref>{{Cite web |title=Георгий Кондрусевич. Остановка в шаге от мечты |url=https://www.pressball.by/articles/basketball/national/87413 |accessdate=26 жніўня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220826094855/https://www.pressball.by/articles/basketball/national/87413 |archivedate=26 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/6243-muzhskaya-sbornaya-belarusi-u-20-gotovitsya-k-kubku-vyzova-2021 МУЖСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ U-20 ГОТОВИТСЯ К КУБКУ ВЫЗОВА-2021]</ref>. Заваяваў з ёй сярэбраныя медалі Еўрапейскага Кубка Выкліку-2021<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/6258-muzhskaya-sbornaya-belarusi-u-20-serebryanyj-prizjor-evropejskogo-kubka-vyzova МУЖСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ U-20 - СЕРЕБРЯНЫЙ ПРИЗЁР ЕВРОПЕЙСКОГО КУБКА ВЫЗОВА!]</ref>. == Дасягненні == === У якасці баскетбаліста === * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2005/2006]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2007/2008]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (5): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1996/1997|1996/1997]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|1999/2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Украіны па баскетболе|чэмпіянату Украіны]] (2): [[Чэмпіянат Украіны па баскетболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Украіны па баскетболе 2011/2012|2011/2012]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Чэмпіён лігі Херцэг-Босна [[Чэмпіянат Босніі і Герцагавіны па баскетболе|чэмпіянату Босніі і Герцагавіны]] (1): [[Чэмпіянат Босніі і Герцагавіны па баскетболе 2001/2002|2001/2002]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2002|2002]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Украіны па баскетболе|Кубка Украіны]] (1): [[Кубак Украіны па баскетболе 2009/2010|2009/2010]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Украіны па баскетболе|Кубка Украіны]] (1): [[Кубак Украіны па баскетболе 2011/2012|2011/2012]]. === У якасці трэнера === * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://old.isport.ua/dossier/7340.html Досье: Георгий Кондрусевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211116142404/http://old.isport.ua/dossier/7340.html |date=16 лістапада 2021 }} * [https://nbl.by/divisions/respublikanskij/beaverdiv/komandy/player/609.html Профіль на сайце nbl.by] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2005}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2007}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2009}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2014}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2015}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2016}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2017}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2021}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Кандрусевіч Георгій Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі РТІ]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гродна-93»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Віталюр-РДВАР» Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі «Свіслачы» Асіповічы]] [[Катэгорыя:Ігракі «Запарожжа» (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі РШВСМ (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Свіслачы» Асіповічы]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Цмокі-Мінск-2»]] [[Катэгорыя:Трэнеры мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Трэнеры мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] eyyu2wqeej6y4qtkejpotmuf2jnha88 0 699645 5158440 5131291 2026-06-25T22:17:13Z Siliyiw 169172 5158440 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дварэцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дварэцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Рагачоўскі раён]] |Уключае = 20 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дварэц (Рагачоўскі раён)|Дварэц]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1171 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дварэ́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок [[Дварэц (Рагачоўскі раён)|Дварэц]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Рагачоўскага раёна [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Рагачоўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 16 студзеня 1975 года скасаваны пасёлак [[Лучынскі (Рагачоўскі раён)|Лучынскі]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 студзеня 1975 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1975, № 7 (1453).</ref>. 20 лютага 1975 года ў склад сельсавета з [[Забалацкі сельсавет (Рагачоўскі раён)|Забалацкага сельсавета]] перададзены вёска [[Аннаўка]] і пасёлак [[Зацішша (Рагачоўскі раён)|Зацішша]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 лютага 1975 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1975, № 15 (1461).</ref>. 26 мая 1983 года скасаваны пасёлкі [[Зацішша (Рагачоўскі раён)|Зацішша]] і [[Сухое Балота]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 мая 1983 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 21 (1755).</ref>. 27 чэрвеня 2026 года скасаваны пасёлак [[Кручполле]]<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926g0146905|title=Решение Рогачевского районного Совета депутатов от 23 июня 2026 года № 160 «Об упразднении сельского населенного пункта Рогачёвского района»|website=pravo.by}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1441 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 93,8 % — [[беларусы]], 5,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=30 студзеня 2022 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1171 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [https://rogachev.gomel-region.by/uploads/files/dvoreckij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.pdf Інфармацыя пра Дварэцкі сельсавет на сайце Рагачоўскага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130122514/https://rogachev.gomel-region.by/uploads/files/dvoreckij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.pdf |date=30 студзеня 2022 }} {{ref-ru}} {{Дварэцкі сельсавет (Рагачоўскі раён)}} {{Рагачоўскі раён}} [[Катэгорыя:Дварэцкі сельсавет (Рагачоўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 8q041u0xqn776gvpi3tnymqzea6yc6g 0 699668 5158449 4040174 2026-06-26T00:22:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158449 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} {{цёзкі2|Скрыпнікаў}} '''Гео́ргі Ільі́ч Скры́пнікаў''' ([[1908]], в. [[Султан (Курсаўскі раён)|Султан]], [[Курсаўскі раён]], [[Стаўрапольскі край]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|15|8|1944}}, каля [[Варшава|Варшавы]], [[Польшча]]) — [[Герой Савецкага Саюза]] ([[1945]], пасмяротна). == Біяграфія == На франтох [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з [[1941]] г. [[22 ліпеня]] [[1944]] батальён капітана Скрыпнікава першым у палку выйшаў да ракі [[Заходні Буг]] на поўдзень ад [[Брэст|Брэста]] і фарсіраваў яе. На захопленым плацдарме адбіў 7 контратакаў ворага і вызваліў вёску [[Кодзень]] ([[Польшча]]). [[28 ліпеня]] 1944 на падыходах да Брэста нанёс нямецкім войскам вялікія страты, разбіў два батальёны, і першым уварваўся ў [[Ціраспаль]] (Польшча). Г. І. Скрыпнікаў загінуў у баі пад [[Варшава]]й [[15 жніўня]] 1944. Пахаваны ў Брэсце ў брацкай магіле савецкіх воінаў і партызанаў. == Ушанаванне памяці == У [[1964]] Стралковая вуліца Брэста перайменаваная ў гонар Г. І. Скрыпнікава. На доме № 117 усталяваная мемарыяльная дошка Г. І. Скрыпнікаву. Яго імя змешчанае на алеі «Іхнімі імёнамі названыя вуліцы Брэста». == Спасылкі == * {{cite web| author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = http://www.brest-sv.com/brest_histor/ylici/skripnikova.htm| title = История. Улица Г.И. Скрипникова.| format = | work = | publisher = Brest-SV| accessdate = 24 мая 2009| language = ru| postscript = | archive-date = 2 снежня 2009| archive-url = https://web.archive.org/web/20091202082643/http://www.brest-sv.com/brest_histor/ylici/skripnikova.htm| url-status = dead}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-01-30}} {{DEFAULTSORT:Скрыпнікаў, Георгій}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баі]] ghz3olycqyrisz3r1dmp8tzad6inxeu 0 702402 5158420 4077054 2026-06-25T21:27:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158420 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Смірноў}} '''Генадзь Васілевіч Смірно́ў'''{{sfn|БелЭн|2002}} (нар. {{ДН|18|10|1948}}) — [[вучоны]], [[фізік]], [[доктар тэхнічных навук]] (2000). == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Віцебск]]у. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] у 1972 годзе і працуе ў [[Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі|Інстытуце парашковай металургіі]] [[НАНБ|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. З 1993 года загадчык лабараторыі{{sfn|БелЭн|2002}}, [[галоўны навуковы супрацоўнік]] Навукова-даследчага інстытута імпульсных працэсаў з доследнай вытворчасцю Інстытута парашковай металургіі. == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац [[Механіка цвёрдага дэфармаванага цела|па механіцы дэфармаванага цвёрдага цела]], ударна-хвалевых працэсах узаемадзеяння [[метал]]ічных целаў, метадах [[Зварка|зваркі]] [[выбух]]ам слаістых кампазіцыйных матэрыялаў. Сярод апублікаванага: * Высокоскоростная деформация металлов. / [[Васіль Іванавіч Бяляеў |В. И. Беляев]], В. Н. Ковалевский, Г. В. Смирнов, В. А. Чекан. Под общ. ред. д. т. н., проф. В. И. Беляева. — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Наука и техника]], 1976. — 223 с. * Эффекты динамической кумуляции / Г. В. Смирнов — Мн.: НИИ ИП с ОП, 1999. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Смірноў Генадзь Васілевіч|[[Мікалай Пятровіч Савік|Савік М. П.]]|56}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|141762|Смірноў Генадзь Васілевіч}} * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-291919&strq=l_siz=20 Смирнов, Геннадий Васильевич (доктор технических наук, металлургия; род. 1948)] {{ref-ru}} // Зводны электронны каталог Бібліятэк Беларусі * [http://science.by/library/authors/?ELEMENT_ID=92 СМИРНОВ Геннадий Васильевич // Белорусский электронный центр «Наука»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220307102231/http://science.by/library/authors/?ELEMENT_ID=92 |date=7 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Смірноў Генадзь Васілевіч}} [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] kg3lkjboe75ga8dkylc8ep5qywhmhwz 0 702677 5158568 4079274 2026-06-26T10:04:56Z Ueschar 151377 дапаўненне 5158568 wikitext text/x-wiki '''Бертран''' — мужское імя, таксама прозвішча. == Прозвішча == * [[Гастон Бертран]] — бельгійскі мастак * [[Югет Артур Бертран]] — французская мастачка * [[Жазэф Бертран]] — французскі матэматык {{неадназначнасць}} jomm381aobza73yjxoulzxrm6b3b9d2 5158570 5158568 2026-06-26T10:11:09Z Ueschar 151377 удакладненне 5158570 wikitext text/x-wiki '''Бертран''' — мужское імя, таксама прозвішча. == Прозвішча == * [[Гастон Бертран]] — бельгійскі мастак * [[Югет Артур Бертран]] — французская мастачка * [[Жазэф Бертран]] — французскі матэматык, педагог і гісторык навукі {{неадназначнасць}} 05q8wo0wo7jfiqvr90jh0uxxwfi9856 5158571 5158570 2026-06-26T10:18:11Z Ueschar 151377 Абноўлены спіс асоб з такім прозвішчам ці імем. 5158571 wikitext text/x-wiki '''Бертран''' — мужчынскае імя, таксама прозвішча французскага паходжання. == Імя == * [[Бертран Артур Уільям Расел]] — брытанскі філосаф, логік, матэматык і грамадскі дзеяч, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры. * [[Бертран Барэр]] — французскі палітык, адвакат, дзеяч [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]]. * [[Бертран Бліе]] — французскі кінарэжысёр і сцэнарыст. * [[Бертран Гальперын]] — амерыканскі фізік-тэарэтык. * [[Бертран Дэланаэ]] — французскі палітычны дзеяч, мэр [[Парыж]]а ў 2001—2014 гадах. * [[Жан-Бертран Арыстыд]] — гаіцянскі дзяржаўны і рэлігійны дзеяч, прэзідэнт [[Гаіці]]. * [[Бертран Пікар]] — швейцарскі псіхіятр і паветраплавальнік. * [[Бертран Тавернье]] — французскі кінарэжысёр, сцэнарыст і прадзюсар. * [[Клімент V|Раймон Бертран дэ Го]] — свецкае імя папы Клімента V. == Прозвішча == * [[Гастон Бертран]] — бельгійскі жывапісец. * [[Жазэф Бертран]] — французскі матэматык, педагог і гісторык навукі. * [[Югет Артур Бертран]] — французская мастачка-абстракцыяністка. {{Disambig}} f15y8zsjf8v1gb6qz4b30esyzpos1kr 0 707984 5158406 5143439 2026-06-25T18:48:32Z Pabojnia 135280 афармленне 5158406 wikitext text/x-wiki {{Картка:Праграма}} '''«Apple Music»''' — музычны [[стрымінгавы сэрвіс]], прадстаўлены кампаніяй «[[Apple]]» на «{{Не перакладзена 5|Worldwide Developers Conference|WWDC|en|Apple Worldwide Developers Conference}} 2015», якая прадстаўляе доступ да мільёнаў кампазіцый з бібліятэкі «[[iTunes Store]]».<ref>{{Cite web|url = http://4pda.ru/2015/06/08/225471/|title = Музыкальный сервис Apple Music действительно представят на WWDC 2015|accessdate = 2015-07-13|archive-date = 2015-06-29|archive-url = https://web.archive.org/web/20150629231111/http://4pda.ru/2015/06/08/225471/|url-status = live}}</ref> == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя сеткавыя рэсурсы]] 9e18vfxxghl4y1m6mgoncr4wf4q0rws 0 709290 5158405 5095589 2026-06-25T18:47:55Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Альбомы Atlantic Records]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158405 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Працягласць=52:57|Лэйбл=[[Atlantic Records]]|Назва=Satellite|Тып=студыйны альбом|Папярэдні альбом=[[The Fundamental Elements of Southtown]]|Пап_год=1999|Наступны альбом=[[Payable on Death]]|Наст_год=2003|Храналогія=студыйных альбомаў}} '''«Satellite»''' ({{lang-be|Спадарожнік}}) — чацвёрты альбом хрысціянскага [[ню-метал]]-гурта [[P.O.D.]], запісаны на мэйджар-лэйбле і шосты альбом у агульнай дыскаграфіі гурта. Самы прадаваны альбом гурта, «Satellite» выйшаў у продаж [[11 верасня]] [[2001]] года. Усяго выйшла 4 сінглы з дадзенага альбома, на кожны з якіх былі знятыя відэакліпы: «Alive», «Boom», «Youth of the Nation», «Satellite».<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/artist/pod|title=P.O.D. Billboard Albums Chart|publisher=billboard.com}}</ref> == Спіс кампазіцый == {{tracklist | title1 = Set It Off | length1 = 4:16 | title2 = Alive | length2 = 3:23 | title3 = Boom | length3 = 3:08 | title4 = [[Youth of the Nation]] | length4 = 4:19 | title5 = Celestial | length5 = 1:24 | title6 = Satellite | length6 = 3:30 | title7 = Ridiculous | length7 = 4:17 | note7 = пры ўдзеле Eek-a-Mouse | title8 = The Messenjah | length8 = 4:19 | title9 = Guitarras de Amor | length9 = 1:14 | title10 = Anything Right | length10 = 4:17 | note10 = пры ўдзеле Christian Lindskog | title11 = Ghetto | length11 = 3:37 | title12 = Masterpiece Conspiracy | length12 = 3:11 | title13 = Without Jah, Nothin | length13 = 3:42 | note13 = пры ўдзеле H.R. | title14 = Thinking About Forever | length14 = 3:46 | title15 = Portrait | length15 = 4:32 | total_length = 53:04 }} == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 2001 года]] [[Катэгорыя:Альбомы Atlantic Records]] ixrja5c0qp3zarekoeq41kvm9amk821 0 710796 5158542 4985474 2026-06-26T09:06:04Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Класіфікацыя камп’ютарных гульняў]] у [[Класіфікацыя відэагульняў]]: Вырашэнне неадназначнасці 4985474 wikitext text/x-wiki '''Класіфікацыя камп’ютарных гульняў''' з’яўляецца {{Не перакладзена 5|Трансдысцыплінарнасць|міждысцыплінарнай катэгорыяй|en|Transdisciplinarity}}, якая вывучаецца ў рамках [[Культуралогія|культуралогіі]], [[Філасофія|філасофіі]], [[Эстэтыка|эстэтыкі]] і на іх скрыжаванні{{Sfn|Кутлалиев|2014|с=6}}. Актыўна прымяняецца падыход, заснаваны на сістэме правіл, па аналогіі з [[Жанры гульнявога кіно|класіфікацыяй фільмаў]]{{Sfn|Кутлалиев|2014|с=6}}. == Традыцыйная класіфікацыя па жанрах гульняў == Жанравае адрозненне гульняў пачало актыўна развівацца з сярэдзіны 1990-х гадоў. Асновай для фармавання класічнага збору жанраў паслужылі серыі гульняў. Гэтыя серыі былі ўтвораны ў выніку таго, што пасля выхаду ў свет папулярнай ''«арыгінальнай гульні»'' як афіцыйныя, так і іншыя распрацоўшчыкі працягвалі эксплуатаваць рысы першай гульні, ствараючы ''«клонаў»''{{Sfn|Кутлалиев|2014|с=17}}. {| class="wikitable mw-datatable sortable collapsible" style="font-size:85%; width:100%;" |- ! colspan="3" style="background:WhiteSmoke;" | Традыцыйна вылучаемыя жанры па Кутлаліеву{{Sfn|Кутлалиев|2014|с=17—18}} |- !style="background:WhiteSmoke;" |Жанр !style="background:WhiteSmoke;" |Сінонімы !style="background:WhiteSmoke;" |Апісанне |- |[[Экшан (жанр відэагульняў)|Экшан]] |Action, экшн, экшэн. |Якія патрабуюць добрай маторыкі, вакамера. |- |[[Сімулятар (жанр відэагульняў)|Сімулятар]] |Simulation, сімуляцыя. |Імітуе пэўныя напрамкі дзейнасці. |- |[[Камп’ютарная стратэгічная гульня|Стратэгія]] |Strategy |З упорам на кіраванне рэсурсамі. |- |[[Камп’ютарная ролевая гульня|Ролевая гульня]] |РПГ, Role-playing Games, RPG |З развітой сістэмай змены персанажаў. |- |[[Прыгодніцкая відэагульня|Прыгодніцкая]] |Квэст, Adventure, Quest |Якія прадугледжваюць пераадоленне розных перашкоды на шляху персанажа. |- |[[Галаваломка (жанр кампутарных гульняў)|Галаваломка]] |Puzzle |Якія заключаюцца ў рашэнне лагічных задач, пабудаваных на агульным наборы правіл. |} {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Публікацыя|кніга|загаловак=Жанровая типология компьютерных игр: проблема систематизации художественных средств|спасылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01005547480|год=2014|аўтар=Кутлалиев Т. Х.|ref=Кутлалиев|мова=ru|інфа=Автореф. дисс. канд. культорологии|адказны=Лиманская Л. Б|месца=М.|старонак=25}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Жанры камп’ютарных гульняў}} [[Катэгорыя:Сістэмы класіфікацыі]] tbvya9lip3pd5ufw417u77u7jnzaaj3 5158547 5158542 2026-06-26T09:12:53Z Ueschar 151377 дапаўненне 5158547 wikitext text/x-wiki '''Класіфікацыя камп’ютарных гульняў''' з’яўляецца {{Не перакладзена 5|Трансдысцыплінарнасць|міждысцыплінарнай катэгорыяй|en|Transdisciplinarity}}, якая вывучаецца ў рамках [[Культуралогія|культуралогіі]], [[Філасофія|філасофіі]], [[Эстэтыка|эстэтыкі]] і на іх скрыжаванні{{Sfn|Кутлалиев|2014|с=6}}. Актыўна прымяняецца падыход, заснаваны на сістэме правіл, па аналогіі з [[Жанры гульнявога кіно|класіфікацыяй фільмаў]]{{Sfn|Кутлалиев|2014|с=6}}. == Класіфікацыя == Камп’ютарныя гульні могуць быць класіфікаваны па некалькіх прыкметах: * '''Жанр''': гульня можа належаць як да аднаго, так і да некалькіх жанраў, а ва ўнікальных выпадках — адкрываць новы або быць па-за ўсялякіх жанраў; * '''Колькасць гульцоў і спосаб іх узаемадзеяння''': гульня можа быць [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкай]] — разлічанай на гульню аднаго чалавека, або [[Шматкарыстальніцкая гульня|шматкарыстальніцкай]] — разлічанай на адначасовую гульню некалькіх чалавек, а таксама весціся на адным камп’ютары, праз [[інтэрнэт]], электронную пошту, або [[MMOG|масава]]; * '''Візуальнае прадстаўленне''': гульня можа як выкарыстоўваць графічныя сродкі афармлення, так і наадварот, быць тэкставай. Гульня таксама можа быць двухмернай або трохмернай. Ёсць і [[Гукавая гульня|гукавыя гульні]] — у іх замест візуальнага прадстаўлення выкарыстоўваюцца гукі. * '''Платформа''': гульня можа належаць як да адной платформы, так і быць мульціплатформеннай. === Класіфікацыя па жанрах === Жанр вызначаецца мэтай гульні. Вылучаюцца<ref name="rm39-43" /> наступныя жанры: * ''[[Экшан (жанр відэагульняў)|Экшан]]'' (ад {{lang-en|action}}''action'' — дзеянне) — жанр відэагульняў, які іспытвае фізічныя здольнасці гульца, такія як каардынацыя рук і вачэй і хуткасць рэакцыі. Да экшана адносяць такія паджанры, як [[шутар]] (ад {{lang-en|shoot}}''shoot'' — страляць), дзе трэба ў асноўным страляць (прыклад: серыя гульняў [[Call of Duty (серыя гульняў)|Call Of Duty]]), [[файтынг]] (ад {{lang-en|fight}}''fight'' — барацьба), дзе трэба ў асноўным біцца ў блізкім бою (часцяком — адзін на адзін, прыклад: [[Mortal Kombat 11|Mortal Combat]]), і [[платформер]], дзе трэба ў асноўным скакаць па платформах і ўварочвацца (прыклад: [[Super Mario Bros.]]). Да экшана можна аднесці гульні ў жанры выжывання ва умовах жаху ({{lang-en|survival horror}}''survival horror''), у якіх мэта гульца проста выжыць (прыклады: [[Silent Hill 3|Silent Hill]], [[ZombiU]]). * ''[[Прыгодніцкая відэагульня]]'' — жанр гульняў, якія валодаюць паўнавартасным літаратурным сюжэтам, і гулец у працэсе гульні сам раскрывае ўсе перыпетыі гэтага сюжэта. Прыклады: * ''[[Камп’ютарная стратэгічная гульня|Стратэгія]]'' — жанр гульняў, якія патрабуюць планавання і стратэгічнага мыслення для перамогі. Падзяляюцца на [[Стратэгія ў рэальным часе|стратэгіі ў рэальным часе]] ({{lang-en|real time strategy, RTS}}''real time strategy, RTS'') і [[Пакрокавая стратэгія|пакрокавыя стратэгіі]] ({{lang-en|turn based strategy, TBS}}''turn based strategy, TBS''). * ''[[Сімулятар (жанр відэагульняў)|Сімулятар]]'' — жанр гульняў, якія цалкам імітуюць якую-небудзь вобласць рэальным жыцці, напрыклад, імітацыя кіравання гоначным аўтамабілем ці самалётам. * ''Галаваломка'' — жанр гульняў, якія цалкам ці больш чым напалову складаюцца з рашэння розных лагічных задач накшталт збору кубіка Рубіка. * ''Забава'' — жанр гульняў, якія у асноўным разлічаныя на дзяцей, дзе псіхалагічны ўражанне ад адбываецца на экране карцінкі значна важней самога працэсу гульні — напрыклад, лопанне бурбалак. * ''Адукацыйныя'' — гульні, якія ўключаюць у сябе элементы навучальных праграм, якія падаюцца праз сам гульнявы працэс і, дзякуючы павышэнню цікавасці да іх у сувязі з незвычайным антуражам, пасля, добра запамінаюцца. * ''[[Ролевая відэагульня]]'' ({{lang-en|Role Playing Game, RPG}}''Role Playing Game, RPG'') — жанр гульняў, адметнай асаблівасцю якіх з’яўляецца наяўнасць у персанажаў вызначаных навыкаў і характарыстык, якія пасля можна паляпшаць ці нават набываць новыя, папярэдне выканаўшы якія небудзь дзеянні (напрыклад атрымаць новы ўзровень, т.зв. «прапампоўка»). Таксама ў гульнях гэтага жанру часцяком існуе сістэма інвентара, у працэсе праходжання гулец можа знаходзіць/набываць новыя віды зброі, даспехаў, дапаможных сродкаў і да т.п. RPG можа быць розных жанраў: ад стратэгій (прыклад: [[Warcraft III: Reign of Chaos|Warcraft]]), да [[Action/RPG|экшан]] (прыклад: [[Mass Effect (серыя)|Mass Effect]]). Жанравая класіфікацыя камп’ютарных гульняў прадугледжвае ўвядзенне некалькіх дадатковых падстаў: * Дынаміка — гульнявы працэс можа адбывацца ва ўмовах «рэальнага часу», або пакрокава; * Перспектыва — гульня можа весціся як ад першага, так і ад трэцяй асобы. === Класіфікацыя па колькасці гульцоў і спосабу іх узаемадзеяння === * [[Аднакарыстальніцкая гульня|Аднакарыстальніцкія]] * [[Шматкарыстальніцкая гульня|Шматкарыстальніцкія]] === Класіфікацыя па тэматыцы === * [[Фэнтэзі]] * Гістарычныя * У духу сучаснасці * [[Касмічнае прастора|Касмічныя]] * [[Постапакаліптыка|Постапакаліптычныя]] * [[Міфалогія|Міфалагічныя]] * [[Выпадковая]] * [[Стымпанк]] === Класіфікацыя па платформах === * [[Персанальны камп’ютар|Персанальныя камп’ютары]]. * [[Гульнявая прыстаўка|Гульнявыя кансолі/прыстаўкі]]. * [[Мабільны тэлефон|Мабільныя тэлефоны]] і [[КПК]]. Таксама па колькасці платформаў, на якія [[Партаванне праграмнага забеспячэння|партавана]] гульня: * Мультыплатформенныя/шматплатформенныя гульні (якія выйшлі на двух і больш платформах). * Аднаплатформенныя гульні (якія выйшлі толькі на адной платформе — платформенныя эксклюзівы). == Традыцыйная класіфікацыя па жанрах гульняў == Жанравае адрозненне гульняў пачало актыўна развівацца з сярэдзіны 1990-х гадоў. Асновай для фармавання класічнага збору жанраў паслужылі серыі гульняў. Гэтыя серыі былі ўтвораны ў выніку таго, што пасля выхаду ў свет папулярнай ''«арыгінальнай гульні»'' як афіцыйныя, так і іншыя распрацоўшчыкі працягвалі эксплуатаваць рысы першай гульні, ствараючы ''«клонаў»''{{Sfn|Кутлалиев|2014|с=17}}. {| class="wikitable mw-datatable sortable collapsible" style="font-size:85%; width:100%;" |- ! colspan="3" style="background:WhiteSmoke;" | Традыцыйна вылучаемыя жанры па Кутлаліеву{{Sfn|Кутлалиев|2014|с=17—18}} |- !style="background:WhiteSmoke;" |Жанр !style="background:WhiteSmoke;" |Сінонімы !style="background:WhiteSmoke;" |Апісанне |- |[[Экшан (жанр відэагульняў)|Экшан]] |Action, экшн, экшэн. |Якія патрабуюць добрай маторыкі, вакамера. |- |[[Сімулятар (жанр відэагульняў)|Сімулятар]] |Simulation, сімуляцыя. |Імітуе пэўныя напрамкі дзейнасці. |- |[[Камп’ютарная стратэгічная гульня|Стратэгія]] |Strategy |З упорам на кіраванне рэсурсамі. |- |[[Камп’ютарная ролевая гульня|Ролевая гульня]] |РПГ, Role-playing Games, RPG |З развітой сістэмай змены персанажаў. |- |[[Прыгодніцкая відэагульня|Прыгодніцкая]] |Квэст, Adventure, Quest |Якія прадугледжваюць пераадоленне розных перашкоды на шляху персанажа. |- |[[Галаваломка (жанр кампутарных гульняў)|Галаваломка]] |Puzzle |Якія заключаюцца ў рашэнне лагічных задач, пабудаваных на агульным наборы правіл. |} {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Публікацыя|кніга|загаловак=Жанровая типология компьютерных игр: проблема систематизации художественных средств|спасылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01005547480|год=2014|аўтар=Кутлалиев Т. Х.|ref=Кутлалиев|мова=ru|інфа=Автореф. дисс. канд. культорологии|адказны=Лиманская Л. Б|месца=М.|старонак=25}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Жанры камп’ютарных гульняў}} [[Катэгорыя:Сістэмы класіфікацыі]] ac9sx5y7abnp268iee1nd1b01sh5ysp 0 727928 5158528 5073297 2026-06-26T08:02:02Z Ellis Novak 30436 /* Біяграфія */ 5158528 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Ганна Заслаўская''' (?&nbsp;— [[1571]]/[[1572]])&nbsp;— [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўская]] арыстакратка. == Біяграфія == З княжацкага роду [[Заслаўскія (Гедзімінавічы)|Заслаўскіх]], галіны Гедымінавічаў. Адзінае дзіцё князя [[Фёдар Іванавіч Заслаўскі|Фёдара Заслаўскага]], старосты браслаўскага і аршанскага, і Соф’і з Сангушак. У 1537 (паводле іншых звестак, у 1544—1546) выйшла замуж віленскага ваяводу [[Ян Юр’евіч Глябовіч|Яна Глябовіча]], якому ў пасаг прынесла частку отчыннага [[Ізяслаўскае княства|Заслаўскага княства]] з горадам [[Заслаўе]]м. У шлюбе нарадзіла 4 дзяцей. У 1549 годзе пасля смерці мужа пераехала ў Заслаўе, дзе займалася адукацыяй і выхаваннем дзяцей. У 1555 годзе апякунства над сынам перайшло да вялікага гетмана літоўскага [[Мікалай Радзівіл Руды|Мікалая Радзівіла Рудога]]. У 1560 годзе яна атрымала [[Сінекура|сінекуру]] для свайго сына Яна пры двары [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда I]], імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі. У 1565 годзе выйшла замуж за рускага ваяводу {{нп3|Геранім Сяняўскі|Гераніма Сяняўскага|uk|Ієронім Сенявський}}. Памерла ў 1571 ці 1572 годзе. == Сям’я == У першым шлюбе з [[Ян Юр’евіч Глябовіч|Янам Юр’евічам Глябовічам]], ваяводам віленскім, мела сына і трох дачок. * [[Ян Янавіч Глябовіч|Ян]] (каля 1544—1590), ваявода троцкі * Ганна Альжбета (?— пасля 1590), жонка 1) старосты аршанскага Андрэя Адзінцэвіча; 2) староста слонімскі Міхаіл Геранім Валовіч; 3) Станіслаў Нарбут, ваявода мсціслаўскі * Барбара, жонка Зыгмунта Вольскага, кашталяна чэрскага * Дарота, жонка Мікалая Рэя, сына польскага пісьменніка [[Мікалай Рэй|Мікалая Рэя.]] У другім шлюбе з {{нп3|Геранім Сяняўскі|Геранімам Сяняўскім|uk|Ієронім Сенявський}}, ваяводам рускім, дзяцей не было. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Заяц Ю.&nbsp;А.''&nbsp;Заславль X—XVIII веков (историко-археологический очерк).&nbsp;— Мн.: Наука и техника, 1987; {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўская Ганна Фёдараўна}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)]] [[Катэгорыя:Жанчыны Вялікага Княства Літоўскага]] 3a6r82ktbxvmvrvbdz9yc920jk7n2v9 4 728988 5158306 5157707 2026-06-25T13:29:02Z MediaWiki message delivery 38732 /* Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki */ новы падраздзел 5158306 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice == ''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)'' I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;) Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest. Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language. If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03) == Дапрацаваць шаблон == Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03) :пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] == Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03) :выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад. ::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03) == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 23:19, 17 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) :::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03) :::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 23:08, 17 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03) :::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03) :::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03) :::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:06, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&oldid=30597357 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])</bdi> 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> hkwov1bb2egq3jsu63qax5xe7h06ayt 0 735441 5158294 5063007 2026-06-25T12:25:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158294 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Ганна Мікалаеўна Бяліцкая''', па нараджэнні '''Ганчарова''' ({{ВДП}}) — беларускі археолаг. == Біяграфія == У 1986 годзе скончыла гістарычны факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт імя У. І. Леніна|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя У. І. Леніна]]. З 1992 года працуе навуковым супрацоўнікам аддзела археалогіі першабытнага грамадства Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. == Навуковыя інтарэсы == Вывучае паселішчы [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай культуры]] ў Прыпяцкім Палессі, іх планіроўку і храналогію. == Узнагароды == * Дыплом НАН Беларусі — ТОП-10 вынікаў дзейнасці навукоўцаў Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі ў галіне фундаментальных і прыкладных даследаванняў за 2017 год (2018). == Працы == === Артыкулы === * Аб зарубінецкім кампаненце ў Левабярэжжы Прыпяці // МАБ — Мінск, 2011. — № 20. С. 126—142. * Аб знаходках упрыгажэнняў пастырскага тыпу ў Прыпяцкім Палессі // Г. М. Бяліцкая // История вещей — история и вещи: к 60-летнему юбилею И. О. Гавритухина. / отв. ред. А. М. Обломский. — М.: Институт археологии РАН, 2020. — Вып. 20. — С. 49-53. * Адкрыццё паселішча каля в. Яскавічы Салігорскага раёна Мінскай вобласці: даследаванні 2017 г. / Г. М. Бяліцкая // Славяне на территории Беларуси в догосударственный период: к 90-летию со дня рождения Л. Д. Поболя. В 2-х кн. Второе издание исправленное, переработанное и дополненное. Кн. 1 / науч. ред. О. Н. Левко [и др.] — Минск: Беларуская Навука, 2019. — С. 561—573. * З гісторыі даследавання паселішчаў зарубінецкай культуры ў ніжнім цячэнні Гарыні // Јітвјежа (Поліська) штудіјно-прахтыцька кофырэнція. — Пыньск, 1990. — С. 26—28. * Культавы комплекс у Пагарынні // Матэрыялы па археаолгіі Беларусі. — Мінск, 2003. — № 8 — С. * Матэрыялы жалезнага веку і ранняга сярэдневечча з паселішча Камень 6 / Бяліцкая Г. М., Вяргей В. С. // МАБ — Мінск, 2015. — № 26. с. 217—236. * Матэрыялы жытла 5 з паселішча Струга 1 // [[Acta Archaeologica Albaruthenica]]. Vol. VII (Вып. 7). — Мінск: І. П. Логвінаў, 2011. — С. 51—67: іл. * Паселішча зарубінецкай культуры ў нізоў’ях р. Гарынь // Гістарычна-археаланічны зборнік. — Мінск, 1996. — № 9. — С. 94 — 118. * Паселішча каля в. Бярэжцы Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці / Г. М. Бяліцкая, А. А. Байкоўская, В. М. Харытановіч // Славяне на территории Беларуси в догосударственный период: к 90-летию со дня рождения Л. Д. Поболя. В 2-х кн. Второе издание исправленное, переработанное и дополненное. Кн. 1 / науч. ред. О. Н. Левко [и др.] — Минск: Беларуская Навука, 2019. — С. 514—555. * Пахаванне пражскай культуры з могільніка каля в. Малы Малешаў Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці / Г. М. Бяліцкая, А. А. Байкоўская, В. М. Харытановіч // Славяне на территории Беларуси в догосударственный период: к 90-летию со дня рождения Л. Д. Поболя. В 2-х кн. Второе издание исправленное, переработанное и дополненное. Кн. 1 / науч. ред. О. Н. Левко [и др.] — Минск: Беларуская Навука, 2019. — С. 555—561. * Помнік перыяду рымскіх ўплываў у нізоўях ракі Гарынь // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2007. — № 23. — С. 107—123. * Праблема вылучэння позназарубінецкіх комплексаў у Прыпяцкім Палессі / Г. М. Бяліцкая // Славяне на территории Беларуси в догосударственный период: к 90-летию со дня рождения Л. Д. Поболя. В 2-х кн. Второе издание исправленное, переработанное и дополненное. Кн. 1 / науч. ред. О. Н. Левко [и др.] — Минск: Беларуская Навука, 2016. — С. 451—503. * Результаты исследований поселения Хотомель-2 в 1994 году // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2001. — № 16. — С. 92—97. * Рэканструкцыя жылой пабудовы з паселішча Хотамель-2 паводле археалагічных дадзеных // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2006. — № 22. — С. 53—65. * Тапаграфія і забудова паселішчаў зарубінецкайкультуры ў Прыпяцкім Палессі // Матэр. Міжн. навук. канф. «Актуальныя праблемы ранняй гісторыі славян» Мінск, 29-30 верасня 2009 г. ГАЗ — Мінск, 2009. — № 26. — С. 152—169. * Тыпалогія гаршкоў з паселішча зарубінецкай культуры Хотамель—2 // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2002. — № 17. — С. 44—53. * Тыпалогія місак з паселішча зарубінецкай культуры Хотамель 2 // Матеріали і дослідження з археологі Прикарпаття і Волині — Львів, 2007. — випуск 11. — С. 121—130. * Формирование этнокультурных общностей на территории Беларуси в I тысячелетии н.э. Полесье и Поднепровье в первой половине I тыс. н. э. / А. Н. Белицкая // История белорусской государственности: В 5 т. Раздел 2.2. / А. А. Коваленя [и др.]; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории. — Т. 1: Белорусская государственность: истоки и исторические формы. — Минск: Беларуская навука, 2018. С. 104—111. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite web|url = https://history.by/be/belizkaya/|title = Бяліцкая Ганна Мікалаеўна|work = Сайт Інстытута гісторыі НАН Беларусі|access-date = 2025-11-30|archive-date = 12 студзеня 2026|archive-url = https://web.archive.org/web/20260112162642/http://history.by/be/belizkaya/|url-status = dead}} * Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929—2008 гг.: биобиблиографический справочник / [Г. В. Корзенко и др.; редакционный совет: А. А. Коваленя (председатель) и др.]. — Минск: Белорусская наука, 2008. — 421, [2] с.: портр. — С. 116. — ISBN 978-985-08-0855-4. — ISBN 978-985-08-0976-6. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-03-20}} {{DEFAULTSORT:Бяліцкая Ганна Мікалаеўна}} [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] ck1962qcmw2xfycdykcxmd8qpl9iz5h 0 741870 5158403 5063786 2026-06-25T18:46:33Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Ню-метал-гурты ЗША]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158403 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1992—цяпер }} '''P.O.D.''' (скарачэнне ад '''Payable on Death''') — амерыканскі [[Хрысціянскі рок|хрысціянскі]] рок-гурт з горада [[Сан-Дыега]], [[Каліфорнія]]. Неаднаразова намінаваная на прэмію [[Грэмі]]<ref>{{Cite web|url=http://www.kp.ru/online/news/1536848|title=POD — трехкратные номинанты на Грэмми|accessdate=2013-09-24|url-status=live}}</ref>. Працуе ў стылях рэп-метал, [[ню-метал]], [[альтэрнатыўны метал]], [[Хрысціянскі рок|хрысціянскі метал]], дадаючы элементы [[рэгі]]. Назва гурта — абрэвіятура ад «Payable On Death» («Выплата ў выпадку смерці»). «Payable on Death» — гэта банкаўскі тэрмін, але гурт метафарычна пераносіць яго на вобраз Ісуса Хрыста, які адкупіў грахі ўсяго чалавецтва<ref>[http://www.kp.by/online/news/1536848/ Ровно через месяц в Минске выступят POD]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Альбомы P.O.D. былі прададзеныя ў агульнай складанасці ў колькасці больш за 13 мільёнаў копій па ўсім свеце<ref>{{Cite web|url=http://www.apelzin.ru/bio/p-o-d.html|title=Биография: P.O.D.|archive-date=2013-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130930172314/http://www.apelzin.ru/bio/p-o-d.html|url-status=live}}</ref>. == Гісторыя гурта == Гурт выпусціў 4 незалежныя альбомы — ''Snuff The Punk'' у 1994, ''Brown'' у 1996, ''Live'' у 1997 і ''The Warriors EP'' у 1999 годзе. Яны былі запісаныя на лэйбле «Rescue Records», які належаў бацьку бубнача<ref>{{Cite web|url=http://www.muzdb.info/detail1851.html|title=Биография POD|archive-date=2013-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927152034/http://www.muzdb.info/detail1851.html|url-status=live}}</ref>. У 1999 годзе гурт падпісвае кантракт з [[Atlantic Records]]<ref>{{Cite web|url=http://www.apelzin.ru/bio/p-o-d.html|title=POD|archive-date=2013-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130930172314/http://www.apelzin.ru/bio/p-o-d.html|url-status=live}}</ref>. У 1999 годзе гурт выпускае свой дэбютны альбом ''The Fundamental Elements Of Southtown''. Прадзюсарам альбома стаў Говард Бэнсан (Howard Benson)<ref>{{Cite web|url=http://alt-sector.net/2587-gruppa-pod-istoriya-biografiya-fotografii.html|title=История POD|archive-date=2013-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927061524/http://alt-sector.net/2587-gruppa-pod-istoriya-biografiya-fotografii.html|url-status=live}}</ref>. Самымі яркімі хітамі сталі «Southtown» і «Rock The Party» («Off the Hook»). Другі ж стаў адным з самых папулярных клубных хітоў таго года. У 2000 годзе P.O.D. трапілі ў спіс «Людзей Года» («People of the Year») часопіса «[[Rolling Stone]]», а іх альбом стаў плацінавым. Другім па ліку стаў альбом ''Satellite''. Ён з’явіўся на свет вясной 2001 года. Першы сінгл з альбома, «Alive», з’явіўся, каб стаць адным з самых папулярных відэа года на [[MTV]] і MTV2. Папулярнасць відэа, гэтак жа як пазітыўнае пасланне песні, дапамаглі ёй заваяваць велізарную папулярнасць на радыё. Другі сінгл з альбома, ''Youth of the Nation'', на які часткова паўплывалі школьныя перастрэлкі ў Santana High School, Columbine High School і Granite Hills High School. За тэкст да песні Соні Сандовал трапіў у «[[Зала славы рок-н-рола|Залу славы рок-н-ролу]]» у пакой паэтаў, і яго васкавая фігурка знаходзіцца побач з Джымам Морысанам (The Doors) і Бобам Дыланам<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.kp.ru/online/news/1536848 |title=- Ровно через месяц в Минске выступят POD |access-date=2013-09-24 |archive-date=2013-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928214714/http://www.kp.ru/online/news/1536848 |url-status=live }}</ref>. На гэтым пераможнае шэсце альбома не было скончана. У 2003 годзе за кампазіцыю «Portrait», гурт атрымаў яшчэ адну ўзнагароду Best Metal Performance 2003. У выніку, альбом апынуўся нават больш удалым папярэдняга рэлізу і стаў тройчы плацінавым. Песні P.O.D. можна пачуць у такіх фільмах як «Any Given Sunday», «Ready To Rumble», «Tomb Raider 2», «Адзіночка», «Ведзьма з Блэр 2: Кніга ценяў», «Grind», «Little Nicky» і другой частцы «Матрыцы» — «The Matrix: Reloaded», а таксама ў фільме «Here Comes The Boom» (Таўстун на рынгу). На песні «School of Hard Knocks» да «Little Nicky» і «Sleeping Awake» да «Матрыцы 2» былі зняты кліпы. 18 лютага 2003 года гурт пакідае гітарыст Маркус К’юрэл і стварае гурт The Accident Experiment, яго замяніў Джэйсан Трабі<ref>{{Cite web|url=http://rapcore.com.ru/pod.htm|title=POD|accessdate=2013-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927053310/http://rapcore.com.ru/pod.htm|archivedate=2013-09-27|url-status=dead}}</ref>. Наступны альбом P.O.D. выйшаў 4 лістапада 2003 года пад імем ''Payable On Death''. У 2006 выходзіць іх чарговы альбом, які атрымлівае назву ''Testify''. Такія песні як «Goodbye For Now», «On The Grind» хутка сталі хітамі і ўзначалілі вышэйшыя пазіцыі большасці сусветных чартаў. У 2006-м у гурт вярнуўся іх стары гітарыст К’юрэл<ref>{{Cite web|url=http://alternativebox.ru/den-rozdeniya-marcos-curiel/|title=День рождения Маркоса|accessdate=2013-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927194729/http://alternativebox.ru/den-rozdeniya-marcos-curiel/|archivedate=2013-09-27|url-status=dead}}</ref>. Новы альбом — ''When Angels & Serpents Dance'' — выйшаў 8 красавіка 2008 года. Гэты альбом стаў больш лірычным. Таксама гурт запісаў песню «Booyaka 619» для рестлера Рэя Містэрыя. 16 красавіка 2012 выходзіць сінгл «Lost In Forever» з запланаванага альбома «Murdered Love». 10 ліпеня 2012 года, на месяц пазней запланаванай даты, гурт выпусціў абяцаны альбом. Прадзюсарам альбома стаў даволі вядомы Говард Бэнсан. У кастрычніку 2013 года P.O.D. сумесна з [[Drowning Pool]] правялі турнэ па Расіі, Беларусі і Украіне. Сярод наведаных гарадоў былі Екацерынбург, Новасібірск, Омск, Красноярск, Санкт-Пецярбург, Мінск, Кіеў, Краснадар, Растоў-на-Доне, Воронеж і Масква<ref>{{Cite web|url=http://altwall.net/index.php?id=comment&number=3730|title=POD едут в тур по России|archive-date=2013-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927181043/http://altwall.net/index.php?id=comment&number=3730|url-status=live}}</ref> 4 кастрычніка 2019 года выйшаў сумесны кліп расійскага рэпера [[Noize MC]] і Соні Сандавала Chasing the horizon. == Склад == * Sonny (Пол Сандавал) — [[Спеў|вакал]], [[рэп]]ер * Marcos (Маркас К’юрэл) — [[гітара]] * Traa (Марк Траа Дэніэлс) — [[бас-гітара]] * Wuv (Ноа Бернарда Малодшы) — ударныя, [[Акустычная гітара|акустычгная гітара]] === Гастрольныя музыканты === * Ціп Пачэ ({{Lang-en|Tim Pacheco}}) — бэк-вакал, перкусія, клавішныя (2006 Warriors Tour 2) * Луіс Кастыльй ({{Lang-en|Luis Castillo}}) — клавішныя, бэк-вакал, перкусія (2011 — цяпер) === Былыя удзельнікі гурта === * Гэйб Парціла ({{Lang-en|Gabe Portillo}}) — [[бас-гітара]] (1992—1994) * Джейсан Трабі ({{Lang-en|Jason Truby}}) — гітара, бэк-вакал (2003—2006) У студыі ці ў час выступаў у складзе гурта звычайна грае сесійны [[дыджэй]], але месца асноўнага дыджэя ў гурце пакуль ні за кім не замацавана. == Дыскаграфія == * ''Snuff the Punk'' (1994) * ''Brown'' (1996) * ''The Fundamental Elements of Southtown'' (1999) * ''[[Satellite]]'' (2001) * ''Payable on Death'' (2003) * ''Testify'' (2006) * ''Greatest Hits: The Atlantic Years'' (2006) * ''When Angels &amp;amp; Serpents Dance'' (2008) * ''Murdered Love'' (2012) * ''SoCal Sessions'' (2014) * ''The Awakening'' (2015) * ''Circles'' (2018) * ''Veritas'' (2024) {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.payableondeath.com Афіцыйны сайт гурта] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Квартэты]] [[Катэгорыя:Гурты альтэрнатыўнага метала ЗША]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:Ню-метал-гурты ЗША]] d17e863ee0tcblrk54qmng6m1w06sgr 0 743277 5158370 4735357 2026-06-25T15:58:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158370 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Анамальная гарачыня ў свеце (2023)}} У 2023 годзе [[Еўропа|Еўропу]] ахапіла гарачыня. Прыродная анамалія звязана са [[Глабальнае пацяпленне|змяненнем клімату]]<ref>{{Cite web|date=2023-01-03|title=Europe Sees 'Unprecedented' Winter Heat Wave As 2023 Begins|url=https://www.huffpost.com/entry/europe-winter-heat-wave-2023_n_63b378f6e4b0fe267caa8a7a|website=HuffPost UK|language=en}}</ref>. == Храналогія == 1 студзеня ў васьмі краінах ([[Ліхтэнштэйн]], [[Чэхія]], [[Польшча]], [[Нідэрланды]], [[Беларусь]], [[Літва]], [[Данія]] і [[Латвія]]) быў зафіксаваны самы цёплы студзеньскі дзень у гісторыі<ref>{{Cite web|last=Edwards|first=Christian|date=2023-01-03|title='Uncharted territory': January heat records smashed across Europe|url=https://www.cnn.com/2023/01/03/europe/europe-heat-records-climate-intl/index.html|website=CNN|language=en}}</ref>. Вясна таксама была анамальна цёплай. [[Іспанія]] перажыла самы гарачы красавік за ўсю гісторыю<ref>{{Cite news|date=2023-04-27|title=Spain braced for record April temperature of 39C as extreme heat causes misery|language=en-GB|website=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2023/apr/27/spain-braced-for-record-april-temperature-of-39c-as-heatwave-causes-misery}}</ref>, ад чаго моцна пацярпела сельская гаспадарка краіны<ref>{{Cite news|date=2023-05-05|title=April Mediterranean heatwave ‘almost impossible’ without climate crisis|language=en-GB|website=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/05/april-mediterranean-heatwave-almost-impossible-without-climate-crisis}}</ref>. Да 1 чэрвеня ў 26 [[Дэпартаменты Францыі|дэпартаментах Францыі]] аб’яўлены чырвоны ўзровень небяспекі, яшчэ ў 50 — аражваны, у 24 — жоўты<ref>{{Cite web|title=Heatwave in Ile-de-France this summer 2023? Which departments are expected to be the hottest?|url=https://www.sortiraparis.com/en/news/in-paris/articles/294391-heatwave-in-ile-de-france-this-summer-2023-which-departments-are-expected-to-be-the-hottest|website=www.sortiraparis.com|language=en}}</ref>. 10 чэрвеня стаў самым гарачым днём у годзе для [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], калі тэмпература ў [[Лондан]]е дасягала 30&nbsp;°C (86&nbsp;°F)<ref>{{Cite news|title=Hottest day so far this year as UK temperatures hit 30C|language=en-GB|website=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/uk-65866894}}</ref><ref>{{Cite news|title=Risk of hot summer in UK is more than twice normal figure, forecasters warn|language=en-GB|website=The Observer|url=https://www.theguardian.com/environment/2023/jun/10/risk-record-heatwave-uk-twice-normal-forecasters-40c-meteorologists}}</ref>. У цэлым у 2023 годзе быў самы гарачы чэрвень у краіне з пачатку вядзення ўліку ў 1884 годзе з сярэднямесячнай тэмпературай 15.8&nbsp;°C (60,4&nbsp;°F), перавышаючы папярэдні максімум, зарэгістраваны ў 1940 і 1976 гадах, на 0,9&nbsp;°C<ref>{{Cite news|title=UK weather: hottest June since records began - Met Office|website=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-66084543}}</ref>. 18 чэрвеня ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]] фіксавалася тэмпература вышэй за 30.0&nbsp;°C (86,0&nbsp;°F)<ref name="uwz-19-jun">{{Cite web|title=Diese Woche große Hitze und schwere Gewitter|url=https://uwz.at/de/a/diese-woche-grosse-hitze-und-schwere-gewitter|website=UWZ.at|publisher=UBIMET GmbH|date=19 June 2023|language=de}}</ref>, упершыню з 1990 года<ref name="uwz-19-jun" />. 22 чэрвеня тэмпература ўзрасла да 35.0&nbsp;°C (95,0&nbsp;°F)<ref>{{Cite web|title=Mit bis zu 36,2 Grad in Bad Goisern war heute der bislang heißeste Tag des Jahres in Österreich. Im Vorfeld einer Kaltfront steigt die Gewittergefahr in den Alpen aber an und in der Nacht herrscht an der Alpennordseite erhöhte Sturmgefahr! ⚠️|url=https://twitter.com/uwz_at/status/1671910104914960384|website=Twitter|language=de|date=22 June 2023}}</ref>. У гэты ж перыд на тэрыторыі [[Славенія|Славеніі]] зафіксавалі тэмпературу ў 31.0&nbsp;°C (87,8&nbsp;°F) і 33.0&nbsp;°C (91,4&nbsp;°F). У асобных месцах паведамлялася пра 35.5&nbsp;°C (95,9&nbsp;°F)<ref name="arso-19-jun">{{Cite web|title=Marsikje v notranjosti prvi vroči dan letos. Najvišja temperatura zraka (°C) na izbranih postajah: Let. Cerklje ob Krki 33,1 [...]|url=https://twitter.com/meteoSI/status/1670825340850061316|date=19 June 2023|website=Twitter|language=sl}}</ref><ref name="arso-21-jun">{{Cite web|title=Včeraj prvič letos v Sloveniji krajevno 35 °C 🌡️, marsikje pa nad 33 °C: Let. Cerklje ob Krki 35,5 [...]|url=https://twitter.com/meteoSI/status/1671782092571656194|date=22 June 2023|website=Twitter|language=sl}}</ref>. У [[Харватыя|Харватыі]] да 13 ліпеня тэмпература дасягнула 40&nbsp;°C (104&nbsp;°F)<ref>{{Cite news |date=13 July 2023 |title=Cerberus heatwave fans out to Balkans |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/cerberus-heatwave-fans-out-balkans-2023-07-13/}}</ref>, у той жа дзень у [[Нарвегія|Нарвегіі]] — 28,8&nbsp;°C (83,8&nbsp;°F)<ref name="auto">{{Cite news |date=14 July 2023 |title=A heat wave named Cerberus has southern Europe in its jaws, and it's only going to get worse |work=Mainichi Daily News |url=https://mainichi.jp/english/articles/20230714/p2g/00m/0in/023000c}}</ref>, 14 ліпеня ў [[Грэцыя|Грэцыі]] — 44,2&nbsp;°C (111,6&nbsp;°F)<ref>{{Cite web |title=World Meteorological Organization |url=https://oscar.wmo.int/surface/#/search/station/stationReportDetails/0-300-1-thiva |access-date=14 July 2023 |archive-date=20 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620125224/https://oscar.wmo.int/surface/#/search/station/stationReportDetails/0-300-1-thiva |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Thiva Met station |url=https://penteli.meteo.gr/stations/thiva/ |access-date=14 July 2023 |archive-date=14 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714153130/https://penteli.meteo.gr/stations/thiva/ |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite web |title=Karditsalive.net |url=https://www.karditsalive.net/eidiseis/ellada/epikerwthta/%CE%BA%CE%B1%CF%8D%CF%83%CF%89%CE%BD%CE%B1%CF%82-%CE%BA%CE%BB%CE%AD%CF%89%CE%BD-%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%82-44-%CE%B7-%CE%B8%CE%AE%CE%B2%CE%B1-%CE%AC%CE%B3%CE%B3%CE%B9%CE%BE%CE%B5-%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%82-42-%CE%B2%CE%B1%CE%B8%CE%BC%CE%BF%CF%8D%CF%82-%CE%BA%CE%B5%CE%BB%CF%83%CE%AF%CE%BF%CF%85-%CE%B7-%CE%BA%CE%B1%CF%81%CE%B4%CE%AF%CF%84%CF%83%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CF%80%CE%B1%CF%81%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B5%CF%85%CE%AE-14-7 |access-date=14 July 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718025648/https://www.karditsalive.net/eidiseis/ellada/epikerwthta/%CE%BA%CE%B1%CF%8D%CF%83%CF%89%CE%BD%CE%B1%CF%82-%CE%BA%CE%BB%CE%AD%CF%89%CE%BD-%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%82-44-%CE%B7-%CE%B8%CE%AE%CE%B2%CE%B1-%CE%AC%CE%B3%CE%B3%CE%B9%CE%BE%CE%B5-%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%82-42-%CE%B2%CE%B1%CE%B8%CE%BC%CE%BF%CF%8D%CF%82-%CE%BA%CE%B5%CE%BB%CF%83%CE%AF%CE%BF%CF%85-%CE%B7-%CE%BA%CE%B1%CF%81%CE%B4%CE%AF%CF%84%CF%83%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CF%80%CE%B1%CF%81%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%B5%CF%85%CE%AE-14-7 |url-status=live }}</ref>. Тым часам на востраве [[Кіпр]] тэмпература наблізілася да адзнакі ў 45&nbsp;°C (113&nbsp;°F)<ref>{{Cite web |title=Eastern Mediterranean: High temperatures forecast to persist across Cyprus and parts of the Middle East through at least July 17 |url=https://crisis24.garda.com/alerts/2023/07/eastern-mediterranean-high-temperatures-forecast-to-persist-across-cyprus-and-parts-of-the-middle-east-through-at-least-july-17 |website=Crisis24}}</ref>. На большай частцы тэрыторыі [[Італія|Італіі]] паведамлялася пра 40&nbsp;°C (104&nbsp;°F). Да сярэдзіны ліпеня на [[Сіцылія|Сіцыліі]] і [[Сардзінія|Сардзініі]], паводле ацэнак, мела месца тэмпература ў 48&nbsp;°C (118&nbsp;°F)<ref>{{Cite web |date=12 July 2023 |title=European heatwave Cerberus claims first life as worker dies in 40C heat |url=https://www.independent.co.uk/weather/italy-europe-cerberus-heatwave-b2373689.html |access-date=12 July 2023 |newspaper=The Independent|archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717184354/https://www.independent.co.uk/weather/italy-europe-cerberus-heatwave-b2373689.html |url-status=live }}</ref>. На тэрыторыі Грэцыі з 20 па 23 ліпеня фіксавалася адзнакі ад 40&nbsp;°C (104&nbsp;°F)<ref>{{Cite web |title=Greece's first heatwave victim was uninsured and working double shifts |url=https://greekcitytimes.com/2023/07/22/greeces-first-heatwave-victim/ |url-status=live |access-date=23 July 2023 |website=greekcitytimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lina |first=Kekesi |date=21 July 2023 |title=Χαλκίδα: «Δούλευε ανασφάλιστος και διπλοβάρδιες ο 46χρόνος που πέθανε από θερμοπληξία» |url=https://www.protothema.gr/greece/article/1394919/halkida-douleue-anasfalistos-kai-diplovardies-o-46hronos-pou-pethane-apo-thermoplixia/ |url-status=live |access-date=23 July 2023 |website=protothema.gr}}</ref> да 46,4&nbsp;°C (115,5&nbsp;°F)<ref>https://oscar.wmo.int/surface/#/search/station/stationReportDetails/0-300-1-gytheio</ref><ref>{{cite web | url=https://penteli.meteo.gr/stations/gytheio | title=Latest Conditions in Gytheio }}</ref><ref name="NOA">{{cite web | url=https://www.meteo.gr/article_view.cfm?entryID=2850 | title=Gytheio record | access-date=23 July 2023}}</ref>. У сярэдзіне жніўня над большай часткай Еўропы сфармаваўся цеплавы купал з тэмператур, якія значна перавышалі кліматычную норму<ref>{{cite web|title=A New Powerful Heatwave is Forecast to intensify across Western and Central Europe as we head into the final two weeks of summer 2023; a heat dome engulfs the continent |url=https://www.severe-weather.eu/global-weather/heatwave-forecast-western-europe-france-uk-summer-season-2023-mk/ |publisher=Severe Weather Europe |date=2023-08-16 |access-date=2023-08-16 |lang=en}}</ref>. 24 жніўня была зафіксавана рэкордная тэмпература ў [[Мілан]]е (33&nbsp;°C), у некаторых іншых гарадах [[Ламбардыя|Ламбардыі]] тэмпература ў гэты дзень перавысіла 40 °<ref>{{cite web|title=Milan records hottest day since 1763|url=https://www.reuters.com/world/europe/milan-records-hottest-day-since-1763-2023-08-25/|publisher=Reuters|date=2023-08-25|access-date=2023-08-25|lang=en}}</ref>. У пачатку верасня над [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропай]] сфармаваўся новы цеплавы купал, які вызначаў сухое надвор’е з тэмпературамі на 5-10&nbsp;°C вышэй за кліматычную норму. 9 верасня большасць метэастанцый [[Англія|Англіі]] і [[Уэльс]]а, уключаючы Лондан, зафіксавалі тэмпературы больш за 30&nbsp;°C. У другой палове верасня цеплавы купал перамясціўся ва [[Усходняя Еўропа|Усходнюю Еўропу]]<ref>{{cite web|title=A Massive Heatwave is Forecast for Western Europe Again - Unseasonably High Temperatures develop under the Heat Dome as we head into the first week of September 2023|url=https://www.severe-weather.eu/global-weather/heat-dome-heatwave-forecast-western-europe-september-2023-autumn-season-mk/|publisher=Severe Weather Europe|date=2023-09-02|access-date=2023-09-27|lang=en}}</ref>. == Ахвяры == На тэрыторыі [[ФРГ|Германіі]], як заявіў Інстытут Роберта Коха, у перыяд з 10 красавіка па 9 ліпеня зафіксавана не менш за 830 смерцяў, звязаных з анамаліяй<ref>{{Cite web |title=RKI - Gesundheitliche Auswirkungen von Hitze - Wochenbericht zur hitzebedingten Mortalität |url=https://www.rki.de/DE/Content/GesundAZ/H/Hitzefolgekrankheiten/Bericht_Hitzemortalitaet.html?nn=13282292 |access-date=2023-07-22 |website=www.rki.de |archive-date=22 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722183513/https://www.rki.de/DE/Content/GesundAZ/H/Hitzefolgekrankheiten/Bericht_Hitzemortalitaet.html?nn=13282292 |url-status=dead }}</ref>. == Уплыў == Наступствы гарачыні сталі асноўнай прычынай [[Засуха ў Еўропе (2023)|пачатку засухі ў Еўропе]]. У ліпені анамалія выклікала [[Лясныя пажары ў Грэцыі (2023)|шматлікія лясныя пажары]] ў [[Грэцыя|Грэцыі]]<ref>{{Cite news |last=France-Presse |first=Agence |date=2023-07-22 |title=Greece faces hottest July weekend in 50 years, forecaster says, as scores of wildfires rage |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jul/22/greece-faces-hottest-july-weekend-in-50-years-forecaster-says-as-scores-of-wildfires-rage |access-date=2023-07-23 |issn=0261-3077}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Гарачыня ў Еўропе (2022)]] == Заўвагі == {{Reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Анамальная гарачыня 2023 года]] [[Катэгорыя:2023 год у Еўропе]] dl5g3dxah5wttfmocpbwy0vow8wqh84 0 744321 5158295 5149436 2026-06-25T12:26:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158295 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лапо}} {{Баскетбаліст}} '''Ганна Мікалаеўна Лапо''' (нар. {{ДН|7|11|1997}}, [[Магілёў]], [[Беларусь]]) — прафесійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Цяжкі форвард / цэнтравая. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванка СДзЮШАР №5 г. Магілёў. Першыя трэнеры — Ю. А. Капцелёва і Е. Б. Бараноўскі. Навучалася ў Мінску ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам [[Віктар Іванавіч Бялевіч|Віктара Іванавіча Бялевіча]] і [[Алена Баляславаўна Іваноўская|Алены Баляславаўны Іваноўскай]]<ref>{{Cite web |url=https://fst.by/downloads/2013/spiski2013.pdf |title=ВЫПИСКА из списочного состава национальной команды Республики Беларусь по летним видам спорта на 2013 год (Могилёвская область). Баскетбол. Сборная команда резерв. Переменый состав |access-date=8 лістапада 2023 |archive-date=8 лістапада 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108093600/https://fst.by/downloads/2013/spiski2013.pdf |url-status=dead }}</ref>. Пачатак сезону 2019/2020 правяла за [[Літва|літоўскі]] «Шаўляй», а ў лістападзе перайшла ў [[Волагда|валагодскую]] «Чэвакату»<ref>[https://vologda-news.net/sport/2019/11/26/33719.html Баскетболистка из Белоруссии будет выступать за «Вологда-Чевакату»]</ref>. У 2021 годзе падпісала кантракт з гродненскай «Алімпіяй»<ref>{{Cite web |url=https://team-olimpia.by/novosti/ocherednoj-pohod-na-basketbolnyj-olimp |title=Очередной поход на баскетбольный Олимп |access-date=22 ліпеня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230722070415/https://team-olimpia.by/novosti/ocherednoj-pohod-na-basketbolnyj-olimp |archivedate=22 ліпеня 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://team-olimpia.by/novosti/dobro-pozhalovat |title=ДОБРО ПОЖАЛОВАТЬ! |access-date=22 ліпеня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603035607/https://team-olimpia.by/novosti/dobro-pozhalovat |archivedate=3 чэрвеня 2023 |url-status=dead }}</ref>. Выступала за зборныя [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-16|U-16]] (2013), [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-18|U-18]] (2013—2015) і [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|U-20]] (2014—2017)<ref>{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%BE-%D0%B0/ |title=Анна Лаппо |access-date=22 ліпеня 2023 |archive-date=22 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722065109/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%BE-%D0%B0/ |url-status=dead }}</ref>. У складзе юніёрскай зборнай Беларусі па баскетболе 3х3 стала сярэбранай прызёркай чэмпіянату Еўропы (U-18)-2015 у Мінску<ref>{{Cite web |url=https://minsknews.by/belorusskie-basketbolistki-stali-serebryanyimi-prizerami-molodezhnogo-chempionata-evropyi-3h3/ |title=Белорусские баскетболистки стали серебряными призерами молодежного чемпионата Европы 3х3 |access-date=8 лістапада 2023 |archive-date=25 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125020009/https://minsknews.by/belorusskie-basketbolistki-stali-serebryanyimi-prizerami-molodezhnogo-chempionata-evropyi-3h3/ |url-status=dead }}</ref>. == Кар’ера == * 2013—2016 — [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]] * 2016—2019 — [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2019 — [[Шаўляй (жаночы баскетбольны клуб)|Шаўляй (Літва)]] * 2019—2020 — Волагда-Чэваката (Волагда, Расія) * 2020—2021 — БДУ-Цмокі (Мінск) * 2021—2025 — [[Алімпія Гродна|Алімпія (Гродна)]] * з 2026 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|2018/2019]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022/2023|2022/2023]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2023/2024|2023/2024]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|2024/2025]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018|2018]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (1): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2017/2018|2017/2018]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга|Еўрапейскай лігі]] (1): [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2018/2019|2018/2019]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/158121 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231108093550/https://russiabasket.ru/players/158121 |date=8 лістапада 2023 }} * [https://basketball.eurobasket.com/player/Hanna-Lapo/283883?Women=1 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://www.fiba.basketball/europe/u20bwomen/2017/player/Hanna-Lapo Hanna LAPO] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лапо Ганна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гарызонта» Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе]] 1uepzp3t4eac6cuqmclavqhkrhh4d7r 0 751779 5158458 5153235 2026-06-26T04:49:49Z M.L.Bot 261 прыбраў шаблон:пішу, ён не можа быць болей 2 дзён, прынамсі пасля апошняй праўкі таго, хто яго ставіць. Таксама паставіў шаблон:няма_крыніц (каб пазначыць дагледжаным), бо тут іх яўна не стае і ўсё выглядае лагічна, але толькі як развагі стваральніка. 5158458 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Літвінізм (значэнні){{!}}Літвінізм}} {{НК}} '''Літвінізм''' — неадназначны (публіцыстычны) тэрмін, які ў XIX—XXI стагоддзях некалькі разоў змяняў значэнне, застаючыся хутчэй іранічным або дэрагатыўным эпітэтам, чым строга навуковым тэрмінам, і ніколі не ўжываўся як саманазва носьбітамі тых ідэй, якія акрэсліваліся ім іх вонкавымі крытыкамі або інтэрпрэтатарамі. == Літвінізм у XIX стагоддзі == У XIX стагоддзі паняцце ўжывалая спарадычна, змяняючы сваё напаўненне адпаведна зменам пануючага ўяўлення пра змест самога паняцця «[[Літва (значэнні)|Літва]]» і яе меркаваных межаў. У першыя дзесяцігоддзі пасля далучэння земляў былога [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] носьбітамі «літоўскай» (або «літвінскай») ідэнтычнасці была пераважна польскамоўная [[шляхта]], разуменне якой Літвы вар’іравалася ад польскай (або расійскай) правінцыі да краіны (патэнцыйна асобнай дзяржавы), якая мусіць знаходзіцца ў шчыльнай культурнай сувязі і дзяржаўнай уніі з [[Польшча]]й. Пасля разгрому [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] манаполія шляхты на вызначэнне зместу паняцця «Літва» знікла, у сувязі з рэзкім змяншэннем палітычнай і эканамічнай вагі гэтай сацыяльнай групы, імклівым развіццём этнаграфіі, масавай адукацыяй, эканамічнай і культурнай эмансіпацыяй сялянства, узнікненнем літоўскага нацыянальнага руху або «младалітвінаў» (з 1880-х гадоў) і пазіцыяй расійскай імперскай бюракратыі і навукі. Дамінуючай робіцца ідэя аб тым, што Літва — гэта этнаграфічная тэрыторыя [[Літоўцы|літоўцаў]], асноўная маса насельніцтва якой размаўляе на [[Літоўская мова|літоўскай мове]] і (з пункту гледжання нацыянальнага руху) мае або павінна мець літоўскую нацыянальную свядомасць. Першы дакументальна вядомы выпадак ужывання тэрміну літвінізм (''litwinizm'') — у верасні 1842 г. у рэдакцыйным каментары выдаўца газеты [[Tygodnik Petersburski|Tygodnik Peterburski]] [[Юзаф Эмануэль Працлаўскі|Юзафа Працлаўскага]] да праекту выдання альбому «фізіялагічных» тыпаў «Літвіны», прапанаванага [[Плацыд Янкоўскі|Плацыдам Янкоўскім]]. Успамінаючы часы свайго студэнцкага юнацтва ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]], Працлаўскі не без гордасці пісаў, што тады моладзь з усіх бакоў Літвы, прыбываючы ва ўніверсітэт і прасякаючыся тут літвінізмам (''przejąwszy się litwinizmem''), затым распаўсюджвала яго ў сваіх родных ваколіцах<ref>Wydawca Tygodnika [Józef Przecławski]. ''Dopisek'' // Tygodnik Petersburski" 1842, nr 78, s. 525.</ref>. У дадзеным кантэксце пад «літвінізмам» мелася на ўвазе акцэнтаваная ўвага рамантычна настроенай моладзі да літоўскіх (у тагачасным значэнні слова) рэгіянальных асаблівасцяў, адрозненняў ад іншых частак былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], не выключаючы і [[Літоўская мова|літоўскай мовы]] і дахрысціянскага мінулага балцкай Літвы, але без разрыву з агульнай гістарычнай і культурнай спадчынай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Такі «літвінізм» быў уласцівы значнай частцы «[[Таварыства шубраўцаў|шубраўцаў]]» і [[Таварыства філаматаў|філаматаў]], уключаючы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаша Зана]], [[Ян Чачот|Яна Чачота]] і іншых. Пасля [[Амністыя 1841 года|амністыі 1841 года]] лакальны літоўскі патрыятызм, які не акцэнтаваў значэння польска-літоўскіх уній і дэманстраваў прынамсі вонкавы [[лаялізм]] да імперыі, пэўны час разглядаўся царскім урадам як больш прымальная з’ява, чым агульнапольскі патрыятызм. У такіх умовах стаў магчымы кароткі і адносны росквіт культуры (пераважна на [[Польская мова|польскай мове]]), заснаванай на праслаўленні дахрысціянскага мінулага Літвы (уключаючы і [[Усходняя Літва|Усходнюю Літву]]), на цікавасці да яе актуальных сімвалічных рэалій у гастранаміі, раслінным і жывёльным свеце, народных звычаях і г.д. Такая пазіцыя знайшла сваё выражэнне ў творчасці [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Ганорыя Кіркора]], [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Юзафа Ігнацыя Крашэўскага]], [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]], і іншых. Аднак, на сёння, акрэсленне такой пазіцыі як «літвінізма» — адзіны вядомы па крыніцах выпадак. == Літвінізм як сінонім «літваманіі» канца XIX стагоддзя == Наступны раз тэрмін сустракаецца праз 45 гадоў у рэдакцыйным каментары пецярбургскай газеты Kraj (якая ў цэлым стаяла на пазіцыях [[лаялізм]]а) ад 11 (23) верасня 1887. Так абазначаецца «млада-літоўскі рух», лейтматывам дзейнасці якога лічыцца рэзкае непрыняцце гістарычнай эліты краю, польскамоўнай літоўскай шляхты: ''Litwinizm powstaje narazie jako antagonyzm względem dawnej klasy uprzywilejowanej''<ref>[https://pbc.biaman.pl/Content/29532/PDF/Kraj_1887_37%20(11%20IX%20-%2023%20IX)%20+%20dodatek.pdf Kraj. Tygodnik polityczny, spoleczny i literacki. Nr 37. 11 (23) wrzesnia 1887]</ref>. У гэтую эпоху ўжываенне тэрміну «літвінізм» таксама з’яўляецца рэдкасцю, значна больш часта адпаведная з’ява ў польскамоўнай публіцыстыцы абазначаецца як «літваманія» (''litwomania'')<ref>Krzysztof Buchowski. [https://pbc.biaman.pl/Content/2045/litwomani_i_polonizatorzy.pdf Litwomani i polonizatorzy: mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku]. Białystok 2006.</ref>. У сваю чаргу, гэты тэрмін, або эпітэт, маючы, як правіла, дэрагатыўнае напаўненне, меў 2 асноўныя стылістычныя вароыянты. Яго адносілі або да выхадцаў з народных нізоў, актывістаў літоўскага нацыянальнага адраджэння (такіх, напрыклад, як [[Ёнас Басанавічус]], [[Вінцас Кудзірка]], часткі рымска-каталіцкага духавенства, такіх як [[Юозас Тумас-Вайжгантас]], якія адкінулі польскую культурную ідэнтычнасць на карысць пабудовы асобнай літоўскай ідэнтычнасці, заснаванай на мове простага народу. Польскія нацыянальныя колы абвінавачвалі іх у разбурэнні антыцарскага адзінства і пабудове ідэнтычнасці, заснаванай на «нянавісці да польскай культуры». У другім варыянце, «літваманію» прыпісвалі асобным прадстаўнікам шляхты, якія, не парываючы цалкам з польскамоўным асяроддзем, актыўна вывучалі літоўскую мову і народныя звычаі. У больш шырокім сэнсе, у межах самога літоўскага руху, тэрмін «літваманія» часам выкарыстоўваўся для апісання ідэалістычнага, нават некрытычнага, захаплення ўсім этнаграфічна літоўскім (мова, песні, дахрысціянскія традыцыі). З’ява «літваманіі» ідэальна ўпісвалася ў тагачасны еўрапейскі працэс «вынаходніцтва традыцый» і балючага разбурэння былых гістарычных ідэнтычнасцей (такіх як ''gente Lituanus, natione Polonus'') на карысць сучасных, закрытых нацыянальнасцей, заснаваных на моўных бар’ерах. == Літвінізм у XXI стагоддзі == Пасля працяглага, больш за стагоддзе, неўжывання тэрмін быў актуалізаваны напачатку XXI ст. (каля 2005 г.) літоўскім гісторыкам [[Томас Баранаўскас|Томасам Баранаўскасам]] і падхоплены многімі літоўскімі гісторыкамі і публіцыстамі. У першапачатковай трактоўцы тэрмін абазначаў радыкальную беларускую нацыяналістычную плынь у трактоўцы гісторыі (гл. [[Ліцвінства]]), прадстаўнікі якой, асабліва актыўна з канца 1980-х гадоў ([[Мікола Ермаловіч]], [[Вадзім Дзеружынскі]], [[Міхаіл Галдзянкоў]], [[Анатоль Яфімавіч Тарас|Анатоль Тарас]], [[Вітаўт Чаропка]], [[Аляксандр Краўцэвіч|Аляксандр Краўцэвіч,]] [[Зянон Пазьняк]], і іншыя), разглядаюць сучасную Беларусь як адзіную або асноўную спадкаемцу Вялікага Княства Літоўскага, а сучасных літоўцаў («летувісаў») лічаць выключна або пераважна нашчадкамі [[Жамойты|жамойтаў]], якія нібыта неправамерна прысвоілі гістарычны этнонім і тапонім «Літва», а разам з ім і гістарычны цэнтр Літоўскай дзяржавы — [[Вільня|Вільню]] і [[Віленшчына|Віленшчыну]], якія нібыта павінны належаць Беларусі («гістарычнай Літве») Новая хваля актуалізацыі паняцця адбылася напачатку 2020-х гадоў на фоне масавай міграцыі грамадзян Беларусі ў Літву. У літоўскім грамадска-палітычным полі, асабліва ва ўмовах рэзкага пагаршэння рэгіянальнай бяспекі, праявы «літвінізму» (аж да адкрытага выражэння тэрытарыяльных прэтэнзій на Вільню, спантанных або інспіраваных ці імітаваных спецслужбамі) сталі разглядацца як інструмент [[Гібрыдная вайна|гібрыднай вайны]] з боку Расіі і Беларусі і апраўданне магчымай будучай [[Анексія|анексіі]] часткі тэрыторыі Літвы. Гэта прывяло да істотнага пашырэння семантыкі тэрміна: у публічнай прасторы ім пачалі маркіраваць любыя неафіцыйныя беларускія інтэрпрэтацыі сумеснай гісторыі ВКЛ і Літвы XIX стагоддзя. У выніку, значная частка літоўскага грамадства лічыць «літвінізм» адной з асноўных пагроз існаванню нацыянальнай дзяржавы, хаця і не можа адназначна сфармуляваць сутнасць «літвінізма» і крытэрыі яго адрознасці ад вонкава падобных ідэй. На сённяшні дзень, у міжнароднай акадэмічнай супольнасці (сярод гісторыкаў, культурных антраполагаў і палітолагаў) адсутнічае кансэнсусная навуковая дэфініцыя «літвінізму». Фактычна тэрмін (ці, хутчэй, эпітэт) часта выкарыстоўваецца як публіцыстычны ярлык для дыскрэдытацыі любых спроб засваення спадчыны ВКЛ і Літвы XIX стагоддзя не-літоўскімі актарамі, незалежна ад іх сапраўднага стаўлення да літоўскіх нацыянальных пачуццяў і інтарэсаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] r5phkd26wjsdb1butfdsx0sk5ad596d 100 753022 5158367 5158008 2026-06-25T15:51:27Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5158367 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Жазэф Дэнікер|2026-06-25T09:03:31Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|2026-06-24T19:51:10Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вячаслаў Васілевіч Жыбуль|2026-06-24T19:27:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уільям Мітчэл|2026-06-24T04:52:14Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Аляксандр Аляксандравіч Зімін|2026-06-23T19:30:42Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Станіслаў Смолька|2026-06-23T10:35:07Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Уладзімір Васілевіч Друшчыц|2026-06-22T19:14:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Захарыюш Мадзялеўскі|2026-06-22T15:28:36Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Жан Адры|2026-06-22T11:13:42Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Сяргей Аляксандравіч Друшчыц|2026-06-22T10:21:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў|2026-06-22T09:21:25Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Батонд Роска|2026-06-22T06:11:38Z|Ellis Novak}} {{Новы артыкул|Ян Алаізій Кулеша|2026-06-21T15:50:48Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Мікалай Дзмітрыевіч Ізвекаў|2026-06-21T15:27:20Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі|2026-06-21T14:39:37Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Антоній Барташэвіч|2026-06-21T11:28:31Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ns6811vbjiw6jl6fxjaep9cfx8709tz 100 753274 5158366 5157326 2026-06-25T15:51:08Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5158366 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Джэксан (Агая)|2026-06-25T12:41:45Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дэфаянс (Агая)|2026-06-25T12:01:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дэлавэр (Агая)|2026-06-25T11:09:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ле-Перэ-сюр-Марн|2026-06-22T11:18:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дублін (Агая)|2026-06-22T09:39:01Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Гроў-Сіці (Агая)|2026-06-22T06:22:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Кінгстан-на-Тэмзе|2026-06-22T06:11:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Гахана|2026-06-22T05:30:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вустэр (Агая)|2026-06-19T10:01:06Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ван-Уэрт (Агая)|2026-06-19T09:52:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Маскінгум (рака)|2026-06-19T08:45:13Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Таскаровас|2026-06-19T08:24:47Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 0nr2bcqk21h23espqruhe875j3jotne 100 753287 5158364 5158005 2026-06-25T15:50:41Z NirvanaBot 40832 +9 новых 5158364 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Фёдар Іванавіч Заслаўскі|2026-06-25T14:13:48Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Іван Юр’евіч Заслаўскі|2026-06-25T13:42:41Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Ігар Пятровіч Карней|2026-06-25T13:41:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|2026-06-25T08:12:09Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|2026-06-24T19:51:10Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вячаслаў Васілевіч Жыбуль|2026-06-24T19:27:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў|2026-06-24T19:00:02Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|2026-06-24T18:45:46Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Маленькі рыцар Беззаганнай|2026-06-24T18:05:44Z|Глеков Олег}} {{Новы артыкул|Hollywood Animal|2026-06-24T12:45:53Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Станіслаў Смолька|2026-06-23T10:35:07Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Калодзежная вежа (Навагрудак)|2026-06-23T07:39:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Пасадская вежа (Навагрудак)|2026-06-22T21:05:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Малая брама (Навагрудак)|2026-06-22T20:25:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Анатоль Лазар|2026-06-22T19:35:27Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Мінскграда|2026-06-22T19:26:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 72p9b3ubaxotqnre690e2o495a326zs 0 754116 5158338 4735533 2026-06-25T14:47:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158338 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі |назва = ТАА «Гарадское транспартнае прадпрыемства ў Познані» |лагатып = |тып = |лістынг на біржы = |дзейнасць = |дэвіз = |заснавана = |скасавана = |прычына скасавання = |пераемнік = |ранейшыя назвы = |заснавальнікі = |размяшчэнне = |ключавыя фігуры = |галіна = |прадукцыя = |абарот = |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |колькасць супрацоўнікаў = |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = |падраздзяленні = |аўдытар = |уласныя сродкі = |доўг = |сайт = }} '''ТАА «Гарадское транспартнае прадпрыемства ў Познані»''' ({{lang-pl|Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Poznaniu Sp. z o.o.}}) (''МПК Познань'') — транспартнае прадпрыемства ў горадзе [[Познань]], якое было створана 28 чэрвеня 2000 года ў выніку пераўтварэння прадпрыемства «Гарадское транспартнае прадпрыемства ў Познані». Прадпрыемства выконвае гарадскія і прыгарадныя пасажырскія перавозкі, а таксама гарадскія перавозкі трамваямі. Традыцыі МПК Познань ўзыходзяць да 1880 года, калі ў горадзе была пабудавана першая [[конка]]. == Гісторыя == === Дарэвалюцыйны перыяд === Гісторыя грамадскага транспарту Познані пачынаецца 30 ліпеня 1880 года, калі была афіцыйна адкрыта першая лінія [[Конка|конкі]], якая злучае чыгуначную станцыю ў тагачасным прыгарадзе [[Ежыцэ]] са [[Стары Рынак (Познань)|Старым Рынкам]]. У хуткім часе лінія конкі была працягнута да [[Востраў Тумскі|вострава Тумскі]] праз [[Хвалішэва (Познань)|Хвалішэва]]. У тым жа годзе конка перайшла ў распараджэнне Познаньскай коннай чыгуначнай кампаніі ({{lang-de|Posener Pferde-Eisenbahn-Gesellschaft}}), якая атрымала манаполію на пашырэнне і эксплуатацыю гарадской трамвайнай сеткі. У 1891 годзе ў горадзе быў запушчаны яшчэ адзін від грамадскага транспарту — [[амнібус]]. Гэтыя конныя машыны перавозілі людзей па маршруце ад цяперашняй чыгуначнай станцыі, якая ў тыя часы знаходзілася ў прыгарадзе горада, а летам — да розных курортаў прыгарада. 6 сакавіка 1898 г. конны трамвай быў заменены на электрычны. Яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] сетка перавозкі пасажыраў была значна пашырана, як у цэнтры горада, так і на яго ўскраінах. Цяпер яна дасягала раёнаў [[Лазаж (Познань)|Лазаж]], [[Гурчын (Познань)|Гурчын]], [[Вільда (Познань)|Вільда]], [[Солач]] і вул. Гарбары, а з 1911 г. і на правым беразе р. [[Варта]]. === Другая Рэч Паспалітая === У міжваенны перыяд трамвайная сетка пасажыраперавозак была прадоўжана да [[Агроды (Познань)|Агроды]], [[Дэмбец (Познань)|Дэмбец]], [[Грунвальд (раён Познані 1954–1990)|Грунвальд]], а таксама [[Галенцін]] і [[Віняры (Познань)|Віняры]]. У той жа час былі зачынены маршруты па вузкіх вулачках старажытнай Познані. У лістападзе 1925 г. у горадзе быў уведзены аўтобусны транспарт па маршрутах, дзе малая колькасць пасажыраў рабіла будаўніцтва трамвая эканамічна неапраўданым. Па гэтай жа прычыне была створана першая і адзіная (да 1939 года) ў краіне тралейбусная лінія, якая злучала раён [[Сьрудка (Познань)|Сьрудка]] з вул. Вейска (раён [[Глувна (Познань)|Глувна]]). У гады нямецкай акупацыі ў 1943 годзе ў горадзе з'явіўся водны трамвай, а ў 1944 годзе фірма [[Büssing]] пачала вырабляць аўтобусы з газавым рухавіком. Падчас вызвалення горада большая частка аўтапарка горада была знішчана. Таму аўтобусы вярнуліся на вуліцы горада толькі ў 1946 годзе, тралейбусы і трамваі (абодва тыпа толькі на левабярэжжы горада) у 1947 годзе. === Познаньскі аўтобус у сацыяістычнай Польшчы === У наступныя гады схема трамвайнай сеткі ў горадзе паступова змянялася. Рухомы састаў вярнуўся на правы бераг толькі у 1952 годзе, і да 1985 года паступова будаваліся новыя лініі ў абыход старога горада. З 1956 года МПК Познань пачало кіраваць таксама таксі-перавозкамі<ref name="MPK Historia">{{cite web|url = https://www.mpk.poznan.pl/strefa-biznes/historia/|title = Historia|work = MPK Poznań Sp. z o.o.|language = pl|access-date = 2023-12-05}}</ref>. 2 чэрвеня 1962 года на трамвайнай лініі 11 з'явіўся першы ў горадзе і краіне білетны аўтамат вытворчасці Познаньскага завода водагазалічыльнікаў «Повагаз»<ref>Grzywacz, M., Kirych, A.Komunikacja masowa 1945—1970 / Mirosław Grzywacz, Aleksander Kirych // Kronika Miasta Poznania: kwartalnik poświęcony problematyce współczesnego Poznania. — 1974. — Rok 42. — № 4. — 12 października. — S. 26.</ref>. Да 1967 года кожны вагон быў абсталяваны білетным аўтаматам. Але праз 9 гадоў МПК Познань змяніла білетную палітыку, і да 1 ліпеня 1976 года ўсе білетныя аўтаматы былі дэмантаваны<ref>Wojcieszak, J. Tramwaje elektryczne w Poznaniu / Jan Wojcieszak // Kronika Miasta Poznania. — 1998. — Rok 66. — № 4. — S. 238—239</ref>. У 1960-я гады тралейбусныя лініі паступова ліквідаваліся і замяняліся аўтобуснымі. 29 сакавіка 1970 года была зачынена апошняя тралейбусная лінія ў горадзе<ref name="MPK Historia" />. У то самы час інтэнсіўна развівалася сетка аўтобусных ліній, якія ў 1950-я гады ахоплівалі ўсе перыферыйныя раёны горада, а ў канцы таго ж дзесяцігоддзя пачалі дасягаць прыгарадных мястэчак. === Транспарт Познані ў Трэцяй Рэчы Паспалітай === У 1993 годзе была кардынальна зменена схема трамвайных і аўтобусных маршрутаў. У 1994 годзе, былі ўведзены праязныя квіткі, а гарадскія ўлады прынялі генеральны план развіцця, які прадугледжваў, што трамвай будзе асноўным транспартам ў горадзе. З 1996 па 1997 гады карэнным чынам быў абноўлены аўтобусны парк. Было набыта 122 сучасныя нізкападлогавыя аўтобусы марак [[MAN]] і [[Neoplan]]. Яшчэ адным сур'ёзным прарывам у развіцці грамадскага транспарта Познані, асабліва дя раёнащ [[Пёнткова (Познань)|Пёнткова]] і [[Вінаграды]], стала адкрыццё маршруту [[Познаньскі хуткі трамвай|Познаньскага хуткага трамвая]], які планаваўся на працягу многіх гадоў і які ўяўляе сабой участак 6,1 км. У 1998 годзе была створана сістэма назірання за аўтатранспартам у рэжыме рэальнага часу, якая дазваляе карэкціраваць час у дарозе так, каб транспартныя сродкі максімальна дакладна прытрымліваліся раскладу. У 2000 годзе МПК Познань стала камерцыйнай кампаніяй. Сістэма аплаты праезду падвергнулася рэвалюцыйным зменам: у 2002 годзе былі запушчаны плацяжы праз SMS, а ў 2003 годзе заменены папяровыя абанементы электроннай картай, вядомай як KOMKarta. 24 чэрвеня 2008 года [[гарадская рада Познані]] прыняла пастанову, у выніку якой з 1 кастрычніка 2008 года адбыліся змены ў функцыянаванні грамадскага транспарту ў горадзе. МПК Познань была пазбаўлена некаторых функцый кіраўніцтва грамадскага транспарту і праў распарадчыка пуцявой і сеткавай інфраструктур, а таксама прыпынкамі і аўтастанцыямі. Гэтыя задачы, а таксама продаж і кантроль білетаў узяла на сябе новастворанае — «[[Упраўленне гарадскога транспарту ў Познані]]» (ЗТМ Познань). МПК Познань, як унутраны аператар гміны, пачала займацца толькі транспартам на падставе дамовы, заключанай з горадам. == Гл. таксама == * [[Гарадскі аўтобус Познані]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{commons|Category:Transport in Poznań|Транспарт у Познані}} * [https://www.mpk.poznan.pl/ Афіцыйны сайт MPK Poznań Sp. z o.o.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210129060355/https://www.mpk.poznan.pl/dane-rejestrowe |date=29 студзеня 2021 }} [[Катэгорыя:Гарадскі транспарт]] [[Катэгорыя:Аўтобус]] [[Катэгорыя:Трамвай]] [[Катэгорыя:Аператары грамадскага транспарту]] [[Катэгорыя:Транспарт Познані]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:2000 год у Познані]] [[Катэгорыя:Транспартныя кампаніі]] q5c2dw2hk4crydicqvcen6h4eg49e5t 0 762045 5158409 4700296 2026-06-25T18:50:31Z Pabojnia 135280 афармленне 5158409 wikitext text/x-wiki {{Партыя}} '''Нацыянальная кааліцыя''' ('''НК'''; {{lang-fi|Kansallinen Kokoomus; Kok}}; {{lang-sv|Samlingspartiet; Saml}}) — {{нп5|Правацэнтрызм|правацэнтрысцкая|en|Centre-right politics}} [[палітычная партыя]] ў [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. Заснаваная ў 1918 годзе Нацыянальная кааліцыя ўваходзіць у «вялікую тройку» партый, якія дамінавалі ў нацыянальнай палітыцы Фінляндыі на працягу дзесяцігоддзяў, разам з [[Сацыял-дэмакратычная партыя Фінляндыі|Сацыял-дэмакратычнай партыяй]] і [[Фінляндскі цэнтр|Партыяй цэнтра]]. Цяперашні старшыня партыі [[Петэры Орпа]] абраны 11 чэрвеня 2016 года. Палітыка партыі, паводле яе прадстаўнікоў, грунтуецца на «свабодзе, адказнасці і дэмакратыі, роўных магчымасцях, адукацыі, падтрымцы, талерантнасці і клопаце»<ref name=":4">{{Cite news |url=https://www.kokoomus.fi/en/programme-of-principles/ |title=Programme of Principles |date=2016 |work=National Coalition Party |access-date=26 November 2017 |language=en-UK |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040659/https://www.kokoomus.fi/en/programme-of-principles/ |archive-date=1 December 2017 |df=dmy-all}}</ref>, падтрымлівае [[мультыкультуралізм]] і {{нп5|Правы ЛГБТ|правы ЛГБТ|en|LGBT rights}}. У міжнароднай палітыцы займае [[Атлантызм|пранатаўскую]] і [[Еўрапейскія каштоўнасці|праеўрапейскую]] пазіцыю, уваходзіць у [[Еўрапейская народная партыя|Еўрапейскую народную партыю]]<ref name="TDS-KOK">{{cite web |url=http://www.demsoc.org/2014/03/03/national-coalition-party-kok/ |title=National Coalition Party (KOK) |last=Terry |first=Chris |date=3 March 2014 |publisher=The Democratic Society |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171119161556/http://www.demsoc.org/2014/03/03/national-coalition-party-kok/ |archive-date=19 November 2017 |df=dmy-all}}</ref>. Доля галасоў Нацыянальнай кааліцыі на парламенцкіх выбарах з 1990-х гадоў складала каля 20 % і з таго часу партыя не ўваходзіла ў кааліцыйныя ўрады толькі восем гадоў. На {{нп5|Парламенцкія выбары ў Фінляндыі (2011)|выбарах 2011 года|en|2011 Finnish parliamentary election}} яна атрымала 44 з 200 месцаў, упершыню ў сваёй гісторыі стаўшы найбуйнейшай партыяй у [[Парламент Фінляндыі|парламенце Фінляндыі]]. На мясцовым узроўні яна ўпершыню стала найбуйнейшай партыяй у 2008 годзе. НК стала самай буйной партыяй на {{нп5|Парламенцкія выбары ў Фінляндыі (2023)|парламенцкіх выбарах 2023 года|en|2023 Finnish parliamentary election}} з 48 месцамі і стала вядучай партыяй ва ўрадзе Орпа з 20 чэрвеня 2023 года. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Еўрапейская народная партыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі, заснаваныя ў 1918 годзе]] depnydvf1q995d0bt8lse39vx49mndo 0 765152 5158401 4816454 2026-06-25T18:39:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158401 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} {{Сістэматык | Батанік = Tanfil. | IPNI = 10417-1 | List IPNI = | wikispecies = | commons = }} '''Гаўрыла Іванавіч Танфі́льеў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Гавриил Иванович Танфильев}}; {{ДН|6|3|1857|22|2}} — {{ДС|4|9|1928}}) — расійскі [[вучоны]], [[географ]], [[батанік]], [[глебазнавец]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Рэвель]] (сучасны [[Талін]]). У 1876 годзе скончыў [[Гімназія Густава Адольфа|Рэвельскую класічную гімназію]], у1883 годзе — натуральнае аддзяленне фізіка-матэматычнага факультэта [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]]. Вучань [[Андрэй Мікалаевіч Бекетаў (батанік)|А. М. Бекетава]] і [[Васіль Васільевіч Дакучаеў|В. В. Дакучаева]]. З 1885 года працаваў ў дэпартаменце земляробства Міністэрства дзяржаўных маёмасцей Расійскай імперыі, прымаў удзел у экспедыцыях па краіне. У 1894—1904 гадах Г. І. Танфільеў [[прыват-дацэнт]] у Санкт-Пецярбургскім універсітэце. Адначасова ў 1895—1904 гадах працаваў у [[Батанічны сад БІН РАН|Пецярбургскім батанічным садзе]], з 1899 года яго галоўны батанік. У 1895 годзе абараніў у Санкт-Пецярбургскім універсітэце [[Магістр|магістарскую]] дысертацыю «Пределы лесов на юге России»<ref name="СПбДУ">[https://bioslovhist.spbu.ru/person/734-tanfil-yev-gavriil-ivanovich.html Биографика СПбГУ. Танфильев Гавриил Иванович]{{ref-ru}}</ref>. З 1905 года Г. І. Танфільеў у [[Адэса|Адэсе]]. Прафесар геаграфіі фізіка-матэматычнага факультэта [[Наварасійскі ўніверсітэт|Наварасійскага універсітэта]], у 1918—1926 гадах загадчык аддзела прыродазнаўча-гістарычных даследаванняў Адэскай абласной сельскагаспадарчай станцыі<ref name="СПбДУ" />. У 1912 годзе ў Санкт-Пецярбургскім універсітэце абараніў доктарскую дысертацыю «Пределы лесов в полярной России по исследованиям в тундре тиманских самоедов»<ref name="СПбДУ" />. У 1918—1928 гадах Г. І. Танфільеў працаваў у [[Адэскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт|Адэскім сельскагаспадарчым інстытуце]], у 1923—1928 гадах займаў пасаду загадчыка кафедры геаграфіі і геалогіі [[Адэскі нацыянальны ўніверсітэт імя І. І. Мечнікава|Адэскага інстытута народнай адукацыі]]<ref name="СПбДУ" />. Памёр Г. І. Танфільеў 4 верасня 1928 года ў [[Адэса|Адэсе]]. == Навуковая і грамадская дзейнасць == Асноўныя кірункі навуковай дзейнасці Г. І. Танфільева ў галіне геаграфіі [[тундра]]ў, [[Балота|балот]] і [[стэп]]аў, занальнасці расліннага покрыва. Займаўся вывучэннем балот і [[тарфянік]]аў [[Палессе|Палесся]] і [[Еўрапейская частка Расіі|Еўрапейскай часткі Расіі]] і ўпершыню прапанаваў іх класіфікацыю (1897, усёй Расіі ў 1903), вывучэннем мораў [[СССР]]{{sfn|БелЭн|2002}}, праблемамі [[Меліярацыя|меліярацыі]], даследаваннем складу [[Глеба|глеб]], узаемаадносінамі глебы і расліннасці. Развіваў ідэі В. В. Дакучаева аб прыродных зонах{{sfn|БелЭн|2002}}. Сярод асноўных прац Г. І. Танфільева: * Болота и торфяники Полесья. — СПб., 1895; * Главнейшие черты растительности России. — СПб., 1902; * География России. Кн. 1—4. — Одесса, 1916—1924; * Очерк географии и истории главнейших культурных растений. — Одесса, 1923; * Моря — Каспийское, Черное, Балтийское, Ледовитое, Сибирское и Восточный океан : история исследования, морфометрия, гидрология, биология. — М. ; Л. : Огиз, Гос. науч.-техн. изд-во, 1931. — 246 с. З 1888 года Г. І. Танфільеў займаў пасаду сакратара Глебавай камісіі Вольнага эканамічнага таварыства, з 1899 года стаў яе старшынёй. У 1911 годзе быў абраны прэзідэнтам Наварасійскага таварыства прыродазнаўцаў. == Узнагароды і званні == * Ганаровы член [[МДУ|Маскоўскага універсітэта]] і Уладзімірскага таварыства аматараў прыродазнаўства<ref name="ТДУ">[http://persons.russianuniversityhistory.tsu.ru/content/танфильев-гавриил-иванович Профессора и преподаватели российских университетов (вторая половина XVIII — начало XX в.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240518045109/http://persons.russianuniversityhistory.tsu.ru/content/%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2-%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B8%D0%B8%D0%BB-%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=18 мая 2024 }}{{ref-ru}}</ref> * Вялікі залаты медаль [[Сусветная выстаўка (1900)|Сусветнай выстаўкі]] ([[Парыж]], 1900)<ref name="СПбДУ" /> * Залаты медаль імя П. П. Сямёнава-Цян-Шанскага (1908)<ref name="СПбДУ" /> * Вялікі залаты медаль Рускага геаграфічнага таварыства (1926)<ref name="СПбДУ" /> == Памяць == * Імем Г. І. Танфільева названа вуліца ў Адэсе. * [[Востраў Танфільева]] ў [[Ахоцкае мора|Ахоцкім моры]] ў [[Малая Курыльская града|Малой градзе Курыльскіх астравоў]]{{sfn|ВСЭ|1976}}. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Танфі́льеў Гаўрыла Іванавіч||427}} * {{крыніцы/ЭПБ|5|Танфі́льеў Гаўрыла Іванавіч||78}} * {{ВСЭ3|Танфи́льев Гавриил Иванович|25|270|Лебедев Д. В.}} == Спасылкі == * [http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&id=1639 Танфильев Гавриил Иванович // Информационная система «История геологии и горного дела»]{{ref-ru}} на сайце [[Геалагічны інстытут РАН|Геалагічнага інстытута РАН]] * [https://bioslovhist.spbu.ru/person/734-tanfil-yev-gavriil-ivanovich.html Биографика СПбГУ. Танфильев Гавриил Иванович]{{ref-ru}} // [[СПбДУ]] * [http://persons.russianuniversityhistory.tsu.ru/content/танфильев-гавриил-иванович Профессора и преподаватели российских университетов (вторая половина XVIII — начало XX в. Танфильев Гавриил Иванович (1857—1928)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240518045109/http://persons.russianuniversityhistory.tsu.ru/content/%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2-%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B8%D0%B8%D0%BB-%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=18 мая 2024 }}{{ref-ru}} // [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт]] * [http://rghi.ru/1617432facc.htm ''Белозоров С.'' Гавриил Иванович Танфильев // Журнал «Земля и люди», июль—сентябрь 1968.]{{ref-ru}} * [https://i.geo-site.ru/node/92 Они открывали Землю! Танфильев Гавриил Иванович // История географических открытий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240518045110/https://i.geo-site.ru/node/92 |date=18 мая 2024 }}{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Танфільеў Гаўрыла Іванавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі фізіка-матэматычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Батанікі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Батанікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Батанікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Батанікі СССР]] [[Катэгорыя:Географы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Географы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Географы СССР]] [[Катэгорыя:Глебазнаўцы]] [[Катэгорыя:Аўтары батанічных таксонаў]] [[Катэгорыя:Аўтары Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона]] 0g3m3k4gazsg9j7oblapv0nc8gx6eqi 0 768309 5158573 5142389 2026-06-26T10:24:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158573 wikitext text/x-wiki {{Суданскі канфлікт (2023)}} На працягу 2024 года ў [[Судан]]е назіралася праблема моцнага недаядання і тэхнагеннага голаду, што было выклікана наступствамі [[Канфлікт у Судане (з 2023)|ўнутранага канфлікту]]. Бедства закранула [[Дарфур]], Кардафан і суседнія краіны, якія прымалі бежанцаў, асабліва [[Чад]]. Голад часткова абумоўлены тым, што бакі перакрылі шляхі паставак ежы і гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/features/2024/6/18/sudanese-refugees-in-chad-fleeing-starvation-as-much-as-theyre-fleeing-war|title=Starving to death is as scary as the war for Sudanese refugees in Chad|author=Nashed|first=Mat|website=Al Jazeera|access-date=2024-06-19}}</ref>. == Ход падзей == 22 лютага 2024 года [[Сусветная харчовая праграма]] апублікавала справаздачу, у якой гаварылася, што больш за 95 % насельніцтва Судана маюць праблемы з забяспячэннем ежай<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.barrons.com/news/over-95-percent-of-sudanese-cannot-afford-a-meal-a-day-wfp-fef7c4a0|title=Over 95 Percent Of Sudanese Cannot Afford A Meal A Day: WFP|author=Presse|first=AFP-Agence France|website=www.barrons.com|access-date=2024-06-28}}</ref>. Станам на 18 чэрвеня 25,6 млн чалавек пакутавалі ад вострага недахопу ежы. З іх 756 000 чалавек сутыкнуліся з «катастрафічным узроўнем голаду»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/6/27/over-750000-people-in-sudan-at-risk-of-starvation-global-hunger-monitor|title=Over 750,000 people in Sudan at risk of starvation: Global hunger monitor|website=Al Jazeera|access-date=2024-06-27}}</ref>. Памер пайкоў ад Сусветнай харчовай праграмы з-за недахопу фінансавання скараціўся амаль на 20 %. Як вынік, многія мірныя жыхары Судана былі вымушаныя абмяняць харчовыя пайкі на менш збалансаваную і пажыўную, але больш сытную ежу, напрыклад, белы рыс<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://sudantribune.com/article287172/|title=UN official warns of imminent famine in Sudan|author=|website=Sudan Tribune|date=2024-06-19|access-date=2024-06-19}}</ref>. Адной з прычын гэтага было падзенне вытворчасці збожжавых у Дарфуры і Кардафане да 80 % ніжэй сярэдняга ўзроўню вытворчасці ў 2023 годзе, што прывяло да значнага росту цэн, у выніку чаго ежа стала занадта дарагой для большасці людзей. Па некаторых паведамленнях, байцы [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]] спальвалі пасевы, рабавалі склады і абмяжоўвалі доступ да мяжы, што яны аднак адмаўлялі. Сітуацыя пагоршылася праз павялічэнне жыхароў лагераў для бежанцаў, якія часта не маглі пакінуць лагеры, каб знайсці працу або ежу з-за небяспекі быць схопленымі або забітымі паўстанцамі. Недаяданне выклікала аслабленне імуннай сістэмы, што прыводзіла да большай успрымальнасці да страўнікава-кішачных захворванняў ([[адзёр]], [[малярыя]], [[халера]] і іншыя)<ref>{{Cite news|last=Mcneill|first=Ryan|last2=Michael|first2=Maggie|last3=Levinson|first3=Reade|date=20 June 2024|title=Sudan's cemeteries swell with fresh graves as hunger and disease spread|url=https://www.reuters.com/investigates/special-report/sudan-politics-hunger-graves/|access-date=20 June 2024|work=Reuters}}</ref>. Амерыканскія ўлады заявілі, што сітуацыя ў Судане стала «самым сур’ёзным гуманітарным крызісам у свеце» на 2024 год, нягледзячы на адносна невялікую ўвагу СМІ<ref>{{Cite news|last=Borger|first=Julian|date=2024-06-17|title=‘We need the world to wake up’: Sudan facing world’s deadliest famine in 40 years|url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/17/we-need-the-world-to-wake-up-sudan-facing-worlds-deadliest-famine-in-40-years|access-date=2024-06-19|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref>. 13 жніўня грамадзянскія ўлады, звязаныя з [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|Народна-вызваленчым рухам Судана—Поўнач]], абвясцілі пра голад у некаторых частках Паўднёвага Кардафана, уключаючы Нубійскія горы і штат Блакітны Ніл, ад якога пацярпела каля трох мільёнаў чалавек<ref>{{Cite web |date=2024-08-13 |title=SPLM-N declares famine in Sudan's South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article289491/ |access-date=2024-08-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-15 |title=Famine devastates Sudan’s Nuba Mountains, Blue Nile |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |access-date=2024-08-16 |website=Radio Dabanga |language=en-US}}</ref>. 22 жніўня яны ж паведамілі аб 109 выпадках смерці ад недаядання ў штатах Паўднёвы Кардафан і Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |date=2024-08-23 |title=SPLM-N reports 109 malnutrition deaths in Sudan's South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article289853/ |access-date=2024-08-23 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 24 снежня Інтэграваная класіфікацыя фаз харчовай бяспекі абвясціла аб стане голаду ў лагерах ўнутрана перамешчаных асоб Абу-Шук і Эль-Салам у Паўночным Дарфуры і ў некаторых частках Нубійскіх гор<ref name="ipc">{{cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-declared-in-five-areas-of-sudan-as-govt-withdraws-from-ipc |title=Famine declared in five areas of Sudan as govt withdraws from IPC |date=25 December 2024 |access-date=26 December 2024 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. Урад Судана адхіліў гэтыя высновы<ref>{{cite web |url=https://www.france24.com/en/live-news/20241229-sudan-government-rejects-un-backed-famine-declaration |title=Sudan government rejects UN-backed famine declaration |date=29 December 2024 |access-date=30 December 2024 |publisher=France 24}}</ref>. == Дапамога == На барацьбу з голадам [[Злучаныя Штаты]] далі 315 млн долараў Судану і краінам, якія прымалі бежанцаў, уключаючы [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|Цэнтральна-Афрыканскую Рэспубліку]], Чад, [[Егіпет]], [[Эфіопія|Эфіопію]] і [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://reliefweb.int/report/sudan/united-states-announces-more-315-million-additional-humanitarian-assistance-people-sudan-0|title=The United States Announces More than $315 Million in Additional Humanitarian Assistance for the People of Sudan – Sudan {{!}} ReliefWeb|website=reliefweb.int|date=2024-06-16|access-date=2024-06-19}}</ref>. Да 70 млн долараў вылучылі [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gulfnews.com/uae/uae-allocates-70-of-its-100-million-pledge-to-un-its-humanitarian-agencies-in-sudan-1.1718654352401|title=UAE allocates 70% of its $100 million pledge to UN, its humanitarian agencies in Sudan|author=Al Amir|first=Khitam|website=gulfnews.com|date=2024-06-17|access-date=2024-06-19}}</ref>. == Ахвяры == Станам на лета 2025 года ад голаду загінула 522 000 чалавек<ref>{{cite web|title= Khartoum: Destroyed buildings, cars covered in ash tell horrors of war in Sudan capital|url= https://www.newarab.com/news/khartoum-extensive-destruction-tells-horror-war-sudan|website=[[The New Arab]]|date=8 July 2025|quote= It caused one of the world’s biggest humanitarian crises and at least 150,000 people have been killed. Rights organisations say the number is likely to be much higher. The conflict has also triggered a widespread famine, impacting millions of Sudanese, especially children. An estimated 522,000 children have already died from starvation, the [[Sudan Tribune]] has reported.|access-date=14 August 2025|language=en}}</ref><ref name=":22">{{cite news |title=وفاة أكثر من 500 ألف طفل في السودان جراء سوء التغذية |trans-title=More than 500,000 children die in Sudan due to malnutrition |url=https://sudantribune.net/article296185/ |access-date=20 January 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |quote=The Preparatory Committee of the [[Sudanese Doctors Syndicate]] revealed on Saturday that more than 500,000 infants have died due to malnutrition. Adiba Ibrahim Al-Sayed, a member of the Omdurman Private Branch of the Preparatory Committee of the Doctors Syndicate, told Sudan Tribune that the number of child deaths reached 522,000 infants, while cases of malnutrition rose to 286,000 cases since the outbreak of the war until today. |language=Arabic |archive-date=18 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118191727/https://sudantribune.net/article296185/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=9 February 2024 |title=Sudan war leaves 700,000 children facing life-threatening malnutrition |url=https://news.un.org/en/story/2024/02/1146392 |access-date=29 July 2025 |website=UN News |language=en |archive-date=21 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821172953/https://news.un.org/en/story/2024/02/1146392 |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Катастрофы 2024 года]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] [[Катэгорыя:Гуманітарныя катастрофы]] fcppdc082j5ueboz9nxv3009einpbqc 0 771149 5158293 5053909 2026-06-25T12:09:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158293 wikitext text/x-wiki {{Валейбаліст}} '''Ганна Князёва''' (нар. {{ДН|30|3|2000}}, [[Брэст]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]]. == Біяграфія == З трох гадоў займалася спартовымі танцамі. У 8 гадоў пайшла займацца валейболам. Год займалася ў маладога трэнера Дзіны Мікалаеўны, а потым трапіла да Валера Уладзіміравіча Андрыевіча і [[Наталля Мелянюк|Наталлі Віталеўне Мелянюк]]. У 15 гадоў ужо гуляла ў чэмпіянаце краіны ў дывізіёне «Б» і заняла 1 месца. Першай прафесійнай камандай стала «[[Прыбужжа Брэст|Прыбужжа]]». == Дасягненні == * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]]: [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2020/2021|2020/2021]] * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] : [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2023/2024|2023/2024]] * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па валейболе сярод жанчын|Кубак Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па валейболе сярод жанчын 2018|2018]]; * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] 3-е месца [[Кубак Беларусі па валейболе сярод жанчын|Кубак Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па валейболе сярод жанчын 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па валейболе сярод жанчын 2020|2020]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://women.volleybox.net/ru/hanna-kniazeva-p17134/clubs Hanna Kniazeva]{{Недаступная спасылка}} * [https://bvf.by/player/knyazeva-anna/ https://bvf.by/player/knyazeva-anna/] * [https://leader-volleyball-agency.com/anna-knyazeva Anna Knyazeva] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240814234224/https://leader-volleyball-agency.com/anna-knyazeva |date=14 жніўня 2024 }} * [https://vckommunalnik-mogilev.by/news/news-club/261-anna-knyazeva-ya-ne-lyublyu-zagadyvat-no-vsya-komanda-i-ya-v-tom-chisle-natseleny-na-maksimalnyj-rezultat Анна Князева: Я не люблю загадывать, но вся команда, и я в том числе, нацелены на максимальный результат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240516223734/https://vckommunalnik-mogilev.by/news/news-club/261-anna-knyazeva-ya-ne-lyublyu-zagadyvat-no-vsya-komanda-i-ya-v-tom-chisle-natseleny-na-maksimalnyj-rezultat |date=16 мая 2024 }} {{Жаночая валейбольная зборная Беларусі U-19 на чэмпіянаце Еўропы 2016}} {{Жаночая валейбольная зборная Беларусі U-18 на чэмпіянаце Еўропы 2017}} {{Жаночая валейбольная зборная Беларусі U-19 на чэмпіянаце Еўропы 2018}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Князёва Ганна}} [[Катэгорыя:Валейбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па валейболе U-18]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па валейболе U-19]] rcel8oxh7lynjuytt71e4mak7golhrk 10 775658 5158492 4862570 2026-06-26T07:11:10Z DzBar 156353 Шаблон не працуе, спрабую паправіць 5158492 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="standard" align="center" | {{#ifexpr: {{{2}}} > 5 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}}]] | &nbsp; }} | {{#ifexpr: {{{2}}} > 4 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}}]] | &nbsp; }} | {{#ifexpr: {{{2}}} > 3 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}}]] | &nbsp; }} | {{#ifexpr: {{{2}}} > 2 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}}]] | &nbsp; }} | {{#ifexpr: {{{2}}} > 1 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}}]] | &nbsp; }} ! {{Roman|{{{2}}}}} | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}}]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}}]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}}]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}}]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}}]] |} </includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны навігацыі]] </noinclude> 62wlhj4yc1gm4myrh9k6bgebhhi6rps 5158499 5158492 2026-06-26T07:25:42Z DzBar 156353 5158499 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="standard" align="center" | {{#ifexpr: {{{2}}} > 5 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}}]] | &nbsp; }} | {{#ifexpr: {{{2}}} > 4 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}}]] | &nbsp; }} | {{#ifexpr: {{{2}}} > 3 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}}]] | &nbsp; }} | {{#ifexpr: {{{2}}} > 2 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}}]] | &nbsp; }} | {{#ifexpr: {{{2}}} > 1 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}}]] | &nbsp; }} ! {{Roman|{{{2}}}}} | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}}]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}}]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}}]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}}]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}}]] |} </includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны навігацыі]] <templatedata> { "params": { "1": { "description": "сюды пішам тое самае \"Нешта\"", "example": "Кнігі", "required": true }, "2": { "description": "сюды упісваць арабскую цыфру стагоддзя, якую шаблон ператворыць у рымскую", "example": "20", "required": true }, "3": { "description": "пішам слова \"стагоддзя\"", "required": true } }, "description": "Шаблон паказвае блок з спасылкамі на катэгорыі іншых стагоддзяў па тэме. У сам шаблон упісваецца фраза віду \"Нешта ?? стагоддзя\" з назвы катэгорыі.", "paramOrder": [ "1", "2", "3" ] } </templatedata></noinclude> gk2hvcg2abylhgn0g0le6strz7x7ed8 5158521 5158499 2026-06-26T07:54:35Z DzBar 156353 дапрацоўка для стагоддзяў да нашай эры 5158521 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="standard" align="center" | {{#ifexpr: {{{2}}}-5 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-5 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-5)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-5)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-4 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-4 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-4)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-4)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-3 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-3 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-3)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-3)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-2 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-2 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-2)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-2)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-1 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-1 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-1)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-1)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}}]] }} }} ! {{#ifexpr: {{{2}}} = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}} < 0 | {{Roman|{{#expr:-{{{2}}}}}}} да н.э. | {{Roman|{{{2}}}}} }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+1 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+1 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+1)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+1)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+2 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+2 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+2)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+2)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+3 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+3 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+3)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+3)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+4 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+4 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+4)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+4)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+5 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+5 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+5)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+5)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}}]] }} }} |} </includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны навігацыі]] <templatedata> { "params": { "1": { "description": "сюды пішам тое самае \"Нешта\"", "example": "Кнігі", "required": true }, "2": { "description": "сюды упісваць арабскую цыфру стагоддзя, якую шаблон ператворыць у рымскую", "example": "20", "required": true }, "3": { "description": "пішам слова \"стагоддзя\"", "required": true } }, "description": "Шаблон паказвае блок з спасылкамі на катэгорыі іншых стагоддзяў па тэме. У сам шаблон упісваецца фраза віду \"Нешта ?? стагоддзя\" з назвы катэгорыі.", "paramOrder": [ "1", "2", "3" ] } </templatedata></noinclude> r9pbcm5qtqbqdm3cp9bft1u45j196s9 5158525 5158521 2026-06-26T08:00:29Z DzBar 156353 прыклады 5158525 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="standard" align="center" | {{#ifexpr: {{{2}}}-5 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-5 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-5)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-5)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-4 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-4 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-4)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-4)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-3 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-3 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-3)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-3)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-2 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-2 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-2)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-2)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-1 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-1 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-1)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-1)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}}]] }} }} ! {{#ifexpr: {{{2}}} = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}} < 0 | {{Roman|{{#expr:-{{{2}}}}}}} да н.э. | {{Roman|{{{2}}}}} }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+1 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+1 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+1)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+1)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+2 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+2 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+2)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+2)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+3 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+3 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+3)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+3)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+4 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+4 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+4)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+4)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+5 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+5 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+5)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+5)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}}]] }} }} |} </includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны навігацыі]] <templatedata> { "params": { "1": { "description": "сюды пішам тое самае \"Нешта\"", "example": "Кнігі", "required": true }, "2": { "description": "сюды упісваць арабскую цыфру стагоддзя, якую шаблон ператворыць у рымскую, для стагоддзяў да нашай эры пішам з знакам -", "example": "20, -4", "required": true }, "3": { "description": "пішам слова \"стагоддзя\"", "required": true } }, "description": "Шаблон паказвае блок з спасылкамі на катэгорыі іншых стагоддзяў па тэме. У сам шаблон упісваецца фраза віду \"Нешта ?? стагоддзя\" з назвы катэгорыі.", "paramOrder": [ "1", "2", "3" ] } </templatedata></noinclude> b4yzcmmiyb7l8i6gr8o4mje78cvl3p2 5158593 5158525 2026-06-26T11:44:03Z M.L.Bot 261 перанос на старонку дакументацыі 5158593 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="standard" align="center" | {{#ifexpr: {{{2}}}-5 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-5 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-5)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-5)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-4 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-4 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-4)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-4)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-3 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-3 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-3)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-3)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-2 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-2 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-2)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-2)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-1 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-1 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-1)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-1)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}}]] }} }} ! {{#ifexpr: {{{2}}} = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}} < 0 | {{Roman|{{#expr:-{{{2}}}}}}} да н.э. | {{Roman|{{{2}}}}} }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+1 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+1 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+1)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+1)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+2 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+2 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+2)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+2)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+3 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+3 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+3)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+3)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+4 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+4 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+4)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+4)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+5 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+5 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+5)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+5)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}}]] }} }} |} </includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны навігацыі]] </noinclude> j2nb2sgt7efyx57xqkqtsvj8411mr9f 0 779080 5158576 4890041 2026-06-26T11:06:59Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Украінафобія]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158576 wikitext text/x-wiki '''Украінафобія''' — разнавіднасць [[ксенафобія|ксенафобіі]], агрэсіўнае непрыняцце існавання [[Украіна|Украіны]], яе суверэнітэту і ўкраінскай нацыі, форма ірацыянальнай і злоснай варожасці да Украіны як дзяржавы, да ўкраінцаў як народа, а таксама да іх культуры, мовы і гісторыі, традыцый і менталітэту, нянавісць да ўсяго ўкраінскага, варожае стаўленне да ўкраінскасці і ўсіх праяваў украінскай нацыянальна-культурнай самабытнасці, адмаўленне існавання ўкраінскай нацыі. == Паняцце == У заканадаўстве Украіны паняцце украінафобія вызначаецца наступным чынам<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/3005-20#Text Закон України «Про засудження та заборону пропаганди російської імперської політики в Україні і деколонізацію топонімії»]</ref>: {{цытата|Украінафобія — дыскрымінацыйныя дзеянні, публічна выказаныя заклікі, у тым ліку ў сродках масавай інфармацыі, у літаратурных і мастацкіх творах, якія адмаўляюць суб’ектнасць украінскай дзяржавы, украінскай нацыі, барацьбу супраць падняволення, эксплуатацыі, асіміляцыі ўкраінскага народа, а таксама правамернасць абароны палітычных, эканамічных, культурных правоў украінскага народа, развіцця ўкраінскай нацыянальнай дзяржаўнасці, навукі, культуры, пагарджаюць спецыфікай этнакультурных асаблівасцяў украінцаў, ігнаруюць украінскую мову і культуру.}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Перевезій В''. [https://archive.org/details/Politychna/page/n728/mode/1up?view=theater Українофобія] // Політична енциклопедія / редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови). — К. : Парламентське видавництво, 2011. — С. 728—729. — ISBN 978-966-611-818-2. * ''Музичко О. Є.'' [http://www.history.org.ua/?termin=ukrajinofobija Українофобія] // Енциклопедія історії України: Україна—Українці. Кн. 2 / Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін.; НАН України. Інститут історії України. — К.: Наукова думка, 2019. — С. 541—543. — 842 с. — ISBN 978-966-00-1740-5. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Ксенафобія]] [[Катэгорыя:Украінафобія]] jvaefbzrg8g410yp2bwb6ciej8wexne 0 783990 5158475 4980530 2026-06-26T06:34:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158475 wikitext text/x-wiki '''Гета ў Відзах''' (лета 1941 — снежань 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[Яўрэі|яўрэяў]] пасёлка [[Відзы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]] і бліжэйшых населеных пунктаў падчас [[Халакост у Беларусі|Халакосту]]. == Гісторыя == Месцейка [[Відзы]] было захоплена [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] 27 чэрвеня 1941 года. Акупацыя доўжылася больш за тры гады — да 8 (9{{Sfn|«Памяць. Браслаўскi раён».|1998|с=416}}) ліпеня 1944 года<ref>{{Cite web|url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717|title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717|archive-date=2013-10-20|access-date=2015-12-19}}</ref>. Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці яўрэйскага супраціву, і таму ў першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння яўрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў, нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''д-р ист. наук А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. Першыя пяцьдзесят яўрэяў былі расстраляныя ў Відзах нямецкімі салдатамі ў чэрвені 1941 года<ref>''Э. Иоффе''. [http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/uh/uh010201.shtml О некоторых специфических особенностях Холокоста на территории Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190917003000/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/uh/uh010201.shtml |date=17 верасня 2019 }}</ref><ref>''О. Бартов.'' Жестокость и менталитет. К поведению немецких солдат на «Восточном фронте», ВКН: Завоевание и истребление. Берлин. 1991, с. 187</ref><ref>''И. А. Альтман'', «Жертвы ненависти. Холокост в СССР. 1941—1945 гг.», М.: Фонд «Ковчег»; 2002, стр. 243, ISBN 5-89048-110-X</ref>. У ліпені 1941 года былі забітыя яшчэ каля двухсот мясцовых габрэяў<ref name=autogenerated8>{{РЕЭ|Видзы}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=153}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=152}}. Затым немцы і мясцовыя [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыяністы]], рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, сагналі ацалелых яўрэяў у гета{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=18}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=153}}. У асноўным гэта былі ўжо толькі старыя і жанчыны з дзецьмі. Сюды ж патрапілі і габрэі з бліжэйшых вёсак<ref name=autogenerated8 /><ref name=autogenerated9/><ref name=autogenerated6/>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=153}}. Раён гета быў вызвалены ад беларусаў і палякаў і заселены толькі яўрэямі ў колькасці 1500 чалавек. Гета было абгароджана высокім плотам, але аховы не было, і выхад быў вольны. Прадукты можна было набываць у мясцовых жыхароў. Габрэйскіх рамеснікаў немцы выкарыстоўвалі па спецыяльнасці, а астатніх выкарыстоўвалі на фізічна цяжкіх работах<ref name="autogenerated9">''Х. Д. Гинзбург.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/vidzy/vidzy.html Видзы. Браславский район] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151210012646/http://shtetle.co.il/Shtetls/vidzy/vidzy.html |date=10 снежня 2015 }}</ref><ref name="autogenerated6">''А. В. Пуртов.'' [http://rossonka.by/files/purtov.pdf Они сражались со смертью] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160325021423/http://rossonka.by/files/purtov.pdf |date=25 сакавіка 2016 }}</ref>. Гета было знішчана ў снежні 1942 года. Частку вязняў расстралялі на беразе возера. Іншых пераправілі ў Літву, а затым у лагеры смерці ў Еўропе<ref name=autogenerated8 /><ref name=autogenerated7>''А. Шульман.'' [http://mishpoha.org/n23/23a15.shtml В краю голубых озёр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151222150917/http://mishpoha.org/n23/23a15.shtml |date=22 снежня 2015 }}, журнал «[[Мишпоха]]» № 23</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=153}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=152}}. Усяго ў Відзаўскім гета былі забітыя 2708 габрэяў<ref name=autogenerated8 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=18}}<ref>Национальный архив Республики Беларусь (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 64, лист 3</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=153}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=152}}. == Памяць == Помнік ахвярам генацыду яўрэяў у Відзах усталяваны ў 2019 годзе на сродкі фонду Сям’і Лазарус. == Крыніцы == {{Reflist|2}} == Літаратура == * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|«Памяць. Браслаўскi раён».|1998|К. В. Велічковіч, П. Р. Казлоўскi i iнш. (рэдкал.); К. С. Шыдлоўскi. (уклад.). «Памяць. Браслаўскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Мн.: "Паліграфафармленне", 1998. — 710 с. — ISBN 985-6351-03-0.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Відзы]] [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Відзы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Браслаўскага раёна]] gl90m5eb487mtjjcnma1a4r0u48clht 0 784381 5158359 5155127 2026-06-25T15:46:32Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5158359 wikitext text/x-wiki '''Яўнутавічы''' або '''Заслаўскія''', пазней '''Мсціслаўскія''', таксама '''Заслаўскія Мсціслаўскія''' — [[Князь|княжацкі]] род [[Літоўцы|літоўскага]] паходжання, галіна [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]]{{Sfn|Wolff|1895|s=594}}. '''Яўнутавічы''' — традыцыйнае імя па дзедзе, потым родапачынальніку. Прозвішча-тытул '''Заслаўскія''' — ад [[Заслаўе|Заслаўя]] пад Менскам, атрыманага ў сярэдзіне XIV ст.{{Sfn|Tęgowski|1999|s=191-192}}{{Sfn|Wolff|1895|s=587}}. Прозвішча-тытул '''Мсціслаўскія''' — ад [[Мсціслаў|Мсціслава]], атрыманага ў 1499 годзе{{Sfn|Wolff|1895|s=587}}. Умоўныя найменні роду — '''Яўнутавічы Заслаўскія''' і '''Заслаўскія Мсціслаўскія''' — ужываюць для ўнікання памылковага атаяснення з [[Заслаўскія|Астрожскімі-Заслаўскімі]] на [[Валынь|Валыні]] (галіной [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]) і [[Лугвенавічы|Лугвенавічамі Мсціслаўскімі]] (іншай галіной Гедзімінавічаў). У снежні 1341 года па смерці вялікага князя літоўскага [[Гедзімін]]а велікакняжацкі сталец атрымаў яго сын [[Яўнут]]{{Sfn|Stadnicki|1881|s=71}}{{Sfn|Krzyżaniakowa, Ochmański|1990|s=35}}. Зімой 1344—1345 гадоў браты [[Альгерд]] і [[Кейстут]] скінулі Яўнута з вялікага княжання, ён уцёк у [[Вялікае Княства Маскоўскае]]. У 1347 годзе Яўнут вярнуўся, прымірыўся з братамі і атрымаў ад іх ва ўдзел [[Заслаўскае княства]]{{Sfn|Krzyżaniakowa, Ochmański|1990|s=36}}{{Sfn|Kuncevicius, Kiaupa, Kiaupienė|2007|s=117}}. Паводле [[Ян Тэнгоўскі|Яна Тэнгоўскага]], Яўнут меў трох сыноў — [[Сямён Яўнутавіч|Сямёна]], Рыгора і [[Міхаіл Яўнутавіч|Міхаіла]] Яўнутавічаў{{Sfn|Tęgowski|1999|s=191-192}}. Заслаўе ў спадчыну па бацьку атрымаў Міхаіл, які такім чынам стаў родапачынальнікам роду Заслаўскіх{{Sfn|Tęgowski|1999|s=191-192}}{{Sfn|Wolff|1895|s=594}}. У 1499 годзе прапраўнук Яўнута — [[Міхаіл Іванавіч Заслаўскі]] ажаніўся з мсціслаўскай княжной Ульянай Іванаўнай і атрымаў ад вялікага князя Аляксандра частку [[Мсціслаўскае княства|Мсціслаўскага княства]], удзела нябожчыка-цесця [[Іван Юр’евіч Лугвенавіч|Івана Юр’евіча Лугвенавіча]], апошняга з мужчынскай лініі мсціслаўскіх князёў [[Лугвенавічы|Лугвенавічаў]]. У 1526 годзе сын Міхаіла Іванавіча Заслаўскага-Мсціслаўскага — [[Фёдар Міхайлавіч Мсціслаўскі]], не паразумеўся з бацькам і ўцёк у Маскву, дзе атрымаў шматлікія маёнткі і ажаніўся з казанскай княжной Анастасіяй{{Sfn|Wolff|1895|s=594}}. Маскоўская галіна роду Заслаўскіх-Мсціслаўскіх згасла на чацвёртым калене ў першай паловы XVII ст. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Мяцельскi А. А.'' [https://www.academia.edu/resource/work/109110636 Мсціслаўскае княства і ваяводства ў XII—XVIII стст.] — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]], 2010. — 664 с. * {{кніга |аўтар = Kazimierz Stadnicki |загаловак = Synowie Gedymina, Wielko–Władcy Litwy |год = 1881 |месца = Lwów |выдавецтва = Ignacy Stadnicki |старонак =144 |спасылка= https://pbc.biaman.pl/dlibra/show-content/publication/edition/2448?id=2448 |ref = Stadnicki}} * {{кніга |аўтар = Józef Wolff |загаловак = Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku |год = 1895 |месца = Warszawa |выдавецтва = Gebethner i Wolff |старонак =698 |спасылка= https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/130049/edition/139252/content |ref = Wolff}} * {{кніга |аўтар = Jadwiga Krzyżaniakowa; Jerzy Ochmański |загаловак = Władysław II Jagiełło |год = 1990 |isbn = 8304033178 9788304033177 |месца = Wrocław |выдавецтва = Ossolineum|старонак =362 |спасылка= https://books.google.pl/books?id=sLFFAAAAIAAJ&q=W%C5%81ADYS%C5%81AW+II+JAGIE%C5%81%C5%81O+Ochma%C5%84ski&dq=W%C5%81ADYS%C5%81AW+II+JAGIE%C5%81%C5%81O+Ochma%C5%84ski&hl=pl&sa=X&ved=2ahUKEwjgwYmIoJL8AhXk-yoKHcx0Bg4Q6AF6BAgEEAI |ref = Krzyżaniakowa, Ochmański}} * {{кніга |аўтар = Jan Tęgowski |загаловак = Pierwsze pokolenia Giedyminowiczów |год = 1999 |isbn = 8391356310 9788391356319 |выдавецтва = Wydawn. Historyczne |старонак =319 |спасылка= https://books.google.pl/books?id=pdMiAQAAIAAJ&q=T%C4%99gowski+Pierwsze+pokolenia+Giedyminowicz%C3%B3w.&dq=T%C4%99gowski+Pierwsze+pokolenia+Giedyminowicz%C3%B3w.&hl=pl&sa=X&ved=2ahUKEwjl-_2-25f8AhUMgosKHShNA0YQ6AF6BAgGEAI |ref = Tęgowski}} * {{кніга |аўтар = Albinas Kuncevicius, Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė |загаловак = Historia Litwy. Od czasów najdawniejszych do 1795 roku |год = 2007 |isbn = 978-83-01-15190-4 |выдавецтва = Wydawnictwo Naukowe PWN |старонак = 386 |спасылка = https://www.gandalf.com.pl/b/historia-litwy-od-czasow/ |ref = Kuncevicius, Kiaupa, Kiaupienė |archive-date = 28 лістапада 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221128144144/https://www.gandalf.com.pl/b/historia-litwy-od-czasow/ }} {{Wikidata/FamilyTree|entityId=Q4305627|title=Дрэва Яўнутавічаў Заслаўскіх-Мсціслаўскіх|mode=|interleave=|invert=1|max-height=1000em|ancestors=6|descendants=3|years=1|state=collapsed}} {{Гедзімінавічы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)| ]] kvwwxoofz94o12s542cdt9aiqgp203e 0 784722 5158580 5087220 2026-06-26T11:11:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158580 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі | назва = Інстытут «Гомельграмадзянпраект» | поўная назва = ААТ «Інстытут „Гомельграмадзянпраект“» | лагатып = | тып = [[Адкрытае акцыянернае таварыства]] | заснавана = {{дата|20|10|1935|1}} | скасавана = | прычына скасавання = | пераемнік = | заснавальнікі = | размяшчэнне = 246044, [[Гомель]], [[Ірынінская вуліца (Гомель)|вул. Ірынінская]], 6 | ключавыя фігуры = [[Дзмітрый Сцяпанавіч Гайкевіч|Дзмітрый Гайкевіч]] (дырэктар) | галіна = [[Архітэктура]], [[будаўніцтва]] | прадукцыя = праектная дакументацыя | абарот = | аперацыйны прыбытак = | чысты прыбытак = | колькасць супрацоўнікаў = | мацярынская кампанія = | даччыныя кампаніі = | аўдытар = | сайт = [http://www.iggp.by/ iggp.by] }} '''Інстытут «Гомельграмадзянпраект»''' — вядучая праектная арганізацыя ў [[Гомель|Гомелі]] і адна з найбуйнейшых у Беларусі. Займаецца комплексным праектаваннем аб’ектаў жыллёва-грамадзянскага прызначэння, распрацоўкай горадабудаўнічай дакументацыі, інжынернымі пошукамі. З’яўляецца членам [[Рэспубліканскі саюз будаўнікоў|Рэспубліканскага саюза будаўнікоў]]<ref name="souz">{{Cite web|url=https://belss.by/chleny-soyuza|title=Список членов Республиканского Союза Строителей Республики Беларусь|website=belss.by|access-date=2025-08-30}}</ref>. Размяшчаецца па адрасе [[Ірынінская вуліца (Гомель)|вул. Ірынінская]], 6. == Гісторыя == === Даваенны перыяд === Гісторыя інстытута пачынаецца з 1935 года. Згодна з пастановай [[Савет народных камісараў БССР|Савета народных камісараў БССР]] № 1536 ад 25 жніўня 1935 года ў Гомелі быў створаны філіял Беларускага дзяржаўнага праектнага інстытута «Белдзяржпраект». Афіцыйнай датай нараджэння лічыцца 20 кастрычніка 1935 года, што зафіксавана ў загадзе па «Белдзяржпраекце» ад 26 верасня 1935 года. Першым кіраўніком філіяла быў прызначаны інжынер [[Рыгор Цадзікавіч Ханін|Р. Ц. Ханін]]{{sfn|Малкоў|2014|с=53}}. У даваенныя гады арганізацыя актыўна развівалася, карыстаючыся падтрымкай вядучых спецыялістаў з [[Мінск]]а і [[Масква|Масквы]]. Для кансультацый у Гомель прыязджалі архітэктары [[Іван Аляксандравіч Сяргееў|І. А. Сяргееў]], [[Уладзімір Адамавіч Кароль|У. А. Кароль]], [[Валянцін Віктаравіч Волкаў|В. В. Волкаў]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вараксін|У. М. Вараксін]], інжынеры Адэльскі і Пераплётчыкаў. У 1938—1939 гадах філіял сумесна з маскоўскім інстытутам «[[Дзіпрагар]]» пад кіраўніцтвам І. А. Сяргеева выканаў карэкціроўку [[генеральны план|генеральнага плана]] Гомеля. Да 1941 года штат налічваў больш за 60 спецыялістаў. Па праектах філіяла былі пабудаваны такія будынкі, як Дом спецыялістаў (на рагу вуліц [[Вуліца Кірава (Гомель)|Кірава]] і [[Камсамольская вуліца (Гомель)|Камсамольскай]]), «Шэры дом» (на рагу вуліц [[Вуліца Пушкіна (Гомель)|Пушкіна]] і [[Вуліца Арцёма (Гомель)|Арцёма]]), Дом культуры ў [[Чачэрск]]у{{sfn|Малкоў|2014|с=53}}. === Пасляваеннае аднаўленне === Пасля вызвалення Гомеля 26 лістапада 1943 года горад ляжаў у руінах. Філіял аднавіў працу і ў 1946—1947 гадах распрацаваў новы генеральны план аднаўлення і развіцця горада (сумесна з маскоўскімі горадабудаўнікамі пад кіраўніцтвам І. А. Сяргеева). Праект прадугледжваў ансамблевую забудову плошчаў і магістраляў, аднаўленне інжынернай інфраструктуры. Буйной планіровачнай працай стала забудова раёна «Гарэлае Балота», у выніку чаго з’явілася [[Вуліца Перамогі (Гомель)|вуліца Перамогі]]. Акрамя аб’ектаў Гомельшчыны, філіял распрацоўваў праекты аднаўлення фанерна-запалкавых фабрык у [[Злынка|Злынцы]], [[Рыга|Рызе]], [[Ліепая|Ліепаі]], [[Талін]]е, [[Каўнас]]е, [[Пінск]]у{{sfn|Малкоў|2014|с=53}}. У 1964 годзе арганізацыя пераехала ва ўласны чатырохпавярховы будынак па вуліцы Першамайскай, 6 (цяпер Ірынінская), да якога пасля быў прыбудаваны корпус са спартзалай{{sfn|Малкоў|2014|с=53}}. === Савецкі перыяд (1960—1980-я) === У 1960-я гады філіял распрацаваў новы праект планіроўкі Гомеля (зацверджаны ў 1964 годзе). Аднак хуткі рост горада запатрабаваў новых рашэнняў, і ў 1972 годзе пачалася праца над чарговым генпланам (зацверджаны ў 1977 годзе). Аўтарскі калектыў уключаў архітэктараў [[Сяргей Фёдаравіч Паўлаў|С. Ф. Паўлава]], [[Сяргей Паўлавіч Крывашэеў|С. П. Крывашэева]], [[А. М. Падабедава]], інжынераў [[Іосіф Львовіч Дубаў|І. Л. Дубава]], [[Меер Абрамавіч Найшулер|М. А. Найшулера]], [[Л. А. Калашнікава]]. Гэтай працы папярэднічала распрацоўка тэхніка-эканамічнага абгрунтавання выкарыстання пойменных тэрыторый ракі [[Сож]] для масавага будаўніцтва. Гэта праца, якой кіраваў дырэктар [[Анатоль Сяргеевіч Карамышаў|А. С. Карамышаў]], упершыню ў рэспубліцы даказала мэтазгоднасць забудовы поймы. Пазней гэты вопыт выкарыстоўваўся ў Магілёве і Брэсце{{sfn|Малкоў|2014|с=54}}. З 1 студзеня 1975 года пастановай [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] на базе філіяла быў створаны самастойны праектны інстытут «Гомельграмадзянпраект», падпарадкаваны Гомельскаму аблвыканкаму. Для забеспячэння рэгіёна былі адкрыты комплексныя аддзелы ў [[Светлагорск]]у, [[Рэчыца|Рэчыцы]] і [[Жлобін]]е{{sfn|Малкоў|2014|с=54}}. Інстытут стаў піянерам ва ўкараненні клеедраўляных канструкцый (КДК). Трохшарнірныя аркі пралётам 48-60 м, спраектаваныя ў інстытуце, выкарыстоўваліся пры будаўніцтве [[Аэрапорт Мінск-2|аэрапорта «Мінск-2»]], [[Алімпійскі манеж (Стайкі)|Алімпійскага манежа]] ў [[Стайкі (спартыўны комплекс)|Стайках]], [[лёгкаатлетычны манеж «Дынама»|лёгкаатлетычнага манежа «Дынама»]] і [[Цэнтральны рынак (Гомель)|Цэнтральнага рынку]] ў Гомелі{{sfn|Малкоў|2014|с=54}}. === Сучасны этап === Інстытут стаў ініцыятарам пераходу на масавае будаўніцтва 9-павярховых дамоў, а таксама энергаэфектыўнага жылля. Сумесна з [[Інстытут НДПТІБ імя Атаева|Інстытутам НДПТІБ імя Атаева]] з 2008 года распрацоўваюцца праекты энергаэфектыўных дамоў з сістэмай рэкуперацыі цяпла (рэалізаваны ў мікрараёнах № 16 і № 20 Гомеля). Засвоена праектаванне дамоў з маналітнага жалезабетону. Інстытут актыўна працуе на рынку Расіі (Масква, Калуга, Кастрама, Калінінград){{sfn|Малкоў|2014|с=54}}. 26 лістапада 2013 года АКУП «Інстытут Гомельграмадзянпраект» было ператворана ў ААТ «Інстытут Гомельграмадзянпраект»<ref name="history" />. == Дзейнасць і праекты == Інстытут выконвае поўны спектр праектных работ: ад эскізаў да рабочай дакументацыі. Асноўныя напрамкі дзейнасці: * Распрацоўка генеральных планаў гарадоў і пасёлкаў ([[Мазыр]], [[Рэчыца]], [[Рагачоў]], [[Жыткавічы]], [[Хойнікі]], [[Чачэрск]], [[Буда-Кашалёва]], [[Лоеў]], [[Калінкавічы]]). * Праектаванне жылых мікрараёнаў і кварталаў (мікрараёны № 16, 17, 18, 19, 20, 21, 59, 94, 96, 104, «[[Валатава (жылы раён)|Валатава]]», «[[Аэрадром (жылы раён)|Аэрадром]]», «[[Паўднёвы (жылы раён, Гомель)|Паўднёвы]]», «[[Хутар (жылы раён)|Хутар]]», «[[Бярозкі (жылы раён)|Бярозкі]]» ў Гомелі, мікрараёны ў [[Мазыр]]ы, [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Светлагорск]]у, [[Жлобін]]е). * Праектаванне грамадскіх будынкаў і збудаванняў. * Распрацоўка схем развіцця транспарту, азелянення, аховы навакольнага асяроддзя<ref name="history" />. === Рэалізаваныя праекты === Сярод знакавых аб’ектаў, спраектаваных спецыялістамі інстытута{{sfn|Малкоў|2014|с=66-74}}<ref name="projects">{{Cite web|url=https://iggp.by/proecty.html|title=Наши проекты|publisher=ОАО «Институт Гомельгражданпроект»|lang=ru|accessdate=2026-01-24|archive-date=6 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250406124814/https://iggp.by/proecty.html|url-status=dead}}</ref>: '''Грамадскія будынкі і збудаванні:''' * Шырокафарматны [[кінатэатр імя Калініна]] (кір. [[Галіна Аляксееўна Яроміна|Г. А. Яроміна]], арх. [[Сяргей Іосіфавіч Пеўны|С. І. Пеўны]], 1963—1975). * [[Турыст (гасцініца, Гомель)|Гасцініца «Турыст»]] (арх. [[В. М. Бяспалаў]], 1986). * [[Аэравакзал (Гомель)|Аэравакзал]] у Гомелі (арх. [[Вячаслаў Мікалаевіч Бяспалаў|В. М. Бяспалаў]], [[Вольга Ісаеўна Ціхава|В. І. Ціхава]], 1985). * Рэканструкцыя [[Цэнтральны стадыён (Гомель)|Цэнтральнага стадыёна]] (арх. [[С. А. Кацора]]). * [[Лядовы палац спорту (Гомель)|Лядовы палац]] у Гомелі. * [[Палац водных відаў спорту (Гомель)|Палац водных відаў спорту]] ў Гомелі. * Рэканструкцыя [[Палац культуры чыгуначнікаў (Гомель)|Палаца культуры чыгуначнікаў імя Леніна]]. * [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр радыяцыйнай медыцыны і экалогіі чалавека]]. * [[Мемарыяльны комплекс «Ала»]] ў Светлагорскім раёне. * Ваенна-гістарычны комплекс «[[Партызанская крынічка]]». '''Жыллёвая забудова:''' * Мікрараёны «Валатава», «Аэрадром», «Паўднёвы», «Хутар», «Бярозкі» ў Гомелі. * Дом-камуна (арх. [[Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі|С. Д. Шабунеўскі]], 1929—1931). * «Шэры дом» па вул. Пушкіна (арх. [[С. Д. Шабунеўскі]], 1927). * Шматпавярховыя жылыя дамы па [[Вуліца Мазурава (Гомель)|вул. Мазурава]], [[Вуліца Барыкіна (Гомель)|Барыкіна]], [[Валатаўская вуліца (Гомель)|Валатаўской]], [[Вуліца Кірава (Гомель)|Кірава]] — [[Рагачоўская вуліца (Гомель)|Рагачоўскай]]. '''Праекты ў іншых гарадах:''' * Жылыя дамы ў [[Навакузнецк]]у (Расія). * Праекты забудовы ў [[Санкт-Пецярбург]]у (квартал па [[Дунайскі праспект|Дунайскім праспекце]]). * Мікрараёны ў гарадах Гомельскай вобласці. == Кіраўніцтва == У розныя гады інстытут узначальвалі{{sfn|Малкоў|2014|с=55}}: * 1935 — [[Рыгор Цадзікавіч Ханін]]; * 1935—1937 — [[В. Б. Шчакудаў]]; * 1937—1938 — [[А. П. Барашка]]; * 1938—1957 — [[Рыгор Іосіфавіч Хайкін]]; * 1957—1963 — [[Мікалай Раманавіч Сундукоў]]; * 1963—1992 — [[Анатоль Сяргеевіч Карамышаў]]; * 1992—2002 — [[Уладзімір Андрэевіч Шалаеў|Уладзімір Андрэевіч Шалаеў;]] * 2002—2012 — [[Анатоль Мікалаевіч Чысцік]]; * з 2012 — [[Мікалай Мікалаевіч Гаўрылкін]]; * цяперашні дырэктар — [[Дзмітрый Сцяпанавіч Гайкевіч]]<ref name="contacts">{{Cite web|url=https://iggp.by/contact-us.html|title=Руководство Института|publisher=ОАО «Институт Гомельгражданпроект»|lang=ru|accessdate=2026-01-24|url-status=dead}}</ref> Галоўныя інжынеры: [[В. Ф. Ждановіч]], [[А. Хартафілі]], [[Анатоль Сяргеевіч Карамышаў|А. С. Карамышаў]], [[А. М. Брылёў]], [[Сямён Фёдаравіч Калтуноў|С. Ф. Калтуноў]], [[Аляксандр Іванавіч Цішкевіч|А. І. Цішкевіч]], [[Валянцін Андрэевіч Шэлаеў|В. А. Шэлаеў]], [[Юрый Васілевіч Ярмошка|Ю. В. Ярмошка]], [[М. В. Лапата]], [[С. А. Раманенка]], [[Віктар Віктаравіч Кавалёў|В. В. Кавалёў]] (цяперашні). Галоўныя архітэктары інстытута: [[Кірыл Георгіевіч Усцюгоў|К. Г. Усцюгоў]], [[Сяргей Фёдаравіч Паўлаў|С. Ф. Паўлаў]], [[Леў Мікалаевіч Тамкоў|Л. М. Тамкоў]], [[Яўген Кузьміч Казлоў|Я. К. Казлоў]], [[Сяргей Паўлавіч Крывашэеў|С. П. Крывашэеў]], [[Васіль Паўлавіч Свічанскі|В. П. Свічанскі]], [[Уладзімір Вікенцьевіч Бельцюкоў|У. В. Бельцюкоў]] (цяперашні). == Вядомыя супрацоўнікі == У інстытуце працавалі вядомыя архітэктары і інжынеры, якія ўнеслі значны ўклад у архітэктуру Беларусі{{sfn|Малкоў|2014|с=66-74}}: * [[Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі]] (1871—1937) — гарадскі і акруговы архітэктар Гомеля, аўтар многіх гістарычных будынкаў. * [[Вячаслаў Мікалаевіч Бяспалаў]] — аўтар гасцініцы «Турыст», аэравакзала, фізкультурна-аздараўленчага камбіната. * [[Ірына Ігараўна Бельцюкова]] — галоўны архітэктар праектаў (з 1998 года). * [[Аляксандр Васілевіч Божчанка]] — галоўны спецыяліст па экалогіі, аўтар генпланаў Мазыра і Рэчыцы. * [[Валянціна Савішна Бурлака]] (1924—2013) — аўтар забудовы вул. Перамогі, гасцініцы «Цэнтральная» (з Ш. І. Хінчыным). * [[Іван Фёдаравіч Бурлака]] (1922—1974) — аўтар планіроўкі мікрараёнаў па Рэчыцкім шашы. * [[Іосіф Львовіч Дубаў]] (1925—2007) — эканаміст, аўтар эканамічнага раздзела генплана Гомеля 1963 г. * [[Галіна Аляксееўна Яроміна]] (1930—?) — галоўны канструктар, кіравала праектаваннем кінатэатра імя Калініна. * [[Яўген Кузьміч Казлоў]] (1937—1998) — Заслужаны архітэктар БССР. * [[Сямён Фёдаравіч Калтуноў]] — галоўны інжынер, распрацоўшчык буйнапанэльнага домабудавання. * [[Віктар Іванавіч Комар]] (1932—1990) — дырэктар Гомельскага філіяла Усесаюзнага архітэктурна-праектнага аб’яднання. * [[Сяргей Паўлавіч Крывашэеў]] — Заслужаны архітэктар РБ. * [[Анатоль Іванавіч Машуцін]] — галоўны архітэктар праектаў (бальніца і аўтавакзал у Наваполацку). * [[Сяргей Рыгоравіч Майсеенка]] — начальнік групы архітэктараў. * [[Меер Абрамавіч Найшулер]] — старшы інжынер-эканаміст. * [[Сяргей Іосіфавіч Пеўны]] (1928—2010) — галоўны архітэктар праектаў (кінатэатр імя Калініна, галоўны корпус ГДУ). * [[Сяргей Фёдаравіч Платко]] — галоўны архітэктар г. Гомеля (2004—2006). * [[Барыс Аронавіч Прымакоў]] (1926—2013) — галоўны інжынер праектаў (рэстаран «Беларусь», Інстытут механікі металапалімерных сістэм). * [[Віктар Савельевіч Саенка]] (1937—2006) — галоўны архітэктар праектаў. * [[Уладзімір Вікенцьевіч Свідуновіч]] — кіраўнік архітэктурнай майстэрні. * [[Анатоль Васілевіч Серыкаў]] (1933—1991) — кіраўнік сектара КПД. * [[Леў Мікалаевіч Тамкоў]] (1937—1997) — Заслужаны архітэктар БССР. * [[Сяргей Аляксандравіч Цішкевіч]] — першы намеснік дырэктара па праектаванні. * [[Вольга Ісаеўна Ціхава]] (1938—2013) — галоўны архітэктар праектаў. * [[Грыгорый Канстанцінавіч Ціхаў]] (1935—2011) — галоўны архітэктар праектаў (Дом сувязі, будынак абкама КПБ). * [[Аляксандр Іванавіч Усольцаў]] — начальнік групы архітэктараў. * [[Шолам Іонавіч Хінчын]] (1916—1991) — галоўны архітэктар праектаў. == Структура == У структуру інстытута ўваходзяць: * Архітэктурна-канструктарская майстэрня. * Архітэктурна-планіровачная майстэрня. * Жлобінская архітэктурна-канструктарская майстэрня. * Аддзел аўтаматызацыі праектных работ. * Аддзел аўтаматызацыі, сістэм сувязі і бяспекі. * Аддзел будаўніцтва. * Санітарна-тэхнічны аддзел. * Электратэхнічны аддзел. * Каштарысны аддзел. * Тэхнічны аддзел. * Аддзел інжынерна-геалагічных пошукаў. * Сектар пошукаў<ref name="contacts" />. == Узнагароды == * Дыплом пераможца VII Міжнароднага конкурсу на лепшую будаўнічую і праектную арганізацыю (2012). * Падзяка Гомельскага аблвыканкама (2007). * Занясенне на Дошку гонару Гомельскай вобласці (2009). * Шматлікія дыпломы і прэміі за канкрэтныя архітэктурныя праекты (глядзі раздзел «Вядомыя супрацоўнікі»). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=[[Ігар Георгіевіч Малкоў|Малков, И. Г.]]; [[Ігар Ігаравіч Малкоў|Малков, И. И.]]|частка=|загаловак=Гомель – древний и современный. Архитектура и ее создатели : [монография]|арыгінал=|спасылка=http://elib.bsut.by/bitstream/handle/123456789/838/gomel_drevniy_sovrem-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD.pdf|адказны=М-во образования Респ. Беларусь; Белорус. гос. ун-т трансп.|выданне=|месца=Гомель|выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт транспарту|БелГУТ]]|год=2014|том=|старонкі=70|старонак=|серыя=|isbn=978-985-554-155-5|тыраж=|ref=Малкоў}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|url=|http://www.iggp.by|lang=ru|Афіцыйны сайт ААТ «Інстытут „Гомельграмадзянпраект“»}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гомельграмадзянпраект}} [[Катэгорыя:Праектныя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Гомеля]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1935 годзе]] [[Катэгорыя:Ірынінская вуліца (Гомель)]] [[Катэгорыя:Члены Рэспубліканскага саюза будаўнікоў]] 0nn2trvylyjb5z7wd5fjqefccraq6u0 0 785435 5158483 4980550 2026-06-26T06:54:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158483 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Lyakhovichi 1a.jpg|міні|Помнік загінулым яўрэям у Ляхавічах.]] '''Ляхавіцкае гета''' (чэрвень 1941 — май 1943) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[Яўрэі|яўрэяў]] горада [[Ляхавічы]] і бліжэйшых населеных пунктаў падчас [[Халакост у Беларусі|Халакосту]]. == Гісторыя == Перад вайной у Ляхавічах пражывалі 3656 яўрэяў, у тым ліку бежанцаў з Польшчы<ref name=autogenerated1>''Л. Смиловицкий''. [http://www.souz.co.il/clubs/read.html?article=2237&Club_ID=1 «Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941—1944 гг.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304113844/http://www.souz.co.il/clubs/read.html?article=2237&Club_ID=1 |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}. Горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй тры гады — з 26 чэрвеня 1941 года па 6 ліпеня 1944 года<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2011-10-20 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |deadlink=no }}</ref><ref name=autogenerated2>{{РЕЭ|Ляховичи}}</ref>{{sfn|«Памяць. Ляхавіцкi раён»|1989|с=247}}. Адразу пасля захопу горада, яшчэ да канца чэрвеня (у ліпені{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=14}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=559}}), [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысты]] перасялілі яўрэяў у гета, тэрыторыя якога займала цэнтр яўрэйскага квартала з сінагогай (сёння ўчастак каля кансервавага завода). Гета было абгароджана калючым дротам і строга ахоўвалася<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />. Ужо ў чэрвені 1941 года немцы здзейснілі ў Ляхавічах першае масавае забойства, расстраляўшы групу яўрэяў<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=559}}. 2 лістапада (28 кастрычніка{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=559}}) 1941 года сотні яўрэяў у Ляхавічах былі расстраляныя<ref>{{Cite web |url=http://www.bibliofond.ru/view.aspx?id=449662 |title=Трагедия евреев на Беларуси во время фашистской оккупации (1941—1944 гг.) |access-date=2011-10-20 |archive-date=2011-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221214914/http://bibliofond.ru/view.aspx?id=449662 |deadlink=no }}</ref><ref>''Э. Иоффе''. [http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/uh/uh010201.shtml О некоторых специфических особенностях Холокоста на территории Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190917003000/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/uh/uh010201.shtml |date=17 верасня 2019 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/kg/kg020102.html |title=''К. Козак.'' Германский оккупационный режим в Беларуси и еврейское население |access-date=2014-07-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304074354/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/kg/kg020102.html |deadlink=yes }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=559}}. 20 ліпеня (10 чэрвеня або 1 ліпеня{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=559}}) 1942 года немцы прыступілі да другога этапу ліквідацыі гета Ляховіч. Габрэі падпалілі гета, каля 1000 вязняў загінулі, але некаторым удалося ўцячы<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=559}}. Апошнія яўрэі ў Ляхавічах былі забітыя вясной 1943 года пры канчатковай ліквідацыі гета. Калону вязняў адвялі на 1 км на захад ад мястэчка і расстралялі. Паводле няпоўных звестак, да вясны 1943 года ў Ляхавічах і бліжэйшых вёсках загінулі 4725 габрэяў<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=14}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=559}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=148}}. == Памяць == Першы памятны камень сваякі расстраляных габрэяў паставілі ў Ляхавічах у 1961 годзе на вуліцы імя Арлоўскага, на месцы забойства габрэяў вясной 1943 года<ref>{{Cite web |url=http://mishpoha.org/library/04/0427.shtml |title=У ворот вечности |accessdate=2011-10-20 |archiveurl=https://archive.today/20120711031421/http://mishpoha.org/library/04/0427.shtml |archivedate=2012-07-11 |deadlink=yes }}</ref><ref name=autogenerated4>{{Cite web |url=http://liblh.by/%D0%B1%D0%B5%D0%B7-%D1%80%D1%83%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B8/abeliski.html |title=Памятники геноцида евреев Ляховичского района |access-date=2015-11-24 |archive-date=2015-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126063218/http://liblh.by/%d0%b1%d0%b5%d0%b7-%d1%80%d1%83%d0%b1%d1%80%d0%b8%d0%ba%d0%b8/abeliski.html |deadlink=no }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=559}}. Другі помнік быў усталяваны ў 1993 годзе паміж вуліцамі імя Арлоўскага і Кастрычніцкай — на брацкай магіле вязняў гета, забітых у ліпені 1942 года<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated4 /><ref>[http://jhrgbelarus.org/Heritage_Holocaust.php?pid=&lang=en&city_id=141&type=3 Holocaust in Lyakhovichi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120503234018/http://jhrgbelarus.org/Heritage_Holocaust.php?pid=&lang=en&city_id=141&type=3 |date=3 мая 2012 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://liblh.by/%D0%B1%D0%B5%D0%B7-%D1%80%D1%83%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B8/genacyd-ya%D1%9Erejskaga-naselnictva.html Генацыд яўрэйскага насельніцтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200805213333/http://liblh.by/%D0%B1%D0%B5%D0%B7-%D1%80%D1%83%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B8/genacyd-ya%D1%9Erejskaga-naselnictva.html |date=5 жніўня 2020 }}{{ref-by}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=559}}. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Ляхавіцкi раён»|1989|I.П. Шамякін (галоўны рэдактар), Г.К. Кісялёў, Я.В. Малашэвіч i iнш. (рэдкал.), В.У. Скалабан (укладальнік). «Памяць. Ляхавіцкi раён». — Минск: «Беларуская савецкая энцыклапедыя», 1989. — 440 с. — ISBN 5-85700-018-1.}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Ляхавічы]] [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Ляхавічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Ляхавіцкага раёна]] lc1f5f7ck6oezv5dz7jyrokjrbom6jq 0 785592 5158489 4980559 2026-06-26T07:09:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158489 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Pruzhany 1a.JPG|міні|Помнік загінулым вязням Пружанскага гета.]] '''Гета ў Пружанах''' ([[20 кастрычніка]] [[1941]] — [[31 студзеня]] [[1943]]) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[Яўрэі|яўрэяў]] горада [[Пружаны]] і бліжэйшых населеных пунктаў падчас [[Халакост у Беларусі|Халакосту]]. == Гісторыя == Пружаны былі захопленыя [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] 23 чэрвеня 1941 года і знаходзіліся пад акупацыяй 3 гады і 1 месяц — да 17 (16{{Sfn|«Памяць. Пружанскi раён»|1992|с=148}}) ліпеня 1944 года<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2015-08-08 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |deadlink=no }}</ref><ref name=autogenerated1>{{РЕЭ|Пружаны}}</ref>. 20 кастрычніка 1941 года немцы, рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, сагналі пружанскіх яўрэяў у гета<ref name=autogenerated1 />{{sfn|«Памяць. Пружанскi раён»|1992|с=145}}<ref name=autogenerated2>''Я. Трегер.'' «Трагедия одного класса», журнал «Слово инвалида войны», Израиль, № 16, 2002 год, стр. 44-45</ref>. У гета апынуліся таксама яўрэі з бліжэйшых вёсак, у тым ліку каля 2000 яўрэяў з [[Ружаны|Ружан]], [[Шарашова]], шэрагу іншых населеных пунктаў заходніх абласцей і, па розных даных ад 4500{{Sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=821}} да каля 6000 чалавек з [[Беласток|Беластока]]<ref name=autogenerated1 />{{sfn|«Памяць. Пружанскi раён»|1992|с=145}}<ref name=autogenerated2 />{{sfn|Чёрная книга|2015|с=232}}. Пад тэрыторыю гета немцы адвялі некалькі кварталаў у цэнтральнай частцы горада{{sfn|«Памяць. Пружанскi раён»|1992|с=145}}. 25 кастрычніка 1941 года сіламі вязняў гета было агароджана: частка — суцэльнай сцяной, частка — плотам з калючага дроту. Уваход і выхад дазваляўся толькі па прапусках{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=821}}{{sfn|«Памяць. Пружанскi раён»|1992|с=224}}{{sfn|Чёрная книга|2015|с=232}}. Усяго ў Пружанскім гета ў невыноснай цеснаце і антысанітарных умовах<ref name=autogenerated2 /> знаходзіліся каля {{nobr|10 000}}{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=16}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=190}} ({{nobr|12 000}}<ref name=autogenerated1 />) чалавек. У пачатку ліпеня 1942 года нацысты сабралі ў крэпасці ў Пружанах 5000 мужчын і юнакоў ад 16 гадоў, а 10 ліпеня прыгналі туды таксама жанчын і старых. Усіх іх расстралялі за 10—15 кіламетраў ад [[Брэст|Брэста]]<ref>''И. Карпенко, Е. Соколова.'' [http://www.e-slovo.ru/319/3pol1.htm Земля еврейских могил] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101029051752/http://www.e-slovo.ru/319/3pol1.htm |date=29 кастрычніка 2010 }}</ref>. 25 снежня 1942 года ў гета прабраліся 4 партызаны (двое з іх потым загінулі) і папярэдзілі, што на бліжэйшыя дні немцы запланавалі забойства ўсіх вязняў гета, — але ўцячы было практычна немагчыма. 27 снежня з гета пачалі вывозіць на падводах вязняў, частку з якіх забівалі ў [[Бяроза (горад)|Бярозе]] і на станцыі [[Аранчыцы (станцыя)|Аранчыцы]], а частку павезлі ў [[Асвенцім]]{{sfn|«Памяць. Пружанскi раён»|1992|с=224}}<ref name=autogenerated2 />. Напярэдадні канчатковай ліквідацыі гета члены юдэнрата, адкінулішы планы падняць паўстанне і збегчы, здзейснілі калектыўнае самагубства<ref name=autogenerated2 />. 31 студзеня 1943 года гета было цалкам знішчана<ref name=autogenerated1 />{{sfn|«Памяць. Пружанскi раён»|1992|с=145}}. Усяго ў Пружанскім гета былі забітыя больш {{Nobr|10 000}} ({{Nobr|18 000}}{{Sfn|Чёрная книга|2015|с=236}}) чалавек<ref name=autogenerated1 />{{sfn|«Памяць. Пружанскi раён»|1992|с=145}}. == Памяць == На месцы забойства пружанскіх яўрэяў усталяваны помнік, а на яўрэйскіх могілках горада ўзведзены мемарыяльны комплекс у памяць ахвяр [[Халакост|Катастрофы]]<ref>{{Cite web|url=http://govorim.by/brestskaya-oblast/pruzhany/stati-o-pruzhanah/9017-v-proshlom-godu-v-pruzhanah-byl-otkryt-pamyatnik-zhertvam-holokosta-v-velikuyu-otechestvennuyu-voynu-v-evreyskom-getto-goroda-fashisty-uderzhivali-do-10-tysyach-chelovek-bolee-4-tysyach-iz-kotoryh.html|title=Памятник жертвам Холокоста в Пружанах|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618153125/https://govorim.by/brestskaya-oblast/pruzhany/stati-o-pruzhanah/9017-v-proshlom-godu-v-pruzhanah-byl-otkryt-pamyatnik-zhertvam-holokosta-v-velikuyu-otechestvennuyu-voynu-v-evreyskom-getto-goroda-fashisty-uderzhivali-do-10-tysyach-chelovek-bolee-4-tysyach-iz-k.html|archive-date=2022-06-18|access-date=2015-08-10}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Пружанскi раён»|1992|I.П. Шамякін (галоўны рэдактар), Г.К. Кісялёў, Я.В. Малашэвіч i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Пружанскага раёна». — Минск: «Беларуская энцыклапедыя», 1992. — 455 с. — ISBN 5-85700-094-7.}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} * {{h|Чёрная книга|2015|Чёрная книга: о злодейском повсеместном убийстве евреев немецко-фашистскими захватчиками во временно оккупированных районах Советского Союза и в гитлеровских лагерях уничтожения на территории Польши во время войны 1941-1945 гг / Под ред. В. Гроссмана, И. Эренбурга. — М.: ACT: CORPUS, 2015. — 768 с. — ISBN 978-5-17-085233-8.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Пружаны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Пружанаў]] orj7fvfi9sk8pvwz036g6c5algjbah6 0 785876 5158501 5055113 2026-06-26T07:29:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158501 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Holopenichi (Minsk Region) 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Шамках''' (ліпень — 6 верасня 1941) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[Яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Шамкі]] [[Крупскі раён|Крупскага раёна]] і бліжэйшых населеных пунктаў падчас [[Халакост у Беларусі|Халакосту]]. == Гісторыя == У вёсцы Шамкі да вайны быў яўрэйскі калгас, у якім складалася больш за 800 чалавек<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://shtetle.com/shtetls_minsk/kholopenichi/kholopenichi.html|title=Моё местечко. Холопеничи|archive-url=https://web.archive.org/web/20180702085306/http://shtetle.com/shtetls_minsk/kholopenichi/kholopenichi.html|archive-date=2018-07-02|access-date=2018-09-15}}</ref>. Пасля акупацыі вёскі, якая доўжылася з 28 чэрвеня 1941 года да 2 ліпеня 1944 года{{Sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=1084}}, немцы, рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, арганізавалі ў мястэчку гета. 6 (20{{Sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=177}}) верасня 1941 года, у суботу, у гета ў [[Халопенічы|Халопенічах]] прыбыў нямецкі карны атрад колькасцю больш за 100 чалавек, які акружыў вёску, сабраў габрэяў і расстраляў іх ва ўрочышчы Каменны Лог за 1 кіламетр ад Халопенічаў, у кірунку да вёскі [[Бабарыка, Халопеніцкі сельсавет|Бабарыка]]. Пасля гэтага, прыкладна праз дзве гадзіны, з вёскі Шамкі прыгналі каля 700 яўрэяў-дзяцей, жанчын, мужчын, якіх там жа расстралялі з аўтаматаў<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2>Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ). — фонд 2021, опись 87, дело 11, лист 123</ref>{{sfn|«Памяць. Крупскі раён»|2008|с=402}}. У расстрэле прымалі ўдзел і салдаты 354-га пяхотнага палка [[Вермахт|нямецкай арміі]]<ref>''Э. Иоффе''. [http://www.homoliber.org/ru/uh/uh010201.shtml О некоторых специфических особенностях Холокоста на территории Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131230232542/http://www.homoliber.org/ru/uh/uh010201.shtml |date=30 снежня 2013 }}</ref>. Па даных камісіі НДК, немцы забілі каля 1600 габрэяў з Халопенічаў і каля 700 (600{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=1084}}, 800<ref name=autogenerated3>Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ). — фонд 7021, опись 97, дело 11, лист 206</ref>) з Шамак — як дарослых, так і грудных дзяцей<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=1084}}<ref name=autogenerated3 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=53}}<ref>Национальный архив Республики Беларусь (НАРБ). — фонд 861, опись 1, дело 8, лист 195</ref>. == Памяць == У 1957 годзе сваякі загінулых усталявалі на месцы расстрэлу помнік ахвярам [[Халакост|генацыду яўрэяў]]<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=1036}}. У 2008 годзе на яго месцы быў узведзены новы помнік<ref name="autogenerated1" />. На помніку пазначана, што забітых было 2700{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=1036}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=177}}. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Крупскі раён»|2008|Г. А. Фатыхава, У. А. Загорскi, В. М. Татарынаў, I. I. Хітроў i iнш. (рэдкал.); Дз. М. Хромчанка. (уклад.). «Памяць. Яны праславілi Крупшчыну».. — Минск: «Пэйпико», 2008. — 584 с. — ISBN 978-985-90150-4-5. }} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Шамкі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Крупскага раёна]] m7l2mv5sa6mjocpemwuzw7p3uhlbixu 0 788595 5158473 5008758 2026-06-26T06:00:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158473 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Публікацыя=[[1949]]|Аўтар=[[Джозеф Кэмпбел]]}} '''«Герой з тысячай твараў»''' ({{Lang-en|The Hero with a Thousand Faces}}) — кніга амерыканскага пісьменніка [[Джозеф Кэмпбел|Джозефа Кэмпбела]], прысвечаная параўнальнай міфалогіі і даследаванню архетыповага героя, упершыню выдадзеная ў [[1949]] годзе. У працы аўтар распрацоўвае канцэпцыю ўніверсальнай структуры [[Міф|міфа]]. == Змест == У сваім даследаванні Джозеф Кэмпбел прыходзіць да высновы, што існуе агульная схемы міфалагічнага сюжэту, якая прысутнічае ў традыцыях розных культур. Паводле гэтай мадэлі, герой праходзіць тры асноўныя этапы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.litres.ru/book/dzhozef-kempbell/tysyachelikiy-geroy-33848058/chitat-onlayn/|title=Read online «Тысячеликий герой», Joseph Campbell – LitRes|website=Литрес|access-date=2025-05-31}}</ref>: # '''Заклік''' — герой жыве ў звычайным свеце, але аднойчы ён атрымлівае заклік, які прымушае героя пакінуць звыклае жыццё і накіравацца насустрач прыгодам. На гэтым этапе герою патрэбны настаўнік. # '''Выпрабаванне''' — пакінуўшы старое жыццё, герой апынаецца ў звышнатуральным свеце, поўным новых правіл і выпрабаванняў. На гэтым этапе ў героя могуць з'явіцца саюзнікі. У нейкі момант герой павінен прайсці праз самае цяжкое выпрабаванне на сваім шляху. Герой перажывае метафізічную смерць і ўваскрасае. У выніку ён атрымлівае ўзнагароду, або дар. # '''Вяртанне''' — атрымаўшы дар, герой павінен праз новыя перашкоды вярнуцца ў стары свет і выкарыстаць новыя здольнасці, свой дар, каб палепшыць стары свет. У сваёй працы аўтар выкарыстаў псіхааналітычныя і антрапалагічныя падыходы, абапіраючыся на працы [[Зігмунд Фрэйд|Зігмунда Фрэйда]], [[Карл Густаў Юнг|Карла Юнга]], [[Арнольд ван Генеп|Арнольда ван Генепа]], [[Джэймс Джордж Фрэзер|Джэймса Джорджа Фрэзера]] і [[Франц Боас|Франца Боаса]] і інш. == Уплыў == Кніга аказала значны ўплыў на масавую культуру, асабліва на сцэнарнае мастацтва. Рэжысёр [[Джордж Лукас]] адзначаў, што канцэпцыя ''монаміфа'', якая гаворыць, што ва ўсіх міфаў ёсць адзіная структура і сюжэт, стала адной з асноў для стварэння кінасагі «[[Зорныя войны]]»<ref>Joseph Campbell, ''The Hero’s Journey: Joseph Campbell on His Life and Work'', 3rd edition, Phil Cousineau, editor. Novato, California: New World Library, 2003, pp. 186—187.</ref>. На аснове ідэй Кэмпбела была створана кароткая інструкцыя для сцэнарыстаў, пры дапамозе якой распрацоўваліся многія сюжэты ў [[Галівуд|Галівудзе]]<ref>{{Cite web|url=http://www.pacifica.edu/innercontent-m.aspx?id=1754|title=Pacifica Graduate Institute - Joseph Campbell Chronology|website=www.pacifica.edu|access-date=2025-05-31|archive-date=30 красавіка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430164215/http://www.pacifica.edu/innercontent-m.aspx?id=1754|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.tv.com/shows/joseph-campbell-and-the-power-of-myth/the-heros-adventure-432756/|title=Joseph Campbell and the Power of Myth: The Hero's Adventure|last=TV.com|website=TV.com|access-date=2025-05-31|archive-date=30 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230114454/http://www.tv.com/shows/joseph-campbell-and-the-power-of-myth/the-heros-adventure-432756/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/authors/profiles/article/83726-a-beacon-of-light-spotlight-on-christopher-vogler.html|title=A Beacon of Light: Spotlight on Christopher Vogler|website=PublishersWeekly.com|access-date=2025-05-31}}</ref>. У 2011 годзе выданне ''[[Time]]'' уключыла кнігу «Герой з тысячай твараў» у спіс самых уплывовых англамоўных кніг, апублікаваных пасля 1923 года<ref>{{Артыкул|спасылка=https://entertainment.time.com/2011/08/30/all-time-100-best-nonfiction-books/slide/the-hero-with-a-thousand-faces-by-joseph-campbell/|аўтар=Susanna Schrobsdorff|загаловак=Is The Hero with a Thousand Faces one of the All-TIME 100 Best Nonfiction Books? TIME thinks so. Check it out.|год=2011-08-19|мова=en-US|выданне=Time|issn=0040-781X|archive-date=22 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250522204200/https://entertainment.time.com/2011/08/30/all-time-100-best-nonfiction-books/slide/the-hero-with-a-thousand-faces-by-joseph-campbell/}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Катэгорыі == [[Катэгорыя:Кнігі 1949 года]] [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Міфалогія]] [[Катэгорыя:Філасофія]] t2xphw96gunsns60d4r0rs29rgwth0k 0 788679 5158506 5129453 2026-06-26T07:31:45Z StarDeg 16311 /* У ролях */ 5158506 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Ва-банк»''' — польская крымінальная рэтра-камедыя [[рэжысёр]]а Юльюша Махульскага [[1981 год у гісторыі кіно|1981 года]], ягоны дэбютны поўнаметражны [[фільм]]. Галоўны герой карціны — узломшчык сейфаў Генрык Квінта ([[Ян Махульскі]]), які пасля вызвалення з турмы вырашае абрабаваць банк свайго былога вераломнага кампаньёна Густава Крамера ([[Леанард Пятрашак]]), адказнага за смерць сябра Квінты. Стужка дасягнула значнага камерцыйнага поспеху, была адзначана на кінафестывалях, за рэжысёрскі дэбют Юльюш Махульскі атрымаў узнагароду на [[Фестываль польскага мастацкага кіно|Фестывалі польскага мастацкага кіно]]. У 1985 годзе выйшаў [[Сіквел|працяг]] фільма пад назвай «[[Ва-банк 2, або ўдар у адказ]]». == Сюжэт == [[Файл:Piotrków_Trybunalski,_Plac_Kościuszki_6_(kamienica).jpg|злева|міні| Вуглавы жылы дом на пл. Касцюшкі (вул. Серадская) у [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркуве Трыбунальскім]] выкарыстоўваўся ў фільме ў якасці банка Крамера.]] Дзеянне стужкі адбываецца ў [[Варшава|Варшаве]] ў 1934 годзе. Пасля шасці гадоў турмы ўзломшчык сейфаў Генрык Квінта выходзіць на свабоду<ref name=":0">Stachówna G., Bohaterowie polskiego kina, «Postscriptum Polonistyczne», 5, 1, 2010, s. 179—194.</ref>. Калі ён вяртаецца ў сваю кватэру, то даведваецца, што ягоная жонка жыве з іншым мужчынам<ref name=":0" />. Былы кампаньён Густаў Крамер — чалавек, чыя здрада прывяла Квінту ў турму, — цяпер багаты дырэктар банка. Крамер, сустрэўшыся з Квінтай, дае яму грошы ў якасці кампенсацыі за здраду. Адначасова папярэджвае, што ягоны банк немагчыма абрабаваць з-за выдатнай бяспекі. Пры гэтым ён кранае вуха і кажа: ''«Вуха ад селядца»'' ({{Lang-pl|Ucho od śledzia}}; то бок ''«''чорта з два''»''). Спачатку Квінта даруе Крамеру, але калі даведваецца, што менавіта ён стаў прычынай банкруцтва і смерці старога сябра Квінты Тадэвуша Рыхлінскага, вырашае адпомсціць<ref name=":0" />. Квінта арганізуе дзёрзкі грабеж банка Крамера разам са сваім сябрам Датчанінам, які спецыялізуецца на блакаванні сігналізацый, а таксама з недасведчанымі крамнымі зладзеямі Нутай і Моксам, для якіх ён становіцца настаўнікам. Яны арганізуюць абрабаванне так, што падазрэнне падае на самога ўладальніка банка. Крамера арыштоўваюць. Квінта праз Мокса вяртае жонцы Рыхлінскага частку грошай, скрадзеных у банку. Калі паліцыя вядзе Крамера ў турму, ён бачыць Квінту ля брамы. Той асцярожна дакранаецца да вуха, паўтараючы такім чынам жэст, які суправаджаў Крамераву фразу ''«Вуха ад селядца»''<ref name=":0" />. == У ролях == * Ян Махульскі — Генрык Квінта * Леанард Пятрашак — Густаў Крамер * Вітольд Пыркаш — Датчанін * Кшыштаф Кершноўскі — Нута * Яцэк Хмельнік — Мокс * Эльжбета Заянцуўна — Наталля * Эва Шыкульска — Марта Рыхлінская * Здзіслаў Кузняр — Крэмпіч * Юзаф Пара — камісар Прыгода * Януш Міхалоўскі — камісар Караліцкі * Уладзіміж Мусяў — Шпульскі-«Шпуля» * Рышард Котыс — Мельскі, білецёр / «кравец» * Збігнеў Гейгер — Ставіскі, сакратар Крамера * Здзіслаў Вардэйн — уласнік тэатра * Генрык Біста — Ян Рожэк * [[Леон Немчык]] — ювелір * Гжэгаж Герамінскі — асістэнт камісара Прыгоды * Чэслаў Пшыбыла — службовец турмы * Мечыслаў Яноўскі — Олек, вартавы ў банку Крамера * Станіслаў Ярашынскі — вартавы ў банку Крамера * Эва Францкевіч — «швачка» * Зоф’я Харэвіч — жонка Квінты * Здзіслаў Шымборскі — паліцэйскі інжынер * Джэк Рэкніц — нямецкі карэспандэнт на матчы <gallery class="center"> Файл:2008.02.27._Jan_Machulski_Fot._Mariusz_Kubik_02.JPG|link=Plik:2008.02.27._Jan_Machulski_Fot._Mariusz_Kubik_02.JPG|alt=Jan Machulski (2008)| [[Ян Махульскі]] (2008) Файл:Leonard_Pietraszak_(17806178971).jpg|link=Plik:Leonard_Pietraszak_(17806178971).jpg|alt=Leonard Pietraszak (2015)| [[Леанард Пятрашак]] (2015) Файл:Witold_Pyrkosz_(17605772374)_(cropped).jpg|link=Plik:Witold_Pyrkosz_(17605772374)_(cropped).jpg|alt=Witold Pyrkosz (2012)| Вітольд Пыркаш (2012) Файл:Krzysztof_Kiersznowski.jpg|link=Plik:Krzysztof_Kiersznowski.jpg|alt=Krzysztof Kiersznowski (2008)| Кшыштаф Кершноўскі (2008) Файл:Jacek_Chmielnik_(2006)_(cropped).jpg|link=Plik:Jacek_Chmielnik_(2006)_(cropped).jpg|alt=Jacek Chmielnik (2006)| Яцэк Хмельнік (2006) Файл:Elżbieta_Zającówna_(00686).jpg|link=Plik:Elżbieta_Zającówna_(00686).jpg|alt=Elżbieta Zającówna (2008)| Эльжбета Заянцувна (2008) Файл:Ewa_Szykulska_(2005).jpg|link=Plik:Ewa_Szykulska_(2005).jpg|alt=Ewa Szykulska (2005)| Эва Шыкульска (2005) </gallery> == Вытворчасць == === Падрыхтоўчая праца === [[Файл:Machulski_Juliusz.jpg|міні| Юльюш Махульскі, кінарэжысёр]] Як тлумачыць паходжанне назвы фільма Гражына Стахоўна:<blockquote>Французскі выраз ''va banque!'' азначае ў азартных гульнях стаўку, роўную ўсяму назапашанаму банку, а ў пераносным сэнсе — ісці ва-банк, дзейнічаць на поўную, хай будзе што будзе! Назва фільма перадае ягоную тэму, тып інтрыгі і дзеянні герояў<ref name=":0" />.</blockquote>[[Файл:Henryk_Kuzniak.jpg|міні| Генрык Кузьняк, кампазітар музыкі да фільмаў.]] Юльюш Махульскі думаў над «Ва-банкам», калі яшчэ быў студэнтам рэжысёрскага аддзялення Нацыянальнай кінашколы ў Лодзі<ref name=":1">{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/en/work/vabank-juliusz-machulski|title=Vabank – Juliusz Machulski|author=Vladimir Gromov|website=Culture.pl|date=25.02.2020|access-date=2025-06-02}}</ref>. У якасці мадэлі для персанажа Генрыка Квінты будучы рэжысёр абраў рэальнага героя [[Станіслаў Ціхоцкі|Станіслава Ціхоцкага]], галоўнага ўзломшчыка сейфаў часоў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]]<ref name=":1" />. Гартаючы газеты таго часу, Махульскі натрапіў на інфармацыю пра металічную пласціну, знойдзеную ў Ціхоцкага, дзякуючы якой была заблакавана сігналізацыя ў банку. Гэты прадмет адыграў сваю ролю ў абрабаванні, паказаным у фільме<ref>Śmiałowski P., Powikłane tropy, «Kino», czerwiec 2011, s. 52-57.</ref>. Некалькі іншых персанажаў фільма таксама мелі рэальныя прататыпы<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://gazeta.policja.pl/997/archiwum-1/2021/numer-4-042021/202057,Komisarz-Przygoda.html|title=Komisarz Przygoda|first=Polska|last=Policja|website=Gazeta Policyjna|access-date=2025-06-02}}</ref>. Рэжысёр узяў імёны герояў з даваеннага часопіса «Таемны дэтэктыў»<ref name=":2">{{Cite web|lang=pl|url=https://wyborcza.pl/7,90535,28168808,ucho-do-sledzia-vabank-ma-40-lat-zemsta-ktora-posmakowala.html|title=Machulski: "Z tytułem od początku był problem". Ukochana komedia Polaków kończy 40 lat|author=Jacek Szczerba|website=Wyborcza|date=01.03.2022|access-date=2025-06-02}}</ref>. Першы накід сцэнарыя для «Ва-банка» быў зроблены ў 1977 падчас адпачынку ў [[Балгарыя|Балгарыі]], але Юльюш Махульскі не спадзяваўся, што дэбютанту дазволяць рэалізаваць уласны праект. Аднак сцэнарый быў адпраўлены на [[KADR|кінастудыю «Кадр»]], мастацкі кіраўнік якой [[Ежы Каваляровіч]] станоўча паставіўся да праекта. Пасля станоўчага разгляду фільм быў адпраўлены ў вытворчасць<ref name=":1" />. Ствараючы свой фільм, Юльюш Махульскі звяртаўся да міфалагізаванага кінематографам вобраза 1930-х гадоў XX стагоддзя<ref name=":0" />. Рэжысёр заяўляў, шт «Ва-банк» першапачаткова павінен быў быць сапраўдным крымінальным фільмам, а не [[Кінакамедыя|камедыяй]]: «Яна атрымалася нібыта выпадкова, бо я здымаў у першую чаргу крымінальны фільм, з усёй павагай да гэтага жанру і яго правіл. З іншага боку, мне здавалася, што немагчыма зняць фільм такога кшталту цалкам сур’ёзным»<ref name=":3">Majer A., Juliusz Machulski — autentyczna autozabawa, [w:] G. Stachówna, B. Zmudziński (red.), Autorzy kina polskiego, t. 3, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007, s. 217—239.</ref>. Таму Махульскі вырашыў стварыць пастыш на амерыканскі крымінальны фільм «Джала» ({{Lang-en|The Sting}}'','' 1973) Джорджа Роя Хіла ({{Lang-en|George Roy Hill}}'')'', хоць у «Ва-банку» прысутнічаюць таксама адсылкі да «Прыгодаў Арсэна Люпіна» (1957) [[Жак Бекер|Жака Бекера]] і «Рыфіфі» (1955) Жуля Дасэна. Як адзначаў крытык Фелікс Нэц, Махульскі «пераняў іх тон […], структуру сцэнарыя, тэмп, тыпы герояў […], а таксама той асаблівы від маральнага пасылу, які надаваў амерыканскім крымінальным фільмам значную сацыяльную вагу»<ref name=":3" />. Музыку да фільма, натхнёную ўмоўнай атмасферай эпохі, напісаў Генрык Кузьняк<ref name=":4">Kołodyński A., [https://www.akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/kierunek-retro-z-zakretami/353 Kierunek — retro z zakrętami] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241107024425/https://www.akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/kierunek-retro-z-zakretami/353 |date=7 лістапада 2024 }}, «Kino», 1, 1983, s. 17-20 [апошняя праверка 2019-04-24].</ref>. === Акцёрскі склад і фота === [[Файл:2005-09_Łódź_-_Tadeusz_Kościuszki_15.jpg|міні| Банк на праспекце Касцюшкі ў [[Лодзь|Лодзі]], дзе здымаліся інтэр’еры банка Крамера.]] Ролю Генрыка Квінты выканаў бацька рэжысёра-дэбютанта [[Ян Махульскі]], які да гэтага быў вядома па ролях маладых людзей у фільмах «Апошні дзень лета» (1958) і «Кватарант» (1966). Ян Махульскі, паводле задумы свайго сына, мусіў адмовіцца ад свайго ранейшага іміджу, і для гэтага павінны былі паслужыць такія сродкі выразнасці, як змрочны погляд і адсутнасць прамяністай усмешкі. Бацька Юльюша Махульскага пазней сцвярджаў, што: «роля Квінты аказалася для мяне такой складанай, таму што была вельмі далёкая ад маёй звыклай свабоды ў ролі, ад майго ўсталяванага вобраза, ад самога сябе»<ref name=":0" />. Першапачаткова роля Датчаніна прызначалася Анджэю Лапіцкаму, але ён не пагадзіўся ўдзельнічаць у кастынгу{{efn|Махульскі ў інтэрв’ю сцвярджаў, што Лапіцкі адмовіўся, бо хварэў.}}, таму яго замяніў Вітольд Пыркаш. Ролю Мокса Яцэк Хмельнік атрымаў выпадкова; персанажа павінен быў сыграць Марэк Кондрат, але ён адмовіўся ад яе з-за сямейных абставін<ref name=":2" />. Махульскі сустрэў Хмельніка ў рэстаране ў Лодзі, а потым зрабіў яму прапанову зняцца ў фільме, якую Хмельнік прыняў<ref name=":1" />. Ролю паліцэйскага камісара павінен быў выканаць [[Ежы Штур]], які ў той час удзельнічаў у здымках фільма «Агляд на месцы 1901» ({{Lang-pl|Wizja lokalna 1901}}, 1980) Філіпа Баёна<ref name=":2" />. Аднак, як успамінаў Махульскі, Штур адмовіўся з-за недахопу часу (камісара ў рэшце рэшт сыграў Януш Міхалоўскі), але адначасова прапанаваў на ролю Наталлі сваю вучаніцу Эльжбету Заянцуўну<ref name=":2" />.{{efn|Ежы Штур пасля выхаду «Ва-банка» здымаўся ў наступным фільме Махульскага «[[Сэксмісія]]».}} '''Здымкі фільма праходзілі:''' * У [[Лодзь|Лодзі]], у тым ліку на вуліцу Манюшкі, у гатэлі Гранд, у банку на праспекце Касцюшкі, на Старых могілках і ў будынку суда на плошчы Дамброўскага). * У [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркаве Трыбунальскім]] — плошча Касцюшкі, вуліца Серадская і ў некалькіх дварах. * У [[Варшава|Варшаве]] — будынак Дзяржаўнага сельскагаспадарчага банка на Навагродскай, 50. * У [[Лэнчыца|Лэнчыцы]] — турма на вул. Пачтовай)<ref name=":6">{{Cite web|lang=pl|url=https://www.filmpolski.pl/fp/index.php?film=12210|title=Vabank|website=FilmPolski|access-date=2025-06-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://filmowelodzkie.pl/filmy/vabank/|title=Vabank {{!}} Łódzkie Filmowy Region|website=filmowelodzkie.pl|access-date=2025-06-02}}</ref>. У якасці элемента дэкарацый быў выкарыстаны таксама фотапластыкон, які на той момант знаходзіўся ў Лодзі [[Музей горада Лодзі|Музеі горада Лодзі]], у былым палацы Ізраэля Познаньскага на вуліцы Аградовай<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://dzienniklodzki.pl/fotoplastikon-z-vabanku-w-muzeum-kinematografii/ar/202878|title=Fotoplastikon z &quot;Vabanku&quot; w Muzeum Kinematografii|last=Redakcja|website=Dziennik Łódzki|date=2009-12-29|access-date=2025-06-02}}</ref>. Здымкі фільма завяршыліся напрыканцы 1981 года, яшчэ да ўвядзення [[Ваеннае становішча ў Польшчы (1981—1983)|ваеннага становішча ў Польшчы]]<ref name=":1" />. У 2019 годзе ў межах выдавецкай серыі «Лічбавая рэканструкцыя» была выпушчана абноўленая лічбавая версія «Ва-банка» на [[DVD]] і [[Blu-ray]]. == Водгукі і рэцэнзіі == [[Файл:Pomnik_Jana_Machulskiego.JPG|міні| Помнік [[Ян Махульскі|Яну Махульскаму]] ў вобразе Генрыка Квінты ў [[Мендзыздрое|Мендзыздроі]]]] «Ва-банк» меў камерцыйны поспех, сабраўшы да 1982 года каля 1 442 000 гледачоў у польскіх кінатэатрах<ref>Sowiński E., Klasyfikacja wiekowa filmów a wyniki frekwencyjne w ostatniej dekadzie PRL, «Kwartalnik Filmowy», 108, 2019, s. 106—128.</ref>. Таксама быў папулярны і ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзе]]<ref>Fedorov A., Polish cinema in the mirror of the Soviet and Russian film critics, «Медиаобразование» (2), 2017, s. 220—239 [dostęp 2022-03-01].</ref>. Аднак фільм атрымаў змешаныя водгукі. Ежы Плажэўскі высока ацаніў стужку за дасціпнасць і здольнасць спалучаць аўтарскае кіно з камерцыйным. Тым часам Бажэна Яніцкая ў іранічнай рэцэнзіі пахваліла рэжысёра за «бездакорную інтуіцыю ў выбары акцёрскага складу» (асабліва ролі Яна Махульскага і Вітольда Пыркаша), але заўважыла вялікую сцэнарную прагаліну: «як такі прыстойны чалавек, як Квінта, мог нават ведаць такога нягодніка [Крамера]?»<ref>Janicka B., [https://www.filmopedia.org/archiwum/1982/1487/28342/1982-film-03-007jpg.html Maestro w kinie «Atlantic»], «Film», 3, 1982, s. 7 [dostęp 2020-11-19].</ref> Анджэй Каладынскі аддаў перавагу спантаннай акцёрскай гульні Пыркаша перад Махульскім-старэйшым, персанажам, «створаным з дапамогай грыму, старанных трукаў і нават цытат з [[Пол Ньюман|Ньюмана]]»<ref name=":4" />. Каладынскі падкрэсліваў, што «дзякуючы акцёрам з экрана не знікае весялосць»<ref name=":4" />. Параўноўваючы «Ва-банк» з іншым рэтра-фільмам «Знахар» (1982) [[Ежы Гофман]]а, Каладынскі падсумоўваў, што абодва фільмы нясуць у сабе «рэабілітацыю добрасумленнага, творчага рамяства, а гэта ўжо ў нашых умовах нямала»<ref name=":4" />. Паводле кінаэксперта Артура Маера, «Ва-банк» меў асаблівае значэнне для польскага кінематографа, бо «ў час [[Ваеннае становішча ў Польшчы (1981—1983)|ваеннага становішча]] фільм забяспечваў гледачам — адсутнае ў кінематографе ці тэлебачанні — відовішча, але таксама, пад гэтай маскай, прасоўваў ідэалогію гонару, годнасці і сумленнасці»<ref name=":3" />. Расійскі кінакрытык Уладзімір Громаў пісаў, што ў фільме Юльюша Махульскага «ўсё атрымалася: ідэальна падабраны галоўны герой, добра прадуманая рэжысура, гумар, які ўзрушыў гледачоў, выдатная атмасфера, створаная мінімальнымі сродкамі. І, вядома ж, неверагодная гісторыя пра перахітрэнне зла. За ўсё гэта і многае іншае мы любім „Ва-банк“ — фільм, які стаў абсалютным шэдэўрам польскага кіно»<ref name=":1" />. Пётр Звяжхоўскі адзначыў, што папулярнасць «Ва-банка» вынікала не толькі з добра вядомых жанравых заканамернасцей, але і з ягонага палітычнага пасылу. У фільме Квінта кажа наступны радок:<blockquote>Замест таго каб красці як дырэктар, фабрыкант, сакратар ці іншы старшыня, лепш ужо красці як злодзей. Так, напэўна, сумленней<ref name=":5">Zwierzchowski P., [https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=734848 Polityczne konteksty kina popularnego w Polsce w latach 80.], «Kwartalnik Filmowy» (103), 2018, s. 154—163 [dostęp 2022-03-01].</ref>.</blockquote>Паводле Звяжхоўскага, гэтая фраза з дыялогу была дваістаю: яна не толькі адносілася да беднасці [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]], але і служыла намёкам на мінулае кіраванне [[Эдвард Герэк|Эдварда Герэка]], асабліва дзякуючы таму сакратару, які адназначна асацыяваўся з прадстаўніком [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|ПАРП]]<ref name=":5" />. Яна таксама адлюстроўвала грамадскія настроі адносна карупцыі і неэфектыўнасці прадстаўнікоў улады на розных узроўнях<ref name=":5" />. == Узнагароды == {| class="wikitable" |+ ! Год ! Фестываль / Арганізатар ! Узнагарода<ref name=":6" /> ! Атрымальнік |- | rowspan="2" | 1981 | Кашалінскі фестываль кінадэбютаў «Моладзь і кіно» | Дыплом | |- | Фестываль польскіх мастацкіх фільмаў | Бронзавыя львы Гданьска за рэжысёрскі дэбют | Юльюш Махульскі |- | rowspan="5" | 1982 | rowspan="2" | [[Кінафестываль у Карлавых Варах|Міжнародны кінафестываль у Карлавых Варах]] | Дыплом журы | |- | Прэмія ЦК Саюзу сацыялістычнай моладзі | |- | MystFest | Прэмія AGIS-BNL | |- | Metro Manila Film Festival | Спецыяльны прыз | |- | Міжнародны кінафестываль камедыі [[Вевэ|ў Вевэ]] | Залатая трысцінка | |- | 1983 | Міністэрства культуры і мастацтва | Узнагарода Міністра культуры і мастацтваў II ступені | Юльюш Махульскі |- | 1984 | Міжнародны кінафестываль камедыі ў [[Марсель|Марселі]] | Гран-пры | |} == Гл. таксама == * «[[Ва-банк 2, або ўдар у адказ]]» — [[Сіквел|працяг]] 1985 года. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Бібліяграфія == * Chwała R., Gangster alla polacca, czyli polski film gangsterski, [w:] P. Kletowski (red.), [https://akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/gangster-alla-polacca-czyli-polski-film-gangsterski/582#k14a Europejskie kino gatunków] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250515071218/https://www.akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/gangster-alla-polacca-czyli-polski-film-gangsterski/582#k14a |date=15 мая 2025 }}, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2016. * Fedorov A., [https://cyberleninka.ru/article/n/polish-cinema-in-the-mirror-of-the-soviet-and-russian-film-critics Polish cinema in the mirror of the Soviet and Russian film critics], «Медиаобразование» (2), 2017, s. 220—239. * Gromov V., [https://culture.pl/en/work/vabank-juliusz-machulski Vabank — Juliusz Machulski], «Culture.pl», 7 kwietnia 2018. * Janicka B., [http://www.filmopedia.org/archiwum/1982/1487/28342/1982-film-03-007jpg.html Maestro w kinie «Atlantic»], «Film», 3, 1982, s. 7. * Kołodyński A., [https://www.akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/kierunek-retro-z-zakretami/353 Kierunek — retro z zakrętami] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241107024425/https://www.akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/kierunek-retro-z-zakretami/353 |date=7 лістапада 2024 }}, «Kino», 1, 1983, s. 17-20. * Majer A., Juliusz Machulski — autentyczna autozabawa, [w:] G. Stachówna, B. Zmudziński (red.), Autorzy kina polskiego, t. 3, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007, s. 217—239. * Olejnik K., Bryczkowska J., [https://kultura.gazeta.pl/kultura/7,114438,28172147,poszedl-z-pomyslem-na-vabank-do-uznanego-rezysera-a-on-zasugerowal.html#s=BoxOpImg11 Poszedł z pomysłem na «Vabank» do uznanego reżysera. A on zasugerował teatr telewizji: Załamałem się] [online], Gazeta.pl, 1 marca 2022. * Sowiński E., Klasyfikacja wiekowa filmów a wyniki frekwencyjne w ostatniej dekadzie PRL, «Kwartalnik Filmowy», 108, 2019, s. 106—128. * Stachówna G., Bohaterowie polskiego kina, «Postscriptum Polonistyczne», 5, 1, 2010, s. 179—194. * Szczerba J., Machulski: [https://wyborcza.pl/7,90535,28168808,ucho-do-sledzia-vabank-ma-40-lat-zemsta-ktora-posmakowala.html#S.main_topic_2-K.C-B.1-L.2.duzy:undefined <nowiki>„Z tytułem od początku był problem”. Ukochana komedia Polaków kończy 40 lat [online]</nowiki>], Gazeta Wyborcza, 1 marca 2022. * Śmiałowski P., [https://www.proquest.com/docview/1328081751/fulltextPDF/1E09351C30DE44BEPQ/1?accountid=196403 Powikłane tropy], «Kino», czerwiec 2011, s. 52-57. * Zawadzka K., [https://dzienniklodzki.pl/fotoplastikon-z-vabanku-w-muzeum-kinematografii/ar/202878 <nowiki>Fotoplastikon z „Vabanku” w Muzeum Kinematografii [online]</nowiki>], Dziennik Łódzki, 29 grudnia 2009. * Zwierzchowski P., [https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=734848 Polityczne konteksty kina popularnego w Polsce w latach 80.], «Kwartalnik Filmowy» (103), 2018, s. 154—163. == Спасылкі == * «[[imdbtitle:0083271|Ва-банк]]» у базе IMDb (ang.) * «[http://www.filmpolski.pl/fp/index.php/12210 Ва-банк]» у базе filmpolski.pl * «[https://www.filmweb.pl/Film?id=1146 Ва-банк]» у базе Filmweb * «[http://fototeka.fn.org.pl/strona/baza-filmow/film/3291 Ва-банк]» у базе Нацыянальнай фільматэкі «Fototeka» {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Фільмы Польшчы 1981 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 1981 года]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы 1981 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі Польшчы]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы Польшчы]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Лодзі]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёрскія дэбюты]] [[Катэгорыя:Фільмы Юльюша Махульскага]] cht7ujcik6dgrskxq1ssi8cckifhr10 0 790264 5158591 5148406 2026-06-26T11:43:12Z MocnyDuham 99818 шаблон 5158591 wikitext text/x-wiki {{Выданне}} '''Ваенная энцыклапедыя Беларусі''' — першая<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kapyl.by/archives/642|title=Ваенная энцыклапедыя Беларусі|website=kapyl.by|date=2011-10-19|access-date=2025-07-24|archive-date=20 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720033723/http://kapyl.by/archives/642|url-status=dead}}</ref> ў гісторыі незалежнай Беларусі спецыялізаваная аднатомная энцыклапедыя, поўнасцю прысвечаная пытанням ваеннай справы і ваеннай гісторыі з акцэнтам на падзеі і асобах, якія маюць дачыненне да беларускай зямлі. == Гісторыя і выданне == Энцыклапедыя выйшла ў 2010 годзе ў выдавецтве [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|«Беларуская энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі]]. Агульны тыраж склаў 2100 экзэмпляраў. Аб’ём выдання — 1132 старонкі ў цвёрдай вокладцы. Матэрыялы прадстаўлены на дзвюх мовах — беларускай і рускай<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.encyclopedia.ru/cat/books/book/43375/|title=Ваенная энцыклапедыя Беларусі|website=Мир энциклопедий|access-date=2025-07-24}}</ref>. Афіцыйная прэзентацыя выдання адбылася 31 мая 2011 года ў фірмовай кнігарні «Беларускай энцыклапедыі» ў Мінску. Мерапрыемства наведалі прадстаўнікі акадэмічнай і ваеннай супольнасцяў, у тым ліку старшыя навуковыя супрацоўнікі [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі|ІФ НАН Беларусі]] і [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі РБ]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/43374/|title=В Минске состоялась презентация «Военной энциклопедии Беларуси»|website=Мир энциклопедий|date=2011-06-08|access-date=2025-07-24}}</ref>. Каардынацыю працы вялі галоўныя рэдактары А. В. Праляскоўскі і [[Ларыса Уладзіміраўна Языковіч|Ларыса Языковіч]]. У падрыхтоўцы ўдзельнічаў калектыў звыш ста спецыялістаў: прадстаўнікі [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі РБ]], [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] і [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі|Інстытута філасофіі НАН Беларусі]], а таксама супрацоўнікі сілавых ведамстваў. Мастацкае афармленне забяспечыў [[Віктар Аляксандравіч Ляхар|Віктар Ляхар]]. Праект ажыццёўлены пры фінансавай падтрымцы [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />. == Змест == У цэнтры ўвагі — ваенная гісторыя Беларусі, ключавыя аперацыі і біяграфіі выдатных дзеячоў. Акрамя таго, энцыклапедыя змяшчае сістэматызаваны мінімум артыкулаў па ваеннай тэхніцы і ўзбраенні, пытаннях ваеннага будаўніцтва і геаграфіі, палкаводчаму мастацтву і сучасным праблемам вайны і міру. У дадатках прыведзены каляровыя ілюстрацыі і аператыўныя карты баявых дзеянняў<ref name=":0" />. == Крытыка == [[Доктар навук|Доктар гістарычных навук]] [[Эмануіл Рыгоравіч Іофэ|Эмануіл Іофэ]] адзначыў значную колькасць фактычных недакладнасцяў (памылкі ў колькасці партызанскіх фарміраванняў, недакладнасці пры пераліку дзяржаў-сяброў АДКБ). Ім былі знойдзены памылкі друку, непаўната звестак і адсутнасць артыкулаў аб важных фігурах беларускай ваеннай гісторыі. Таксама былі адзначаны памылкі перакладу с беларускай мовы на рускую<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/52118/|title=Это издание могло стать уникальным…|first=Эммануил|last=Иоффе|author-link=Эмануіл Рыгоравіч Іофэ|website=Мир энциклопедий|date=2011-11-14|access-date=2025-07-24}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Энцыклапедыі Беларусі]] 6ajkx5gsb73q6v5ncf70rpb30eq85ys 0 795005 5158555 5059641 2026-06-26T09:48:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158555 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Гнат Яўтухавіч Бычко-Машко | Род дзейнасці = фалькларыст, грамадскі дзеяч. | Дата нараджэння = 1888 | Дата смерці = ? }} '''Гнат Яўтухавіч Бычко-Машко (ён жа Бычкоў, Бычак)''', [[Украінская мова|укр]]. '''Гнат''' '''Євтухович Бичко-Машко''' ([[1888]], вёска Калюга, [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскі павет]], [[Гродзенская губерня]] (цяпер [[Жабінкаўскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]) — ?) — фалькларыст, грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і ў вёсцы Калюга Кобрынскага павету (вёска цяпер не існуе, адносілася да парафіі вёскі [[Рагозна (Брэсцкі раён)|Рагозна]]; цяпер тэрыторыя Калюгі — мясцовасць на ўскраіне [[Жабінка|Жабінкі]]). У 1909 годзе скончыў Віленскі настаўніцкі інстытут. У час вучобы, у 1908 годзе, даслаў з [[Вільня|Вільні]] ў варшаўскі «Российский филологический вестник» [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] тэксты народных песень са сваёй мясцовасці. Яны выйшлі пад загалоўкам «Матеріалы по народному говору Кобринскаго уѣзда Гродненской губерніи» з каментарыем рэдактара (верагодна, Яўхіма Карскага):<blockquote>«Отъ Игнатія Бычкова изъ Вильны въ редакцію „Русск. Филол. Вѣстнка“ доставлено три пѣсни, записанныхъ, по словамъ г. Бычкова, мѣстнаго уро- дженца, строго фонетически. Не представляя особаго интереса по своему содержанію, пѣсни эти имѣютъ цѣну для сужденія о малорусскомъ нарѣчіи Кобринскаго уѣзда»<ref>{{Артыкул|загаловак=Матеріалы по народному говору Кобринскаго уѣзда Гродненской губерніи|год=1908|выданне=Русскій Филологическій Вѣстникъ|тып=Учено-педагогическій жур- налъ, издаваемый подъ редакціей профессора Е. Ѳ. Карскаго, Варшава|том=Томъ LIX-ый|нумар=1–2|старонкі=296-298}}</ref>.</blockquote>З 1909 года настаўнічаў у [[Дзвінск|Дзвінскім]] Аляксееўскім гарадскім вучылішчы, у 1912 годзе працаваў выкладчыкам прыватнай мужчынскай гімназіі А. І. Сахарава ў Дзвінску, першага гарадскога вучылішча. У 1912 годзе высылае 57 песень, запісаных у роднай вёсцы, у зборнік Імператарскай Акадэміі навук у [[Санкт-Пецярбург]]<ref>{{Кніга|аўтар=Володимир Леонюк|загаловак=Словник Берестейщини|год=1996|месца=Львів|выдавецтва=Видавнича фірма «Афіша»|старонак=68}}</ref>, публікацыя мае загаловак: «Сборникъ народныхъ пѣсенъ, записанныхъ въ поселкѣ Калюга-Комарно, Рогознянской вол., Кобринскаго уѣзда, Гродненской губ. И. Е. Бычко-Машко»<ref>{{Артыкул|загаловак=Сборникъ Отдѣленія Русскаго Язы- ка и Словесности Императорской Академіи Наукъ|год=1911 (на тытульнай старонцы: 1912)|выданне=|том=Томъ LXXXIX|нумар=4}}</ref>. З красавіка 1914 года — выкладчык гісторыі і геаграфіі ў настаўніцкай семінарыі горада [[Ілукстэ]] (бел. традыц, назва Ілукшта) [[Курляндская губерня|Курляндскай губерні]]. Меў чын калежскага асэсара. У 1915 годзе, з набліжэннем фронту [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] разам з Ілукштанскай семінарыяй эвакуіраваўся ў [[Яраслаўль]], у кастрычніку 1918 года разам з семінарыяй пераехаў у горад [[Усмань]] ([[Ліпецкая вобласць]])<ref>{{Артыкул|аўтар=Гаврилюк Юрій|загаловак=. Гнат Явтухів Бичко-Машко: Сьой лист написав на своїй рідній мові|год=2024|выданне=Над Бугом і Нарвою|нумар=2|старонкі=36-40}}</ref>. У Яраслаўлі выйшла даследаванне Бычко-Машко «Українці Берестинського Підлясся і їх весілля». Выданне вядомае толькі па бібліяграфічным апісанні з часопіса «Книга»<ref>{{Артыкул|загаловак=|год=1921|выданне=Книга|тып=Неперіодичний бібліогра- фічний орган «Об’єднання українських видавців», Відень – Київ, ред. Д. Антонович|том=1|старонкі=49}}</ref>, а адтуль змешчанага ў «Нацыянальнай бібліяграфіі Украіны»<ref>{{Кніга|загаловак=1330. Бичко-Машко Г. Українці Берестинського Підлясся і їх весілля. – Ярославль: Друк. Пр. Отд. С.Р.С. и К. Ден., 1918.|адказны=Редкол. Л. А. Дубровіна [та інш.]|год=2019|месца=Національна бібліотека України імені В. І. Веpнадського, Київ|старонкі=151}}</ref>. Вядома, што восенню 1917 года ў адказ на стварэнне германскімі і аўстра-венгерскімі ўладамі [[Каралеўства Польскае (1916—1918)|Каралеўства Польскага]] Бычко-Машко накіраваў ліст уладам [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] (падаецца ў перакладзе на беларускую мову):<blockquote>«Прашу звярнуць увагу на тое, што палякі хочуць „самавызначыць“ Берасцінскую зямлю сваім каралеўствам. Ніхто так, як палякі, заўжды крычалі, што разарвалі іх родную зямлю на кавалкі. А цяпер тыя ж палякі хочуць адарваць кавалак цела Украіны. Якое яны маюць права? Можа, там, у Берасцінскай зямлі, жыве больш людзей іх нацыі? Не, там жыве толькі жменька палякаў. Я, які там нарадзіўся, добра ведаю, што ўсё вясковае насельніцтва гэтай зямлі — украінцы. Іх мова — валынска-ўкраінская. Толькі паны і добры працэнт гарадскога насельніцтва (католікаў) размаўляюць па-польску. Тыя ж гарадскія католікі разумеюць украінскую мову і размаўляюць па-ўкраінску з украінцамі. А некаторыя сем’іда гэтай пары размаўляюць па-ўкраінску дома. У вёсках ёсць католікі, але іх вельмі мала; іх родная мова — украінская. Не ўсе могуць размаўляць па-польску. Мае таварышы, бежанцы з Берасцінскай зямлі, і я прашу Генеральны сакратарыят не дапусціць, каб наша родная зямля адышла да палякаў. Просім за тых бедных бежанцаў, якія жывуць у Калужскай губерні і чакаюць часу вярнуцца дадому, у родную Украіну, а не ў Польшчу. Быць падданым Польшчы — гэта барані, Божа. Там доўга будуць кіраваць толькі паны, як дагэтуль кіравалі ў Галіцыі. Просім Генеральны Сакратарыят не пакідаць нас; просім, каб наш край быў прыняты ў склад Вялікай Украіны. Просім, каб цяпер уключылі ў яго Берасцінскі і Кобрынскі паветы Гродзенскай губерні, а таксама частку Бельскага, Пружанскага і нават невялікую частку Слонімскага павета, дзе большасць насельніцтва — украінцы. Выкладчык Ілукскай настаўніцкай семінарыі, археолаг Гнат Яўтухоў Бычко-Машко»<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.ukr-archive.org/post/%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82-%D0%B2%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%96%D1%89%D1%83%D0%BA%D0%B0-%D0%B7-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D0%BC-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%94%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%83-%D0%B4%D0%BE-%D1%83%D0%BD%D1%80-1917%D1%80|title=Лист вченого поліщука з проханням приєднати Берестейщину до УНР, 1917р.|first=ГВЗ {{!}}|last=Адміністратор|website=Генеалогія Війська Запорізького|date=2022-08-11|access-date=2025-11-20|url-status=dead}}</ref>.</blockquote> == Сям’я == Жонка, настаўніца рускай мовы і літаратуры Тамара Васільеўна Бычко-Машко, памерла ў Усмані ў 1971 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Бычко-Машко}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Жабінкаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Украінцы ў Беларусі]] 1ehqbnv1gkr4lbpcsbfes6l4d1grtbf 0 795265 5158314 5119417 2026-06-25T13:44:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158314 wikitext text/x-wiki {{НП | арыгінальная назва = הַר בְּרָכָה | краіна = {{ISR}} | назва = Гар-Браха | від = рэлігійная абшчына | выявa = הר ברכה מבט מדרום מזרח.jpg }}'''Гар-Браха''' (афіцыйна: '''Браха''') рэлігійная абшчына, размешчаная на паўднёвым схіле [[Гара Гарызім|гары Гарызім]] у горным раёне [[Самарыя]], на поўдзень ад горада [[Наблус]]. Паселішча ўваходзіць у склад Рэгіянальнага савета Самарыі (''Shomron Regional Council'') і знаходзіцца прыкладна на вышыні 870 метраў над узроўнем мора, у зоне з прахалодным і сухім кліматам і шырокімі панарамамі ў бок прыбярэжнай раўніны ды [[Даліна Макхамэт|даліны Макхамэт]].<ref>{{Cite web|language=he|url=https://www.nli.org.il/he/newspapers/mar/1985/09/29/01/article/86|title=⁨Untitled⁩ — ⁨⁨מעריב⁩ 29 ספטמבר 1985⁩ — הספרייה הלאומית של ישראל │ עיתונים|website=www.nli.org.il|access-date=2025-11-25|archive-date=26 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250826131239/https://www.nli.org.il/he/newspapers/mar/1985/09/29/01/article/86|url-status=dead}}</ref> Назва паходзіць з біблейскага верша: «І пакладзеш благаслаўленне на [[Гара Гарызім|гары Гарызім]] і праклён на [[Гара Эйваль|гары Эйваль]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.sefaria.org/Deuteronomy.11.29?lang=it|title=Deuteronomy 11:29|website=www.sefaria.org|access-date=2025-11-25}}</ref>, што адпавядае геаграфічнаму размяшчэнню паселішча.<ref name=":0">{{Cite web|language=he|url=https://www.inn.co.il/news/283368|title=הר ברכה מתרחב: חומת המגן של ישראל|author=עדו בן פורת|website=ערוץ 7|access-date=2025-11-25}}</ref> У паселішчы жыве пераважна рэлігійна-нацыяналістычнае насельніцтва. Тут знаходзіцца ''Yeshivat Har Brakha,'' ешыва, якая спалучае вывучэнне Талмуда і службу ў ізраільскай арміі. Кіраўнік ешывы, рабін [[Эліэзэр Мэламед]], вядомая фігура ў ізраільскім рэлігійным асяроддзі і аўтар серыі галахічных прац ''[[Pninei Halakha|Пніней Галаха]]''<ref>''Pniné Halakhah'', Eliezer Melamed, Har Bracha Institute Publications.</ref>. Ешыва з'яўляецца важным адукацыйным і духоўным цэнтрам і спрыяе дэмаграфічнаму і грамадскому ўзрастанню абшчыны, паколькі многія яе студэнты застаюцца жыць у раёне.<ref name=":0" /> У наваколлі паселішча размяшчаюцца вінаробныя вінаграднікі, мясцовыя крыніцы і невялікія прыродныя зоны з узорамі атлантычнага тэрэбінта. Вышыннае становішча забяспечвае доступ да розных аглядных пунктаў і турыстычных сцежак. У абшчыне дзейнічаюць адукацыйныя ўстановы і грамадскія службы, а колькасць насельніцтва пастаянна расце.<ref name=":0" /> == Галерэя == <gallery mode="packed" heights="180"> Файл:מצוק_פרול.jpg Файл:BEIT-MIDRASH.JPG Файл:Har_Brakha_view.jpg </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-11-26}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ізраіля]] 9gks7ffcll8jct3pidcb48rwk33wd0b 0 796780 5158574 5070630 2026-06-26T10:32:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158574 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Кліч Радзімы (значэнні)}} {{значэнні|Сацыялістычная перабудова}} {{значэнні|Будаўнік камунізму}} {{Газета |назва = Голас Любаншчыны |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = раённая газета |фармат = |заснаванне = [[жнівень]] [[1932]] |спыненне публікацый = |заснавальнікі = [[Любанскі раённы выканаўчы камітэт]]<br>[[Любанскі раённы Савет дэпутатаў]]<br>рэдакцыя газеты |уладальнікі = |выдавец = Дзяржаўная ўстанова «Рэдакцыя газеты «Голас Любаншчыны» |рэдактар = |галоўны рэдактар = [[Таццяна Браніславаўна Матусевіч|Таццяна Матусевіч]] |штат = |палітычна = |мова = беларуская, руская |перыядычнасць = 1 раз на тыдзень |аб’ём = |тыраж = |галоўны офіс = 223812, [[Мінская вобласць]], г. [[Любань]], [[Вуліца Леніна (Любань)|вул. Леніна]], 91 |адрас = |ISSN = |вэб-сайт = lluban.by }} '''«Го́лас Лю́баншчыны»''' — раённая газета [[Любанскі раён|Любанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Рэдакцыя размяшчаецца ў г.&nbsp;[[Любань|Любані]] па адрасе [[Вуліца Леніна (Любань)|вуліца Леніна]], 91<ref name="lluban">{{cite web|url=https://lluban.by/contacts/|title=Контакты|publisher=Голас Любаншчыны|accessdate=19 снежня 2025|archive-date=22 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251222095802/https://lluban.by/contacts/|url-status=dead}}</ref>. Заснавальнікамі з'яўляюцца [[Любанскі раённы выканаўчы камітэт]], [[Любанскі раённы Савет дэпутатаў]], рэдакцыя газеты<ref name="belency" />. Выходзіць адзін раз на тыдзень на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах<ref name="lluban" />. Галоўны рэдактар — [[Таццяна Браніславаўна Матусевіч|Таццяна Матусевіч]] (паводле звестак на 2025 год)<ref name="lluban" />. == Гісторыя == Заснавана ў [[жнівень|жніўні]] [[1932]] года пад назвай ''«Калгаснік Любаншчыны»'' як орган [[Любанскі раённы камітэт КПБ|Любанскага райкама КП(б)Б]] і [[Любанскі раённы Савет дэпутатаў|раённага Савета дэпутатаў працоўных]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. З [[чэрвень|червеня]] [[1938]] па [[май]] [[1941]] года мела назву ''«Сацыялістычная перабудова»''<ref name="belency">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/1028/|title=«КЛІЧ РАДЗІМЫ»|publisher=Беларуская энцыклапедыя|accessdate=19 снежня 2025}}</ref>. === У гады вайны === Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] газета выходзіла пад назвай ''«Кліч Радзімы»'' як орган [[Любанскі падпольны райкам КП(б)Б|Любанскага падпольнага райкама КП(б)Б]]. Выдавалася ў [[Акцябрска-Любанская партызанская зона|Акцябрска-Любанскай партызанскай зоне]] на [[востраў Зыслаў|востраве Зыслаў]], дзе таксама друкаваліся падпольныя газеты «[[Звязда (газета)|Звязда]]» і «[[Чырвоная змена]]». Вядома 39 нумароў, якія выйшлі за перыяд з [[9 красавіка]] [[1943]] года да [[9 чэрвеня]] [[1944]] года<ref name="belency" />. Рэдактарамі ў гэты перыяд былі [[Г. В. Сыцько|Г.&nbsp;В.&nbsp;Сыцько]] (да мая 1943), [[А. Д. Сакевіч|А.&nbsp;Д.&nbsp;Сакевіч]] (да верасня 1943) і [[І. В. Куляшоў|І.&nbsp;В.&nbsp;Куляшоў]] (з верасня 1943)<ref name="belency" />. === Пасляваенны перыяд === Пасля вызвалення Беларусі выданне працягнулася пад назвай «Кліч Радзімы». З [[1 мая]] [[1962]] года газета выходзіла пад назвай ''«Будаўнік камунізму»''. З [[1965]] года з’яўлялася органам [[Любанскі раённы камітэт КПБ|Любанскага райкама КПБ]] і [[Любанскі раённы Савет дэпутатаў|раённага Савета дэпутатаў працоўных]] (з [[1977]] года — Савета народных дэпутатаў)<ref name="belency" />. З [[1991]] года газета выдаецца пад сучаснай назвай ''«Голас Любаншчыны»''<ref name="belency" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://lluban.by}} {{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Падпольны друк Беларусі ў Вялікую Айчынную вайну]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Культура Любанскага раёна]] [[Катэгорыя:1932 год у Беларусі]] 4mrtwjlcoyqgju3sm756f1xwhric6k7 0 798025 5158572 5154914 2026-06-26T10:21:42Z Цімур 27525 5158572 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор | Назва = Пасланне да латын з іх жа кніг | Назва-арыгінал = Послание до латын з их же книг | Жанр = [[палемічная літаратура|палемічны твор]] | Аўтар = [[ананімны твор|ананім]] | Мова арыгіналу = старабеларуская | Напісаны = не пазней за 1582 }} '''«Пасла́нне да латы́н з іх жа кніг»''' ({{lang-be-old|Послание до латын з их же книг}})&nbsp;— ананімны [[палемічная літаратура|палемічны твор]] канца XVI стагоддзя, напісаны на [[старабеларуская мова|старабеларускай мове]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2001|с=164}}. == Гісторыя == Твор быў напісаны не пазней за 1582 год, верагодна, манахамі [[Супрасльскі Дабравешчанскі манастыр|Супрасльскага манастыра]]. Ён з’явіўся адказам на кнігу езуіцкага прапаведніка [[Пётр Скарга|Пятра Скаргі]] ''«[[Пра еднасць касцёла божага]]»'' (1577). «Пасланне…» захавалася ў некалькіх спісах і было надрукавана ў 1903 годзе ў 19-м томе «[[Руская гістарычная бібліятэка|Рускай гістарычнай бібліятэкі]]»{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2001|с=164}}. == Змест і стыль == Твор накіраваны супраць [[каталіцызм]]у і яго прапаведнікаў. Аўтар, выкарыстоўваючы каталіцкія хронікі, працы рымскага гісторыка [[Аміян Марцэлін|Марцэліна]], лацінскіх тэолагаў [[Грацыян (юрыст)|Грацыяна]], [[Барталамеа Плаціна|Плаціна]] і іншых, з сарказмам паказвае гісторыю папства. Насуперак Скаргу, які называў [[Папа Рымскі|пап]] духоўнымі пастырамі і «намеснікамі бога на зямлі», у «Пасланні…» яны прадстаўлены як хціўцы, рабаўнікі, авантурысты і антыхрысты. Аўтар сцвярджае, што ў пагоні за раскошай і неабмежаванай уладай папы ператварылі [[каталіцкі касцёл]] у [[дом распусты]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2001|с=164}}. Мова твора максімальна набліжана да гутарковай, багатая на вобразныя выслоўі і параўнанні{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2001|с=164}}. == Значэнне == «Пасланне да латын з іх жа кніг» стала важнай вяхой у развіцці [[Антыкаталіцтва|антыкаталіцкай]] палемічнай публіцыстыкі. Ідэі твора, яго матывы і мастацка-стылёвыя сродкі пазней выкарыстоўвалі ў сваёй творчасці такія пісьменнікі-палемісты, як [[Мялецій Сматрыцкі]], [[С. Зізаній|Стафан Зізаній]], [[Васіль Суражскі]], [[І. Вішанскі]] і іншыя{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2001|с=164}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=12|старонкі=164|артыкул=«Пасланне да латын з іх жа кніг»|ref=Беларуская энцыклапедыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-09}} [[Катэгорыя:Палемічная літаратура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Беларуская літаратура XVI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на старабеларускай мове]] [[Катэгорыя:Творы XVI стагоддзя]] qzpfq6l1ufhgcbzhxhpzyr2yplfd606 0 798453 5158308 5080260 2026-06-25T13:32:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158308 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сялянская праўда (значэнні)}} {{значэнні|Савецкае Палессе (значэнні)}} {{Газета |назва = Ганцавіцкі тыдзень |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = [[раённая газета]] |фармат = |заснаванне = [[1 жніўня]] [[1945]] |спыненне публікацый = |заснавальнікі = [[Ганцавіцкі раённы выканаўчы камітэт]], [[Ганцавіцкі раённы Савет дэпутатаў]] |уладальнікі = |выдавец = КУВП «Рэдакцыя Брэсцкай абласной газеты «Заря» |рэдактар = |галоўны рэдактар = Аляксандр Ануфрыевіч Занько |штат = |палітычна = |мова = [[беларуская мова|беларуская]], [[руская мова|руская]] |перыядычнасць = 1 раз на тыдзень (серада) |аб’ём = 8 палос |тыраж = 3460 (2025) |галоўны офіс = [[Ганцавічы]], вул. Камуністычная, 5 |ISSN = |вэб-сайт = {{URL|https://www.gants.by}} }} '''«Ганцавіцкі тыдзень»'''&nbsp;— раённая [[газета]] [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Выдаецца з [[1 жніўня]] [[1945]] года. == Гісторыя == === «Сялянская праўда» === З 1 жніўня 1945 года ў Ганцавіцкім раёне пачала выдавацца газета ''«Сялянская праўда»''. Аднымі з першых рэдактараў былі П. Войкін і І. Барысенка (1946). Пазней супрацоўнікамі газеты былі вядомы кнігавыдавец і публіцыст [[Міхась Дубянецкі]] (намеснік рэдактара), кандыдат філасофскіх навук С.&nbsp;І.&nbsp;Дзерашаў, заслужаны работнік культуры БССР С.&nbsp;Кукарэка, старшы выкладчык філасофскага факультэта БДУ М.&nbsp;Р.&nbsp;Галенка. Амаль 18 гадоў рэдакцыю ўзначальваў Б.&nbsp;С.&nbsp;Лісецкі. Пры ім вакол газеты пачалі аб'ядноўвацца маладыя таленты, пазней вядомыя ў Беларусі пісьменнікі і паэты [[Міхась Рудкоўскі]], [[Іван Кірэйчык]], [[Васіль Праскураў]]. У [[1962]] годзе Ганцавіцкі раён быў далучаны да [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкага]], і да [[1967]] года газета ў Ганцавічах не выходзіла<ref name="gants">{{cite web|url=https://www.gants.by/redaktsiya|title=Наша история|website=Ганцавіцкі тыдзень|accessdate=2026-01-08|archive-date=14 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114150333/https://www.gants.by/redaktsiya|url-status=dead}}</ref>. === «Савецкае Палессе» === Са жніўня [[1966]] года, пасля аднаўлення Ганцавіцкага раёна, рэдактарам адноўленай раённай газеты быў прызначаны [[Васіль Праскураў]]. Газета атрымала новую назву&nbsp;— ''«Савецкае Палессе»''. Сярод першых супрацоўнікаў быў [[Віктар Гардзей]], пазней вядомы пісьменнік. Цесную сувязь з газетай падтрымліваў пісьменнік [[Алесь Кажадуб]]. У часы рэдактарства В.&nbsp;Ф.&nbsp;Праскурава рэдакцыю наведвалі [[Ніл Гілевіч]], [[Алег Антонавіч Лойка|Алег Лойка]], [[Анатоль Астрэйка]], [[Аркадзь Куляшоў]], [[Яўгенія Янішчыц]], [[Алесь Каско]], [[Сяргей Грахоўскі]], [[Леанід Дайнека]], кампазітар [[Ігар Лучанок]], маскоўскі паэт [[Андрэй Вазнясенскі]]<ref name="gants" />. === Сучаснасць === З 1 студзеня 2023 года газета ''«Савецкае Палессе»'' ўвайшла ў склад медыяхолдынга КУВП «Рэдакцыя Брэсцкай абласной газеты „Заря“». 26 снежня 2024 года выйшаў першы нумар пад новай назвай&nbsp;— ''«Ганцавіцкі тыдзень»''<ref name="gants" />. Газета зарэгістравана Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь. Заснавальнікамі з'яўляюцца [[Ганцавіцкі раённы выканаўчы камітэт]] і [[Ганцавіцкі раённы Савет дэпутатаў]]. == Сучасны стан == Выходзіць на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах адзін раз на тыдзень (у сераду) на 8 палосах у камплекце з абласной газетай «[[Заря (газета, Брэст)|Заря]]». Тыраж на 2025 год складае 3460 экзэмпляраў. Галоўны рэдактар&nbsp;— Аляксандр Ануфрыевіч Занько<ref name="gants" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на рускай мове]] [[Катэгорыя:Газеты Брэсцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Культура Ганцавічаў]] 5uantmwahgbq6op7sr6h8il3lmrk0vs 0 798762 5158596 5140877 2026-06-26T11:48:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158596 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Гомельскі гарадскі выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 246050, [[Гомельская вобласць]], г. [[Гомель]], [[Савецкая вуліца (Гомель)|вул. Савецкая]], 16<ref name="structure">{{cite web|url=https://gomel.gov.by/by/|title=Галоўная старонка|publisher=Гомельскі гарадскі выканаўчы камітэт|accessdate=2026-01-16|lang=be|archive-date=5 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251205101711/https://gomel.gov.by/by/|url-status=dead}}</ref> |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]] |пасада главы1 = [[Старшыня Гомельскага гарадскога выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = [https://gomel.gov.by/by/ gomel.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Гомельскі гарадскі выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі горада [[Гомель|Гомеля]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Гомельскі гарадскі Савет дэпутатаў|Гомельскаму гарадскому Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю гарвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак гарвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Гомель|Гомеля]], на [[Савецкая вуліца (Гомель)|вуліцы Савецкай]], 16<ref name="structure"/>. == Структура == У структуру Гомельскага гарадскога выканаўчага камітэта ўваходзяць<ref name="structure"/>: * Упраўленне па справах; * Упраўленне эканомікі; * Упраўленне гандлю і паслуг; * Упраўленне архітэктуры і горадабудаўніцтва; * Упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне; * Упраўленне землеўпарадкавання; * Упраўленне ідэалагічнай работы і па справах моладзі; * Упраўленне адукацыі; * Фінансавае ўпраўленне; * Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС); * Аддзел арганізацыйна-кадравай работы; * Аддзел будаўніцтва; * Аддзел жыллёва-камунальнай гаспадаркі (ЖКГ); * Аддзел па працы са зваротамі грамадзян і юрыдычных асоб; * Аддзел спорту і турызму; * Аддзел культуры; * Юрыдычны аддзел; * Аддзяленне бухгалтарскага ўліку і справаздачнасці. == Старшыні == * [[Уладзімір Аляксандравіч Прывалаў]] (з 12 снежня 2022)<ref name="tochka">{{cite web|url=https://tochka.by/articles/policy/kadrovyy_ponedelnik_u_gomelya_smenilsya_mer/|title=Кадровый понедельник: у Гомеля сменился мэр|publisher=tochka.by|date=2022-12-12|accessdate=2026-01-16|lang=ru|archive-date=15 сакавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013436/https://tochka.by/articles/policy/kadrovyy_ponedelnik_u_gomelya_smenilsya_mer/|url-status=dead}}</ref>, * [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]] (з 12 мая 2026). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://gomel.gov.by|Гомельскага гарадскога выканаўчага камітэта}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Гомеля]] [[Катэгорыя:Мясцовыя выканаўчыя камітэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Гомельскі гарадскі выканаўчы камітэт| ]] 7xduetpxvx6njdvxrp87rzus8pvl9ae 0 799115 5158322 5083615 2026-06-25T14:14:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158322 wikitext text/x-wiki [[Файл:Вілейка._Гарадзішча-2.jpg|thumb|Гарадзішча]] '''Гарадзішча''' перыяду ранняга жалезнага веку (VI стагоддзе да н.э. — VII стагоддзе н.э.) — археалагічны помнік, знаходзіцца за 0,5 км на паўночны захад ад горада [[Вілейка]], былы хутар Гарадзішча. == Апісанне == Размешчана на мысе прыроднага ўзвышша, з паўднёвага боку ўмацавана ровам шырынёй 10-13 м і валам вышынёй 1,5-2 м. Заходні і паўночны бакі ўмацаваны 2 валамі вышынёй 1-1,5 м і 2 равамі шырынёй 5-6 м. Пляцоўка амаль круглая, памерам 65х70 м, значна пашкоджана познімі пахаваннямі. Вядома з канца XIX ст., абследавалі ў 1982 г. [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М. М. Чарняўскі]], у 1985 г. [[Я. Г. Звяруга]]. Раскопкі не праводзіліся. Адносіцца да [[жалезны век|жалезнага веку]]. Стан здавальняючы. Стаіць ахоўны знак. == Спасылкі == {{ГККРБ|613В000107}} * [https://heritage.gov.by/catalog/garadzishcha-peryiadu-ranniaga-zhaleznaga-veku-000107 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260313051151/https://heritage.gov.by/catalog/garadzishcha-peryiadu-ranniaga-zhaleznaga-veku-000107 |date=13 сакавіка 2026 }} {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-17}} [[Катэгорыя:Гарадзішчы Вілейскага раёна]] 03mjp1v734htkeft938gvppr5f41lr3 0 799575 5158582 5087178 2026-06-26T11:17:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158582 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі | назва = Інстытут «Гомельпраект» | поўная назва = Адкрытае акцыянернае таварыства «Інстытут „Гомельпраект“» | лагатып = | тып = [[Адкрытае акцыянернае таварыства]] | заснавана = {{дата|14|11|1988|1}} | скасавана = | прычына скасавання = | пераемнік = | заснавальнікі = | размяшчэнне = 246001, [[Гомель]], [[Інтэрнацыянальная вуліца (Гомель)|вул. Інтэрнацыянальная]], 30 | ключавыя фігуры = [[Аляксандр Іванавіч Цішкевіч|Аляксандр Цішкевіч]] (дырэктар) | галіна = [[Архітэктура]], [[будаўніцтва]] | прадукцыя = праектная дакументацыя | абарот = | аперацыйны прыбытак = | чысты прыбытак = | колькасць супрацоўнікаў = ~200 (2014) | мацярынская кампанія = | даччыныя кампаніі = | аўдытар = | сайт = [http://www.gomelpr.com/ gomelpr.com] }} '''Інстытут «Гомельпраект»''' ({{lang-ru|Институт «Гомельпроект»}}) — праектная арганізацыя ў [[Гомель|Гомелі]], заснаваная ў 1988 годзе. Спецыялізуецца на комплексным праектаванні аб’ектаў жыллёва-грамадзянскага прызначэння. З’яўляецца адной з вядучых прыватных праектных фірмаў рэгіёна, якая актыўна працуе на рынку [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Размяшчаецца па адрасе [[Інтэрнацыянальная вуліца (Гомель)|вул. Інтэрнацыянальная]], 30<ref>{{Cite web|url=https://www.gomelpr.com/contacts|title=Контакты ГомельПроект|website=www.gomelpr.com|access-date=2026-01-24}}</ref>. Член [[Рэспубліканскі саюз будаўнікоў|Рэспубліканскага саюза будаўнікоў]]<ref>{{Cite web|url=https://belss.by/chleny-soyuza|title=Список членов Республиканского Союза Строителей Республики Беларусь|website=belss.by|access-date=2025-08-30}}</ref>. == Гісторыя == Інстытут быў заснаваны 14 лістапада 1988 года, яго першым дырэктарам быў прызначаны [[Аляксандр Іванавіч Цішкевіч|Аляксандр Цішкевіч]]{{sfn|Гомельпраект|2014}}. Адразу пасля стварэння кіраўніцтва ўзяло курс на аўтаматызацыю працэсаў: ужо ў 1989 годзе ў інстытуце была распрацавана першая ў Беларусі аўтаматызаваная інфармацыйна-пошукавая сістэма «Інфарм», а ў 1990 годзе — база даных «Улік». Да 1998 года ў арганізацыі была дасягнута 100-працэнтная камп’ютарызацыя працоўных месцаў{{sfn|Гомельпраект|2014}}. У пачатку 1990-х гадоў арганізацыя пачала адаптавацца да рыначных умоў. У 1992 годзе інстытут стаў сузаснавальнікам сумеснага беларуска-англа-югаслаўскага прадпрыемства «КОДЭКС-БСК», якое займалася будаўніцтвам катэджаў і дрэваапрацоўкай. Змянялася і арганізацыйна-прававая форма: 26 снежня 1994 года інстытут быў ператвораны ў [[таварыства з абмежаванай адказнасцю]], а 27 студзеня 1996 года — у [[адкрытае акцыянернае таварыства]] «Інстытут „Гомельпраект“»{{sfn|Гомельпраект|2014}}. Важным этапам развіцця стаў пераезд у лютым 1997 года ва ўласны вытворчы корпус па [[Інтэрнацыянальная вуліца (Гомель)|вуліцы Інтэрнацыянальнай]]. У гэтым жа годзе пачалася распрацоўка сістэмы менеджменту якасці на аснове стандартаў [[ISO 9000]]. У 1999 годзе «Гомельпраект» паспяхова прайшоў сертыфікацыйны аўдыт, стаўшы першай праектнай арганізацыяй у будаўнічай галіне Беларусі, якая атрымала міжнародны сертыфікат якасці{{sfn|Гомельпраект|2014}}. З 2001 года інстытут з’яўляецца галаўной арганізацыяй [[Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь|Мінбудархітэктуры]] па камп’ютарных тэхналогіях. З 2012 года ў практыку праектавання актыўна ўкараняюцца [[BIM|BIM-тэхналогіі]] (інфармацыйнае мадэляванне будынкаў){{sfn|Малкоў|2014|с=58}}<ref name="broshure">{{Cite web|url=http://elitarch.ru/wp-content/uploads/2013/02/8.pdf|title=ОАО «Институт „Гомельпроект“». История и достижения (брашура)|publisher=ОАО «Институт „Гомельпроект“»|date=2014|accessdate=2026-01-24|url-status=dead}}</ref>. == Дзейнасць і праекты == Інстытут выконвае поўны цыкл праектных работ. Геаграфія дзейнасці ахоплівае [[Беларусь]] і [[Расія|Расійскую Федэрацыю]]. Ліцэнзіі на праектаванне ў Расіі былі атрыманы яшчэ ў 1996 годзе{{sfn|Малкоў|2014|с=56}}. === Аб’екты ў Расіі === Значная частка знакавых праектаў рэалізавана ў Расіі. У [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]] па праектах інстытута пабудаваны адміністрацыйны будынак ЗАТ «Рэйс-Камунікейшн» (Country Park) і жылы комплекс у пасёлку [[Навагорск]] (г. [[Хімкі]]; архітэктары [[С. Ковыраў]], [[У. Бельцюкоў]], [[А. Усольцаў]] і інш.), афісныя будынкі ў аэрапорце [[Шарамецьева]]-2 (арх. [[Л. Верхалат]]). У горадзе [[Усінск]] ([[Рэспубліка Комі]]) спраектаваны адміністрацыйны будынак ТАА «Лукойл-Комі» (арх. І. Бяльцюкова) і праведзена рэканструкцыя Дома культуры (арх. [[А. Стаянава]]). Таксама рэалізаваны праекты грамадска-забаўляльнага цэнтра ў [[Нар'ян-Мар|Нар’ян-Мары]] (арх. [[У. Свідуновіч]]), рэканструкцыі будынка «ЛУКОЙЛ-УХТАнафтагаз» у [[Ухта|Ухце]], жылых дамоў у [[Ханты-Мансійск]]у, [[Тамбоў|Тамбове]], [[Пратвіно|Пратвіне]]{{sfn|Малкоў|2014|с=57}}<ref name="broshure" />. Сярод пазнейшых праектаў — шматфункцыянальны спартыўны комплекс «Арэна Кіславодск» і жылыя комплексы ў [[Бранск]]у (ЖК «Дзяснянскія прасторы»){{sfn|Гомельпраект|2014|с=}}. У 2016 годзе аўтарскі калектыў інстытута ([[А. Усольцаў]], [[Н. Емяльянчыкава]] і інш.) заняў другое месца ў адкрытым міжнародным конкурсе на архітэктурную канцэпцыю шматфункцыянальнага цэнтра «Екацярынбург-Сіці»<ref name="ekb">{{Cite web|url=https://www.gomelpr.com/news|title=Итоги открытого международного конкурса... «ЕКАТЕРИНБУРГ-СИТИ»|publisher=ОАО «Институт „Гомельпроект“»|date=2016-10-06|lang=ru|accessdate=2026-01-24}}</ref>. === Аб’екты ў Беларусі === У [[Гомель|Гомелі]] інстытут распрацаваў праекты забудовы шэрагу мікрараёнаў, у тым ліку [[Мікрараён № 18 (Гомель)|№ 18]] (на намыўных тэрыторыях), [[Мікрараён № 94 (Гомель)|№ 94]], [[Мікрараён № 96 (Гомель)|96]] (мікрараён «Хутар»), а таксама жылога раёна «[[Бярозкі (жылы раён)|Бярозкі]]» і групы жылых дамоў па [[Вуліца Барыкіна (Гомель)|вуліцы Барыкіна]]. Сярод грамадскіх будынкаў вылучаецца ўласнае атрыумнае офіснае зданне інстытута (арх. [[Г. Ціхаў]]), рэканструкцыя [[Свята-Мікольскі манастыр (Гомель)|Свята-Мікольскага манастыра]] (арх. У. Свідуновіч), Вяслярная база прафсаюзаў, будынак [[Суд Навабеліцкага раёна г. Гомеля|суда Навабеліцкага раёна]], гарадская паліклініка ў [[Мікрараён № 17 (Гомель)|17-м мікрараёне]]. У іншых гарадах Беларусі рэалізаваны: рэканструкцыя вакзальнага комплексу ў [[Жлобін]]е (арх. В. Ціхава), забудова цэнтральнай часткі населенага пункта [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]] (дом экалагічнай асветы, гасцініца; арх. [[А. Стаянава]]), ДЮСШ і будынак Фонду сацабароны ў [[Калінкавічы|Калінкавічах]], група жылых дамоў у мікрараёне Шацілкі ў [[Светлагорск]]у. Адным з найважнейшых аб’ектаў стаў адміністрацыйны будынак кіруючай кампаніі індустрыяльнага парку «[[Вялікі Камень (індустрыяльны парк)|Вялікі камень]]», прызнаны «Аб’ектам года — 2017»{{sfn|Малкоў|2014|с=57}}<ref name="broshure" /><ref name="news_2017">{{Cite web|url=https://www.gomelpr.com/news|title=Объект года за 2017 год!|publisher=ОАО «Институт „Гомельпроект“»|date=2018-04-12|lang=ru|accessdate=2026-01-24}}</ref>. == Кіраўніцтва == З моманту заснавання ў 1988 годзе дырэктарам інстытута з’яўляецца [[Аляксандр Іванавіч Цішкевіч]]. Намеснікам дырэктара па праектаванні — Сяргей Аляксандравіч Цішкевіч{{sfn|Гомельпраект|2014}}. == Узнагароды == Інстытут мае шматлікія прафесійныя ўзнагароды: * [[Прэмія Урада Рэспублікі Беларусь за дасягненні ў галіне якасці]] (2000, 2003, 2006, 2011){{sfn|Малкоў|2014|с=58}}. * Міжнародная ўзнагарода «Залаты Меркурый» (2006, у рамках праграмы «Асамблея дзелавых колаў», [[Украіна]]){{sfn|Малкоў|2014|с=57}}. * Сертыфікат EFQM «Прызнанне дасканаласці ў Еўропе — 5*» (2008, 2009){{sfn|Малкоў|2014|с=1}}. * Пераможца Міжнароднага конкурсу на лепшую праектную арганізацыю краін СНД (шматразова: 2007, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014) з занясеннем у «Залатую кнігу»{{sfn|Малкоў|2014|с=58}}<ref name="olymp">{{Cite web|url=https://www.gomelpr.com/news|title=Коллектив института признан Победителем Международного строительного Олимпа|publisher=ОАО «Институт „Гомельпроект“»|date=2013|lang=ru|accessdate=2026-01-24}}</ref>. * Пераможца 5-га і 6-га Міжнароднага турніру па якасці краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў намінацыі «Малыя і сярэднія прадпрыемствы» (2009, 2011){{sfn|Малкоў|2014|с=1}}. * Лаўрэат узнагароды «Залаты Ягуар» за бездакорнае вядзенне бізнесу (2013). * Гран-пры фестывалю архітэктуры ў Брэсце (2001). * Занясенне на Дошку гонару Гомеля як лепшая праектная арганізацыя (2012, 2014, 2018)<ref name="doska">{{Cite web|url=https://www.gomelpr.com/news|title=Доска почета в г.Гомеле|publisher=ОАО «Институт „Гомельпроект“»|date=2018|lang=ru|accessdate=2026-01-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=[[Ігар Георгіевіч Малкоў|Малков, И. Г.]]; [[Ігар Ігаравіч Малкоў|Малков, И. И.]]|частка=|загаловак=Гомель – древний и современный. Архитектура и ее создатели : [монография]|арыгінал=|спасылка=http://elib.bsut.by/bitstream/handle/123456789/838/gomel_drevniy_sovrem-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD.pdf|адказны=М-во образования Респ. Беларусь; Белорус. гос. ун-т трансп.|выданне=|месца=Гомель|выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт транспарту|БелГУТ]]|год=2014|том=|старонкі=70|старонак=|серыя=|isbn=978-985-554-155-5|тыраж=|ref=Малкоў}} * {{артыкул|аўтар=|загаловак=ОАО «Институт „Гомельпроект“»|выданне=|выдавецтва=ОАО «Институт „Гомельпроект“»|месца=Гомель|год=2014|спасылка=http://elitarch.ru/wp-content/uploads/2013/02/8.pdf|ref=Гомельпраект|archive-date=19 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240619085314/http://elitarch.ru/wp-content/uploads/2013/02/8.pdf}} (Інфармацыйны буклет арганізацыі) == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|http://www.gomelpr.com|Афіцыйны сайт ААТ «Інстытут „Гомельпраект“»}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праектныя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1988 годзе]] [[Катэгорыя:Кампаніі Гомеля]] [[Катэгорыя:1988 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:Інтэрнацыянальная вуліца (Гомель)]] [[Катэгорыя:Члены Рэспубліканскага саюза будаўнікоў]] 9l72988rl45m0njdg04jyfx33zo98fb 0 800184 5158447 5155047 2026-06-26T00:20:19Z IshaBarnes 124956 удакладненне, вычытка часткова 5158447 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} [[Файл:Anonymous_at_Scientology_in_Los_Angeles.jpg|міні|Удзельнікі інтэрнэт-супольнасці «Анонімус» у масках Гая Фокса з коміксу і фільма «„V“ — значыць вендэта» ({{Lang-en|V for Vendetta}}). Маска Гая Фокса, упершыню выкарыстаная «Ананімусам» у 2008 годзе, стала графічным інтэрнэт-мемам і адным з сімвалаў супольнасці<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.boston.com/news/local/articles/2008/02/11/dozens_of_masked_protesters_blast_scientology_church/|title=Dozens of masked protesters blast Scientology church. Web-based foes guard IDs, assert risk of retribution|author=John S. Forrester|date=2008-02-11|publisher=[[The Boston Globe]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170657/http://www.boston.com/news/local/articles/2008/02/11/dozens_of_masked_protesters_blast_scientology_church/|archive-date=2016-03-03|access-date=2012-03-14|url-status=dead}}</ref>. Дызайн маскі — 1982 год, аўтар — мастак-ілюстратар Дэвід Лойд.]] [[Файл:Упороты ліс.jpeg|міні|«Упораты ліс»: статуя-чучала, якая стала мемам і персанажам інтэрнэт-фальклору.]] [[Файл:Beelden_in_Leiden_2016_04_crop.jpg|міні|[[Пачакун|Ждун]], мемны персанаж, у гонар якога пачалі ствараць цацкі, фігуркі, крэслы-мяшкі і буйныя скульптуры, а ў Расіі таксама знялі фільм.]] '''Інтэрнэт-мем''' ({{Lang-en|Internet meme}}) — [[інфармацыя]] ў той ці іншай форме, якая спантанна набывае папулярнасць у [[Інтэрнэт|Інтэрнэце]] праз [[Сацыяльная сетка|сацыяльныя сеткі]], [[вэб-форум|форумы]] або [[месэнджар]]ы. Інтэрнэт-мемам можа быць выява, відэа, выказванне або дзеянне, як правіла, дасціпныя і іранічныя.<ref name="bbc">{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/society/2014/08/140808_ukraine_new_internet_memes.shtml|title=Би-Би-Си: «Вата с укропом: язык политических мемов»|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810050442/http://www.bbc.co.uk/russian/society/2014/08/140808_ukraine_new_internet_memes.shtml|archive-date=2014-08-10|access-date=2014-08-09|url-status=live}}</ref> Першыя інтэрнэт-мемы з'явіліся з развіццём анлайн-камунікацый у 1990-х. Інтэрнэт-мем уяўляе сабой феномен камп'ютарнай камунікацыі. Нягледзячы на сваю адносна нядоўгую гісторыю, інтэрнэт-мем стаў масавай і высока папулярнай з'явай у інтэрнэт-камунікацыі. У інтэрнэт-асяроддзі назіраецца «бум» інтэрнэт-мемаў, узнікла пэўная мода на распаўсюджванне, стварэнне, тыражаванне інтэрнэт-мемаў сярод інтэрнэт-карыстальнікаў{{Sfn|Канашина (2)|2017}} . Навукоўцы, якія вывучаюць палітычны патэнцыял інтэрнэт-мемаў, зважаюць на іх характэрныя асаблівасці. У першую чаргу адзначаецца высокая палітычная афарбаванасць інтэрнэт-мемаў, якая тлумачыцца іх надзённасцю і актуальнасцю. У якасці другой характарыстыкі вызначаецца падабенства інтэрнэт-мема з палітычнай карыкатурай з прычыны задзейнічання стратэгіі высмейвання і гіпербалізацыі вобразаў, а таксама іх камічнай скіраванасці. Асобна адзначаюцца магчымасць рэалізацыі ў меме свабоднага і ананімнага спосабу выказвання палітычнай пазіцыі і пратэсту, а таксама пазіцыянаванне інтэрнэт-мема ў якасці індыкатара палітычнага рэйтынгу{{Sfn|Ежов|2019}}. == Вызначэнне інтэрнэт-мема == Інтэрнэт-мему ў якасці аб'екта даследавання ў апошнія гады надаецца ўвага ў працах значнай колькасці навукоўцаў, якія разглядаюць яго з розных ракурсаў{{Sfn|Ежов|2019}}. Большасць даследчыкаў сыходзяцца ў меркаванні, што інтэрнэт-мем — гэта адзінка інфармацыі, якая свабодна перамяшчаецца ў Інтэрнеце{{Sfn|Изгаршева|2020}}. З пункту гледжання тэорыі камунікацыі, дадзеная з'ява вызначаецца ў першую чаргу як сродак зносін. Некаторыя даследнікі лічаць інтэрнэт-мем маўленчым жанрам, а даследчыца Н. Г. Марчанка мяркуе ў сваіх працах, што інтэрнэт-мем з'яўляецца «сховішчам культурных кодаў сеткавай супольнасці». Лінгвіст С. В. Канашына сцвярджае, што інтэрнэт-мем уяўляе сабой «асаблівы від палімадальнага дыскурсу ў інтэрнэт-камунікацыі». Таксама аўтар у сваім артыкуле «Што такое інтэрнэт-мем?» абагульняе ўсе выкладзеныя вышэй пункты гледжання і выводзіць «універсальную», «агульную» трактоўку дадзенай з'явы: «стэрэатыпнае, устоянае разуменне інтэрнэт-мема шырокай публікай мяркуе менавіта адзінкі інтэрнэт-камунікацыі, якія спалучаюць тэкст і малюнак у квадратнай рамцы»{{Sfn|Изгаршева|2020}}. У працах С.В.Канашынай інтэрнэт-мем разглядаецца ў якасці папулярнай палімадальнай адзінкі інтэрнэт-камунікацыі, якая спалучае ў сабе вербальную і невербальную інфармацыю, якая мае стандартызаваную форму і змяшчае ў сваёй аснове эфект ашуканага чакання{{Sfn|Ежов|2019}}. У кантэксце разгляду інтэрнэт-мема як выбарчай тэхналогіі М. Гандалаева вызначае яго ў выглядзе «сучаснай з'явы, якая знаходзіцца на стыку мовы, грамадства і лічбавай камунікацыі і, з'яўляючыся тэхналогіяй масавай самакамунікацыі, уяўляе сабой адносна новую форму сумеснай культуры, якая можа прапанаваць пэўнай частцы насельніцтва магчымасць палітычнага ўдзелу і самавыяўлення»{{Sfn|Ежов|2019}}. У традыцыйным шырокім разуменні інтэрнэт-мем — комплексны феномен інтэрнэт-камунікацыі, які ўяўляе сабой цэласную, завершаную адзінку, з тэкстам і карцінкай у квадратнай рамцы. Ён традыцыйна ўспрымаецца як адзінка інфармацыі, якая спалучае тэкставы (надпіс) і графічны (карцінка, фатаграфія, малюнак) кампаненты ў квадратнай рамцы{{Sfn|Изгаршева|2020}}. == Гісторыя тэрміна == Тэрмін «[[мем]]» упершыню ўжыў оксфардскі прафесар [[Рычард Докінз]] у сваёй кнізе «Эгаістычны ген» у [[1976|1976 годзе]], якая стала класікай. Журналісты, якія пішуць пра [[Інтэрнэт]], хутка правялі паралель паміж спантанна набыўшай папулярнасць інфармацыяй і тэорыяй Докінза аб меметыцы, прадстаўленай ім у кнізе. У ёй ён экстрапалюе на інфармацыйнае асяроддзе канцэпцыю [[Генетыка|генетыкі]] і заве «мемам» «адзінку культурнай інфармацыі», здольную «размнажацца». Спачатку слова «мем» перакладалася як «мім» у адпаведнасці з правіламі англійскага вымаўлення слова ''meme''<ref name="произношение">''Meme'' произносится как [{{IPA|ˈmiːm}}], рифмуется с ''cream''.</ref>. Прычым, сам Докінз утварыў тэрмін ''meme'' («мім») ад грэцкага слова μήμιμα - «падабенства». Докінз мяркуе, што дадзеныя культурныя адзінкі перадаюцца ад чалавека да чалавека шляхам капіявання або імітацыі, праводзячы пры гэтым аналогію з тэорыямі [[Чарлз Дарвін|Чарльза Дарвіна]]. На думку даследчыка, дарвінізм трансфармуецца ва ўніверсальны метад, які дазваляе выявіць механізмы культурнай эвалюцыі. У выніку "мемам" варта лічыць «культурны рэплікатар», які адказвае за культурную трансмісію. У якасці прыкладаў мемов Рычард Докінз прыводзіць культурныя асаблівасці той ці іншай нацыі, музыку, ментальныя вобразы мыслення, крылатыя словы, узоры нацыянальнага адзення, архітэктурныя аспекты, песні, элементы фальклору, а таксама рэлігійныя асаблівасці — усё тое, што сінтэзуецца ў культуры, перадаецца ад пакалення да пакалення і «імітуецца» ў сваім абліччы{{Sfn|Изгаршева|2020}}. У цяперашні час слова «мім» практычна не выкарыстоўваецца. У рускай мове прыжылося напісанне і вымаўленне «мем» і яго вытворныя («меметыка», «інтэрнэт-мем»). Акрамя таго, аўтары артыкулаў у СМЯ і некаторыя блогеры ўспомнілі аб выйшла ў 1994 годзе кнізе «Медыявірус. Як поп-культура таемна ўздзейнічае на вашу свядомасць» амерыканскага даследчыка СМІ і [[Тэорыя змовы|канспіролага]] Дугласа Рашкофа, у якой ён таксама апісвае падобныя з'явы, называючы іх асаблівымі медыявірусамі. Пісьменнік Майкл Флін у рамане «У краіне сляпых»<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.boston.com/news/local/articles/2008/02/11/dozens_of_masked_protesters_blast_scientology_church/|title=Dozens of masked protesters blast Scientology church. Web-based foes guard IDs, assert risk of retribution|author=John S. Forrester|date=2008-02-11|publisher=[[The Boston Globe]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170657/http://www.boston.com/news/local/articles/2008/02/11/dozens_of_masked_protesters_blast_scientology_church/|archive-date=2016-03-03|access-date=2012-03-14|url-status=dead}}</ref> называе мемам любую ходкую фразу або ідэю, здольную стаць гістарычна значнай:{{Пачатак цытаты}}<poem> — Разумееце, ідэі — гэта ключы да ўсяго. Ідэі — мы іх называем «мемы» - кіруюць свядомымі паводзінамі людзей сапраўды гэтак жа, як гены кіруюць іх інстынктамі. «Мемы» Нешта пстрыкнула ў яе памяці. Яна ўспомніла назвы артыкулаў у «Паказальніку». — Раней вы іх называлі «ідэанамі», праўда? Ён здзіўлена міргнуў і паглядзеў на яе з павагай. — Так. Гэта элементарныя ідэі. Па аналогіі з элементарнымі часціцамі. Пратоны, электроны... і ідэоны. </poem>{{Канец цытаты}} Там жа М.Флін вуснамі свайго героя перасцерагае ад захаплення мемамі і выказвае думку аб іх ролі ў маніпуляванні масавай свядомасцю :{{Пачатак цытаты}} — Яны вырошчваюць нацыю рабоў, — вымавіў ён ціхім напружаным голасам. — Тэхнарабаў. Яны падтрымліваюць кожны мем, які пазбаўляе чалавека здольнасці да самастойнага аналізу ці, наадварот, заахвочвае паслухмянасць, бязволле, аднастайнасць думак. {{Канец цытаты}} У англамоўным асяроддзі пры аналагічных перадумовах нароўні з тэрмінам «{{Lang-en2|Internet meme}}» узнік таксама тэрмін «{{Lang-en2|Internet phenomenon}}» («інтэрнэт-феномен»), які сталі ўжываць тыя, хто не жадаў праводзіць паралелі з выкладкамі Докінза або Рашкофа. У Рунэце першым мемам, атрымалым шырокую вядомасць, стала слова «превед!», у лютым 2006 года імгненна распаўсюдзілася па блогах і форумах і выклікала затым хвалю публікацый і розных водгукаў у СМІ. Паходжанне мема звязана з акварэльным малюнкам амерыканскага мастака-прымітывіста Джона Лур'е. Па сюжэце мядзведзь застае на паляне парачку і кажа ім: «Surprise!», паднімаючы лапы ўверх з жаданнем напалохаць. У рускай версіі карцінкі слова «surprise» было заменена на «Превед!» — эратыўную форму рускага сяброўскага прывітання, у сувязі з чым і жэст узнятых да неба лап набыў зусім іншае значэнне. Мэм даўно выйшаў у афлайн і зажыў сваім жыццём: ён сустракаўся не толькі ў якасці забаўляльных ролікаў, калажаў і гульняў, але нават у СМІ, такіх як Lenta.ru, і рэкламнай прадукцыі буйных брэндаў, такіх як ВТБ 24<ref name=":0">{{Артыкул|год=2017|выпуск=2 (48)|pages=51|issn=2074-0239|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706180049/https://cyberleninka.ru/article/n/internet-mem-kak-znak-sovremennogo-mediaprostranstva|archive-date=2020-07-06}}</ref>. == Асноўныя заканамернасці распаўсюджвання == [[Файл:Pupoj Huggy Wuggy en strata kiosko (Tjumeno).jpg|міні|[[Хагі Вагі]]. Антаганіст гульні ''[[Poppy Playtime]],'' які стаў персанажам-мемам цацкі з якім сталі вельмі папулярнымі.]] Спантаннаму некантралюемаму распаўсюджванню ад аднаго інтэрнэт-карыстальніка да іншага схільная не ўсякая інфармацыя, а толькі тая, якая якім-небудзь чынам пакідае шматлікіх карыстачоў неабыякавымі да яе<ref name="мемы2">{{Cite web |url=http://www.adbusiness.ru/content/document_r_412B4B46-50CB-4454-A58D-A60F8F3ED9CC.html |title=Мемы: мифы и реальность |access-date=3 лютага 2026 |archive-date=13 красавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110413061031/http://www.adbusiness.ru/content/document_r_412B4B46-50CB-4454-A58D-A60F8F3ED9CC.html |url-status=dead }}</ref>. Першапачаткова падобнай выявай распаўсюджваліся [[Анекдот|анекдоты]], жарты (якія паспяхова перадаваліся і да вынаходства Інтэрнэту), спасылкі на кантэнт і файлы з медыя-аб'ектамі пераважна забаўляльнага характару (спачатку малюнкі, затым флэш-ролікі, гуказапісу, відэазапісы), але адмысловая ўвага на з'яву, са з'яўленнем гэтай назвы. Заходняя даследчыца мемов Сьюзан Блэкмор пазначае мемы, для прасоўвання якіх ключавую ролю адыгрываюць сучасныя тэхналогіі распаўсюджвання інфармацыі, тэрмінам {{Lang-en2|T-meme}} . == Класіфікацыя == Адна з тыпалогій была прапанавана Д. Рашкофам<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.boston.com/news/local/articles/2008/02/11/dozens_of_masked_protesters_blast_scientology_church/|title=Dozens of masked protesters blast Scientology church. Web-based foes guard IDs, assert risk of retribution|author=John S. Forrester|date=2008-02-11|publisher=[[The Boston Globe]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170657/http://www.boston.com/news/local/articles/2008/02/11/dozens_of_masked_protesters_blast_scientology_church/|archive-date=2016-03-03|access-date=2012-03-14|url-status=dead}}</ref> на падставе крыніцы паходжання гэтых медыявірусы: штучна створаныя мемы, «кааптаваныя» вірусы або «вірусы-цягачы» і самазараджаюцца вірусы. А. Г. Квят<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.boston.com/news/local/articles/2008/02/11/dozens_of_masked_protesters_blast_scientology_church/|title=Dozens of masked protesters blast Scientology church. Web-based foes guard IDs, assert risk of retribution|author=John S. Forrester|date=2008-02-11|publisher=[[The Boston Globe]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170657/http://www.boston.com/news/local/articles/2008/02/11/dozens_of_masked_protesters_blast_scientology_church/|archive-date=2016-03-03|access-date=2012-03-14|url-status=dead}}</ref> прапануе тыпалогію мемов на аснове іх увасаблення ў медыяаб'ектах: маўленчыя клішэ, візуальныя і аўдыёвізуальныя аб'екты, вобразы рэальных або выдуманых персанажаў медыяпрасторы, брэнды кампаній або тавараў, а таксама тэматычныя дамінанты медыяпрасторы. Ю. В. Шчурына<ref>{{Артыкул|год=2012|выпуск=3|pages=161–173|issn=2225-756X|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126201944/https://cyberleninka.ru/article/n/internet-memy-kak-fenomen-internet-kommunikatsii|archive-date=2022-01-26}}</ref> прыводзіць тыпалогію мемов, па тыпе іх носьбіта: тэкставы мем; мем-карцінка; відэамем; крэалізаваны мем, які складаецца з тэкставай і візуальнай часткі. У працы Н. А. Зіноўёвай<ref>{{Артыкул|год=2015|выпуск=1|pages=195–201|issn=1998-5533|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126201944/https://cyberleninka.ru/article/n/vozdeystvie-memov-na-internet-polzovateley-tipologiya-internet-memov|archive-date=2022-01-26}}</ref> прадстаўлена тыпалогія, заснаваная на дыхатаміях: * Крыніца мема. Дыхатамія - ісціна-хлусня. * Аб'ект рэальнасці, які патрабуе адлюстравання. Дыхатамія - персанаж-падзея (ідэя). * Апеляцыя да ўзроўню ўключанасці ў культуру. Дыхатамія - традыцыя-інавацыя. * Сэнсавыя дамінанты. Дыхатамія - фон-фігура. * Форма адлюстравання. Дыхатамія - малюнак-тэкст. * Эфект уздзеяння. Дыхатамія - думка або дзеянне. Яшчэ адна з тыпалогій інтэрнэт-мемов па Ю. В. Шчурынай<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.boston.com/news/local/articles/2008/02/11/dozens_of_masked_protesters_blast_scientology_church/|title=Dozens of masked protesters blast Scientology church. Web-based foes guard IDs, assert risk of retribution|author=John S. Forrester|date=2008-02-11|publisher=[[The Boston Globe]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170657/http://www.boston.com/news/local/articles/2008/02/11/dozens_of_masked_protesters_blast_scientology_church/|archive-date=2016-03-03|access-date=2012-03-14|url-status=dead}}</ref>. * Тэкставыя мемы; * Мемы-малюнкі; * Медыямемы; * [[GIF|Гіфы]] (гіфкі). Даследчыца С. В. Канашына прыводзіць асноўную характарыстыку інтэрнэт-мемов: # ''Віруснасць.'' Яна разумеецца як яго здольнасць хутка распаўсюджвацца ў Інтэрнэце і тыражавацца вялікай колькасцю копій сярод інтэрнэт-карыстальнікаў. Механізм распаўсюджвання інтэрнэт-мема нагадвае прынцып цыркуляцыі ў сетцы небяспечных кампутарных вірусаў, таму ў англійскай мове існуе выраз go viral (літар. «стаць вірусным»), якое азначае «распаўсюджвацца з велізарнай хуткасцю, стаць папулярным», якое часта выкарыстоўваецца ў дачыненні да інтэрнэт-мемам. Акрамя таго, існуе англійскае слова virality, якое па значэнні выказвае ідэю віруснасці і таксама часта ўжываецца да інтэрнэт-мемам, але якое ў рускай мове прынята перакладаць як «виральность», а не як «віруснасць». Тэрмін «віруснасць» уяўляецца пераважным, паколькі стварае прамую аналогію з «віруснай» прыродай интернетмема, якая дазваляе яму імгненна разлятацца ў прасторы інтэрнэту{{Sfn|Канашина (2)|2017}}. # ''Рэпліцыруемасць''. Яе можна вызначыць як яго ўласцівасць репродуцироваться ў Інтэрнэце, то ёсць прайгравацца, размнажацца. На гэтую ўласцівасць паказваў Рычард Докінз у сваёй кнізе «эгаістычны ген», адносячы ўсе мемы да класа рэплікатараў, гэта значыць да самовоспроизводящимся адзінкам, якія падобна генам капіюе сябе і могуць мутаваць. Менавіта гэта ўласцівасць дазваляе інтэрнэт-мемам ўтвараць бясконцую сістэму адзінак, у якой штодня з'яўляюцца новыя кампаненты ў выніку капіявання. Частка адзінак пры капіяванні «муціруе», гэта значыць змяняецца, такім чынам, сістэма абнаўляецца{{Sfn|Канашина (2)|2017}}. # ''Серыйнасць.'' Яе можна разглядаць як здольнасць інтэрнэт-мема ўтвараць серыі, то ёсць шэрагі «роднасных», падобных адзінак. Дадзеныя серыі аб'яднаны агульнай тэматыкай, ідэяй і падобныя па афармленні. Пры гэтым не ўсе мемы ўтвараюць серыі, Гэты прыкмета з'яўляецца факультатыўным, але, тым не менш, серыйнасць выступае асноватворным прыкметай інтэрнэт-мема, паколькі адлюстроўвае такія важныя якасці інтэрнэт-мема, як паўтаральнасць і масавасць{{Sfn|Канашина (2)|2017}}. # ''Эмацыйнасьць''. Эмацыйнасць інтэрнэт-мема — гэта яго ўласцівасць перадаваць пэўныя эмоцыі і заклікаць да іх. Як правіла, інтэрнэт-мемы «пазітыўна зараджаныя» і выказваюць такія эмоцыі, як радасць, захапленне, здзіўленне. Адначасова сустракаюцца сумныя мемы, якія апелююць да суму, расчаравання і іншага. Эмацыйнасць з'яўляецца адным з асноўных прыкмет інтэрнэт-мема, а перадача інтэрнэт-мема ад аднаго інтэрнэт-карыстальніка іншаму звычайна ажыццяўляецца з мэтай падзяліцца пэўнай эмоцыяй. Часцяком інтэрнэт-мемы нясуць мінімальны змястоўны кампанент, здаюцца бессэнсоўнымі, прымітыўнымі знакамі, іх змястоўная худзізна кампенсуецца ярка выяўленым эмацыйным патэнцыялам{{Sfn|Канашина (2)|2017}}. # ''Мінімалізм формы''. Інтэрнэт-мем ўяўляе сабой мінімалістычны па форме, але ў той жа час самадастатковы знак, які перадае не заўсёды глыбокае, але ўсё ж змест. Мінімалізм формы інтэрнэт-мема з'яўляецца важным прыкметай інтэрнэт-мема, паколькі сціснутая форма палягчае працэс тыражавання мема ў Інтэрнэце, а таксама палягчае разуменне, дэкадаванне сэнсу мема інтэрнэт-карыстальнікам, гэта значыць адпавядае канцэпцыі зразумелага, даступнага інтэрнэт-прадукту, арыентаванага на сярэднестатыстычнага інтэрнэт-карыстальніка{{Sfn|Канашина (2)|2017}}. # ''Палімадальнасць''. Полимодальность інтэрнэт-мема заключаецца ў яго ўласцівасці перадаваць інфармацыю з дапамогай некалькіх каналаў, а менавіта тэкставага (вербальнага) і графічнага (візуальнага). Перадача інфармацыі тэкставымі і графічнымі сродкамі ўзбагачае вобразны патэнцыял мема, робіць яго больш выразным, маляўнічым, такім чынам, павышае шанцы знайсці эмацыйны водгук у интернетпользователя і выклікаць жаданне падзяліцца дадзеных мемов, што ў сваю чаргу прыводзіць да яго тыражавання. Полимодальность інтэрнэт-мема абумоўлена полимодальностью Інтэрнэт-камунікацыі ў цэлым, а багацце полимодальной інфармацыі «спажыванай сучасным» чалавекам прыводзіць да таго, што чалавек прывыкае да яе і сутыкаецца з цяжкасцямі пры ўспрыманні інфармацыі без візуальнай апоры{{Sfn|Канашина (2)|2017}}. # ''Актуальнасць''. Адной з тыповых характарыстык інтэрнэт-мема з'яўляецца яго актуальнасць, то ёсць прыхільнасць да пэўнага сацыяльнаму і культурнаму кантэксту. Многія інтэрнэт-мемы з'яўляюцца як рэакцыя на пэўныя падзеі. Злабадзённасць інтэрнэт-мемаў тлумачыцца тым, што яны выступаюць як платформа для свабоднага, ананімнага выказвання меркавання, такім чынам, інтэрнэт-карыстальнік можа паказаць сваё стаўленне (як станоўчае, так і адмоўнае) да тых ці іншых з'яў жыцця праз інтэрнэт-мем, у тым ліку ў грубай, нецэнзурнай форме. Страта цікавасці публікі да пэўнага падзеі азначае адсутнасць стымулу для стварэння інтэрнэт-мемов, прысвечаных гэтай падзеі{{Sfn|Канашина (2)|2017}}. # ''Гумар.'' Гумарыстычная накіраванасць з'яўляецца адным з ключавых аспектаў інтэрнэт-мема і тлумачыцца функцыянальнай прыналежнасцю інтэрнэт-мема да жанру зразумелага і даступнага сеткавага гумару. Інтэрнэт-мем у нейкай ступені падобны з анекдотам. Для гумарыстычнага эфекту ў мемах выкарыстоўваюцца разнастайныя сродкі, сярод стылістычных сродкаў выкарыстоўваюцца сцежкі ([[Метафара|метафары]], [[Параўнанне (літаратуразнаўства)|параўнанне]], [[Эпітэт|эпітэты]] і інш.). Часцяком гумар заснаваны на эфекце ашуканага чакання, гэта значыць на непрадказальнасці, нечаканасці. Таксама актыўна прымяняюцца графічныя сродкі (смешная карцінка, кадры з знакамітых фільмаў, выкарыстанне [[Adobe Photoshop]] і інш.). Пры гэтым сустракаюцца інтэрнэт-мемы без гумарыстычнага кампанента, апеллирующие да такіх эмоцый, як сум, туга, [[настальгія]]. Дадзеная асаблівасць інтэрнэт-мема адлюстроўвае складанасць, комплекснасць і неадназначнасць яго прыроды{{Sfn|Канашина (2)|2017}}. # ''Фантазійны характар''. Многія інтэрнэт-мемы заснаваныя на выдумцы, які дазваляе «гуляць з рэальнасцю», ператварыць мемы ў гульнявое, займальнае прастору. Выдумка прасочваецца альбо ў графічным кампаненце (напрыклад, выкарыстанне ў меме малюнка, змененага ў праграме Photoshop) , альбо ў вербальным кампаненце (напрыклад, выкарыстанне суправаджальнага надпісу з алагізмам, абсурдам, наважаны [[Аграматызм|аграматызмам]] і інш.). Таксама часта сустракаюцца інтэрнэт-мемы з мадэляваннем неіснуючай, немагчымай сітуацыі (напрыклад, інтэрнэт-мем пра размаўлялых жывёл). Часцяком назіраюцца [[гратэск]] ў Інтэрнэт-мемах. Як адзначае Н. А.Зіноўева, інтэрнэт-мемы ставяцца да асаблівага тыпу знакаў — [[Сімулякр|сімулякрам]]. Фантазійны характар інтэрнэт-мемов ў цэлым адлюстроўвае іх багаты вобразны і гульнявы патэнцыял{{Sfn|Канашина (2)|2017}}. # ''Медыйнасць''. Медыйнасць інтэрнэт-мема разглядаецца як яго ўцягнутасць ў сістэму сродкаў масавай камунікацыі, а менавіта Інтэрнэту. Інтэрнэт выступае як асяроддзе, у якой інтэрнэт-мемы ўзнікаюць, і як канал, праз які яны тыражуюцца. Інтэрнэт-мемы з'яўляюцца тыповым Інтэрнэт-прадуктам і адлюстроўваюць такія асаблівасці інтэрнэт-кантэнту, як визуализированность, ананімнасць, сціранне межаў паміж інтэрнэт-карыстальнікамі, детабуизация. Дадзеныя асаблівасці забяспечваюць даступнасць інтэрнэт-мемов і робяць іх «спажыванне» інтэрнэт-карыстальнікамі лёгкім і хуткім. У той жа час інтэграванасць інтэрнэт-мемаў у Інтэрнэт-асяроддзе азначае іх недаступнасць для аўдыторыі, якая не карыстаецца інтэрнэтам і далёкая ад мэйнстрымавай культуры (напрыклад, пенсіянеры){{Sfn|Канашина (2)|2017}}. # ''Мімікрыя''. Тэрмін «[[мімікрыя]]» у дачыненні да інтэрнэт-мемам азначае перайманне або імітацыю інтэрнэт-мемамі розных жанраў, напрыклад, стылізацыя інтэрнэт-мемов як карыкатуры, плаката, коміксу, паштоўкі, кулінарнага рэцэпту і гэтак далей. Прырода інтэрнэт-мема такая, што ён увабраў у сябе рысы розных жанраў і паўстаў на базе некалькіх жанраў, што і тлумачыць здольнасць інтэрнэт-мема «маскіравацца» пад розныя жанры. Ярка выяўленая Мімікрыя інтэрнэт-мемов адлюстроўвае іх багаты выразны патэнцыял{{Sfn|Канашина (2)|2017}}. == Медыйная прырода == Даследчыца А. В. Ізгаршава ў 2020 годзе пісала, што да гэтага часу не існуе ніякага адназначнага комплекснага падыходу для апісання і асэнсавання феномена інтэрнэт-мема. Аднак па аналогіі з «культурным генам» варта прызнаць, што галоўная якасць гэтай з'явы складаецца ў яго віруснасці і паўтаранасці, якія складаюцца ў максімальнай набліжанасці інтэрнэт-мема да першакрыніцы. Тэкставая інфармацыя ў інтэрнэт-меме сціснутая, кампактная і простая для ўспрымання, узнаўлення і наступнага распаўсюджвання шляхам стварэння новых падобных інтэрнэт-мемов, яго візуальная выява прывабны і адразу ж засвойваецца рэцыпіентам, дазваляе хутка і выразна «лічыць» сутнасць і інфармацыю, закадаваную ў ім. Даследчыца С. А. Шомава прыводзіць у прыклад іншы медыя-тэрмін для інтэрнэт-мема — «штрыхкодаў для падсвядомасці» — «выдатная метафара для тых спецыфічных функцыянальных якасцяў мема, якія дазваляюць <…> разглядаць дадзены феномен не толькі ў структуры культурнай прасторы, але і ў кантэксце несвядомага». Паведамленне меметычнага зместу ўздзейнічае на падсвядомым узроўні, калі чалавек да канца не разумее, што менавіта яго смяшыць у меме, сярдуе або раздражняе, пакуль ён сам не ўсведамляе пераносны мемам «мэсыдж» або не выцесніць з свядомасці змест мема тым ці іншым спосабам{{Sfn|Изгаршева|2020}}. Інтэрнэт-мем прапануецца разумець як асаблівага роду крэалізаваны медыятэкст, які валодае пэўнай сімвалічнай характарыстыкай, якая прыпісваецца яму стварылай яго аўдыторыяй. Даследчыца Т. Я. Савіцкая прапануе трактаваць інтэрнэт-мем у вузкім спецыфічным значэнні як культурную інфармацыю, якая жыве ў сетцы і фіксуе новы, гістарычны беспрэцэдэнтны сацыяльна-культурны феномен{{Sfn|Изгаршева|2020}}. ==== Асаблівасці медыйнай прыроды ==== Даследчыца С. А. Шомава вылучае наступныя спецыфічныя рысы, якія характарызуюць медыйную прыроду інтэрнэт-мемов і ярка вылучаюць іх сярод іншых тыпаў сеткавых паведамленняў{{Sfn|Изгаршева|2020}}: * двухчасткавая структура інтэрнэт-мема; * здольнасць інтэрнэт-мема да рэплікацыі ў медыяпрасторы; * пераважна іранічная прырода большасці інтэрнэт-мемов; * інтэртэкстуальнасць (інтэрнэт-мемы звязаны адна з адной і з усім медыйным асяроддзем складанымі, творчымі скрыжаваннямі); * прынцыповая інтэрактыўнасць інтэрнэт-мема; * цесная і не цалкам вывучаная сувязь інтэрнэт-мема з калектыўным несвядомым: «мем - гэта эфектыўны спосаб адначасова прабіць ахоўны бар'ер у свядомасці вялікай колькасці людзей»; * дваістая прырода інтэрнэт-мема. На думку лінгвіста Максіма Кронгаўза, інтэрнэт-мем імкнецца не да дакладнага прайгравання, а да скажэння ці да новых кантэкстаў у шырокім сэнсе. З'яўленне мема заўсёды нечакана: ён ужываецца ў недарэчных сітуацыях і з рознага роду іканічнымі кампанентамі. Візуальны кампанент у інтэрнэт-меме служыць для таго, каб у поўнай меры раскрыць значэнне вербальнага элемента ці ж цалкам змяніць яго канатацыю — надаць іншы сэнс. Крэалізаваныя тэксты такога кшталту здольныя «ўдрукоўвацца» ў памяць чалавека і ў далейшым «дэкадзіраваць» іншыя падобныя тэксты на аснове ўжо наяўных, дапамагаць адэкватна іх успрымаць{{Sfn|Изгаршева|2020}}. Інтэрнэт-мем, размешчаны ў медыяпублікацыі, у сутнасці, з'яўляецца афармленнем сітуацыі сацыяльнага ўзаемадзеяння паміж аўтарам і чытачом, іканічны элемент у ім выконвае функцыю сродку максімальна хуткай і дакладнай перадачы не толькі інфармацыі як такой, але і адносіны да яе аўтара. Для ўзнікнення інтэрнэт-мемаў, якія выкарыстоўваюцца як элемент медыяпрасторы, актуальна наступнае правіла: чым карацейшы і арыгінальнейшы па змесце некаторы вербальны тэкст, чым ён надзённы, тым больш у яго шанцаў стаць мемам і атрымаць далейшае развіццё{{Sfn|Голованова, Часовский|2015}}. На сённяшні дзень стварыць новы інтэрнэт-мем гэтак жа лёгка, як і забыцца стары: па запыце на прасторах Інтэрнэту знаходзіцца цікавы карыстальніка мем і па шаблоне ім жа ствараецца яшчэ адзін, не заўсёды моцна адрозны ад зыходнага, што кажа не толькі аб вялікай колькасці «скапіяваных» мем-ідэй, але таксама і аб штодзённасці і аднолькавасці інтэрнэт-мемов. Стварыць сапраўды якасны, здольны на канкурэнцыю інтэрнэт-мем уяўляецца вельмі складаным, бо для гэтага аўтару даводзіцца прыкласці нямала намаганняў: інтэрнэт-мем павінен быць крэатыўным, цікавым, нестандартным, а яго ідэя — свежай і надзённай{{Sfn|Изгаршева|2020}}. Шаблоны мемов можна знайсці, набраўшы ў пошукавіку адпаведную фразу. Як правіла, на сайтах выкладзены ўзоры вядомых інтэрнэт-мемов, якія ўяўляюць сабой выяву з прабеламі, дзе звычайна пішацца тэкставае паведамленне. У сувязі з гэтым у віртуальнай прасторы часта можна ўбачыць мемы, якія нязначна адрозніваюцца адна ад адной (могуць быць зменены імёны, месца дзеяння і іншае){{Sfn|Голованова, Часовский|2015}}. У вербальнай частцы інтэрнэт-мема нярэдка можна сустрэць элементы, характэрныя для тэкстаў коміксаў. Такія элементы або называюць аб'ект, чыя рэпліка рушыць услед далей, або апісваюць дзеянні аб'екта адпаведна. У якасным інтэрнэт-меме карыстачы пазнаюць сябе, нейкія праўдзівыя сітуацыі ці цікавыя моманты з жыцця. Таксама многія інтэрнэт-мемы прыцягваюць карыстальнікаў, паколькі характарызуюць тую ці іншую прафесійную сітуацыю па родзе дзейнасці карыстальніка. Нярэдка галоўнымі героямі меметычных медыятэкстаў становяцца аб'екты, якія прывабліваюць увагу сваімі знешнімі якасцямі, напрыклад, каты, сабакі, мілыя дзеці — усё тое, што прымушае карыстальніка «замілоўвацца», пазнаваць у інтэрнэт-меме свайго гадаванца або проста любавацца гэтым аб'ектам{{Sfn|Изгаршева|2020}}. Чым эпатажны малюнак, тым большую цікавасць яна можа выклікаць у карыстачоў, пры гэтым самыя папулярныя выявы могуць у далейшым перайсці з рангу недаўгавечных у ранг «доўгажывучых», шматкроць якія рэпрадукуюцца мемов{{Sfn|Голованова, Часовский|2015}}. Мемы не толькі здольныя прыцягнуць увагу да той ці іншай сацыяльна значнай з'явы, падзеі, асобы, але і ў корані змяніць стаўленне да яе — у адпаведнасці з агульнай танальнасцю інтэрнэт-зносін. Інтэрнэт-мемы могуць згладзіць вастрыню ўспрымання экстрэмальнай сітуацыі, перавесці тое, што адбылося з разраду сур'ёзнага ў разрад чаго-небудзь гульнявога. Пры гэтым гульня аказваецца звязанай не з тэкстам або выявай, а з самой падзеяй, якая каштоўнасна нівеліравалася, страціла сваю «эсхаталагічную» значнасць{{Sfn|Изгаршева|2020}}. Інтэрнэт-мемы таксама могуць якасна і ярка іранізаваць не толькі над актуальнымі падзеямі, але і над паводзінамі, якія кідаюцца ў вочы, асаблівасці медыйных асоб, прадстаўнікоў шоу-бізнесу, мастацтва, кінематографа, фактамі з іх прафесійнай дзейнасці і асабістага жыцця. Не менш прывабнымі для карыстальнікаў таксама служаць кадры з вядомых фільмаў, якія падвяргаюцца пераасэнсаванню ў інтэрнэт-культуры{{Sfn|Изгаршева|2020}}. == Асноўныя этапы жыцця == Лінгвіст Максім Кронгаўз прапанаваў наступныя асноўныя этапы жыцця інтэрнэт-мемов як камунікатыўных адзінак{{Sfn|Изгаршева|2020}}: * стварэнне мема і першапачатковая рэакцыя; * распаўсюджванне мема; * выкарыстанне мема; * згасанне мема або змяненне статусу. Першапачаткова большасць мемов узнікаюць з абсурдных, дзіўных і экстраардынарных сітуацый, фраз, песень, кліпаў, сцэн з фільмаў і т. д. Часцяком гэта адбываецца на форумах, на старонках сацыяльных сетак ці сайтах - калі мем становіцца цікавым для іншых карыстачоў, ён хутка набірае папулярнасць і высоўваецца ў «топ». Далей у гульню ўступае другая фаза - распаўсюджванне жарты на прасторах інтэрнэту. Максім Кронгаўз называе дадзены перыяд «крэатыўнай зонай», таму што мем відазмяняецца, імкнучыся захапіць пабольш камунікатыўнай прасторы, паколькі інтэрнэт-мем пераўтворыцца і пачынае трансфармавацца ў новыя кантэксты і сітуацыі. Наступны перыяд ахарактарызаваны стабільнасцю: інтэрнэт-мем вандруе па сетцы, перыядычна выкарыстоўваецца ў камунікацыі і ўсяляк «хапаецца» за жыццё{{Sfn|Изгаршева|2020}}. Аднак ніводны інтэрнэт-мем не «застрахаваны» ад знікнення, мода заўсёды дыктуе новыя правілы, карыстальнікі лёгка могуць страціць цікавасць, і таму мемы праз нейкі пэўны прамежак часу могуць стаць незразумелымі інтэрнэт-аўдыторыі, якая таксама ўвесь час абнаўляецца і мяняецца. На апошнім жыццёвым этапе інтэрнэт-мем альбо згасае, альбо змяняе свой статус на моўную адзінку — ужываецца ў гаворцы не як мем, а як камунікатыўна-моўны элемент{{Sfn|Изгаршева|2020}}. . == Інтэрнэт-мемы ў палітыцы == В. Шомава вызначае палітычны інтэрнэт-мем як «спецыфічны жанр інтэрнэт-камунікацыі; …асобныя паведамленні ў новых медыях, якія ўяўляюць сабой рэакцыю на тую ці іншую палітычную падзею, што валодаюць рознай семіятычнай прыродай (візуальнай, аўдыяльнай, вербальнай), адрозніваюцца кідкасцю зместу і „ўпакоўкі“, якія падвяргаюцца шматлікаму капіяванню карыстальнікамі і спантанна распаўсюджваюцца ў Сеткі — а таму якія могуць быць прылічанымі да феноменам меметической прыроды»{{Sfn|Ежов|2019}}. Калі мем удалы, ён, як правіла, атрымлівае водгук і далейшае жыццё ў інтэрнэт-асяроддзі. У дыскурсе СМІ такі мем, вядомы, без сумневу, прыцягне ўвагу і цікавасць чытачоў да тэксту{{Sfn|Голованова, Часовский|2015}}. Інтэрнэт-мемам уласціва высокая палітычная афарбаванасць, што даказваецца існаваннем вялікай колькасці інтэрнэт-мемов на палітычную тэматыку і тлумачыцца іх надзённасцю і актуальнасцю. Так як інтэрнэт-карыстальнікі імгненна адгукаюцца на розныя падзеі, у тым ліку на падзеі з палітычнага жыцця, у Інтэрнеце штодня з'яўляюцца інтэрнэт-мемы на палітычныя тэмы. Інтэрнэт-мемы на палітычныя тэмы могуць разглядацца як рэакцыя інтэрнэт-карыстальнікаў на палітычную абстаноўку{{Sfn|Канашина (2)|2017}}. Інтэрнэт-мем мае шмат агульнага з палітычнай карыкатурай . У шматлікіх інтэрнэт-мемах, як і ў палітычнай карыкатуры, задзейнічаецца стратэгія высмейвання і надзённасці, нярэдка выкарыстоўваюцца [[Гіпербала (рыторыка)|гіпербала]] і іншыя сатырычныя прыёмы. Таксама ў інтэрнет-мемах назіраецца выкарыстанне прэцэдэнтных феноменаў. Інтэрнэт-мему, як і палітычнай карыкатуры, уласцівая ярка выяўленая камічная скіраванасць. Апроч гумару ў інтэрнэт-мемах таксама можа назірацца настрой трагічнасці, як і ў палітычнай карыкатуры. Як і палітычная карыкатура, інтэрнэт-мем на палітычную тэму мае на мэце крытыку грамадска-палітычных з'яў з дапамогай мастацкіх сродкаў ( [[Сатыра|сатыры]], [[Каламбур|гульні слоў]], [[Гратэск|гратэску]] і іншае). Пры гэтым палітычная карыкатура, як правіла, ствараецца прафесійнымі мастакамі, часта ў мэтах [[Прапаганда|прапаганды]], з'яўляючыся прадуктам СМІ, у той час як інтэрнет-мем на палітычную тэму ўяўляе сабой праяву своеасаблівай народнай творчасці, [[Фальклор|фальклору]], які фіксуецца і тыражуецца ў інтэрнет-прасторы. Аўтарства мемов ананімнае, а самі інтэрнэт-мемы могуць разглядацца як праява калектыўнага мыслення. Інтэрнэт-мем таксама падобны да палітычнай карыкатуры сваёй адраснасцю, завершанасцю, лаканічнасцю{{Sfn|Канашина (2)|2017}}. Інтэрнэт-мемы з'яўляюцца індыкатарам палітычнага рэйтынгу, гэта значыць паказваюць, наколькі папулярны ці непапулярны той ці іншы палітык. Здольнасць інтэрнэт-мемов служыць «барометрам» палітычнай думкі грамадства тлумачыцца, з аднаго боку, іх злабадзённасцю і прыхільнасцю да грамадска-палітычнага кантэксту, з другога — жанравымі характарыстыкамі (ананімнасць, экспрэсіўнасць, магчымасць не выконваць прынцыпы паліткарэктнасці). Інтэрнэт-мемы пра палітыкаў з гумарыстычнай скіраванасцю, якія маюць на мэце выставіць палітыка ў смешным выглядзе, сведчаць хутчэй пра пэўную папулярнасць палітыка і адлюстроўваюць базавую патрэбу чалавека бачыць смешнае ў навакольным свеце. Калі ж інтэрнэт-мем выкананы з'едлівай сатыры, утрымлівае негатыўную адзнаку палітыка, то гэта з'яўляецца адлюстраваннем гнеўнай рэакцыі грамадства і паказчыкам нізкага рэйтынгу{{Sfn|Канашина (2)|2017}}. Інтэрнэт-мемы могуць разглядацца як спосаб выказвання палітычнай думкі, як нейкая трыбуна, з якой можна свабодна выказвацца. Бо аўтарства інтэрнэт-мемов ананімна, палітычнае меркаванне ў іх выяўляецца свабодна, без сарамлівасці, нават, магчыма, з выкарыстаннем табуяванай лексікі, у форме высмейвання, абраз. Мемы на палітычную тэму і [[Анекдот|палітычныя анекдоты]] аб'ядноўвае ананімнасць, камічная накіраванасць, магчымасць выказаць нешта забароненае, непрыстойнае і некаторая фальклорнасць{{Sfn|Канашина (2)|2017}}. Магчымасць выказаць палітычныя перакананні з дапамогай інтэрнэт-мемов сведчыць аб тым, што інтэрнэт-мемам уласціва ідэалагічная накіраванасць, прычым іх аўтары імкнуцца не толькі выказаць сваё палітычнае меркаванне, але і ўздзейнічаць на іншых інтэрнэт-карыстальнікаў з дапамогай мастацкіх сродкаў інтэрнэт-мема (выразнай карцінкі, метафары, ігры слоў и г.д.){{Sfn|Канашина (2)|2017}}. == Арт-мем == Арт-мэм — разнавіднасць інтэрнэт-мема, які змяшчае арт-кантэнт{{Sfn|Сапанжа, Ершова|2017}}. Дадзены тып інтэрнэт-мема быў выдзелены культуролагам Д. Я. Яршовай<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.boston.com/news/local/articles/2008/02/11/dozens_of_masked_protesters_blast_scientology_church/|title=Dozens of masked protesters blast Scientology church. Web-based foes guard IDs, assert risk of retribution|author=John S. Forrester|date=2008-02-11|publisher=[[The Boston Globe]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170657/http://www.boston.com/news/local/articles/2008/02/11/dozens_of_masked_protesters_blast_scientology_church/|archive-date=2016-03-03|access-date=2012-03-14|url-status=dead}}</ref>. У 2010-х гадах арт-мем стаў значнай з'явай сеткавай культуры і крэатыўнай часткай агульнага арт-кантэнту і важным элементам сеткавай прасторы. Адсутнасць строгіх азначэнняў тэрміна тлумачыцца шэрагам прычын: з пункту гледжання [[мастацтвазнаўства]] арт-мем не з'яўляецца прадметам спецыфічнага мастацтвазнаўчага дыскурсу ў сілу прафаннага характару яго стварэння, а з пункту гледжання [[Культуралогія|культуралогіі]] гэты феномен можна ўпісаць у агульныя практыкі сеткавай візуальнай камунікацыі{{Sfn|Сапанжа, Ершова|2017}}. Арт-мем генеруе інфармацыю на аснове візуальнага мастацкага кантэнту і ў гэтай якасці ён найбольш блізкі па сваіх характарыстыках культурнай мему, які, па вызначэнні [[Рычард Докінз|Рычарда Докінза]], актыўна ўключаецца ў працэсы капіявання і размнажэння, аддаляючыся ад крыніцы і ўступаючы ў сістэму сеткавай камунікацыі як самастойны яе элемент{{Sfn|Сапанжа, Ершова|2017}}. Сеткавы арт-мем — гэта [[мем]], які змяшчае мадыфікаваны арт-кантэнт і з'яўляецца вынікам творчай актыўнасці інтэрнэт-карыстальнікаў. У аснове арт-мемов ляжыць апрапрыяцыя кананічнай мастацкай спадчыны з наступнай дэканструкцыяй яе [[Семантыка|семантыкі]] і мастацка-вобразнага ладу. Адметнай жа характарыстыкай арт-мемов з'яўляецца яго прынцыпова прафанны, масавы характар, у рамках якога на першы план выносіцца менавіта сеткавы складнік, а сам арт-мем разглядаецца, у першую чаргу, як спосаб камунікацыі. Колькасць перапостаў і лайкаў — крытэрый паспяховасці арт-мема{{Sfn|Сапанжа, Ершова|2017}}. === Класіфікацыя === Арт-мемы могуць адрознівацца па мэце стварэння, па спосабе кантакту з творам, па каштоўнаснаму патэнцыялу і арыгінальнасці рашэння. Не менш важна адрозненне па ступені ахопу патэнцыйнай сеткавай аўдыторыі: частка арт-мемов цалкам можа мець інтэрнацыянальны характар і без страт узнаўляецца ў рамках розных культур, а частка можа быць адэкватна зразуметая толькі прадстаўнікам канкрэтнай культуры{{Sfn|Сапанжа, Ершова|2017}}. Адной з найбольш выбітных падстаў для класіфікацыі арт-мемаў з'яўляецца спосаб змянення структуры зыходнага твора, які пераўтворыцца ў арт-мем. Сярод асноўных відаў арт-мемов, прадстаўленых у сеткавай прасторы, у рамках названага падыходу, культуролаг Д. Я. Яршова вылучыла наступныя разнавіднасці{{Sfn|Сапанжа, Ершова|2017}}: # ''Візуальны арт-мем''. Звязаны са змяненнем візуальнай структуры інтэрпрэтаванага твора. Візуальныя арт-мемы, у асноўным, звяртаюцца да інтэрпрэтацыі кананічных твораў мастацтва. Пазнаванне вобразаў і разуменне падмены кожным удзельнікам Сеткавага арт-дыялогу і забяспечвае неабходны эфект. Візуальны арт-мем можа будавацца на аснове{{Sfn|Сапанжа, Ершова|2017}}: ## Сумяшчэння некалькіх карцін у адзін малюнак, перамяшчэння герояў і прадметаў з адной карціны ў іншую; ## З'яўлення новых герояў, часцяком сучасных персанажаў [[Масавая культура|масавай культуры]], прадстаўленых у новым свеце; ## Замены адных герояў карціны на іншых; ## Пераапранання герояў карціны, змяненне іх стылю; ## Перамяшчэння герояў карціны ў сучасную навакольнае асяроддзе; ## Знікнення героя карціны. ## Асобна варта адзначыць такія формы, як стварэнне «копіі» карціны пры дапамозе графічнага рэдактара, стварэнне «копіі» з розных бытавых прадметаў, арт-косплей, боды-арт, музейныя сэлф і іншае. # ''Анімацыйны арт-мем''. Звязаны з даданнем у карціну мультымедыя-эфектаў. # ''Вербальны арт-мем''. Звязаны з даданнем тэксту без змены самога твора. Вербальныя арт-мемы ў значнай ступені арыентаваны на групы, якія валодаюць пэўнай мовай. Паколькі асноўная нагрузка кладзецца менавіта на слова, рэпліку або дыялог, выбар твораў для іх канструявання не абмежаваны. Сярод асноўных прыёмаў стварэння вербальнага арт-мема вылучаюцца наступныя{{Sfn|Сапанжа, Ершова|2017}}: ## Каментаванне, пры якім апісанне дзеянні, таго, што адбываецца на карціне, выклікае эфект скажэнні сюжэту; ## Прыём цытавання, пры якім спецыяльна падабраная цытата змяняе сэнс твора; ## Прыём дыялогу, які імітуе абмен рэплікамі паміж удзельнікамі; ## Прыём перадачы думак персанажа, часта ўзаемна выключаюць; ## Арт-лікбез, для якога характэрна іранічнае каментаванне зместу твора з пункту гледжання гісторыі развіцця выяўленчага мастацтва. # ''Сінтэтычны арт-мем.'' Заснаваны на комплексным выкарыстанні тэхналогій мадыфікацыі творы мастацтва. === Тыпы === # ''Арт-сэлфі''. Яго асноўнай задачай якога з'яўляецца выраз стаўлення да мастацкага аб'екта ў сувязі з асобай аўтара. Арт-сэлфі фіксуюць модус прысутнасці індывіда і прадстаўляюць яго навакольным, а пры яго стварэнні адбываецца выпрацоўка новых індывідуальных траекторый эстэтычнага досведу. Фізічна індывід можа поўнасцю або часткова прысутнічаць на фатаграфіі або выкарыстоўваць арт-аб'ект у якасці свайго альтэр-эга, гэта значыць дэлегаваць мастацкаму вобразу права прадстаўляць яго ўнутраны свет, настрой, перажыванні{{Sfn|Сапанжа, Ершова|2017}}. # ''Арт-пойнт''. Яго асноўнай задачай з'яўляецца выраз пэўнага значэння. Вядучым кампанентам тут з'яўляецца [[семантыка]]. Арт-пойнт дэкларуе пэўную думку, грамадскую пазіцыю, сацыяльны сэнс. У процівагу арт-сэлфі, сканцэнтраваных на індывідуальных перажываннях, арт-пойнт імкнецца да сацыяльнай значнасці, масавасці, да дэманстрацыі грамадскіх праблем, якія закранаюць вялікія групы людзей{{Sfn|Сапанжа, Ершова|2017}}. == Глядзіце таксама == * [[Луркамор’е|Lurkmore.to]] — вики-проект, посвящённый интернет-мемам. * [[Encyclopedia Dramatica]] — англоязычный вики-проект, посвящённый интернет-мемам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Квят А. Г.'' [http://www.mediascope.ru/node/1254???12 Медиамем как инструмент политического PR: когнитивный подход] // Медиаскоп. — 2013. — Вып. 1. — ISSN 2074-8051. * ''Ягодкина М. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/memy-v-internet-kommunikatsii Мемы в интернет-коммуникации] // «Art Logos» («Искусство слова»).— 2019 . — Вып. 1. № 2 (7). — С. 142—152. — [https://lengu.ru/download/82852 ISSN 2541-9803]. * ''Потапова Р. К., Потапов В. В.'' [https://izv-oifn.ru/s160578800019458-9-1/ Интернет-меметика как эмоциогенная среда сетевой коммуникации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251025191427/https://izv-oifn.ru/s160578800019458-9-1/ |date=25 кастрычніка 2025 }} // Известия Российской академии наук. Серия литературы и языка. — 2022. — Т. 81. — № 2. — С. 78—91. == Спасылкі == {{Навігацыя}} * ''Амзін А.'', ''Вавёрчын І.'' [http://lenta.ru/articles/2006/02/28/preved/ Поўны правед. Інтэрнэт-слэнг усё часцей выходзіць за межы віртуальнай прасторы] . * {{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/society/2013/12/131231_memes_of_the_year.shtml|title=Самые популярные интернет-мемы в 2013 году|author=|website=|date=2013-12-31|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|access-date=2014-01-02}} [[Катэгорыя:Інтэрактыўныя (сеткавыя) субкультуры]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-мемы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] ienosd7cd8gfmmkcgo1cuqh0o5thdlt 0 803116 5158407 5130655 2026-06-25T18:49:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158407 wikitext text/x-wiki {{Святы}} '''Гаўрыі́л Беласто́цкі''' або '''Гаўрыі́л Заблу́даўскі''', таксама '''Гаўрыі́л Слу́цкі''' і '''Гаўрыі́л Зве́ркаўскі''' (сапраўднае імя '''Гаўрыі́л Пятро́віч Гоўдзель'''; {{СС|1|красавіка|1684|22|сакавіка}} — {{СС|30|красавіка|1690|20}}) — праваслаўны святы, [[мучанік]]. Культ шанавання распаўсюджаны найперш у [[Беларусь|Беларусі]] і на [[Падляшша|Падляшшы]] ([[Польшча]]). Паводле ўяўленняў, пашыраных сярод вернікаў [[Праваслаўная царква|праваслаўнай]] царквы, быў закатаваны [[Іўдаізм|іўдзеямі]]<ref name="autogenerated2">[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003559224?page=72 Словарь исторический о святых, прославленных в Российской Церкви.] — СПб., 1862. — С. 60.</ref>. Днём памяці ў праваслаўнай царкве выступае {{СС|3|мая||20|красавіка}}. Шанаванне Гаўрыіла Беластоцкага крытыкуецца як прыклад [[Крывавы паклёп на яўрэяў|крывавага паклёпу на яўрэяў]]<ref name="autogenerated6" /> і прапаганды [[антысемітызм]]у. Не знойдзена ніякіх архіўных матэрыялаў аб гісторыі Гаўрыіла. Мяркуецца, што легенда пра Гаўрыіла не мае рэальнай асновы і была сканструявана ў 1720-х гадах пасля адшукання мошчаў<ref name="panch" />. == Жыццеапісанне паводле царкоўных крыніц == [[Файл:GavriilBelostok1.jpg|thumb|250px|right|Гаўрыіл Беластоцкі. Фрагмент роспісу [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкага манастыра]]. XIX ст.]] У выдадзенай у 1815 годзе 6-й частцы «Гісторыі расійскай іерархіі» архімандрыт [[Амвросій (Арнацкі)]] (будучы епіскап Пензенскі і Саратаўскі) са спасылкай на манастырскія запіскі [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Слуцкага Свята-Троіцкага манастыра]] паведамляў, што Гаўрыіл нарадзіўся ў 1684 годзе ў вёсцы {{нп5|Зверкі (Падляскае ваяводства)|Зверкі|pl|Zwierki}} каля горада [[Заблудаў|Заблудава]] ў тагачасным [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], а ў 1690 годзе быў выкрадзены «жыдам Арандарам» з той жа вёскі, закатаваны і выкінуты ў поле на з’ядзенне птушкам. Бацькі Гаўрыіла адшукалі цела і пахавалі яго ў {{нп5|Заблудаўскі Успенскі манастыр|Заблудаўскім манастыры|pl|Monaster Zaśnięcia Matki Bożej w Zabłudowie}}. Праз 30 гадоў мошчы былі знойдзены цэлымі і пастаўлены ў царкоўны склеп, а 9 мая 1775 года [[Мошчы|мошчы нятленныя]] былі з Заблудава перанесены ў Слуцкі манастыр архімандрытам названага манастыра Міхаілам Казачынскім<ref>''Архимандрит Амвросий.'' [https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004093387?page=155&rotate=0&theme=white История Российской иерархии, ч. VI.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221115055602/https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004093387?page=155&rotate=0&theme=white |date=15 лістапада 2022 }} — М., 1815. — С. 149.</ref>. Амаль у такім жа выглядзе гісторыя пра выкраданне і забойства Гаўрыіла Беластоцкага «жыдам-арандатарам» пераказана ў «Слоўніку гістарычным пра святых, праслаўленых у Расійскай Царкве, і пра некаторых падзвіжнікаў благачэсця, мясцовашанаваных» (Санкт-Пецярбург, 1862)<ref name="autogenerated2" />. У артыкуле [[Яраслаў Харкевіч|Яраслава Харкевіча]] і [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца|Валерыя Чарапіцы]] ў [[Праваслаўная энцыклапедыя|Праваслаўнай энцыклапедыі]], выдадзенай у 2005 годзе<ref name="autogenerated1">{{Праваслаўная энцыклапедыя|161257|Гавриил|10|200—202|Харкевич Я., [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца|Черепица В. Н.]], Шешко А. В.}}</ref>, гаворыцца, што бацькі Гаўрыіла адшукалі цела і пахавалі яго на могілках у роднай вёсцы. Мучаніцкая смерць Гаўрыіла стала прадметам судовага разбору, вынікі справы былі запісаны ў «кнігах праўных магдэбургіі Заблудаўскай». Падчас эпідэміі ў 1720 годзе мясцовыя жыхары стараліся хаваць памерлых дзяцей побач з магілай Гаўрыіла. Паводле легенды, падчас аднаго з такіх пахаванняў выпадкова зачапілі труну Гаўрыіла і знайшлі яго нятленныя [[мошчы]]. Іх перанеслі ў [[Крыпта|крыпту]] Зверкаўскай царквы. У 1746 годзе царква згарэла, але мошчы Гаўрыіла засталіся непашкоджанымі. Абгарэла толькі ручка дзіцяці, у тым жа годзе мошчы перанеслі ў Заблудаўскі Успенскі манастыр, пасля перанясення мошчаў ручка дзіцяці цудоўным чынам зажыла і пакрылася скурай. У 1755 годзе мошчы з Заблудава былі перанесены ў [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Слуцкі манастыр]]. {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:18em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |'''Сілабічныя віршы<br />на грабніцы Гаўрыіла'''<ref name=autogenerated3>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%93%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B8%D0%B8%D0%BB,_%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%A1%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=РБС/ВТ/Гавриил, святой Заблудовско-Слуцкий — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2026-02-25}}</ref>:<br /> <poem>«Арендарь — жид из Зверков, Выбравши годину, Апреля одиннадцатого Схватил мя детину На свой воз и завезли До Белого Стоку, Где первее кровь мою Пущали из боку; A потом мя вкинувши До темнаго лиоху, Пудцадлами стощали Кровь с мене по троху. Жид арендарь из Зверков Шутко прозывался, Мучили, поки с Бресци Весь кагал собрался. Собравшися шайками Везде мя ранили, Аж даже конечнее Кровь с мене стащили. Умертвивши, на части Не дробили тело, Ho на ниву у жито Выкинули цело».</poem> |} У выдадзенай у 1913 годзе брашуры, якую прыпісваюць [[Уладзімір Іванавіч Даль|Уладзіміру Далю]]<ref name="Басин. Миф">{{артыкул |спасылка=http://www.berkovich-zametki.com/2012/Zametki/Nomer12/Basin1.php |аўтар=[[Якаў Зіноўевіч Басін|Басин Я. З.]] |загаловак=Миф о кровавом навете и современное православие |год=2012 |выданне=Заметки по еврейской истории : [эл. журнал] |месяц=12 |нумар=12(159) |archive-date=2013-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031202133/http://www.berkovich-zametki.com/2012/Zametki/Nomer12/Basin1.php }}</ref>, «[[Разыскание об убиении евреями христианских младенцев и употреблении крови их|Запіска пра рытуальныя забойствы]]» паведамляецца, што ў «Мінскай губерні, каля Слуцка, у Свята-Траецкім манастыры, спачываюць мошчы дзіцяці Гаўрыіла, закатаванага ў 1690 годзе жыдамі. У надпісе расказаны ўсе падрабязнасці гэтага здарэння; злачынства ўчынена ў Беластоку, труп знойдзены ў густым хлебе, са звычайнымі ў гэтых выпадках знакамі. Сабакі адкрылі лаем сваім цела дзіцяці, прызнанага пасля мясцовым угоднікам. У гонар яго складзены малебныя песні, вядомыя пад назвай [[трапар]]а і [[кандак]]а. Яўрэй, арандатар Шутка, быў галоўным забойцам. Пра судовае вядзенне гэтай справы помнікаў не засталося праз пажары». На афіцыйным партале Беларускага экзархата Рускай праваслаўнай царквы, а таксама ў артыкуле [[Яраслаў Харкевіч|Яраслава Харкевіча]] і [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца|Валерыя Чарапіцы]] ў Праваслаўнай энцыклапедыі біяграфія Гаўрыіла прыводзіцца з шэрагам іншых падрабязнасцей<ref name=autogenerated1 />. Паведамляецца, што Гаўрыіл нарадзіўся [[2 красавіка|22 сакавіка (2 красавіка)]] 1684 года ў вёсцы Зверкі, каля мястэчка [[Заблудаў|Заблудава]] пад [[Беласток]]ам ([[Рэч Паспалітая]], цяпер — [[Польшча]]) у сям’і праваслаўных сялян Пятра і Анастасіі Гоўдзель. 11 красавіка 1690 года, у той час, як маці дзіцяці насіла абед у поле ягонаму бацьку, шасцігадовы хлопчык, які застаўся без нагляду, знік, а праз некалькі дзён быў знойдзены мёртвым у полі. У адсутнасць бацькоў мясцовы яўрэй-арандатар, «сябра зацятай іўдаісцкай секты» Шутка, прылашчыўшы дзіця, павёз яго з сабой у Беласток, дзе (у шэрагу версій, сумесна з іншымі мясцовымі іўдзеямі) дзевяць дзён падвяргаў хлопчыка рытуальным катаванням, якія імітавалі [[Мукі Хрыстовы]]: прыбіў за рукі і за ногі да сцяны і пракалоў бок, выпусціўшы такім чынам кроў. Пасля смерці дзіцяці яго цела было выкінута катамі ў поле. Бадзяжныя сабакі не толькі не накінуліся на цела, але і на працягу трох дзён адганялі ад яго птушак. Гаўрыіл быў пахаваны каля могілкавай царквы ў Зверках. Мучаніцкая смерць яго наступіла 20 красавіка (паводле юліянскага календара) і святкуецца цяпер [[3 мая]]. Праз трыццаць гадоў, у 1720 годзе, падчас чарговага пахавання была выпадкова закранута труна Гаўрыіла і было выяўлена, што цела яго не сатлела. Гэтая вестка разнеслася сярод праваслаўных і ўзмацніла шанаванне мучаніка. [[Мошчы]] перанеслі ў царкоўную крыпту ў вёсцы Зверкі. У 1746 годзе гэтая царква згарэла, але мошчы Гаўрыіла ўцалелі. У чатырох выданнях (1862, 1865, 1882, 2008) кнігі [[Філарэт (Гумілеўскі)|Філарэта (Гумілеўскага)]] «Рускія святыя, шанаваныя ўсёй царквой або мясцова» змешчана «Пакута Гаўрыіла дзіцяці»<ref>[[Файл:Филарет (Гумилевский). Русские святые, чтимые всею церковию или местно, январь, февраль, март, апрель (1861-62).pdf|100px|page=553]]<br />[[Філарэт (Гумілеўскі)|Филарет (Гумилевский)]]. Русские святые, чтимые всею церковию или местно : опыт описания жизни их / [соч.] Ф. А. Ч. — Чернигов : Губ. тип., 1861—1864. — 23 см. — 1862, апрель. — 1862. — 138, II с. / МѢСЯЦЪ АПРѢЛЬ. 20. Во тотъ же (20) д. страданіе {{lang-cu|ГАВРЇИ́ЛА}} младенца. — С. 88—90. </ref><ref>[[Філарэт (Гумілеўскі)|Филарет (Гумилевский)]]. [https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01003837268?page=531&rotate=0&theme=white Русские святые, чтимые всею церковию или местно : опыт описания жизни их / соч. Филарета, архиеп. Черниговского. — 2-е изд., с доп. — Чернигов : Тип. Ильинского монастыря, 1865. — 24 см.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221114175405/https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01003837268?page=531&rotate=0&theme=white |date=14 лістапада 2022 }} [Отд-ние 1 : Январь, февраль, март и апрель]. — 1865. — [4], VI, 568, VII с. / МѢСЯЦЪ АПРѢЛЬ. 20. Во тотъ же (20) д. страданіе {{lang-cu|ГАВРЇИ́ЛА}} младенца. — С. 517—519.</ref><ref>[[Філарэт (Гумілеўскі)|Филаретъ Черниговскій]]. [[s:ru:Русские святые, чтимые всею церковию или местно/Апрель/20#m2|Русскіе святые, чтимые всею церковію или мѣстно: Опытъ описанія жизни ихъ]] — 3-е изд. — СПб.: Изд. книгопродавца И. Л. Тузова, 1882. — Т. 1. Январь, февраль, мартъ, апрѣль. МѢСЯЦЪ АПРѢЛЬ. 20. Во тотъ же (20) д. страданіе {{lang-cu|ГАВРЇИ́ЛА}} младенца. — С. 517—519.</ref>, у іх, у кнізе [[Дзімітрый (Самбікін)|Дзімітрыя (Самбікіна)]] «Месяцаслоў святых, усёй Рускай царквой або мясцова шанаваных і паказальнік святкаванняў у гонар ікон Божай Маці і св. угоднікаў Божых у нашай айчыне» (1898)<ref>[[Файл:Месяцеслов. Апрель - архиепископ Димитрий (Самбикин).pdf|100px|page=135]]<br />[[Дзімітрый (Самбікін)|Димитрий (Самбикин)]]. Месяцеслов святых, всей Русской церковью или местно чтимых и указатель празднеств в честь икон Божией Матери и св. угодников Божиих в нашем отечестве / [Сост. D. Самбикин]. — Вып. 1-12 : [в 14 т.]. — Тверь : Тип. Губерн. Правления, 1893—1902. / Вып. 8: Апрель. — 1898. — VII, 214 с. (Авт. в книге не указан). / С. 127—132 </ref> і на афіцыйным партале Беларускага экзархата сцвярджаецца, што справа «пра забойства хлопчыка Гаўрыіла» разбіралася ў судзе Заблудава, і злачынцы панеслі заслужанае пакаранне: «Пра гэта хто хоча падрабязна ведаць, адсылаем да кніг праўных магдэбургіі Заблудаўскай, кажа старадаўні запіс»<ref>апошняя частка: «говорит старинная записка» — адсутнічае на сайце: [http://exarchate.by/resource/Dir0262/Dir0263/Page0288.html Святой Гавриил] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140826113652/http://exarchate.by/resource/Dir0262/Dir0263/Page0288.html |date=26 жніўня 2014 }}. Официальный портал Белорусской православной церкви.</ref>. У 1919 годзе савецкі юрыст [[Іван Анатольевіч Шпіцберг|Іван Шпіцберг]] пісаў пра тое, што «Праўныя (гэта значыць метрычныя) кнігі Заблудаўскай магдэбургіі», на якія робіцца спасылка ў «Жыціях святых», не захаваліся, і сама асоба Гаўрыіла і абставіны працэсу становяцца міфічнымі<ref>''Шпицберг И. А.'' [[s:ru:Дело об антисемитской агитации в московском соборе Василия Блаженного в связи с обнаружением в нем усыпальницы «мученика Гавриила»|Отзвуки дела Бейлиса : Дело об антисемитской агитации в московском соборе Василия Блаженного в связи с обнаружением в нём усыпальницы «мученика Гавриила»]] // Журнал «Революция и церковь». — М.: Народный комиссариат юстиции РСФСР, 1919. — № 6—8. — С. 62—76, 71</ref><ref>[[Файл:Svyatoy_otrok_Gavriil_Srednevekovaya_beylisiada_-_1922.djvu|100px|page=12]]<br />''[[Іван Анатольевіч Шпіцберг|Шпицберг И. Н.]]'' Святой отрок Гавриил : Средневековая бейлисиада (Дело об антисемитской агитации в Моск. соборе Василия Блаженного в связи с обнаружением в нём усыпальницы мученика Гавриила). — Москва : Атеист, 1923. — 16 с. : ил.; 26 см. / С. 11 </ref>. == Гісторыя кананізацыі == [[Файл:Sv Gavriil thumb(1).jpg|thumb|right|Гаўрыіл Слуцкі (Беластоцкі). Ілюстрацыя [[Фёдар Рыгоравіч Солнцаў|Фёдара Солнцава]] да твора [[Філарэт (Гумілеўскі)|Філарэта (Гумілеўскага)]] «Рускія святыя, шанаваныя ўсёй Царквой або мясцова: Досвед апісання жыцця іх». 1885 год.]] У 1755 годзе мошчы святога былі перанесены [[хрэсны ход|хрэсным ходам]] у [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Слуцкі Свята-Троіцкага манастыр]]. Труна з целам Гаўрыіла ляжала адкрытай, цела было паколата. Да ракі (грабніца, у якой захоўваюцца мошчы святых) была прымацавана таблічка: «Мошчы дзіцяці Гаўрыіла Гаўдалючэнкі з вёскі Зверкі графства Заблудаўскага, народжанага 1684 года сакавіка 22 дня, а закатаванага ад [[жыд|жыдоў]] у Белым Стоку 1690 года красавіка 20 дня. Пра гэта, хто хоча падрабязней ведаць, адсылаецца да кніг праўных Магдэбургіі Слуцкай. 1755 года мая 9 дня, за шчаслівым княжаннем найяснейшага князя Іераніма». Розныя аўтары пра кананізацыю Гаўрыіла паведамляюць супярэчлівыя звесткі. У артыкуле Яраслава Харкевіча і Валерыя Чарапіцы ў Праваслаўнай энцыклапедыі напісана, што Гаўрыіла кананізавала ў 1820 годзе [[Руская праваслаўная царква|РПЦ]]<ref name=autogenerated1 />. На афіцыйным сайце [[Мікалаеўскі сабор (Беласток)|Беластоцкага сабора Мікалая Цудатворца]], у якім цяпер захоўваюцца мошчы Гаўрыіла, без указання першакрыніц і спасылак гаворыцца, што ў 1820 годзе ў стагоддзе адкрыцця мошчаў мучанік Гаўрыіл быў прылічаны да [[Лік святасці|ліку святых]], акт [[Кананізацыя|кананізацыі]] абвясціў [[Грыгорый V (патрыярх Канстанцінопальскі)|патрыярх Канстанцінопальскі Грыгорый V]]<ref>{{Cite web |url=http://www.soborbialystok.pl/strona/podstrony/zywot_gabriela.html |title=Św. Męczennik Młodzieniec Gabriel |access-date=2015-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924103130/http://www.soborbialystok.pl/strona/podstrony/zywot_gabriela.html |archive-date=2015-09-24 |url-status=dead }}</ref>. Гісторык Рускай царквы [[Яўген Яўсігнеевіч Галубінскі|Яўген Галубінскі]] ў фундаментальнай працы «Гісторыя кананізацыі святых у Рускай Царкве» (1903) піша, што ніякай афіцыйнай кананізацыі ад імя Найсвяцейшага сінода дзіцяці Гаўрыіла не было нават як мясцовашанаванага святога<ref>''[[Яўген Еўсцігнеевіч Галубінскі|Голубинский Е. Е.]]'' [http://www.odinblago.ru/istoria_kanonizacii/6#2 История канонизации святых в Русской Церкви.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151222104015/http://www.odinblago.ru/istoria_kanonizacii/6#2 |date=22 снежня 2015 }} — М., 1903. — С. 320</ref>. Даследаванні Галубінскага пра адсутнасць кананізацыі [[Свяцейшы правячы сінод|Найсвяцейшым сінодам]] Гаўрыіла пацвярджае сябра Найсвяцейшага сінода з 1819 года, мітрапаліт Маскоўскі [[Філарэт (Драздоў)]]. У адным са сваіх твораў, напісаным у 1820-х гадах з нагоды ўнясення Гаўрыіла ў «Слоўнік гістарычны пра святых угоднікаў праваслаўнай расійскай Царквы», на падставе сведчання «Гісторыі Іерархіі» Філарэт піша, што «ні гэтая гісторыя, ні царкоўны склеп (пра які згадвалася пры апавяданні пра знаходжанне мошчаў Гаўрыіла), ні архімандрыт Казачынскі не маюць права прылічаць да ліку святых»<ref name=autogenerated3 />. Гаўрыіл шанаваўся асобнымі месцічамі беларускага [[Слуцк]]а і асобнымі людзьмі навакольных паселішчаў. У Расіі Гаўрыіл быў доўгі час зусім невядомы. Галубінскі ў [[манаграфія|манаграфіі]] «Гісторыя кананізацыі святых у Рускай Царкве» змясціў імя Гаўрыіла ў «Спіс памерлых, на самай справе шанаваных». Багаслоў і гісторык [[Філарэт (Гумілеўскі)]], архіепіскап Чарнігаўскі ў працы «Рускія святыя, шанаваныя ўсёй Царквой або мясцова: Досвед апісання жыцця іх», выдадзенай у 1865 годзе, пад датай 20 красавіка змясціў жыціе Гаўрыіла, у ім ён напісаў: «Жыд Шчутка — арандатар Зверкаў, прылашчыў да сябе дзіця, завёў у свой дом і павёз яго ў Белы Сток; тут жыды, якія збегліся, мучылі хлопчыка без міласэрнасці. Унёсшы яго ў цёмнае месца, распялі і пусцілі з боку кроў, потым калолі яго рознымі інструментамі, пакуль не выпусцілі ўсёй крыві, а мёртвае цела кінулі ў поле. Псы тры дні бегалі каля цела і лаем адганялі ад яго драпежных птушак. Праз гэты ж лай знайшлі закатаванае цела і даставілі ў Заблудава. Па ране ў боку і іншых прыкметах відавочна было, што кроў выпушчана з хлопчыка паводле зверства па-жыдоўску і пакутніцкая смерць невінаватага хлопчыка тады ж запісана ў мясцовую кнігу Заблудава; жыды судом выкрыты ў злачынстве; цела аддадзена зямлі»<ref>''Филарет (Гумилевский).'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003837268?page=531 Русские святые, чтимые всей Церковью или местно: Опыт описания жизни их.] — 2-е изд. — Чернигов, 1865. — Отделение третье. Сентябрь, октябрь, ноябрь, декабрь. Страдание Гавриила младенца. — С. 517.</ref><ref name="autogenerated7">''прот. Адам Савицки.'' [http://www.soborbialystok.pl/strona/artykuly/sviatyj_gavriil.pdf Святый мученик младенец Гавриил Белостокский (Заблудовский)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304065721/http://www.soborbialystok.pl/strona/artykuly/sviatyj_gavriil.pdf |date=4 сакавіка 2016 }}.</ref>. Філарэт (Гумілеўскі) у кнізе цытуе старадаўнія польскія вершы архімандрыта Міхаіла Казачынскага. Жывапісец і гісторык мастацтва [[Фёдар Рыгоравіч Солнцаў|Фёдар Солнцаў]] стварыў іканаграфічны малюнак Гаўрыіла да кнігі Філарэта. На вялікім крыжы намаляваны распяты Гаўрыіл. Крыж замацаваны ў карыце, у якое струменьчыкамі сцякае кроў з ран ад цвікоў у руках, нагах і з паколатага цела (сабраная кроў — для далейшага выкарыстання ў зверскіх рытуалах). Усё цела Гаўрыіла ў крывавых плямах, кашуля спушчана да пояса, карыта на падстаўцы. На падлозе ляжаць малаток, кляшчы, два нажы — адзін з якіх з вострым канцом. У 1793 годзе па [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другім падзеле Рэчы Паспалітай]] Слуцк увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] як павятовы горад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У канцы XIX стагоддзя шанаванне Гаўрыіла дзякуючы мерапрыемствам расійскага епархіяльнага начальства атрымала асаблівае распаўсюджанне ў [[Віленская і Літоўская епархія|Літоўскай]] і [[Гродзенская і Ваўкавыская епархія|Гродзенскай]] епархіях. У 1891 годзе на ракай з мошчамі была ўсталявана ікона святога — дар мастака [[Іван Пятровіч Трутнеў|Івана Трутнева]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://oroik.by/svyaty-pakutnik-dzicya-ga%D1%9Eryil-belastocki/|title=Святы пакутнік дзіця Гаўрыіл Беластоцкі|last=|website=Белорусский экзорхат московского патриархата. Синодальный отдел религиозного образования и катехизации|date=2022-05-16|access-date=2026-02-25}}</ref>. У 1893 годзе было загадана мець іконы Гаўрыіла ва ўсіх цэрквах епархій; у 1894 годзе была ўладкавана капліца на месцы, дзе меркавана стаяла хата Пятра Гоўдзеля ў Зверках, і быў устаноўлены штогадовы хрэсны ход з Заблудава ў Зверкі 20 красавіка; у 1895 годзе была асвечана царква ў імя Слуцкага мучаніка ў мястэчку [[Друскенікі|Друскеніках]] Гродзенскага павета<ref name=autogenerated3 />. Да 1903 года Гаўрыіл Беластоцкі лічыўся шанаваным памерлым<ref>[[Файл:Голубинский, Евгений Евстигнеевич. История канонизации святых в русской церкви (1903).pdf|100px|page=164]]<br />[[Яўген Яўсігнеевіч Галубінскі|Голубинский, Евгений Евстигнеевич]]. История канонизации святых в русской церкви / Соч. Е. Голубинского, заслуж. орд. проф. Моск. духовной акад. — 2-е изд., испр. и доп. — Москва : Имп. О-во истории и древностей рос. при Моск. ун-те, 1903. — (4), 600 с.; 27. / С. 320 </ref>. У 1903 годзе [[Свяцейшы правячы сінод|Найсвяцейшы Сінод]] уключыў імя Гаўрыіла ў «Верны месяцаслоў усіх рускіх святых, шанаваных малебнамі і ўрачыстымі літургіямі агульнацаркоўна і мясцова, складзены паводле данясенняў Найсвяцейшаму Сіноду праасвяшчэнных усіх епархій у 1901—1902 гадах»<ref>Верный месяцеслов всех русских святых, чтимых молебнами и торжественными литургиями общецерковно и местно, составленный по донесениям Святейшему Синоду преосвященных всех епархий в 1901—1902 годах. — Москва : Синодальная типография, 1903. — 71, [1] с.; 21 см.</ref><ref>[https://comcan.ru/imena-proslavlennykh-svyatykh/vernyy-mesyatseslov-1072-1918-gg/29_12_18_Vernyy_mesyaceslov2015.pdf Верный месяцеслов всех русских святых, православных с 1070 по 1918 годы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210512195524/https://comcan.ru/imena-proslavlennykh-svyatykh/vernyy-mesyatseslov-1072-1918-gg/29_12_18_Vernyy_mesyaceslov2015.pdf |date=12 мая 2021 }}. — Москва : Синодальная типография, 1015. — 63 с.; 19X12 см. ISBN 978-5-9905640-4-6 / С. 17</ref> і прызначыў яму агульнацаркоўнае святкаванне 20 красавіка<ref name="автоссылка1">''Паозерский М. Ф.'' [[s:ru:Русские святые пред судом истории (Паозерский)|Русские святые пред судом истории]]. — Москва ; Петроград : Гос. изд-во, 1923. — С. 116—117. — 156 с.</ref>. «Служба Святому мучаніку дзіцяці Гаўрыілу, у лета Гасподняе 1690-я ад іўдзеяў закатаванаму ў Беластоку градзе, чые нятленныя мошчы ў градзе Слуцку дагэтуль спачываюць» з’явілася ў 1908 годзе (складзена архіепіскапам Валынскім і Жытомірскім [[Антоній (Храпавіцкі)|Антоніем]]). На думку [[Міхаіл Фёдаравіч Паазерскі|Міхаіла Паазерскага]], служба дзіцяці мае пагромны характар, «закатаванае жыдамі» дзіця было незаменнай прыладай для распальвання нацыянальнай варожасці, да якой звярталіся апошнія [[Раманавы]] дзеля падтрымкі свайго імператарскага трона, які ўжо хістаўся<ref name="автоссылка1" />. У 1915 годзе святар [[Іаан Іванавіч Васторгаў|Іаан Васторгаў]] выставіў фрагмент мошчаў Гаўрыіла для пакланення ў [[Сабор Васіля Блажэннага|Саборы Васіля Блажэннага]] ў Маскве. У 1919 годзе шэраг [[Клір|клірыкаў]] сабора за здзяйсненне [[Малебен|малебнаў]] перад гэтымі мошчамі былі прыцягнуты бальшавіцкім «рэвалюцыйным судом» да крымінальнай адказнасці па абвінавачванні ў «чалавеканенавісніцкай агітацыі»<ref name="Дело об антисемитской агитации"/>. Яраслаў Харкевіч і Валерый Чарапіца ў артыкуле ў Праваслаўнай энцыклапедыі ўказваюць, што Гаўрыіл Беластоцкі шануецца як заступнік дзяцей, яго памяць адзначаецца [[3 мая|20 красавіка (3 мая)]] і [[22 мая|9 (22) мая]]<ref name=autogenerated1 />. У царкоўных крыніцах паведамлялася пра шматлікія выпадкі вылячэння ад мошчаў Гаўрыіла<ref>«Чудесные исцеления по молитвам св. мч. отрока Гаврила» // [[Гродзенскія епархіяльныя ведамасці|Гродненские епархиальные ведомости]]. — 1909. — № 16. — С. 89.</ref>. == Культ у XX стагоддзі == [[Файл:Relikwie gabriela zabłudowskiego.jpg|thumb|300px|right|Рака з мошчамі мучаніка Гаўрыіла.<br />[[Мікалаеўскі сабор (Беласток)|Беластоцкі сабор Мікалая Цудатворца]]]] === Першая палова XX ст. === У 1908 годзе частка мошчаў Гаўрыіла была перанесена са Слуцка ў [[Жыровіцкі манастыр]]<ref>Слуцкое епархиальное управление. [http://sluck-eparchiya.by/svjatye-i-svjatyni/svjatye/muchenik-mladenec-gavriil-belostokskij Мученик младенец Гавриил Белостокский] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170523061029/http://sluck-eparchiya.by/svjatye-i-svjatyni/svjatye/muchenik-mladenec-gavriil-belostokskij |date=23 мая 2017 }}</ref>. У 1911 годзе на судзе ў «[[Справа Бейліса|справе Бейліса]]» абвінавачанне прад’яўляла мошчы Гаўрыіла як аргумент са свайго боку<ref>''[[Міхаэль Дорфман|Дорфман М.]]'' Кровавый навет: опыт деконструкции.</ref>. Пасля закрыцця Слуцкага Троіцкага манастыра ў 1930 годзе мошчы па аглядзе адмысловай камісіі былі перавезены ў [[Мінск|Менск]], у Музей атэізму<ref name=":0" />. === У час Другой сусветнай вайны === Шанаванне Гаўрыіла Беластоцкага было адноўлена [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыстамі]] сумесна з [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|беларускімі]] і [[Польскі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|польскімі калабарацыяністамі]] ў перыяд нямецкай [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі Беларусі]]. Яго мошчы з Музея атэізму былі перанесены ў кафедральны Праабражэнскі сабор [[Мінск|Менска]]. У вёсцы Заблудаве на грошы акупацыйных нямецкіх уладаў была пабудавана царква, дзе размясцілі частку мошчаў. У 1944 годзе пры адступленні нямецкія ўлады дапамаглі арганізаваць перавозку мошчаў з Менска ў [[Гродна|Гродню]] ў [[Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Пакроўскую царкву]], дзе яны захоўваліся ў падвале да 1992 года<ref name="autogenerated4">{{cite web|url=http://booknik.ru/today/news/gavriil/|title=О Гаврииле Белостокском и его культе|website=Booknik.ru|date=2012-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230517082924/http://booknik.ru/today/news/gavriil/|archive-date=2023-05-17|access-date=2023-05-17|url-status=live}}</ref>. === Пасля распаду СССР === У 1992 годзе па дабраслаўленні Патрыяршага экзарха Беларусі мітрапаліта [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэта]] мошчы былі перададзены [[Польская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Польскай праваслаўнай царкве]]. Архіепіскап Беластоцка-Гданьскі [[Сава (Мітрапаліт Варшаўскі)|Сава (Грыцуняк)]] (які стаў у 1998 годзе настаяцелем Польскай праваслаўнай царквы) урачыста перанёс іх у Свята-Мікалаеўскі сабор Беластока, дзе яны і цяпер выступаюць аб’ектам паломніцтва. У вёсцы Зверкі дзейнічае жаночы манастыр Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы, дзе пабудавана царква ў імя Гаўрыіла Беластоцкага, якая ёсць месцам паломніцтва як для Рускай, так і для Польскай праваслаўных цэркваў<ref>[http://orthos.org/grodno/gev/may2003/from_life.htm Из жизни Гродненской епархии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140720002249/http://orthos.org/grodno/gev/may2003/from_life.htm |date=20 ліпеня 2014 }}.</ref>. У жніўні 2012 года маскоўскі [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|патрыярх Кірыл]] у час наведвання Польшчы пакланіўся мошчам Гаўрыіла Беластоцкага<ref name="Басин. Миф" /><ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/2413961.html Святейший Патриарх Кирилл поклонился святыням Белостока] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131216214704/http://www.patriarchia.ru/db/text/2413961.html |date=16 снежня 2013 }} patriarchia.ru, 18.8.2012.</ref>. == Гімнаграфія == [[Файл:Служба Гавриилу Белостокскому.PNG|thumb|«Слу́жба свято́му му́ченику Гавріи́лу младе́нцу, въ лѣ́то Госпо́дне 1690-е отъ іуде́й уму́ченному въ Бѣлосто́цѣ гра́дѣ». Тыпаграфія Пачаеўскай лаўры. 1908]] У 1855 годзе была складзена малітва мучаніку Гаўрыілу — [[ігумен]]ам [[Мадэст (Стральбіцкі)|Мадэстам]], рэктарам Слуцкай семінарыі<ref name="autogenerated7" />. Філарэт (Гумілеўскі) у кнізе «Рускія святыя, шанаваныя ўсёй Царквой або мясцова: Досвед апісання жыцця іх» (1865) цытуе [[кандак]] Гаўрыілу. Кандак і [[трапар]] Гаўрыілу напісаны [[архімандрыт]]ам Слуцкага манастыра Дасіфеем (Галяхоўскім). Служба напісана пазней, у 1908 годзе (аўтар — [[Антоній (Храпавіцкі)]]). Назва яе — «Слу́жба свято́му му́ченику Гавріи́лу младе́нцу, въ лѣ́то Госпо́дне 1690-е отъ іуде́й уму́ченному въ Бѣлосто́цѣ гра́дѣ», яна была надрукавана ў 1908 годзе ў друкарні [[Пачаеўская лаўра|Пачаеўскай лаўры]]. Гэтая служба змешчана ў Красавіцкую [[Месячныя мінеі|Мінею]] (20 красавіка). Мінеі выдадзены з бласлаўленнем [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|патрыярха Алексія II]] у 2002 годзе — другое выданне; раней гэтыя ж Мінеі былі выдадзены ў 1978—1989 гадах — першае выданне. Служба Гаўрыілу ў Мінеі — поліялейная. 2-я [[стыхіра]] на «Господи воззвах», [[Глас (музыка)|глас]] 2-і: {{цытата|Стека́ется собо́рище іуде́йское,* отъ Бре́ста же и Бѣлосто́ка,* да непоро́чнаго младе́нца му́камъ преда́стъ.* О, беззако́нныхъ, о, невѣ́рныхъ!* Сего́ непротивле́ніемъ не вразуми́вшихся,* и младе́нческую кро́вь до конца́ истощи́вшихъ,* и роди́тели того́ обезча́дствовавшихъ,* но мы́, свята́го му́ченика благоговѣ́йно почита́юще,* того́ дне́сь призове́мъ въ моли́тву,* о е́же такова́го жестосе́рдія на́мъ изба́витися* и спасти́ся душа́мъ на́шимъ.}} Трапар, глас 5-ы: {{цытата|Святы́й младе́нче Гаврии́ле, ты за Прободе́ннаго нас ра́ди от иуде́й лю́те от о́нех же в ре́бра прободе́н был еси́ и за Истощи́вшаго кровь Свою́ за нас, все те́ло твое́ на истоще́ние кро́ве в лю́тыя я́звы пре́дал еси́, ны́не же во сла́ве ве́чней с Ним всели́лся еси́. Тем помяни́ и нас, мо́лим, зде чту́щих па́мять твою́, прося́ нам здра́вие телеси́ и спасе́ние душа́м на́шим.}} Кандак, глас 6-ы: {{цытата|Оте́чество твое́ Зверки́ бысть, му́чениче Христо́в Гаврии́ле, иде́же от и́стых звере́й – иуде́ев восхище́н: а́бие родителе́й лише́н еси́, та́же вся поря́ду лю́те претерпе́в, в оте́чество Небе́сное пресели́лся еси́. Восхища́й и нас зде от вся́ких напа́стей и скорбе́й и умоли́, мо́лим тя, улучи́ти ве́чное насле́дие твое́.}} == Цэрквы ў гонар Гаўрыіла == У гонар Гаўрыіла асвечана некалькі храмаў на [[Падляшша|Падляшшы]] ([[Польшча]]): {{нп5|Царква Гаўрыіла Заблудаўскага ў Малінніках|Могілкавая царква Гаўрыіла Заблудаўскага|pl|Cerkiew św. Gabriela Zabłudowskiego in Malinnikach}} ({{нп5|Маліннікі (Падляскае ваяводства)|Маліннікі|pl|Malinniki}}), Хрысцільная капліца Гаўрыіла Заблудаўскага ([[Сямятычы]]), Царква Гаўрыіла Заблудаўскага {{нп5|Манастыр Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы ў Зверках|манастыра Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы|pl|Monaster Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Zwierkach}} ({{нп5|Зверкі (Падляскае ваяводства)|Зверкі|pl|Zwierki}}). У [[Беларусь|Беларусі]]: Храм мучаніка дзіцяці Гаўрыіла Беластоцкага (Мінск), [[Храм у гонар мучаніка немаўляці Гаўрыіла Беластоцкага (Іўе)|Храм у гонар мучаніка немаўляці Гаўрыіла Беластоцкага]] ([[Іўе]]), Храм немаўляці Гаўрыіла Беластоцкага ([[Пінск]]). [[Украіна]]: Храм Святога мучаніка Гаўрыіла Беластоцкага ([[Харкаў]])<ref>{{Cite web|url=https://stgavriil.church.ua/|title=Храм святого мученика младенца Гавриила Белостокского|website=stgavriil.church.ua|access-date=2026-02-25}}</ref>. <gallery perrow=3 widths="230px" heights="220px"> Файл:Malinniki Cerkiew1.JPG|<center>{{нп5|Царква Гаўрыіла Заблудаўскага ў Малінніках|Могілкавая царква Гаўрыіла Заблудаўскага|pl|Cerkiew św. Gabriela Zabłudowskiego in Malinnikach}}. {{нп5|Маліннікі (Падляскае ваяводства)|Маліннікі|pl|Malinniki}}</center> Файл:Plebania i baptysterium w siemiatyczach.JPG|<center>Хрысцільная капліца Гаўрыіла Заблудаўскага. [[Сямятычы]]</center> Файл:Podlaskie - Zabłudów - Zwierki - Zwierki 46 - Monaster - Cerkiew - front;lewo.JPG|<center>Царква Гаўрыіла Заблудаўскага {{нп5|Манастыр Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы ў Зверках|манастыра Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы|pl|Monaster Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Zwierkach}}. {{нп5|Зверкі (Падляскае ваяводства)|Зверкі|pl|Zwierki}}</center> </gallery> == Судовая справа аб антысеміцкай агітацыі, звязаная з мошчамі Гаўрыіла == У 1919 годзе ў Маскве была распачата судовая справа аб [[антысемітызм|антысеміцкай]] агітацыі ў [[Сабор Васіля Блажэннага|саборы Васіля Блажэннага]] ў сувязі з выяўленнем у ім пахавальні «мучаніка Гаўрыіла». 26 кастрычніка 1919 года сабор Васіля Блажэннага наведалі члены [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]] камандзіры [[Маскоўскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча|Першых маскоўскіх кулямётных курсаў РСЧА]] Антонаў і Баскакаў з просьбай паказаць ім славутасці. Вартаўнічыха Машкова на ніжнім паверсе сабора паказала ім пахавальню-скрыню і расказала, што «''Тут ляжыць палова мошчаў дзіцяці Гаўрыіла, якога яўрэі зарэзалі. Бо ім патрэбна руская кроў… Яны яе п’юць. Нашы ўсе святары гэта ведаюць і нам казалі. Гэтую справу вывучыў наш святар, протаіерэй Кузняцоў. Сам протаіерэй мне гэта казаў''». 27 кастрычніка 1919 года сабор наведала выпускніца [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Петрыградскага ўніверсітэта]] Клемент, якой вартаўнік Машкоў сказаў, што «''Дзіця Гаўрыіл закатавана жыдамі… Яны яго забілі і з жылы кроў пілі. Раней былі пісаныя лісткі. Мошчы прывазныя''»<ref name="Дело об антисемитской агитации"> {{артыкул |загаловак=[[s:ru:Дело об антисемитской агитации в московском соборе Василия Блаженного в связи с обнаружением в нем усыпальницы «мученика Гавриила»|Дело об антисемитской агитации в московском соборе Василия Блаженного в связи с обнаружением в нем усыпальницы «мученика Гавриила»]] |год=1919|выданне=Революция и церковь|тып=журнал |адказны=Народный комиссариат юстиции РСФСР|месца=М.|нумар=6—8 |старонкі=62—76}} ** {{кніга|аўтар=|загаловак=Церковники и их агенты перед народным и революционным судом : Дело об антисемит. агитации в Моск. соборе Василия Блаженного в связи с обнаружением в нем усыпальницы «мученика Гавриила»|адказны=[[Іван Анатольевіч Шпіцберг|И. А. Шпицберг]]; Народный комиссариат юстиции РСФСР|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=|год=1920|старонкі=|старонак=16 с. : ил. ; 25 см.|серыя=Антирелигиоз. б-ка журн. «Революция и церковь» ; Вып. 5}} ** {{кніга|аўтар=|загаловак=Святой отрок Гавриил : Средневековая бейлисиада|адказны=И. А. Шпицберг|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Атеист|год=1922|старонкі=|старонак=16 с. : ил.; 26 см.}}</ref>. Пасля рака з мошчамі была адчынена, і была праведзена медыцынская экспертыза гэтых мошчаў пры ўдзеле прафесараў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Першага Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] на кафедры анатоміі — Раждзественскага, на кафедры хіміі — Цярэнцьева, судовага ўрача Масквы [[Пётр Сяргеевіч Семяноўскі|Пятра Семяноўскага]]. Яны заключылі, што знойдзеная косць (2,5 см шырыні і 3,7 см даўжыні) ёсць правая бакавая частка патылічнай косці чалавека; яны выказалі здагадку, што яна належала дзіцяці; вызначыць даўнасць гэтай косці было немагчыма<ref name="Дело об антисемитской агитации"/>. 17 лістапада 1919 года на судзе было высветлена, што падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў сабор невядомым епіскапам з Польшчы былі прывезены мошчы Гаўрыіла. Настаяцель [[Іаан Іванавіч Васторгаў|Іаан Васторгаў]] паставіў раку з мошчамі ў храме, упрыгожыў яе кветкамі, служыў каля яе малебны і прамаўляў антысеміцкія пропаведзі. Пры [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадзе]] протаіерэя Васторгава выклікалі да сябе міністр дзяржаўнай апекі Усерасійскага часовага ўрада [[Мікалай Міхайлавіч Кішкін|Мікалай Кішкін]] і міністр юстыцыі Расіі [[Павел Мікалаевіч Малянтовіч|Павел Малянтовіч]] і пераконвалі яго не прамаўляць пагромных прамоў, аднак іх угаворы не дапамаглі. Акрамя таго, у саборы адкрыта распаўсюджваліся ўлёткі Васторгава радыкальна [[Чарнасоценцы|чарнасоценнага]] і [[Контррэвалюцыя|кантррэвалюцыйнага]] зместу. Як абвінаваўца на судовым працэсе выступіў намеснік народнага камісара юстыцыі [[Пётр Ананьевіч Красікаў|Пётр Красікаў]]. Было высветлена, што святары сабора Кузняцоў і Кавалеўскі служылі малебны перад мошчамі, а на каўчэгу з мошчамі напісаны трапар, глас 5, і кандак, глас 6, Гаўрыілу<ref name="Дело об антисемитской агитации"/>. Суд пастанавіў: «Протаіерэя гр. Кузняцова і настаяцеля гр. Кавалеўскага пазбавіць волі тэрмінам на пяць гадоў», аднак у сваёй жа пастанове суд да іх прымяніў амністыю, пакінуўшы ў сіле ўмоўнае пазбаўленне волі; сужэнцы-вартаўнікі Машковы былі прыгавораны да аднаго года ўмоўна. Паводле пастановы суда скрыня з мошчамі Гаўрыіла была адпраўлена ў [[Будынак органаў дзяржбяспекі на Лубянцы|Крымінальны музей пры Галоўміліцыі]]. У адносінах да трапара і кандака суд вынес такую пастанову<ref name="Дело об антисемитской агитации"/>. {{цытата|Выкарыстанне трапара гл. 5 і кандака гл. 6 у гонар дзіцяці Гаўрыіла, як вызначана чалавеканенавісніцкага і контррэвалюцыйнага характару, які разбэшчвае правасвядомасць працоўных, лічы́ць недапушчальнымі, і асоб, якія іх публічна ўжываюць, прыцягваць да адказнасці за контррэвалюцыйныя дзеянні, аб чым апавясціць праз [[Народны камісарыят юстыцыі|Народны камісарыят юстыцыі]] ў яго аб’явах.}} == Крытыка шанавання == Шанаванне Гаўрыіла Беластоцкага крытыкуюць у наш час як прыклад [[Крывавы паклёп на яўрэяў|крывавага паклёпу на яўрэяў]]<ref name=autogenerated6>[http://oldhost.ucsj.org/stories/091697aa.shtml «Blood Libel» Documentary Broadcast in Belarus. Join UCSJ campaign against antisemitic programming on state TV] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140826114432/http://oldhost.ucsj.org/stories/091697aa.shtml |date=26 жніўня 2014 }}. July 1997.</ref> і прапаганды [[антысемітызм]]у, бо апісаныя катаванні і чалавечыя ахвярапрынашэнні супярэчаць базавым палажэнням [[іўдаізм]]у. У 1823 годзе следчым, якія займаліся «[[Веліжская справа|Веліжскай справай]]», не ўдалося знайсці ніякіх архіўных матэрыялаў аб гісторыі Гаўрыіла. [[Аляксандр Аляксандравіч Панчанка|Аляксандр Панчанка]] мяркуе, што легенда пра Гаўрыіла не мела рэальнай асновы і была сканструявана ў 1720-х гадах пасля адшукання мошчаў<ref name="panch">{{артыкул|аўтар= Панченко А. А.|загаловак= К исследованию «еврейской темы» in истории русской словесности: сюжет о ритуальном убийстве|спасылка= http://magazines.gorky.media/nlo/2010/104/pa7.html|выданне= Новое литературное обозрение|тып= журнал|год= 2010|нумар= 104|старонкі= |issn= |archive-date= 2013-11-01|archive-url= https://web.archive.org/web/20131101020001/http://magazines.russ.ru/nlo/2010/104/pa7.html}}</ref>. Рэлігіязнавец [[Мікалай Сямёнавіч Гардзіенка|Мікалай Гардзіенка]] пісаў пра культ Гаўрыіла: {{цытата|На правакаванне шавіністычных пачуццяў у праваслаўнай часткі насельніцтва царскай Расіі быў разлічаны таксама культ «дзіцяці Гаўрыіла».<br>«Жыціе дзіцяці-мучаніка Гаўрыіла» выкарыстоўвалася шавіністамі ўсіх гатункаў і адценняў, асабліва чарнасоценнымі манархічнымі арганізацыямі, якія правакавалі ў гады палітычнай рэакцыі яўрэйскія пагромы. Менавіта гэтым жыціем натхнялася царская ахранка, якая сфабрыкавала ў 1911 годзе праславутую «[[справа Бейліса|справу Бейліса]]» — абвінавачанне яўрэя — служачага цагельні ў Кіеве ў пачварным забойстве з рытуальнымі мэтамі рускага праваслаўнага хлопчыка Андрэя Юшчынскага. Параўноўваючы апошняга з дзіцем Гаўрыілам, чарнасоценцы і іх духоўныя заступнікі ў расах патрабавалі самага строгага пакарання ні ў чым не вінаватага Бейліса. І толькі ўмяшанне прагрэсіўнай грамадскасці Расіі прадухіліла расправу. Следства, якое цягнулася даўжэй за два гады, не дала доказаў віны, і суд прысяжных урэшце прызнаў Бейліса невінаватым.<br>Аднак і пасля правалу «справы Бейліса» чарнасоценнае духавенства царскай Расіі працягвала праводзіць паралелі паміж Андрэем і Гаўрыілам, адкрыта шкадуючы аб тым, што не ўдалося папоўніць «сонм праваслаўных святых» новым «мучанікам за веру», які б мог стаць яшчэ адным сцягам палітычнай рэакцыі.<br>Усё гэта добра вядома ідэолагам сучаснага рускага праваслаўя. І тым не менш яны працягваюць праслаўляць «святое дзіця» Гаўрыіла (гл.: [[Часопіс Маскоўскай Патрыярхіі|ЖМП]], 1967, № 11, с. 36), а значыць, прызнаюць праўдзівымі ўсе тыя ж шавіністычныя вымыслы, якімі перапоўнена яго жыціе і на падставе якіх ён быў кананізаваны царквой<ref>''[[Мікалай Сямёнавіч Гардзіенка|Гордиенко Н. С.]]'' Православные святые: кто они? - Ленинград : Лениздат, 1979. — С. 145—146. - 270 с.</ref>.}} У 1975 годзе [[Аляксандр Уладзіміравіч Мень|Аляксандр Мень]] выказваў надзею, што Гаўрыіл Беластоцкі і некаторыя іншыя будуць калі-небудзь [[Дэкананізацыя|дэкананізаваны]]: «''Я спадзяюся, што гэтыя святыя будуць дэкананізаваны. Працэсы дэкананізацыі вядомыя рускаму праваслаўю''»<ref name=autogenerated5>{{артыкул|аўтар=[[Таццяна Міхайлаўна Крыхтава|Крихтова Т. М.]]|загаловак=Образ Гавриила Белостокского в восприятии христиан и иудеев современной Белоруссии|выданне=Культура славян и культура евреев: диалог, сходства, различия|год=2009|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-gavriila-belostokskogo-v-hristianskom-i-iudeyskom-mirovozzrenii-sovremennoy-belorussii|старонкі=142—152|archive-date=2023-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516213545/https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-gavriila-belostokskogo-v-hristianskom-i-iudeyskom-mirovozzrenii-sovremennoy-belorussii}}</ref>. На афіцыйным партале Беларускай праваслаўнай царквы ў артыкуле, прысвечаным Гаўрыілу Беластоцкаму, ёсць заўвага, у якой гаворыцца: «''Праваслаўная царква ўсведамляе, што крывавы паклёп доўгія гады быў падставай для палітычных інтрыг і спекуляцый з мэтай падагнаць ганенні на прыхільнікаў іўдаісцкай веры''», «''для яўрэяў, якія строга выконваюць закон Майсееў, кроў ёсць гэтак жа забароненай, як і для хрысціян''». Такім чынам, забойства Гаўрыіла Беластоцкага прыпісваецца не іўдзеям, а нейкай яўрэйскай «секце фанатыкаў», а Беларуская праваслаўная царква выказваецца на карысць адмовы ад традыцыйных антысеміцкіх абвінавачванняў<ref name=autogenerated5 />. Яўрэйскія арганізацыі [[Постсавецкая прастора|былога СССР]] звярнулі ўвагу на адраджэнне ў Беларусі шанавання Гаўрыіла Беластоцкага яшчэ ў 1997 годзе<ref name=autogenerated6 /><ref>[https://web.archive.org/web/20060508173835/http://www.fsumonitor.com/stories/belupd.shtml Blood Libel Accusation Revived]. UCSJ Position Paper. Belarus--Chronicle of Antisemitism. April-December, 1997</ref><ref>''[[Якаў Зіноўевіч Басін|Басин Я.]], Фейгин В.'' [http://www.jewish-heritage.org/jr2a21r.htm Национал-патриотические тенденции в средствах массовой информации Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070222070146/http://www.jewish-heritage.org/jr2a21r.htm |date=22 лютага 2007 }}</ref><ref>{{cite web |author = Басин Я. З. |url = http://mb.s5x.org/yazib.org/yz010010.html |title = Благословение на погром |publisher = yazib.org |access-date = 2013-03-02 |archive-url = https://www.webcitation.org/6GeNBJq6I?url=http://www.yazib.org/yz010010.html |archive-date = 2013-05-16 |url-status = live }}</ref>. Пасля паездкі па былым Савецкім Саюзе ў 1997 годзе дырэктар Бюро па правах чалавека і захаванні законнасці ў былым Савецкім Саюзе, прэзідэнт Амерыканскай асацыяцыі яўрэяў з былога СССР [[Леанід Стонаў]] у сувязі з адраджэннем інтарэсу да культу накіраваў пісьмовыя запыты дырэктару Белтэлерадыёкампаніі [[Георгій Кісель|Георгію Кісялю]] і прэзідэнту Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]]. У запытах былі абгрунтаваны асцярогі наконт развіцця ў Беларусі антысемітызму і тлумачылася абсурднасць абвінавачванняў яўрэяў у рытуальных забойствах<ref name=autogenerated5 />. Адраджэнне шанавання Гаўрыіла Беластоцкага згадваецца як парушэнне рэлігійных свабод у дакладах [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэса ЗША]] па антысемітызме ў 2003<ref>[http://www.4humanrights.org/by/eng/reports/relig2003.shtml Belarus. International Religious Freedom Report 2003] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070907160230/http://www.4humanrights.org/by/eng/reports/relig2003.shtml |date=2007-09-07 }} Released by the Bureau of Democracy, Human Rights and Labor</ref>, 2004<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2004/37195.htm Belarus. International Religious Freedom Report 2004] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110116045038/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2004/37195.htm |date=16 студзеня 2011 }} Released by the Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor</ref>, 2005<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51542.htm Belarus. International Religious Freedom Report 2005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110116045113/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51542.htm |date=16 студзеня 2011 }} Released by the Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor</ref> і 2006<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71370.htm Belarus. International Religious Freedom Report 2006] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110116045129/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71370.htm |date=16 студзеня 2011 }} Released by the Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor</ref> гадах, а таксама падкамітэта Кангрэса ЗША па замежных справах<ref>{{Cite web |url=http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2004/37195.htm |title=Annual report on international religious freedom 2004. Belarus |access-date=2014-08-26 |archive-date=2014-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826162345/http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2004/37195.htm |url-status=live }}</ref>. Гэтыя матэрыялы былі таксама перададзены ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]. [[Федэрацыя яўрэйскіх абшчын Расіі]] (ФЯАР) накіравала ліст кіраўніку [[Усерасійская дзяржаўная тэлевізійная і радыёвяшчальная кампанія|УДТРК]] з просьбай патлумачыць з’яўленне на канале «[[Расія 24]]» гісторыі пра Гаўрыіла Беластоцкага. Супрацоўнікі ФЯАР назвалі гісторыю забойства дзіцяці Гаўрыіла «''сярэднявечнай міфалогіяй''» і выказалі здзіўленне, «''якім чынам у наш час у такім буйным і сур’ёзным СМІ, як „Расія 24“, можна прайграваць без якога-небудзь выразнага каментарыя сярэднявечную міфалогію, якая ўжо не раз у мінулым служыла прычынай масавых забойстваў і пагромаў яўрэйскага насельніцтва і была шматразова абвергнута, у тым ліку самімі прадстаўнікамі царквы''<ref>{{Cite web |url=http://www.a-theism.com/2012/08/24.html |title=Евреи возмутились историей канала «Россия 24» о младенце-святом, якобы замученном иудеями |access-date=2013-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216225513/http://www.a-theism.com/2012/08/24.html |archive-date=2013-12-16 |url-status=dead }}</ref>». == Падобныя выпадкі == Англіканская царква ў 1966 годзе скасавала як заснаванае на зламыснай містыфікацыі шанаванне мясцовашанаванага брытанскага каталіцкага святога {{нп5|Х’ю Лінкальнскі|Х’ю Лінкальнскага|en|Little Saint Hugh of Lincoln}}<ref>Richard Utz. [http://www.uni-due.de/imperia/md/content/perspicuitas/yw1999.pdf «The Medieval Myth of Jewish Ritual Murder»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120307130044/http://www.uni-due.de/imperia/md/content/perspicuitas/yw1999.pdf |date=7 сакавіка 2012 }}{{ref|en}}</ref>. Аналагічна зрабіў у 1965 годзе [[Другі Ватыканскі сабор]], які скасаваў шанаванне {{нп5|Сімон Трэнцкі|Сімона Трэнцкага|en|Simon of Trent}} як прыклад крывавага паклёпу ў [[каталіцызм]]е, і выдаліў яго імя з мартыралогіі рымска-каталіцкай епархіі [[Трэнта]]<ref>Willehad Paul Eckert, ''Il beato Simonino negli «atti» del processo di Trento против gli Ebrei'', in: Studi Trentini di Scienze Storiche XLIV (1965), S. 193—221{{ref|it}}</ref><ref>Martyrologium Romanum. Editio typica, Città del Vaticano 2001{{ref|it}}</ref><ref>Iginio Rogger. [http://laboratoireitalien.revues.org/592 In margine al caso Simonino Di Trento. Aspetti istituzionali e morali della questione] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141027063750/http://laboratoireitalien.revues.org/592 |date=27 кастрычніка 2014 }}{{ref|it}}</ref>. У канцы XX стагоддзя праз відавочны антысемітызм жыццеапісання рабіліся неаднаразовыя спробы дэкананізацыі {{нп5|Яўстрацій Пячэрскі|Яўстрація Пячэрскага|ru|Евстратий Печерский}} — як па просьбах яўрэйскіх абшчын, так і самімі хрысціянамі<ref>журнал «Евреи в СССР», № 11, 1975 год</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Карелин Ф.|загаловак=О домостроительных пределах богоизбранности еврейского народа|спасылка=http://www.krotov.info/library/m/menn/de_bogosl.html|выданне=О богословии протоиерея Александра Меня|месца=Житомир|выдавецтва=NI-KA|год=1999|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071106070155/http://www.krotov.info/library/m/menn/de_bogosl.html|archive-date=2007-11-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Іосіф (Сакалоў)|Иосиф (Соколов)]], еп. |загаловак=Святый преподобно-мученик Афанасий, игумен Берестский; Святый мученик Гавриил Заблудовско-Слуцкий : Подроб. ист. о нем. повествование с изобр. его : Ист. о нем и его чествовании сведения |месца=Воронеж |выдавецтва=тип. В. И. Исаева |год=1899 |старонак=173}} * {{артыкул |аўтар=[[Таццяна Міхайлаўна Крыхтава|Крихтова Т.]] |загаловак=Образ Гавриила Белостокского в христианскоиудейском мировоззрении современной Белоруссии |выданне=История — миф — фольклор в еврейской и славянской культурной традиции: Сборник статей |год=2009 |месца=Москва |выдавецтва=Пробел-2000 |спасылка=http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/2009_Istorija_mif_folklore.pdf#page=142 |старонкі=142—152 |ref=Крихтова}} * {{Праваслаўная энцыклапедыя|161257|Гавриил Белостокский|10|200—202|[[Яраслаў Харкевіч|Харкевич Я.]], [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца|Черепица В. Н.]], Шешко А. В.}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.1archive-online.com/archive/rushkovsky/beylis.html Дело об антисемитской агитации в соборе Василия Блаженного, в связи с обнаружением в нём усыпальницы «мученика Гавриила».] * ''В. Давыдов.'' [http://grani.ru/opinion/m.199981.html Наветная святыня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131216233346/http://grani.ru/opinion/m.199981.html |date=16 снежня 2013 }} * [http://www.church.by/resource/Dir0262/Dir0263/Page0288.html Святой Гавриил. Официальный портал Белорусской Православной Церкви] * ''Д. Мельцер.'' [http://www.vestnik.com/issues/98/0804/win/melts.htm Будет ли конец юдофобству в Беларуси?], «Vestnik», Номер 16(197) 4 Августа, 1998 * ''Я. Басин''. [https://web.archive.org/web/20070927223519/http://www.eajc.org/program_art_r.php?id=80 Антисемитизм в Беларуси (2005)] * [http://azbyka.ru/days/assets/upload/minei/04/minea_04_20.pdf «Зеленые минеи» 20 апреля. Святаго мученика младенца Гавриила Белостокскаго (†1690)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230315200312/https://azbyka.ru/days/assets/upload/minei/04/minea_04_20.pdf |date=15 сакавіка 2023 }} * [http://osanna.russportal.ru/index.php?id=liturg_book.menaion_sept_aug.april_m2002 МИНЕИ БОГОСЛУЖЕБНЫЯ (СЕНТЯБРЬ-АВГУСТЪ). Мѣ́сяца Апри́ллія въ 20-й де́нь. Слу́жба свято́му му́ченику Гавріи́лу младе́нцу, въ лѣ́то Госпо́дне 1690-е отъ іуде́й уму́ченному въ Бѣлосто́цѣ гра́дѣ.] {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беластоцкі, Гаўрыіл}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Забітыя дзеці]] hpfckbtb3a3ornqdhiwqry2pwjqo691 0 805598 5158531 5143540 2026-06-26T08:03:41Z Ellis Novak 30436 /* Тэатр */ 5158531 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бойд}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1996 — наш час }} '''Уільям Натан Бойд''' ({{Lang-en|William Nathan Boyd}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.filmreference.com/film/15/Billy-Boyd.html|title=Billy Boyd Biography (1968-)|website=www.filmreference.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908021243/http://www.filmreference.com/film/15/Billy-Boyd.html|archive-date=2017-09-08|access-date=2026-04-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/billy_boyd|title=Billy Boyd Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-06}}</ref>) — [[Шатландыя|шатландскі]] [[акцёр]] і [[музыкант]]. Найбольш вядомы роляй [[Перэгрын Тук|Перэгрына «Піпіна» Тука]] ў кінатрылогіі «[[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Валадар Пярсцёнкаў]]» (2001—2003) [[рэжысёр]]а [[Пітэр Джэксан]]. Таксама сыграў Барэта Бондэна ў фільме «{{Не перакладзена 5|Master and Commander: The Far Side of the World}}» (2003).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wizardworld.com/news/lord-of-the-rings-star-billy-boyd-added-to-wizard-world-comic-con-tulsa-roster-september-8-9|title="'Lord of the Rings' Star Billy Boyd Added To Wizard World Comic Con Tulsa Roster, September 8–9"|website=fanexpohq.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029030752/https://wizardworld.com/news/lord-of-the-rings-star-billy-boyd-added-to-wizard-world-comic-con-tulsa-roster-september-8-9|archive-date=2018-10-29|access-date=2026-04-06|url-status=live}}</ref> == Фільмаграфія == === Кіно === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Urban Ghost Story}} |- |1999 |Julie and the Cadillacs |- |2001 |[[Уладар пярсцёнкаў: Брацтва пярсцёнка|Валадар пярсцёнкаў: Брацтва Пярсцёнка]] |- |2002 |[[Уладар пярсцёнкаў: Дзве вежы|Валадар пярсцёнкаў: Дзве Вежы]] |- | rowspan="2" |2003 |[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля|Валадар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]] |- |{{Не перакладзена 5|Master and Commander: The Far Side of the World}} |- |2004 |{{Не перакладзена 5|Seed of Chucky}} |- | rowspan="3" |2005 |{{Не перакладзена 5|On a Clear Day (фільм, 2005)|On a Clear Day|4=On a Clear Day (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Stories of Lost Souls}} |- |{{Не перакладзена 5|Midsummer Dream}} |- |2006 |{{Не перакладзена 5|The Flying Scotsman (фільм, 2006)|The Flying Scotsman|4=The Flying Scotsman (2006 film)}} |- |2008 |{{Не перакладзена 5|Stone of Destiny (фільм, 2008)|Stone of Destiny|4=Stone of Destiny (2008 film)}} |- |2009 |{{Не перакладзена 5|Shoe at Your Foot}} |- | rowspan="2" |2010 |{{Не перакладзена 5|Pimp (фільм, 2010)|Pimp|4=Pimp (2010 film)}} |- |Glenn, the Flying Robot |- |2011 |{{Не перакладзена 5|Irvine Welsh's Ecstasy}} |- | rowspan="3" |2012 |{{Не перакладзена 5|The Forger (фільм, 2011)|The Forger|4=The Forger (2011 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Dorothy and the Witches of Oz}} |- |{{Не перакладзена 5|Space Milkshake}} |- |2014 |[[Хобіт: Бітва пяці войскаў]] |- |2015 |{{Не перакладзена 5|Mara and the Firebringer}} |- | rowspan="2" |2016 |Stoner Express |- |White Island |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Tell It to the Bees}} |- | rowspan="4" |2021 |{{Не перакладзена 5|The Loud House Movie}} |- |{{Не перакладзена 5|An Intrusion}} |- |{{Не перакладзена 5|Walking with Herb}} |- |Invisible Manners |- |2024 |{{Не перакладзена 5|Валадар пярсцёнкаў: Вайна рахірым|Валадар пярсцёнкаў: Вайна рахірым|4=The Lord of the Rings: The War of the Rohirrim}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Dog Man (фільм, 2025)|Dog Man|4=Dog Man (film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 1996 | {{Не перакладзена 5|Taggart}} |- | 1999 | Coming Soon |- | 2002 | {{Не перакладзена 5|Still Game}} |- | 2004 | ''Instant Credit'' |- | 2007 | ''Save Angel Hope'' |- | 2008 | {{Не перакладзена 5|Empty (тэлесерыял)|Empty|4=Empty (TV series)}} |- | 2011 | {{Не перакладзена 5|Moby Dick (серыял)|Moby Dick|4=Moby Dick (2011 miniseries)}} |- | 2012 | {{Не перакладзена 5|Casualty (тэлесерыял)|Casualty|4=Casualty (TV series)}} |- | 2014 | {{Не перакладзена 5|Wild Things with Dominic Monaghan}} |- | 2015 | {{Не перакладзена 5|Motive (тэлесерыял)|Motive|4=Motive (TV series)}} |- | rowspan="3" | 2017 | {{Не перакладзена 5|Sofia the First}} |- | {{Не перакладзена 5|Snowfall (тэлесерыял)|Snowfall|4=Snowfall (TV series)}} |- | [[Сімпсаны]] |- | 2018, 2020 | {{Не перакладзена 5|Outlander (тэлесерыял)|Outlander|4=Outlander (TV series)}} |- | 2019 | [[Анатомія жарсці]] |- | 2020 | {{Не перакладзена 5|Hollywood (серыял)|Hollywood|4=Hollywood (miniseries)}} |- | 2021 | {{Не перакладзена 5|Doom Patrol (тэлесерыял)|Doom Patrol|4=Doom Patrol (TV series)}} |- | rowspan="2" | 2022 | {{Не перакладзена 5|NCIS: Hawaiʻi}} |- | {{Не перакладзена 5|Chucky (тэлесерыял)|Chucky|4=Chucky (TV series)}} |- | rowspan="2" | 2023 | [[The Legend of Vox Machina]] |- | {{Не перакладзена 5|That's My Jam (тэлесерыял)|That's My Jam|4=That's My Jam (British TV series)}} |- | 2024 | {{Не перакладзена 5|The Wingfeather Saga}} |- | 2025 | Billy and Dom Eat the World |- | 2025 | {{Не перакладзена 5|Washington Black (тэлесерыял)|Washington Black|4=Washington Black (TV series)}} |} === Тэатр === {| class="wikitable" |+ ! Год ! Назва |- | 2013 | [[Макбет (п’еса)|Макбет]] |- | rowspan="2" | 2024 | rowspan="2" | {{Не перакладзена 5|Rosencrantz and Guildenstern Are Dead}} |- |} === Відэагульні === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2003 год | {{Не перакладзена 5|Валадар пярсцёнкаў: Вяртанне караля (відэагульня)|Валадар пярсцёнкаў: Вяртанне караля|4=The Lord of the Rings: The Return of the King (video game)}} |- | 2004 год | [[The Battle for Middle-Earth|Валадар пярсцёнкаў: Бітва за Міжзем’е]] |- | 2006 г. | {{Не перакладзена 5|The Lord of the Rings: The Battle for Middle-earth II: The Rise of the Witch-king}} |- | 2013 год | {{Не перакладзена 5|Lego The Lord of the Rings (відэагульня)|Lego The Lord of the Rings|4=Lego The Lord of the Rings (video game)}} |- | 2019 год | {{Не перакладзена 5|Magic: The Gathering Arena||4=}} |- | 2020, 2022 | {{Не перакладзена 5|The Elder Scrolls Online}} |} == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://beecake.com/ Афіцыйны сайт] * {{Imdb імя|101710|Білі Бойд}} * {{Rotten Tomatoes person|billy_boyd|Білі Бойд|name=Білі Бойд}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Каралеўскай кансерваторыі Шатландыі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Вялікабрытаніі]] {{DEFAULTSORT:Бойд Білі}} dckyo1yi6ip5uxav1s7ljjz4il26zk3 0 807832 5158486 5149756 2026-06-26T07:07:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158486 wikitext text/x-wiki '''Гета ў Празароках''' (лета — 6 снежня 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Празарокі]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == У Празароках да вайны жыло больш за 40 яўрэйскіх сем’яў<ref name=autogenerated4>{{Cite web |url=http://shtetle.co.il/Shtetls/prozoroki/prozoroki.html |title=Воспоминания Сосновика Иосифа Симховича |access-date=14 мая 2026 |archive-date=30 кастрычніка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161030120733/http://shtetle.co.il/Shtetls/prozoroki/prozoroki.html |url-status=bot: unknown }}</ref><ref name=autogenerated5 />. 3 ліпеня 1941 года Празарокі былі захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]. Акупацыя доўжылася 3 гады — да 30 чэрвеня 1944 года<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated1>{{РЕЭ|Прозороки}}</ref><ref name=autogenerated2>[http://www.sb.by/life/article/chernye-dni-prozorokov.html «Черные дни Прозороков»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161025174442/http://www.sb.by/life/article/chernye-dni-prozorokov.html |date=25 кастрычніка 2016 }}, газета «Беларусь сегодня», 31 января 2001 года</ref>. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], акупанты арганізавалі гета, у якое звезлі яшчэ некалькі сем’яў, якія працавалі на чыгунцы, усе 6 яўрэйскіх сем’яў з [[Язна (аграгарадок)|Язна]], і пазней — усіх яўрэяў з [[Зябкі (Зябкаўскі сельсавет)|Зябак]]<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated5 />. Габрэяў штодня пад пагрозай смерці рабавалі і прымушалі здаваць каштоўнасці. Гэта працягвалася, пакуль вязні знаходзілі магчымасць адкупіцца, а як толькі аказалася, што золата больш няма, акупанты вырашылі ўсіх забіць<ref name=autogenerated2 />. Карны атрад у Празарокі прыбыў з [[Глыбокае|Глыбокага]]. 5 снежня яўрэяў сагналі ў Празарокскую школу без рэчаў і без ежы. Мясцовым жыхарам немцы загадалі зачыніць у дамах аканіцы і не выходзіць<ref name=autogenerated5>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/prozoroki/prozoroki2.html Местечко в центре Европы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140819071824/http://shtetle.co.il/Shtetls/prozoroki/prozoroki2.html |date=19 жніўня 2014 }}</ref><ref name=autogenerated3 />. У той жа дзень з бліжэйшых вёсак прыгналі некалькі дзясяткаў сялян, якім загадалі выкапаць велізарную яму на ўскраіне лесу, за кіламетр ад Празарак, побач з шашэйнай дарогай<ref name=autogenerated2 />. Раніцай 6 (5{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=153}}) снежня яўрэяў прыгналі да ямы, дзе і расстралялі. Усяго ў той дзень было забіта 380 чалавек<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3>[http://www.sb.by/post/1687/ Черные дни Прозороков]</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=818}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=153}}. Многія з маладых хлопцаў спрабавалі ўцячы ў лес, карыстаючыся мітуснёй, але іх даганялі на конях, збівалі нагайкамі, вярталі да ямы і забівалі.<ref>«Памяць. Асіповіцкi район» / уклад.: ''П. С. Качановіч, В. У. Xypciк''; рэдкал.: ''Г. К. Кісялёу, П. С. Качановіч i iнш.'' — Мінск: БЕЛТА, 2002, стр. 203 ISBN 985-6302-36-6{{ref|be}}</ref><ref>''А. Адамович, Я. Брыль, В. Колесник.'' [http://kamunikat.org/download.php?item=14106-1.pdf&pubref=14106 «Я з вогненнай вёскі…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250420182928/https://kamunikat.org/download.php?item=14106-1.pdf&pubref=14106 |date=20 красавіка 2025 }} / Мінск: Мастацкая літаратура, 1975</ref><ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Сыну ўладальніка млына з Зябак Ітмана Бораха і сыну ўладальніка гарбарнай майстэрні Ходаса Бэрка ўдалося ўцячы да партызанаў. Яны ваявалі ў партызанскім атрадзе «Грозны» брыгады імя Кароткіна. У адным з баёў Ходас загінуў, а Ітман застаўся жывым і пасля вайны з’ехаў у Амерыку<ref name=autogenerated2 />. Іншых, Гофмана і Юдку (прозвішча не захавалася), па невядомай прычыне адправілі ў Глыбоцкае гета, дзе яны летам 1943 года ўдзельнічалі ў паўстанні, былі збаўлены і ваявалі ў партызанах. Гофман загінуў, а Юдка застаўся жывы<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 />. == Памяць == На брацкай магіле ахвяр генацыду яўрэяў каля шашы [[Полацк]]—Глыбокае, у некалькіх сотнях метраў ад Празарок, каля хутара Марусіна, пасля вайны быў усталяваны помнік. У пачатку 2000-х гадоў на гэтым месцы паставілі новы помнік — валун з надпісам «''6 снежня 1941 года на гэтым месцы фашысты расстралялі 420 яўрэяў: мужчын і жанчын, дзяцей і старых — жыхароў мястэчак Празарокі і Зябкі. Светлая ім памяць! Гэтага забыць нельга!''»<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=818}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Глыбоцкi раён».|1995|Б.I. Санчанка (гал. рэд.), Т. Да. Сауліч (старшыня камicii па стварэннi хронікi), Э.Ф. Анкуд, В.Ф. Бацвінёнак i iнш. (члены камicii);. «Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна.. — Мн.: "Беларуская энцыклапедыя", 1995. — 454 с. — ISBN 985-11-0014-5. }} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Празоркі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Празарокі]] na885eexu1ii6zui7lnrwu7eoc4q3k2 0 808812 5158589 5152126 2026-06-26T11:28:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158589 wikitext text/x-wiki {{фарматаванне|вымагае вялікай працы з афармленнем зносак, перарабіць заўсёды значана складаней, чым адразу зрабіць стандартна}} {{НП-Беларусь |статус = [[Гарадская агламерацыя]] |беларуская назва = Гомельская агламерацыя |краіна = Рэспубліка Беларусь |вобласць = Гомельская |lat_deg=52|lat_min=26|lat_sec=30|lon_deg=31|lon_min=00|lon_sec=00 |плошча = ~2830 <ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref> |насельніцтва = ад ~580<ref>«World Population Review - Gomel Population»</ref> да ~700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тыс. |часавы пояс = +3 |тэлефонны код = +375 232 |аўтамабільны код = 3 |nocat = 1 }} '''Гомельская агламерация''' ({{lang-ru|Гомельская агломерация}}) — скопішча населеных пунктаў, размешчаных вакол [[Гомель|Гомеля]] і цесна звязаных з [[Гомельская вобласць|абласным]] цэнтрам вытворчымі, транспартнымі, сацыяльнымі і культурнымі сувязямі. З’яўляецца другой па колькасці насельніцтва агламерацыяй [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] пасля [[Мінская агламерацыя|мінскай]]. == Гісторыя == Гомельская [[гарадская агламерацыя]] пачала фарміравацца ў другой палове XX стагоддзя, што было абумоўлена індустрыялізацыяй і інтэнсіфікацыяй агульных урбаністычных працэсаў у СССР у 1970—1980-я гг. Згодна са зводнымі данымі па гарадскім насельніцтве гарадскіх агламерацый СССР<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с.</ref>, колькасць насельніцтва гомельскай агламерацыі ў 1970 г. складала 384,1 тыс. жыхароў з іх 272,3 тыс. ядро. У 1979 г. насельніцтва гомельскай агламерацыі складала 512,9 тыс. жыхароў з іх ядро — 382,8 тыс. жыхароў. У 1970 годзе дэмограф {{нп3|Полян, Павел Маркович|П. М. Палян|ru|Полян, Павел Маркович}} аднёс гомельскую агламерацыю да класа «найменш развітых» з каэфіцыентам развітасці 3,08<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с.</ref> пры наяўнасці вялікай колькасці гарадскіх паселішчаў — 12 у тым ліку горад-ядро. Акрамя гомельскай агламерацыі да найменш развітых былі аднесены агламерацыі Таліна, Душанбэ, Адэсы, Бішкека, Ферганы-Маргілана<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с.</ref>. == Характарыстыка == Хаця ў навуковых і экспертных колах гомельская агламерацыя разглядаецца як адна з гарадскіх агламерацый краіны, якія ўжо сфарміраваліся і валодаюць усімі характарнымі прыкметамі, яна не з’яўляецца афіцыйным [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйным]] паняццем у Рэспубліцы Беларусь<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1.</ref><ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. Гомель аказвае найбольш інтэнсіўны ўплыў на [[Гомельскі раён|Гомельскі]], [[Веткаўскі раён|Веткаўскі]] і [[Добрушскі раён]]ы Гомельскай вобласці<ref>''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с.</ref>. Гарады [[Ветка]] і [[Добруш]], якія з’яўляюцца важнымі культурнымі і прамысловымі цэнтрамі рэгіёна — кандыдаты на статус [[Горад-спадарожнік|гарадоў-спадарожнікаў]] Гомеля<ref>Улучшение сферы ЖКХ и города-спутники. Пархамович о планах по развитию Гомеля</ref>. Характэрнай рысай з’яўляецца развітая транспартная інфраструктура і наяўнасць {{нп3|Маятниковая миграция|маятнікавай міграцыі|ru|Маятниковая миграция}} — штодзённых паездак насельніцтва з перыферыі ў Гомель на працу, вучобу ці па іншыя паслугі<ref>Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301 Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с.</ref>. == Насельніцтва і тэрыторыя == Гомель з’яўляецца [[Гарады Беларусі|найбуйнейшым]] абласным цэнтрам Рэспублікі Беларусь і ўсяго [[Палессе|Палескага]] рэгіёна па колькасці жыхароў. Больш за 37 % насельніцтва Гомельскай вобласці пражывае ў Гомелі<ref name=":1">«Гомель: цифры и факты»</ref>. Паколькі гомельская агламерацыя не мае строга акрэсленых адміністрацыйных межаў, колькасць насельніцтва можа вар’іравацца ў залежнасці ад крытэрыяў і метадалогіі падліку і вагаецца ў межах 580<ref>«World Population Review — Gomel Population»</ref> — 700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тысяч жыхароў. Тое ж тычыцца і тэрыторыі агламерацыі. Плошча горада-ядра — Гомеля складае 145 км²<ref>«Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года»</ref>. У залежнасці ад віду крытэрыяў ацэнкі плошчы — урбанізаваная тэрыторыя, зона ўплыву ці лімітавы час у шляху пры маятнікавай міграцыі, плошча агламерацыі можа істотна адрознівацца. Ахопліваючы 30-кіламетровую зону вакол Гомеля<ref>{{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-aglomeratsionnyh-protsessov-na-vnutrennyuyu-migratsiyu-v-respublike-belarus/viewer|аўтар=Ридевский Г.В.|загаловак=Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь|год=2024|выданне=Социальные новации и социальные науки|выпуск=|нумар=1|старонкі=103|doi=10.31249/snsn/2024.01.06}}</ref>, плошча агламерацыі складае прыкладна 2830 км². == Эканоміка == Аб’ём прамысловай вытворчасці гомельскай агламерацыі да рэспубліканскага складае каля 5<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов: монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> — 6 %<ref name=":1" />. У эканоміцы гомельскай агламерацыі дамінуюць хімічная, металургічная, машынабудаўнічая і дрэваапрацоўчая галіны. Развіта лёгкая прамысловасць, харчовая вытворчасць<ref>Экономика Гомельской области</ref>. Функцыянуе свабодная эканамічная зона «Гомель-Ратон». Дзейнічае міжнародны аэрапорт «[[Гомель (аэрапорт)|Гомель]]», які мае статус рэзервовага аэрадрома для Нацыянальнага аэрапорта «[[Нацыянальны аэрапорт Мінск|Мінск]]»<ref>Аэропорт «Гомель» будет развиваться в связке с Национальным аэропортом</ref>. Таксама праз гомельскую агламерацыю праходзяць важныя маршруты аўтамабільнага, чыгуначнага і трубаправоднага транспарту міжнароднага і рэгіянальнага значэння. Існуе патэнцыял для развіцця воднага транспарту. == Экалогія == [[Файл:Čarnobyl radiacyja 1996-be.svg|мини|right|Карта радыёактыўнага забруджвання ў выніку Чарнобыльскай аварыі|210x210px]] Фактарамі, якія аказваюць фундаментальны ўплыў на экалогію і гаспадарчую дзейнасць гомельскай агламерацыі, з’яўляюцца наступствы [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на ЧАЭС]] у 1986 годзе і з’яўленне новай кліматычнай зоны на поўдні Беларусі ў выніку [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага змянення клімату]]<ref>Динамика Новой климатической зоны на территории Беларуси</ref>. У межах пераадолення наступстваў чарнобыльскай аварыі ў 2002—2003 гадах у Гомелі быў адкрыты комплекс Рэспубліканскага навукова-практычнага цэнтра радыяцыйнай медыцыны і экалогіі чалавека<ref>В Гомеле вспомнили факты о восстановлении нашего края после аварии на ЧАЭС</ref>. Новыя агракліматычныя рэаліі вымушаюць прымаць меры для адаптацыі сельскай гаспадаркі Гомельшчыны да змянення клімату<ref>Новая агроклиматическая область появилась в Беларуси</ref>. == Культурная спадчына == Галоўнымі помнікамі культуры, якія знаходзяцца ва ўмоўных межах гомельскай агламерацыі, з’яўляюцца: [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавы ансамбль Румянцавых і Паскевічаў]], [[Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава]], гістарычны комплекс будынкаў [[Добрушская папяровая фабрыка|папяровай фабрыкі]] канца XIX стагоддзя ў Добрушы, [[Хальчанская сядзіба|сядзіба Халецкіх і Войніч-Сянажэцкіх]] у вёсцы Хальч, сядзібны дом І. Ф. Паскевіча з паркам у [[Каранёўка (Гомельскі раён)|Каранёўцы]], [[Дзям’янкаўская сядзіба]], а таксама помнікі археалогіі і воінскай славы. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с. * ''Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301'' Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. == Спасылкі == * Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь [https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-aglomeratsionnyh-protsessov-na-vnutrennyuyu-migratsiyu-v-respublike-belarus/viewer] * Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси [https://libeldoc.bsuir.by/bitstream/123456789/60874/1/Parfyonov_Ekonomicheskaya.pdf] * [http://www.iresras.ru/uploads/2025/Публикации/Монография%202025%20-%20Инфрастр.%20развитие%20город.%20агломераций.pdf Инфраструктурное развитие городских агломераций в социально-экономическом пространстве регионов : монография / под научной ред. дра экон. наук, проф. С. В. Кузнецова, канд. техн. наук Л. А. Лосина. — СПб. : ИПРЭ РАН ; Изд-во СПбГЭУ, 2025. — 281 с.] * World Population Review — Gomel Population [https://worldpopulationreview.com/cities/belarus/gomel#:~:text=Gomel's%202026%20population%20is%20now,addition%20to%20adjacent%20suburban%20areas.] * Gomel, Belarus Metro Area Population [https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/20345/gomel/population] * Оценка степени благоприятности инженерно-геологических условий гомельской агломерации [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/186012/1/136-137.pdf] * Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года [https://gki.gov.by/ru/activity_branches-land-reestr/] * Гомель: цифры и факты [https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/gomel-tsifry-i-fakty/#:~:text=Город%20Гомель%20является%20областным%20центром,км.] * Экономика Гомельской области [https://gomel-region.gov.by/ru/economy-ru/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251211093933/https://gomel-region.gov.by/ru/economy-ru/ |date=11 снежня 2025 }} * Генеральный план Гомельской области [https://gomel-region.gov.by/ru/gen-plan-ru/] * Свободная экономическая зона «Гомель-Ратон» [https://gomelraton.com/main/history-fez/] * Улучшение сферы ЖКХ и города-спутники. Пархамович о планах по развитию Гомеля [https://belta.by/society/view/uluchshenie-sfery-zhkh-i-goroda-sputniki-parhamovich-o-planah-po-razvitiju-gomelja-780206-2026/] * Аэропорт «Гомель» будет развиваться в связке с Национальным аэропортом [https://tvrgomel.by/news/kontseptsiya-razvitiya-regionalnykh-aeroportov-razrabotana-v-belarusi] * Динамика Новой климатической зоны на территории Беларуси [https://elib.gsu.by/handle/123456789/61600] * Новая агроклиматическая область появилась в Беларуси [https://belta.by/infographica/view/novaja-agroklimaticheskaja-oblast-pojavilas-v-belarusi-4760/] * В Гомеле вспомнили факты о восстановлении нашего края после аварии на ЧАЭС [https://newsgomel.by/archive_news/society/v-gomele-vspomnili-fakty-o-vosstanovlenii-nashego-kraya-posle-avarii-na-chaes_217717.html] * Системные решения взаимодействия железной дороги и городского транспорта для интеграции пассажиропотоков в агломерации на примере Гомельского железнодорожного узла [http://elib.bsut.by/xmlui/handle/123456789/14336] [[Катэгорыя:Гомельская вобласць]] [[Катэгорыя:Агламерацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гарадскія агламерацыі па алфавіце]] rihyaawmbxiu8x0k7o0zvfehze7dtmh 0 809110 5158538 5156245 2026-06-26T08:50:17Z DzBar 156353 /* Зноскі */ 5158538 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Тып=студыйны альбом|Назва=The Boys of Dungeon Lane|Выдадзены=29 мая 2026|Лэйбл=[[Capitol Records]]|Працягласць=47:07|Пап_год=2020|Папярэдні альбом=[[McCartney III]]|Храналогія=альбомаў Пола Мак-Картні}} '''''The Boys of Dungeon Lane''''' — дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] англійскага музыкі [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]], выпушчаны [[29 мая]] [[2026]] года лэйблам [[Capitol Records]]. Ён быў абвешчаны 26 сакавіка 2026 года разам з выхадам галоўнага сінгла ''Days We Left Behind''. Другі сінгл ''Home to Us'' — дуэт з [[Рынга Стар]]ам. Мак-Картні шырока рэкламаваў альбом ''The Boys of Dungeon Lane'', даючы інтэрв’ю выданням і з’яўляючыся ў ток-шоу. Пасля выхаду альбом атрымаў высокую ацэнку крытыкаў, многія з якіх станоўча адзначылі яго настальгічны і рэфлексіўны настрой. Некаторыя назвалі яго адным з наймацнейшых альбомаў позняй кар’еры Мак-Картні. Альбом дэбютаваў на першым месцы ў брытанскім чарце — гэта 24-ы альбом Мак-Картні, які заняў першае месца ў брытанскім чарце альбомаў за ўсю яго кар’еру, і шосты ў якасці сольнага выканаўцы. == Перадгісторыя == «The boys of Dungeon Lane» — гэта частка тэкста з песні Мак-Картні «In Liverpool», дэма-запіса 1991 года.<ref name="Variety">{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2026/music/news/paul-mccartney-album-boys-dungeon-lane-days-we-left-behind-1236700543/|title=Paul McCartney Releases New Single, 'Days We Left Behind,' to Be Followed by First Album in Nearly Six Years, 'The Boys of Dungeon Lane'|author=Willman|first=Chris|website=Variety|date=26 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260326160931/https://variety.com/2026/music/news/paul-mccartney-album-boys-dungeon-lane-days-we-left-behind-1236700543/|archive-date=26 March 2026|access-date=26 March 2026|url-status=live}}</ref> Данжон-Лэйн — гэта вуліца ў раёне Спік у [[Ліверпул|Ліверпулі]], і альбом у цэлым натхнёны дзіцячымі ўспамінамі Мак-Картні пра гэтую мясцовасць.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2026/mar/26/paul-mccartney-days-we-left-behind-review-boys-dungeon-lane|title=Paul McCartney: Days We Left Behind review – this wistful, lovely song is as McCartney-esque as it's possible to be|author=Petridis|first=Alexis|website=[[The Guardian]]|date=26 March 2026|access-date=26 March 2026}}</ref> Вуліца вядзе ад Спіка да Оглет-Шор на рацэ [[Мерсі (рака)|Мерсі]],<ref name="Brown 2019">{{cite news|last1=Brown|first1=Faye|title=Memories 'shattered' as road to historic beach loved by Paul McCartney closed|url=https://www.liverpoolecho.co.uk/news/liverpool-news/memories-shattered-road-historic-speke-16515566|access-date=4 April 2026|work=Liverpool Echo|date=1 July 2019|language=en|archive-date=14 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211014122432/https://www.liverpoolecho.co.uk/news/liverpool-news/memories-shattered-road-historic-speke-16515566|url-status=live}}</ref> мясцовасці, папулярнай сярод [[Назіранне за птушкамі|аматараў птушак]].<ref name="Variety" /> Перад анонсам альбома Мак-Картні намякаў на яго, выкарыстоўваючы эмодзі з птушкамі ў сваіх сацыяльных сетках.<ref name="Variety" /> 25 сакавіка 2026 года брат Мак-Картні, Майк, апублікаваў у сацыяльных сетках паведамленне пра плакаты, размешчаныя па ўсім Ліверпулі, з вокладкай для альбома, і заявіў, што дызайнерам быў яго сын Джош.<ref name="Variety">{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2026/music/news/paul-mccartney-album-boys-dungeon-lane-days-we-left-behind-1236700543/|title=Paul McCartney Releases New Single, 'Days We Left Behind,' to Be Followed by First Album in Nearly Six Years, 'The Boys of Dungeon Lane'|author=Willman|first=Chris|website=Variety|date=26 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260326160931/https://variety.com/2026/music/news/paul-mccartney-album-boys-dungeon-lane-days-we-left-behind-1236700543/|archive-date=26 March 2026|access-date=26 March 2026|url-status=live}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWillman2026">Willman, Chris (26 March 2026). </cite></ref> Вокладка натхнёная вулічнымі знакамі Ліверпуля і мае паштовы індэкс Спіка L24.<ref name="nme">{{Cite news|last=Trendell|first=Andrew|date=26 March 2026|title=Paul McCartney goes back to his early life on new album 'The Boys Of Dungeon Lane' with nostalgic single 'Days We Left Behind'|url=https://www.nme.com/news/music/paul-mccartney-new-album-the-boys-of-dungeon-lane-new-single-days-we-left-behind-3936803|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260326165035/https://www.nme.com/news/music/paul-mccartney-new-album-the-boys-of-dungeon-lane-new-single-days-we-left-behind-3936803|archive-date=26 March 2026|access-date=26 March 2026|work=[[NME]]|publisher=NME Networks|issn=0028-6362|oclc=60624023}}</ref> == Крытычны прыём == {{Рэйтынгі|загаловак=|state=|rev1=Metacritic|rev1Score=85/100<ref name=metacritic />|rev2=Any Decent Music|rev2Score=7.7/10<ref name=anydecentmusic />|rev3=[[AllMusic]]|rev3Score={{rating|4.5|5}}<ref name="AllMusic">{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/the-boys-of-dungeon-lane-mw0004788320|title=''The Boys of Dungeon Lane'' – Paul McCartney|publisher=[[AllMusic]]|last=Collar|first=Matt|date=29 May 2026|access-date=29 May 2026|archive-date=29 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260529184536/https://www.allmusic.com/album/the-boys-of-dungeon-lane-mw0004788320|url-status=live}}</ref>|rev4=''[[Classic Rock (magazine)|Classic Rock]]''|rev4Score={{rating|3.5|5}}<ref name="ClassicRock">{{cite web |last=Carty |first=Pat |title=Paul McCartney's ''The Boys Of Dungeon Lane'' is not the late-period masterpiece you were hoping for |url=https://www.loudersound.com/music/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane |website=[[Classic Rock (magazine)|Classic Rock]] |access-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529040237/https://www.loudersound.com/music/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane |archive-date=29 May 2026 |date=27 May 2026 |url-status=live}}</ref>|rev5=''[[Financial Times]]''|rev5Score={{Rating|4|5}}<ref name="FT">{{Cite web |last=Hunter-Tilney |first=Ludovic |date=25 May 2025 |title=Paul McCartney, the Peter Pan of pop, reckons with old age on ''The Boys of Dungeon Lane'' — review |url=https://www.ft.com/content/a9c8dbac-663f-401a-b8a4-9ea251482a13 |url-access=limited |access-date=25 May 2025 |website=[[Financial Times]] |publisher=[[Nikkei, Inc.]] |issn=0307-1766 |oclc=60638918}}</ref>|rev6=''[[The Guardian]]''|rev6Score={{Rating|4|5}}<ref name="Guardian">{{Cite web |last=Petridis |first=Alexis |author-link=Alexis Petridis |date=25 May 2026<!--00:01 British Summer Time--> |title=Paul McCartney: The Boys of Dungeon Lane review – at 83, his gift for melody still astounds |url=https://www.theguardian.com/music/2026/may/25/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-review-83 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260525094818/https://www.theguardian.com/music/2026/may/25/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-review-83 |archive-date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026 |website=[[The Guardian]] |publisher=[[Guardian Media Group]] |eissn=1756-3224 |oclc=60623878 }}</ref>|rev7=''[[The Independent]]''|rev7Score={{Rating|4|5}}<ref name="Independent">{{Cite web |last=O'Connor |first=Roisin |date=25 May 2026<!--00:01 British Summer Time--> |title=Paul McCartney's new album is charming and, in places, quite sexy for an octogenarian |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/music/reviews/paul-mccartney-review-the-boys-of-dungeon-lane-b2982051.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260525010913/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/music/reviews/paul-mccartney-review-the-boys-of-dungeon-lane-b2982051.html |archive-date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026 |website=[[The Independent]] |publisher=Independent Digital News & Media |issn=1741-9743 |oclc=185201487}}</ref>|rev8=''[[Mojo (magazine)|Mojo]]''|rev8Score={{Rating|4|5}}<ref name="Mojo">{{Cite magazine |last=Cooper |first=Mark |date=22 May 2026 |orig-date=in print: 7 May 2026 |title=Paul McCartney – The Boys Of Dungeon Lane Review: An unusually confessional blend of reminiscence and romance |url=https://www.mojo4music.com/articles/new-music/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-review |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522200207/https://www.mojo4music.com/articles/new-music/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-review |archive-date=22 May 2026 |access-date=22 May 2026 |magazine=[[Mojo (magazine)|Mojo]] |publisher=[[Bauer Media Group]] |location=London, United Kingdom |issue=392 (July 2026) |issn=1351-0193}}</ref>|rev9=''[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]''|rev9Score=7.2/10<ref name="Pitchfork">{{cite web | url=https://pitchfork.com/reviews/albums/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane/ | title=Albums: ''The Boys of Dungeon Lane'' – Paul McCartney | website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]] | date=June 3, 2026 | access-date=June 3, 2026 | last=Cardew | first=Ben | archive-date=June 3, 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260603073043/https://pitchfork.com/reviews/albums/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane/ | url-status=live }}</ref>|rev10=''[[Record Collector]]''|rev10Score={{Rating|4|5}}<ref name="Record Collector">{{Cite magazine |last=Easlea |first=Daryl |date=18 May 2026 |title=Paul McCartney {{!}} The Boys Of Dungeon Lane {{!}} Album Review |url=https://recordcollectormag.com/reviews/album/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-album-review |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518092158/https://recordcollectormag.com/reviews/album/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-album-review |archive-date=18 May 2026 |access-date=22 May 2026 |magazine=[[Record Collector]] |publisher=[[Metropolis International#Diamond Publishing Ltd|Diamond Publishing]] |location=London, United Kingdom |issue=584 (June 2026) |issn=0261-250X}}</ref>|rev11=''[[Rolling Stone]]''|rev11Score={{Rating|4.5|5}}<ref name="RS">{{Cite magazine |last=Vozick-Levinson |first=Simon |date=22 May 2026 |title=Paul McCartney Looks Back in Splendor With a New Solo Masterpiece |url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/paul-mccartney-boys-of-dungeon-lane-1235559353 |url-access=subscription |access-date=22 May 2026 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |oclc=969027590 |eissn=3066-0580 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529092100/https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/paul-mccartney-boys-of-dungeon-lane-1235559353/ |archive-date=29 May 2026 |url-status=live}}</ref>|rev12=''[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]''|rev12Score={{Rating|5|5}}<ref name="mccormick">{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/music/news/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-review |access-date=22 May 2026 |website=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|title=Paul and Ringo's reunion will put a smile on every Beatles fan's face|date=22 May 2026|last=McCormick|first=Neil|author-link=Neil McCormick|publisher=[[Telegraph Media Group]]|issn=0307-1235|oclc=49632006|url-access=registration}}</ref>|rev13=''[[The Times]]''|rev13Score={{Rating|4|5}}<ref name="Times">{{Cite web |last=Hodgkinson |first=Will |author-link=Will Hodgkinson |date=21 May 2026 |title=Paul McCartney's new album — from the beautiful to the ridiculous |url=https://www.thetimes.com/culture/music/article/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-review-zkhsdwxcx |url-access=registration |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522193331/https://www.thetimes.com/culture/music/article/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-review-zkhsdwxcx |archive-date=22 May 2026 |access-date=22 May 2026 |website=[[The Times]] |publisher=[[News UK]] |issn=0140-0460 |oclc=61565875}}</ref>}}Згодна з агрэгатарам рэцэнзій Metacritic, альбом The Boys of Dungeon Lane атрымаў «усеагульнае прызнанне» на падставе сярэднеўзважанага бала 85 са 100 на аснове шаснаццаці ацэнак крытыкаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.metacritic.com/music/the-boys-of-dungeon-lane/paul-mccartney|title=The Boys Of Dungeon Lane by Paul McCartney|access-date=2026-06-07}}</ref> Агрэгатар рэцэнзій Any Decent Music прысвоіў альбому сярэднеўзважаны бал 7,7 з 10 па выніках шаснаццаці ацэнак крытыкаў.<ref name="anydecentmusic">{{Cite web|url=http://www.anydecentmusic.com/review/14627/Paul-McCartney-The-Boys-of-Dungeon-Lane.aspx|title=The Boys of Dungeon Lane by Paul McCartney reviews|website=Any Decent Music|access-date=30 May 2026}}</ref> Музычныя крытыкі назвалі ''The Boys of Dungeon Lane'' адным з наймацнейшых альбомаў позняй кар’еры Мак-Картні. Крыс Уілман з ''[[Variety]]'' абвясціў яго сваім найлепшым альбомам 21-га стагоддзя і «абсалютна найлепшым альбомам, калі-небудзь запісаным і выпушчаным рок-зоркай у яго 80-я гады».<ref name="VarietyReview">{{Cite web|url=https://variety.com/2026/music/album-reviews/paul-mccartney-boys-of-dungeon-lane-album-review-1236757156/|title=Paul McCartney Explores His Ever-Present Past in 'The Boys of Dungeon Lane,' a Delightful Return to Wings-Era Form: Album Review|author=Willman|first=Chris|website=[[Variety]]|date=22 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260523021216/https://variety.com/2026/music/album-reviews/paul-mccartney-boys-of-dungeon-lane-album-review-1236757156/|archive-date=23 May 2026|access-date=3 June 2026|url-status=live}}</ref> У часопісе ''[[Rolling Stone]]'' Сайман Возік-Левінсан назваў яго «шэдэўрам позняй кар’еры», Ніл Маккормік з ''[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]'' напісаў:"''The Boys of Dungeon Lane,'' безумоўна, гэтак жа добры, як і ўсё, што [Мак-Картні] даў нам за апошнія 50 гадоў". Алексіс Петрыдзіс з ''[[The Guardian]]'' напісаў, што альбом адчуваецца «прыкметна больш мэтанакіраваным, чым многія з яго твораў 21-га стагоддзя», будучы больш тэматычна звязаным, чым папярэднія альбомы ''New'' (2013) і ''Egypt Station'' (2018). Ройсін О’Конар і Возік-Левінсан з ''[[The Independent]]'' назвалі ''The Boys of Dungeon Lane'' паляпшэннем у параўнанні з гэтымі альбомамі. Некаторыя адзначылі ўзрост у голасе Мак-Картні, але лічылі, што ён выкарыстаў гэта ў сваіх інтарэсах, прычым Мэт Колар з [[AllMusic]] напісаў, што «ён застаецца вечна маладым, як і заўсёды, і толькі намёк на яго 83 гады дадае сур’ёзнасці больш мяккім баладам». Джон Мэрфі з ''MusicOMH'' напісаў, што яго голас «трымаецца надзвычай добра, улічваючы яго ўзрост», адзначыўшы, што гэта робіць мелахалічны тон такіх трэкаў, як «Days We Left Behind», «яшчэ больш кранальным».<ref name="MusicOMH">{{Cite web|url=https://www.musicomh.com/reviews/albums/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane|title=Paul McCartney – The Boys Of Dungeon Lane {{!}} Album Reviews|author=Murphy|first=John|website=[[MusicOMH]]|date=25 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260529003329/https://www.musicomh.com/reviews/albums/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane|archive-date=29 May 2026|access-date=25 May 2026|url-status=live}}</ref> Падобным чынам, рэцэнзент ''Record Collector'' Дэрыл Іслі заявіў: «Уразлівасць у яго голасе дадае своеасаблівага шарму: гэта чалавек, які глядзіць на пастаянна скарачаючуюся дарогу наперадзе са сваім фірмовым аптымізмам». Не ўсе водгукі былі станоўчымі. Джордан Бассет з ''[[New Musical Express|NME]]'' лічыў, што, хоць прэс-рэліз абяцаў «калекцыю рэдкіх і адкрывальных пробліскаў успамінаў, якімі ніколі раней не дзяліліся», ''альбом The Boys of Dungeon Lane'' не зусім апраўдаў гэтае абяцанне.<ref name="NME">{{Cite web|url=https://www.nme.com/reviews/album/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-review-3947837|title=Paul McCartney – 'The Boys Of Dungeon Lane' review: a guided tour of the long and winding road|author=Bassett|first=Jordan|website=[[NME]]|date=28 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260602192328/https://www.nme.com/reviews/album/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-review-3947837|archive-date=2 June 2026|access-date=3 June 2026|url-status=live}}</ref> У больш неадназначным аглядзе Пэт Карці з часопіса ''Classic Rock'' лічыў, што альбом не стаў «шэдэўрам позняга перыяду», меў «свае моманты», але не меў шмат «запамінальных» мелодый. Петрыдзіс і Бэн Кард’ю з ''Pitchfork'' сцвярджалі, што не кожная песня з’яўляецца паспяховай, прычым апошні назваў альбом у цэлым «няўпэўненай перамогай» і «трыумфам з нізкімі стаўкамі». У іншым неадназначным аглядзе альбома для анлайн-часопіса ''The Line of Best Fit'' Том Рэйнбоў сказаў, што Мак-Картні вяртаецца да знаёмых музычных ідэй, не прапаноўваючы нічога новага. Ён таксама сказаў, што некаторыя трэкі гучалі адаптавана да чаканняў аўдыторыі, з «звычайнымі любоўнымі песнямі, рок-музыкай сярэдняга тэмпу і дастатковай колькасцю спасылак на Beatles, каб стаць саўндтрэкам да відэа ў [[Facebook]] Reels і [[TikTok]] яго фан-базы».<ref name="LineofBestFit">{{Cite web|url=https://www.thelineofbestfit.com/albums/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-memory-might-be-full|title=''The Boys of Dungeon Lane'' suggests Paul McCartney's memory might be full|author=Rainbow|first=Tom|website=[[The Line of Best Fit]]|date=29 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260530071444/https://www.thelineofbestfit.com/albums/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-memory-might-be-full|archive-date=30 May 2026|access-date=3 June 2026|url-status=live}}</ref> == Спіс трэкаў == {{Tracklist|all_writing=[[Пол Мак-Картні]], акрамя пазначанага ніжэй.<ref name="nme" /><ref>{{cite web |title=The Boys of Dungeon Lane |url=https://open.spotify.com/album/34Sh6TOqfsrPSeXPBRGRAM |website=Spotify |access-date=1 May 2026 |language=en |archive-date=18 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518154724/https://open.spotify.com/album/34Sh6TOqfsrPSeXPBRGRAM |url-status=live }}</ref>|headline=Спіс трэкаў|total_length=47:07|title1=As You Lie There|writer1={{hlist|Пол Мак-Картні|[[Эндру Уот]]}}|length1=4:45|title2=Lost Horizon|writer2=|length2=3:04|title3=Days We Left Behind|length3=3:18|writer3=|title4=Ripples in a Pond|writer4=|length4=2:43|title5=Mountain Top|writer5=|length5=3:40|title6=Down South|writer6=|length6=2:23|title7=We Two|writer7={{hlist|Мак-Картні|Уот}}|length7=3:01|title8=Come Inside|writer8={{hlist|Мак-Картні|Уот}}|length8=3:14|title9=Never Know|writer9={{hlist|Мак-Картні|Уот}}|length9=4:15|title10=Home to Us|note10=з [[Рынга Стар|Рынга Старам]]|writer10={{hlist|Мак-Картні|Уот}}|length10=3:12|title11=Life Can Be Hard|writer11=|length11=3:15|title12=First Star of the Night|writer12=<!-- Credited to "Non-royalty Bearing" on streaming -->|length12=2:57|title13=Salesman Saint|writer13=|length13=3:19|title14=Momma Gets By|writer14=|length14=4:04|writing_credits=yes}}{{Track listing|headline=Выданне на iTunes|title15=First Star of the Night|writer15=|note15=demo|total_length=}} == Персанал == Даныя ўзятыя з [[Tidal]].<ref name="Tidal">{{Cite web|url=https://tidal.com/album/528517177/credits|title=The Boys of Dungeon Lane / Paul McCartney / Credits|publisher=[[Tidal (service)|Tidal]]|access-date=28 May 2026}}</ref> * [[Пол Мак-Картні]] — вакал (усе трэкі); акустычная гітара (трэкі 1-13), бас-гітара (1-5, 7-14), электрагітара (1, 2, 4-7, 9, 10, 12, 13), ударныя (1, 2, 4, 5, 7-9, 11-13), фартэпіяна (1, 3, 5, 8-11, 14), [[сінтэзатар]] (1, 5, 11), перкусія (1, 5, 12), [[клавесін]] (1, 5), шэйкер (1, 11), [[Родас піяна|родас]] (1), помпавы арган (3), [[маракас]]ы (4, 5, 11), электроннае піяніна Wurlitzer (5, 8, 9), магнітафонныя стужкі (5, 9), [[Бубен|тамбурын]] (5, 11-13); бонга, бас-гітара Moog (5); [[мелатрон]] (7, 9, 11, 13), плясканні ў далоні (8, 13); арган, блокфлейта (9); спінет (13), [[Класічная гітара|гітара з нейлонавымі струнамі]] (14) * Эндру Уат — электрагітара (1, 7, 9), сінтэзатар (1, 4, 10, 11), электроннае піяніна Wurlitzer (1), мелатрон (4), бубен (4, 8, 9), акустычная гітара (8, 10, 11), маракасы (8), барабаны (9), апрацоўка магнітнай стужкі (9) * [[Рынга Стар]] — бубен (1, 10); вакал, барабаны (10) * Майк Дэвіс — труба (4, 13) * Нэнсі Мак-Картні — вусная мова (5) * Крысі Хайнд — бэк-вакал (10) * Шарлін Спітэры — бэк-вакал (10) * Бэн Фостэр — дырыжор, [[Аранжыроўка|суаранжыроўка]] (11, 13, 14) * Джайлз Марцін — сумесная аранжыроўка (11, 13, 14) '''Вытворчасць''' * Пол Мак-Картні — [[Музычны прадзюсар|прадзюсаванне]] * Эндру Уат — прадзюсар * Пол Ламальфа — інжынерыя, звядзенне * Стыў Орчард — інжынерыя, звядзенне * Кіт Сміт — інжынерная дапамога * Ніл Доўз — інжынерная дапамога * Рэндзі Мэрыл — мастэрынг * Раян Сміт — мастэрынг * Марк ВанГул — тэхнік == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://theboysofdungeonlane.com|схаваць=а|link_text=Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 2026 года]] [[Катэгорыя:Альбомы Capitol Records]] [[Катэгорыя:Альбомы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Альбомы Пола Мак-Картні]] cnaswhfsidg3briocg8xqmtwwo4hznq 2 809431 5158502 5154275 2026-06-26T07:29:57Z DzBar 156353 5158502 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#vardefine:century|{{{2}}}}} {| class="standard" align="center" | {{#ifexpr: {{{2}}} > 4 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}-5}}}} {{{3}}}|{{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}-5}}}}]] | &nbsp; }} | {{#ifexpr: {{{2}}} > 3 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}-4}}}} {{{3}}}|{{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}-4}}}}]] | &nbsp; }} | {{#ifexpr: {{{2}}} > 2 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}-3}}}} {{{3}}}|{{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}-3}}}}]] | &nbsp; }} | {{#ifexpr: {{{2}}} > 1 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}-2}}}} {{{3}}}|{{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}-2}}}}]] | &nbsp; }} | {{#ifexpr: {{{2}}} > 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}-1}}}} {{{3}}}|{{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}-1}}}}]] | &nbsp; }} ! {{Стагоддзе|{{{2}}}}} | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}+1}}}} {{{3}}}|{{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}+1}}}}]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}+2}}}} {{{3}}}|{{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}+2}}}}]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}+3}}}} {{{3}}}|{{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}+3}}}}]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}+4}}}} {{{3}}}|{{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}+4}}}}]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}+5}}}} {{{3}}}|{{Стагоддзе|{{#expr:{{{2}}}+5}}}}]] |} </includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны навігацыі]] </noinclude> 6mm22yjni370ck1bp5bcsufke44ktk4 5158513 5158502 2026-06-26T07:41:55Z DzBar 156353 5158513 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="standard" align="center" | {{#ifexpr: {{{2}}}-5 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-5)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-5)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-4 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-4)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-4)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-3 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-3)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-3)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-2 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-2)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-2)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-1 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-1)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-1)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}}]] }} ! {{#ifexpr: {{{2}}} < 0 | {{Roman|{{#expr:-{{{2}}}}}}} да н.э. | {{Roman|{{{2}}}}} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+1 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+1)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+1)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+2 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+2)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+2)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+3 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+3)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+3)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+4 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+4)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+4)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+5 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+5)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+5)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}}]] }} |} </includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> n9pewfsnek1b01wr2023uv5smt1odtv 5158516 5158513 2026-06-26T07:47:15Z DzBar 156353 5158516 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="standard" align="center" | {{#ifexpr: {{{2}}}-5 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-5 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-5)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-5)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-4 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-4 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-4)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-4)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-3 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-3 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-3)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-3)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-2 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-2 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-2)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-2)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-1 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-1 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-1)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-1)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}}]] }} }} ! {{#ifexpr: {{{2}}} == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}} < 0 | {{Roman|{{#expr:-{{{2}}}}}}} да н.э. | {{Roman|{{{2}}}}} }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+1 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+1 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+1)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+1)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+2 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+2 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+2)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+2)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+3 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+3 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+3)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+3)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+4 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+4 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+4)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+4)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+5 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+5 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+5)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+5)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}}]] }} }} |} </includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> hp87wd2rwv0kb3vh3a3xjaxjgo7182z 5158517 5158516 2026-06-26T07:48:32Z DzBar 156353 Адкат праўкі [[Special:Diff/5158516|5158516]] аўтарства [[Special:Contributions/DzBar|DzBar]] ([[User talk:DzBar|размовы]]) 5158517 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="standard" align="center" | {{#ifexpr: {{{2}}}-5 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-5)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-5)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-4 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-4)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-4)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-3 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-3)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-3)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-2 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-2)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-2)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-1 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-1)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-1)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}}]] }} ! {{#ifexpr: {{{2}}} < 0 | {{Roman|{{#expr:-{{{2}}}}}}} да н.э. | {{Roman|{{{2}}}}} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+1 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+1)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+1)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+2 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+2)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+2)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+3 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+3)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+3)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+4 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+4)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+4)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+5 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+5)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+5)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}}]] }} |} </includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> n9pewfsnek1b01wr2023uv5smt1odtv 5158518 5158517 2026-06-26T07:49:42Z DzBar 156353 5158518 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="standard" align="center" | {{#ifexpr: {{{2}}}-5 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-5 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-5)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-5)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-4 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-4 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-4)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-4)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-3 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-3 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-3)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-3)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-2 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-2 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-2)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-2)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-1 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-1 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-1)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-1)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}}]] }} }} ! {{#ifexpr: {{{2}}} == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}} < 0 | {{Roman|{{#expr:-{{{2}}}}}}} да н.э. | {{Roman|{{{2}}}}} }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+1 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+1 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+1)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+1)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+2 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+2 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+2)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+2)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+3 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+3 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+3)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+3)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+4 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+4 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+4)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+4)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+5 == 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+5 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+5)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+5)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}}]] }} }} |} </includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> hp87wd2rwv0kb3vh3a3xjaxjgo7182z 5158519 5158518 2026-06-26T07:52:30Z DzBar 156353 Адкат праўкі [[Special:Diff/5158518|5158518]] аўтарства [[Special:Contributions/DzBar|DzBar]] ([[User talk:DzBar|размовы]]) 5158519 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="standard" align="center" | {{#ifexpr: {{{2}}}-5 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-5)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-5)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-4 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-4)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-4)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-3 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-3)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-3)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-2 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-2)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-2)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-1 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-1)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-1)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}}]] }} ! {{#ifexpr: {{{2}}} < 0 | {{Roman|{{#expr:-{{{2}}}}}}} да н.э. | {{Roman|{{{2}}}}} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+1 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+1)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+1)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+2 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+2)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+2)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+3 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+3)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+3)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+4 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+4)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+4)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}}]] }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+5 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+5)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+5)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}}]] }} |} </includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> n9pewfsnek1b01wr2023uv5smt1odtv 5158520 5158519 2026-06-26T07:52:44Z DzBar 156353 5158520 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="standard" align="center" | {{#ifexpr: {{{2}}}-5 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-5 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-5)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-5)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-5}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-4 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-4 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-4)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-4)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-4}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-3 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-3 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-3)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-3)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-3}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-2 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-2 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-2)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-2)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-2}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}-1 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}-1 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-1)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}-1)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}-1}}}}]] }} }} ! {{#ifexpr: {{{2}}} = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}} < 0 | {{Roman|{{#expr:-{{{2}}}}}}} да н.э. | {{Roman|{{{2}}}}} }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+1 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+1 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+1)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+1)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+1}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+2 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+2 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+2)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+2)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+2}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+3 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+3 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+3)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+3)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+3}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+4 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+4 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+4)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+4)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+4}}}}]] }} }} | {{#ifexpr: {{{2}}}+5 = 0 | &nbsp; | {{#ifexpr: {{{2}}}+5 < 0 | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+5)}}}} {{{3}}} да н.э.|{{Roman|{{#expr:-({{{2}}}+5)}}}} да н.э.]] | [[:Катэгорыя:{{{1}}} {{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}} {{{3}}}|{{Roman|{{#expr:{{{2}}}+5}}}}]] }} }} |} </includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> bqyxymh5fyvo9atcgfetpzsdhwdm0ye 5158526 5158520 2026-06-26T08:01:07Z DzBar 156353 Замена старонкі на 'тэст' 5158526 wikitext text/x-wiki тэст mtvks7shx1uzjzfzeqk0am8ua46oam9 0 809584 5158485 5154896 2026-06-26T07:05:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158485 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Peski (Masty District) 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Песках''' (лета 1941 — 2 лістапада 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] пасёлка [[Пескі (Мастоўскі раён)|Пескі]] [[Мастоўскі раён|Мастоўскага раёна]] [[Гродзенскі раён|Гродзенскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Перад вайной у вёсцы Пескі з 3000 жыхароў 2000 былі габрэі{{sfn|«Памяць. Мастоўскi раён»|2002|с=168}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=736}}. Акупацыя доўжылася з чэрвеня 1941 года да 13 ліпеня 1944 года{{sfn|«Памяць. Мастоўскi раён»|2002|с=564}}. Гета ў Песках было арганізавана неўзабаве пасля акупацыі{{sfn|«Памяць. Мастоўскi раён»|2002|с=169}}, а вясной 1942 года, за некалькі месяцаў да ліквідацыі, было абгароджана [[калючы дрот|калючым дротам]]{{sfn|«Памяць. Мастоўскi раён»|2002|с=168}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=736}}<ref name=autogenerated1>''Л. Смиловицкий.'' [http://berkovich-zametki.com/2016/Zametki/Nomer10/Smilovicky1.php Гетто Белоруссии — примеры геноцида (из книги «Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941—1944 гг.»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170417154507/http://berkovich-zametki.com/2016/Zametki/Nomer10/Smilovicky1.php |date=17 красавіка 2017 }}</ref>. У яго было сагнана больш за 2000 чалавек{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=43}}, выкарыстоўваючы на прымусовых працах{{sfn|«Памяць. Мастоўскi раён»|2002|с=168}}. У тэрыторыю гета ўвайшлі яўрэйскія могілкі, сінагога і дамы побач з ёй. Немцы спецыяльна правялі межы так, каб рака [[Зэльвянка]] не праходзіла па гета, і крыніцай вады ў гета быў адзіны калодзеж. Смага, голад і хваробы забівалі вязняў{{sfn|«Памяць. Мастоўскi раён»|2002|с=169}}. 2 лістапада 1942 года вязняў (ад 1000{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=43}} — 1600{{sfn|Круглов|2025|с=152—153}} да 2000 чалавек) пачалі накіроўваць у Валкавыскае гета{{sfn|«Памяць. Мастоўскi раён»|2002|с=168}}{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=43}}{{sfn|Круглов|2025|с=152—153}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=736—737}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=192}}. Габрэяў гналі пешшу і везлі на калёсах, а тых, хто не мог перасоўвацца — слабых, хворых і старых — пакінулі ў мястэчку, паабяцаўшы, што іх перавязуць пазней. Гэтых пакінутых загналі ў драўляны дом каля габрэйскіх могілак і спалілі жыўцом. Згарэлі 20 мясцовых яўрэяў і 3 з Мастоў. Хто мог — спрабаваў выбрацца праз вокны і дзверы, але ахова страляла па іх<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=43}}{{sfn|«Памяць. Мастоўскi раён»|2002|с=168—169}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=737}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=168}}. Выратавацца ўдалося толькі некалькім маладым габрэям{{sfn|«Памяць. Мастоўскi раён»|2002|с=169}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=737}}. == Памяць == Ахвярам генацыду яўрэяў у Песках усталяваны помнік<ref>[http://www.belarusmemorials.com/memorials/hrodna/peski/ Belarus Holocaust Memorials Project. Peski] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160630235811/http://www.belarusmemorials.com/memorials/hrodna/peski/ |date=30 чэрвеня 2016 }}{{ref|en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://orda.of.by/.add/gallery.php?peski_most%2Fevr_graves |title=Пески, памятник на еврейском кладбище |access-date=2022-03-27 |archive-date=2020-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527152405/https://orda.of.by/.add/gallery.php?peski_most%2Fevr_graves |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|«Памяць. Мастоўскi раён»|2002|А.Р. Кісялёў, Т.М. Мурына, А.У. Апалонік i iнш. (рэдкал.), А.С. Сабасцян (укладальнік). «Памяць. Мастоўскi раён». — Мн.: «Паліграфафармленне», 2002. — 590 с. — ISBN 985-6351-15-4.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Пескі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Мастоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Пескі (Мастоўскі раён)]] ogihj9vucjdb2h33eqji9ga9q7omltv 0 809759 5158482 5156289 2026-06-26T06:53:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158482 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Liuboničy (Kiraŭsk District) 3a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Любонічах''' (ліпень — снежань 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Любонічы]] [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Вёска [[Любонічы]] была захоплена [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] ў канцы чэрвеня 1941 года, і акупацыя доўжылася амаль тры гады — да канца чэрвеня 1944 года{{sfn|«Памяць. Кiраўскi раён»|1997|с=183, 229-230, 251}}<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2022-06-18 |archive-date=2021-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425173348/http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |url-status=live }}</ref>. Да пачатку вайны ў вёсцы жыло шмат яўрэяў, і яна лічылася яўрэйскім мястэчкам ([[штэтл]]ам)<ref name=autogenerated1>''Шендерович И., Литин А.'' [http://shtetle.com/shtetls_mog/lubonichi/lubonichi.html Любоничи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211124031625/http://shtetle.com/shtetls_mog/lubonichi/lubonichi.html |date=24 лістапада 2021 }}</ref>. Перад акупацыяй у ёй заставалася яшчэ каля 200 прадстаўнікоў нацыянальнасці (42 сям’і), якія не паспелі ці не захацелі эвакуявацца, якіх немцы, рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], сагналі ў гета<ref name=autogenerated2 />. 7 лістапада (па іншых даных у жніўні) 1941 года немцы і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыяністы]] забілі 60 яўрэяў-мужчын у загадзя выкапанай ямы ў лесе за вёскай. Яму загадалі выкапаць маладым габрэям<ref name=autogenerated2>Архив Музей истории и культуры евреев Беларуси|Музея истории и культуры евреев Беларуси</ref>{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=185}}. У снежні ў выніку апошняй акцыі гета было ліквідавана, а апошнія вязні — каля 130 жанчын і дзяцей — былі забітыя ля вёскі [[Ахоцічы]] (па іншых звестках — Арэхаўкі)<ref name=autogenerated2 />{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=185}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=555}}<ref>{{РЕЭ|ЛЮБОНИЧИ}}</ref><ref>Архив Яд Вашем, 0.3.4951.</ref>. Сем маладых габрэяў змаглі схавацца ў лесе і перачакаць расстрэлы, але мясцовыя жыхары іх злавілі і перадалі немцам, якія павезлі іх у [[Кіраўск (Беларусь)|Кіраўск]]. Далейшы іх лёс невядомы<ref name=autogenerated2 />. Маюцца спісы больш за 40 з 200 ахвяр [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|генацыду яўрэяў]] у Любонічах<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />. == Памяць == У пачатку 1970-х гадоў сваякі перапахавалі парэшткі забітых на габрэйскіх могілках у [[Бабруйск]]у, дзе ўсталявалі памятную дошку з тэкстам і прозвішчамі<ref name=autogenerated2 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=555}}<ref>''Шендерович И., Литин А.'' [https://www.journals.umcs.pl/we/article/viewFile/6495/4619 Еврейские кладбища Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220322151800/https://www.journals.umcs.pl/we/article/viewFile/6495/4619 |date=22 сакавіка 2022 }}, стр. 140</ref>. Месца расстрэлу габрэяў Любонічаў не ўстаноўлена. Усім загінулым жыхарам вёскі ўзведзены агульны мемарыял<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Кiраўскi раён»|1997|В. I. Аўдзеева, Р. I. Маслоўскi, А. Л. Петрашкевiч i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Кiраўскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: «Вышэйшая школа», 1997. — 445 с. — ISBN 985-06-0218-X. }} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Любонічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Кіраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Любонічы]] q92ww28ft1xopg6h79tgmd27ms6w0ih 0 809834 5158476 5157592 2026-06-26T06:35:42Z Ellis Novak 30436 /* Крыніцы */ 5158476 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Батонд Міклаш Роска''' ({{lang-en|Botond Miklós Roska}}, нар. {{ДН|||1969}}) — [[Венгрыя|венгерскі]] ўрач і біямедыцынскі даследчык. Значная частка яго даследаванняў прысвечана механізмам [[зрок]]авага ўспрымання і лячэнню захворванняў, якія выклікаюць [[слепата|слепату]]. == Біяграфія == Батонд Роска нарадзіўся ў 1969 годзе ў [[Будапешт|Будапешце]], [[Венгрыя]].<ref name="Louis">{{cite web| url=https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2019-en/botond-roska/| title=Botond Roska| access-date=5 January 2021| website=Fondation Louis-Jeantet| date=15 January 2019| archive-date=9 January 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210109010431/https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2019-en/botond-roska/| url-status=dead}}</ref> Яго маці была музыкантам, а бацька, Томаш Роска, быў спецыялістам па інфарматыцы.<ref>{{cite web| url=https://hungarytoday.hu/hungarian-neurobiologist-roska-korber-prize/| title=Hungarian Neurobiologist Botond Roska to Receive This Year's Körber European Science Prize| website=Hungary Today| date=24 June 2020| first=Fanni| last=Kaszás| access-date=5 January 2021| archive-date=2 March 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210302200600/https://hungarytoday.hu/hungarian-neurobiologist-roska-korber-prize/| url-status=dead}}</ref><ref name="Jaggi">{{cite web|url=https://www.horizons-mag.ch/2018/09/06/botond-roska-of-maths-and-sight/| title=Botond Roska: Of maths and sight| website=Horizons| access-date=5 January 2021| date=9 June 2018| first=Simon| last=Jäggi}}</ref> Роска навучыўся іграць на [[віяланчэль|віяланчэлі]] і вучыўся ў [[Музычны ўніверсітэт Ферэнца Ліста|Музычнай акадэміі імя Ферэнца Ліста]] з 1985 па 1989 год. Пасля траўмы рукі, якая паклала канец яго кар’еры віяланчэліста, Роска вырашыў замест музыкі вывучаць [[медыцына|медыцыну]] і [[матэматыка|матэматыку]].<ref name="Korber">{{cite web| url=https://www.dw.com/en/hungarys-researcher-roska-wins-award-for-procedure-that-could-cure-blindness/a-54846376| title=Hungary's researcher Roska wins award for procedure that could cure blindness| date=9 July 2020| access-date=4 January 2021| website=DW }}</ref> З 1991 па 1995 год вывучаў матэматыку ва [[Універсітэт Лоранда Этвеша|Універсітэце Лоранда Этвеша]].<ref name="CV">{{cite web|url=https://www.koerber-stiftung.de/fileadmin/user_upload/koerber-stiftung/redaktion/kpew/pdf/2020/CV_2020_Roska_Short.pdf| website=Körber-Stiftung| access-date=5 January 2021| title=Botond Roska MD PhD Curriculum vitae}}</ref> У 1995 годзе атрымаў ступень [[доктар медыцыны|доктара медыцыны]] ва [[Універсітэт Земельвайса|Універсітэце Земельвайса]], а затым ступень доктара філасофіі па [[нейрабіялогія|нейрабіялогіі]] ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскім ўніверсітэце ў Берклі]].<ref name="Allen">{{cite web|url=https://alleninstitute.org/about/advisors/advisor-profiles/botond-roska/| title=Botond Roska| access-date=5 January 2021| website=Allen Institute}}</ref><ref name="Louis"/> == Узнагароды == * 2019 — Будапешцкая прэмія Земельвайса * 2019 — {{нп3|Венгерскі ордэн Святога Стэфана||ru|Венгерский орден Святого Стефана}}<ref>{{cite web|url=https://semmelweis.hu/english/2020/06/dr-botond-roska-receives-korber-european-science-prize/| title=DR. BOTOND ROSKA RECEIVES KÖRBER EUROPEAN SCIENCE PRIZE| date=25 June 2020| access-date=5 January 2021| website=Semmelweis University| first=Ágnes| last= Raubinek}}</ref> * 2019 — {{нп3|Прэмія Луі-Жантэ ў галіне медыцыны||en|Louis-Jeantet Prize for Medicine}}<ref name="Louis"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа па медыцыне}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Роска Батонд}} tv4d6dy5q1vpcpowu88ts9n470c8hry 5158477 5158476 2026-06-26T06:44:03Z Ellis Novak 30436 /* Узнагароды */ 5158477 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Батонд Міклаш Роска''' ({{lang-en|Botond Miklós Roska}}, нар. {{ДН|||1969}}) — [[Венгрыя|венгерскі]] ўрач і біямедыцынскі даследчык. Значная частка яго даследаванняў прысвечана механізмам [[зрок]]авага ўспрымання і лячэнню захворванняў, якія выклікаюць [[слепата|слепату]]. == Біяграфія == Батонд Роска нарадзіўся ў 1969 годзе ў [[Будапешт|Будапешце]], [[Венгрыя]].<ref name="Louis">{{cite web| url=https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2019-en/botond-roska/| title=Botond Roska| access-date=5 January 2021| website=Fondation Louis-Jeantet| date=15 January 2019| archive-date=9 January 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210109010431/https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2019-en/botond-roska/| url-status=dead}}</ref> Яго маці была музыкантам, а бацька, Томаш Роска, быў спецыялістам па інфарматыцы.<ref>{{cite web| url=https://hungarytoday.hu/hungarian-neurobiologist-roska-korber-prize/| title=Hungarian Neurobiologist Botond Roska to Receive This Year's Körber European Science Prize| website=Hungary Today| date=24 June 2020| first=Fanni| last=Kaszás| access-date=5 January 2021| archive-date=2 March 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210302200600/https://hungarytoday.hu/hungarian-neurobiologist-roska-korber-prize/| url-status=dead}}</ref><ref name="Jaggi">{{cite web|url=https://www.horizons-mag.ch/2018/09/06/botond-roska-of-maths-and-sight/| title=Botond Roska: Of maths and sight| website=Horizons| access-date=5 January 2021| date=9 June 2018| first=Simon| last=Jäggi}}</ref> Роска навучыўся іграць на [[віяланчэль|віяланчэлі]] і вучыўся ў [[Музычны ўніверсітэт Ферэнца Ліста|Музычнай акадэміі імя Ферэнца Ліста]] з 1985 па 1989 год. Пасля траўмы рукі, якая паклала канец яго кар’еры віяланчэліста, Роска вырашыў замест музыкі вывучаць [[медыцына|медыцыну]] і [[матэматыка|матэматыку]].<ref name="Korber">{{cite web| url=https://www.dw.com/en/hungarys-researcher-roska-wins-award-for-procedure-that-could-cure-blindness/a-54846376| title=Hungary's researcher Roska wins award for procedure that could cure blindness| date=9 July 2020| access-date=4 January 2021| website=DW }}</ref> З 1991 па 1995 год вывучаў матэматыку ва [[Універсітэт Лоранда Этвеша|Універсітэце Лоранда Этвеша]].<ref name="CV">{{cite web|url=https://www.koerber-stiftung.de/fileadmin/user_upload/koerber-stiftung/redaktion/kpew/pdf/2020/CV_2020_Roska_Short.pdf| website=Körber-Stiftung| access-date=5 January 2021| title=Botond Roska MD PhD Curriculum vitae}}</ref> У 1995 годзе атрымаў ступень [[доктар медыцыны|доктара медыцыны]] ва [[Універсітэт Земельвайса|Універсітэце Земельвайса]], а затым ступень доктара філасофіі па [[нейрабіялогія|нейрабіялогіі]] ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскім ўніверсітэце ў Берклі]].<ref name="Allen">{{cite web|url=https://alleninstitute.org/about/advisors/advisor-profiles/botond-roska/| title=Botond Roska| access-date=5 January 2021| website=Allen Institute}}</ref><ref name="Louis"/> == Узнагароды == * 2019 — Будапешцкая прэмія Земельвайса * 2019 — {{нп3|Венгерскі ордэн Святога Стэфана||ru|Венгерский орден Святого Стефана}}<ref>{{cite web|url=https://semmelweis.hu/english/2020/06/dr-botond-roska-receives-korber-european-science-prize/| title=DR. BOTOND ROSKA RECEIVES KÖRBER EUROPEAN SCIENCE PRIZE| date=25 June 2020| access-date=5 January 2021| website=Semmelweis University| first=Ágnes| last= Raubinek}}</ref> * 2019 — {{нп3|Прэмія Луі-Жантэ ў галіне медыцыны||en|Louis-Jeantet Prize for Medicine}}<ref name="Louis"/> * 2020 — {{нп3|Прэмія Кёрбера||ru|Премия Кёрбера}} ''за даследаванні {{нп3|генная тэрапія|геннай тэрапіі|ru|Генотерапия}}, якая патэнцыйна можа быць выкарыстана для аднаўлення сятчаткі {{нп3|Парушэнні зроку|сляпых|ru|Нарушения зрения}} людзей''<ref name="Korber"/> * 2024 — [[Прэмія Вольфа па медыцыне]] разам з Хасэ-Ален Сахелем за захаванне і аднаўленне зроку сляпым людзям з выкарыстаннем оптагенетыкі<ref>[https://wolffund.org.il/botond-roska/ Wolf Prize in Medicine 2024]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа па медыцыне}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Роска Батонд}} 65dgoqtm57ffkqgxi4cgbtezkq5m06b 5158478 5158477 2026-06-26T06:45:09Z Ellis Novak 30436 /* Узнагароды */ 5158478 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Батонд Міклаш Роска''' ({{lang-en|Botond Miklós Roska}}, нар. {{ДН|||1969}}) — [[Венгрыя|венгерскі]] ўрач і біямедыцынскі даследчык. Значная частка яго даследаванняў прысвечана механізмам [[зрок]]авага ўспрымання і лячэнню захворванняў, якія выклікаюць [[слепата|слепату]]. == Біяграфія == Батонд Роска нарадзіўся ў 1969 годзе ў [[Будапешт|Будапешце]], [[Венгрыя]].<ref name="Louis">{{cite web| url=https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2019-en/botond-roska/| title=Botond Roska| access-date=5 January 2021| website=Fondation Louis-Jeantet| date=15 January 2019| archive-date=9 January 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210109010431/https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2019-en/botond-roska/| url-status=dead}}</ref> Яго маці была музыкантам, а бацька, Томаш Роска, быў спецыялістам па інфарматыцы.<ref>{{cite web| url=https://hungarytoday.hu/hungarian-neurobiologist-roska-korber-prize/| title=Hungarian Neurobiologist Botond Roska to Receive This Year's Körber European Science Prize| website=Hungary Today| date=24 June 2020| first=Fanni| last=Kaszás| access-date=5 January 2021| archive-date=2 March 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210302200600/https://hungarytoday.hu/hungarian-neurobiologist-roska-korber-prize/| url-status=dead}}</ref><ref name="Jaggi">{{cite web|url=https://www.horizons-mag.ch/2018/09/06/botond-roska-of-maths-and-sight/| title=Botond Roska: Of maths and sight| website=Horizons| access-date=5 January 2021| date=9 June 2018| first=Simon| last=Jäggi}}</ref> Роска навучыўся іграць на [[віяланчэль|віяланчэлі]] і вучыўся ў [[Музычны ўніверсітэт Ферэнца Ліста|Музычнай акадэміі імя Ферэнца Ліста]] з 1985 па 1989 год. Пасля траўмы рукі, якая паклала канец яго кар’еры віяланчэліста, Роска вырашыў замест музыкі вывучаць [[медыцына|медыцыну]] і [[матэматыка|матэматыку]].<ref name="Korber">{{cite web| url=https://www.dw.com/en/hungarys-researcher-roska-wins-award-for-procedure-that-could-cure-blindness/a-54846376| title=Hungary's researcher Roska wins award for procedure that could cure blindness| date=9 July 2020| access-date=4 January 2021| website=DW }}</ref> З 1991 па 1995 год вывучаў матэматыку ва [[Універсітэт Лоранда Этвеша|Універсітэце Лоранда Этвеша]].<ref name="CV">{{cite web|url=https://www.koerber-stiftung.de/fileadmin/user_upload/koerber-stiftung/redaktion/kpew/pdf/2020/CV_2020_Roska_Short.pdf| website=Körber-Stiftung| access-date=5 January 2021| title=Botond Roska MD PhD Curriculum vitae}}</ref> У 1995 годзе атрымаў ступень [[доктар медыцыны|доктара медыцыны]] ва [[Універсітэт Земельвайса|Універсітэце Земельвайса]], а затым ступень доктара філасофіі па [[нейрабіялогія|нейрабіялогіі]] ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскім ўніверсітэце ў Берклі]].<ref name="Allen">{{cite web|url=https://alleninstitute.org/about/advisors/advisor-profiles/botond-roska/| title=Botond Roska| access-date=5 January 2021| website=Allen Institute}}</ref><ref name="Louis"/> == Узнагароды == * 2019 — Будапешцкая прэмія Земельвайса * 2019 — {{нп3|Венгерскі ордэн Святога Стэфана||ru|Венгерский орден Святого Стефана}}<ref>{{cite web|url=https://semmelweis.hu/english/2020/06/dr-botond-roska-receives-korber-european-science-prize/| title=DR. BOTOND ROSKA RECEIVES KÖRBER EUROPEAN SCIENCE PRIZE| date=25 June 2020| access-date=5 January 2021| website=Semmelweis University| first=Ágnes| last= Raubinek}}</ref> * 2019 — {{нп3|Прэмія Луі-Жантэ ў галіне медыцыны||en|Louis-Jeantet Prize for Medicine}}<ref name="Louis"/> * 2020 — {{нп3|Прэмія Кёрбера||ru|Премия Кёрбера}} ''за даследаванні {{нп3|генная тэрапія|геннай тэрапіі|ru|Генотерапия}}, якая патэнцыйна можа быць выкарыстана для аднаўлення сятчаткі {{нп3|Парушэнні зроку|сляпых|ru|Нарушения зрения}} людзей''<ref name="Korber"/> * 2024 — [[Прэмія Вольфа па медыцыне]] разам з Хасэ-Ален Сахелем ''за захаванне і аднаўленне зроку сляпым людзям з выкарыстаннем оптагенетыкі''<ref>[https://wolffund.org.il/botond-roska/ Wolf Prize in Medicine 2024]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа па медыцыне}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Роска Батонд}} lxf8xvqpg2lsrms8czqqdfr1ppxcvpx 5158481 5158478 2026-06-26T06:51:59Z Ellis Novak 30436 /* Біяграфія */ 5158481 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Батонд Міклаш Роска''' ({{lang-en|Botond Miklós Roska}}, нар. {{ДН|||1969}}) — [[Венгрыя|венгерскі]] ўрач і біямедыцынскі даследчык. Значная частка яго даследаванняў прысвечана механізмам [[зрок]]авага ўспрымання і лячэнню захворванняў, якія выклікаюць [[слепата|слепату]]. == Біяграфія == Батонд Роска нарадзіўся ў 1969 годзе ў [[Будапешт|Будапешце]], [[Венгрыя]].<ref name="Louis">{{cite web| url=https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2019-en/botond-roska/| title=Botond Roska| access-date=5 January 2021| website=Fondation Louis-Jeantet| date=15 January 2019| archive-date=9 January 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210109010431/https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2019-en/botond-roska/| url-status=dead}}</ref> Яго маці была музыкантам, а бацька, Томаш Роска, быў спецыялістам па інфарматыцы.<ref>{{cite web| url=https://hungarytoday.hu/hungarian-neurobiologist-roska-korber-prize/| title=Hungarian Neurobiologist Botond Roska to Receive This Year's Körber European Science Prize| website=Hungary Today| date=24 June 2020| first=Fanni| last=Kaszás| access-date=5 January 2021| archive-date=2 March 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210302200600/https://hungarytoday.hu/hungarian-neurobiologist-roska-korber-prize/| url-status=dead}}</ref><ref name="Jaggi">{{cite web|url=https://www.horizons-mag.ch/2018/09/06/botond-roska-of-maths-and-sight/| title=Botond Roska: Of maths and sight| website=Horizons| access-date=5 January 2021| date=9 June 2018| first=Simon| last=Jäggi}}</ref> Роска навучыўся іграць на [[віяланчэль|віяланчэлі]] і вучыўся ў [[Музычны ўніверсітэт Ферэнца Ліста|Музычнай акадэміі імя Ферэнца Ліста]] з 1985 па 1989 год. Пасля траўмы рукі, якая паклала канец яго кар’еры віяланчэліста, Роска вырашыў замест музыкі вывучаць [[медыцына|медыцыну]] і [[матэматыка|матэматыку]].<ref name="Korber">{{cite web| url=https://www.dw.com/en/hungarys-researcher-roska-wins-award-for-procedure-that-could-cure-blindness/a-54846376| title=Hungary's researcher Roska wins award for procedure that could cure blindness| date=9 July 2020| access-date=4 January 2021| website=DW }}</ref> З 1991 па 1995 год вывучаў матэматыку ва [[Універсітэт Лоранда Этвеша|Універсітэце Лоранда Этвеша]].<ref name="CV">{{cite web|url=https://www.koerber-stiftung.de/fileadmin/user_upload/koerber-stiftung/redaktion/kpew/pdf/2020/CV_2020_Roska_Short.pdf| website=Körber-Stiftung| access-date=5 January 2021| title=Botond Roska MD PhD Curriculum vitae}}</ref> У 1995 годзе атрымаў ступень [[доктар медыцыны|доктара медыцыны]] ва [[Універсітэт Земельвайса|Універсітэце Земельвайса]], а затым ступень доктара філасофіі па [[нейрабіялогія|нейрабіялогіі]] ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскім ўніверсітэце ў Берклі]].<ref name="Allen">{{cite web|url=https://alleninstitute.org/about/advisors/advisor-profiles/botond-roska/| title=Botond Roska| access-date=5 January 2021| website=Allen Institute}}</ref><ref name="Louis"/> Пасля абароны доктарскай дысертацыі Роска займаўся даследаваннямі ў галіне генетыкі і вірусалогіі ў рамках праграмы ''{{нп3|Harvard Society of Fellows||en|Harvard Society of Fellows}}'' пры [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]] і {{нп3|Гарвардская медыцынская школа|яго медыцынскай школе|ru|Гарвардская медицинская школа}}. Затым адправіўся ў [[Базель]], [[Швейцарыя]], каб стварыць даследчую групу ў {{нп3|Інстытут біямедыцынскіх даследаванняў імя Фрыдрыха Мішэра|Інстытуце біямедыцынскіх даследаванняў імя Фрыдрыха Мішэра|en|Friedrich Miescher Institute for Biomedical Research}}. == Узнагароды == * 2019 — Будапешцкая прэмія Земельвайса * 2019 — {{нп3|Венгерскі ордэн Святога Стэфана||ru|Венгерский орден Святого Стефана}}<ref>{{cite web|url=https://semmelweis.hu/english/2020/06/dr-botond-roska-receives-korber-european-science-prize/| title=DR. BOTOND ROSKA RECEIVES KÖRBER EUROPEAN SCIENCE PRIZE| date=25 June 2020| access-date=5 January 2021| website=Semmelweis University| first=Ágnes| last= Raubinek}}</ref> * 2019 — {{нп3|Прэмія Луі-Жантэ ў галіне медыцыны||en|Louis-Jeantet Prize for Medicine}}<ref name="Louis"/> * 2020 — {{нп3|Прэмія Кёрбера||ru|Премия Кёрбера}} ''за даследаванні {{нп3|генная тэрапія|геннай тэрапіі|ru|Генотерапия}}, якая патэнцыйна можа быць выкарыстана для аднаўлення сятчаткі {{нп3|Парушэнні зроку|сляпых|ru|Нарушения зрения}} людзей''<ref name="Korber"/> * 2024 — [[Прэмія Вольфа па медыцыне]] разам з Хасэ-Ален Сахелем ''за захаванне і аднаўленне зроку сляпым людзям з выкарыстаннем оптагенетыкі''<ref>[https://wolffund.org.il/botond-roska/ Wolf Prize in Medicine 2024]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа па медыцыне}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Роска Батонд}} 32u3vb4ka2k01mos9e2e3w4ro13d17v 5158484 5158481 2026-06-26T07:02:38Z Ellis Novak 30436 /* Біяграфія */ 5158484 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Батонд Міклаш Роска''' ({{lang-en|Botond Miklós Roska}}, нар. {{ДН|||1969}}) — [[Венгрыя|венгерскі]] ўрач і біямедыцынскі даследчык. Значная частка яго даследаванняў прысвечана механізмам [[зрок]]авага ўспрымання і лячэнню захворванняў, якія выклікаюць [[слепата|слепату]]. == Біяграфія == Батонд Роска нарадзіўся ў 1969 годзе ў [[Будапешт|Будапешце]], [[Венгрыя]].<ref name="Louis">{{cite web| url=https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2019-en/botond-roska/| title=Botond Roska| access-date=5 January 2021| website=Fondation Louis-Jeantet| date=15 January 2019| archive-date=9 January 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210109010431/https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2019-en/botond-roska/| url-status=dead}}</ref> Яго маці была музыкантам, а бацька, Томаш Роска, быў спецыялістам па інфарматыцы.<ref>{{cite web| url=https://hungarytoday.hu/hungarian-neurobiologist-roska-korber-prize/| title=Hungarian Neurobiologist Botond Roska to Receive This Year's Körber European Science Prize| website=Hungary Today| date=24 June 2020| first=Fanni| last=Kaszás| access-date=5 January 2021| archive-date=2 March 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210302200600/https://hungarytoday.hu/hungarian-neurobiologist-roska-korber-prize/| url-status=dead}}</ref><ref name="Jaggi">{{cite web|url=https://www.horizons-mag.ch/2018/09/06/botond-roska-of-maths-and-sight/| title=Botond Roska: Of maths and sight| website=Horizons| access-date=5 January 2021| date=9 June 2018| first=Simon| last=Jäggi}}</ref> Роска навучыўся іграць на [[віяланчэль|віяланчэлі]] і вучыўся ў [[Музычны ўніверсітэт Ферэнца Ліста|Музычнай акадэміі імя Ферэнца Ліста]] з 1985 па 1989 год. Пасля траўмы рукі, якая паклала канец яго кар’еры віяланчэліста, Роска вырашыў замест музыкі вывучаць [[медыцына|медыцыну]] і [[матэматыка|матэматыку]].<ref name="Korber">{{cite web| url=https://www.dw.com/en/hungarys-researcher-roska-wins-award-for-procedure-that-could-cure-blindness/a-54846376| title=Hungary's researcher Roska wins award for procedure that could cure blindness| date=9 July 2020| access-date=4 January 2021| website=DW }}</ref> З 1991 па 1995 год вывучаў матэматыку ва [[Універсітэт Лоранда Этвеша|Універсітэце Лоранда Этвеша]].<ref name="CV">{{cite web|url=https://www.koerber-stiftung.de/fileadmin/user_upload/koerber-stiftung/redaktion/kpew/pdf/2020/CV_2020_Roska_Short.pdf| website=Körber-Stiftung| access-date=5 January 2021| title=Botond Roska MD PhD Curriculum vitae}}</ref> У 1995 годзе атрымаў ступень [[доктар медыцыны|доктара медыцыны]] ва [[Універсітэт Земельвайса|Універсітэце Земельвайса]], а затым ступень доктара філасофіі па [[нейрабіялогія|нейрабіялогіі]] ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскім ўніверсітэце ў Берклі]].<ref name="Allen">{{cite web|url=https://alleninstitute.org/about/advisors/advisor-profiles/botond-roska/| title=Botond Roska| access-date=5 January 2021| website=Allen Institute}}</ref><ref name="Louis"/> Пасля абароны доктарскай дысертацыі Роска займаўся даследаваннямі ў галіне генетыкі і вірусалогіі ў рамках праграмы ''{{нп3|Harvard Society of Fellows||en|Harvard Society of Fellows}}'' пры [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]] і {{нп3|Гарвардская медыцынская школа|яго медыцынскай школе|ru|Гарвардская медицинская школа}}. Затым адправіўся ў [[Базель]], [[Швейцарыя]], каб стварыць даследчую групу ў {{нп3|Інстытут біямедыцынскіх даследаванняў імя Фрыдрыха Мішэра|Інстытуце біямедыцынскіх даследаванняў імя Фрыдрыха Мішэра|en|Friedrich Miescher Institute for Biomedical Research}}. У 2010 годзе пачаў працаваць выкладчыкам [[Базельскі ўніверсітэт|Базельскага ўніверсітэта]].<ref name="Louis"/> З’яўляецца дырэктарам-заснавальнікам Інстытута малекулярнай і клінічнай афтальмалогіі Базеля ў Швейцарыі і кансультантам {{нп3|Інстытут Алена|Інстытута Алена|en|Allen Institute}}.<ref name="Allen"/> З 2017 года разам з {{нп3|Худа Зогбі|Худай Зогбі|ru|Зогби, Худа}} з’яўляецца сурэдактарам ''«{{нп3|Annual Review of Neuroscience||en|Annual Review of Neuroscience}}»''.<ref name="CV"/> == Узнагароды == * 2019 — Будапешцкая прэмія Земельвайса * 2019 — {{нп3|Венгерскі ордэн Святога Стэфана||ru|Венгерский орден Святого Стефана}}<ref>{{cite web|url=https://semmelweis.hu/english/2020/06/dr-botond-roska-receives-korber-european-science-prize/| title=DR. BOTOND ROSKA RECEIVES KÖRBER EUROPEAN SCIENCE PRIZE| date=25 June 2020| access-date=5 January 2021| website=Semmelweis University| first=Ágnes| last= Raubinek}}</ref> * 2019 — {{нп3|Прэмія Луі-Жантэ ў галіне медыцыны||en|Louis-Jeantet Prize for Medicine}}<ref name="Louis"/> * 2020 — {{нп3|Прэмія Кёрбера||ru|Премия Кёрбера}} ''за даследаванні {{нп3|генная тэрапія|геннай тэрапіі|ru|Генотерапия}}, якая патэнцыйна можа быць выкарыстана для аднаўлення сятчаткі {{нп3|Парушэнні зроку|сляпых|ru|Нарушения зрения}} людзей''<ref name="Korber"/> * 2024 — [[Прэмія Вольфа па медыцыне]] разам з Хасэ-Ален Сахелем ''за захаванне і аднаўленне зроку сляпым людзям з выкарыстаннем оптагенетыкі''<ref>[https://wolffund.org.il/botond-roska/ Wolf Prize in Medicine 2024]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа па медыцыне}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Роска Батонд}} dqdl63hf8ygnbnex2icgub6c03k0s2g 5158488 5158484 2026-06-26T07:08:54Z Ellis Novak 30436 /* Біяграфія */ 5158488 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Батонд Міклаш Роска''' ({{lang-en|Botond Miklós Roska}}, нар. {{ДН|||1969}}) — [[Венгрыя|венгерскі]] ўрач і біямедыцынскі даследчык. Значная частка яго даследаванняў прысвечана механізмам [[зрок]]авага ўспрымання і лячэнню захворванняў, якія выклікаюць [[слепата|слепату]]. == Біяграфія == Батонд Роска нарадзіўся ў 1969 годзе ў [[Будапешт|Будапешце]], [[Венгрыя]].<ref name="Louis">{{cite web| url=https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2019-en/botond-roska/| title=Botond Roska| access-date=5 January 2021| website=Fondation Louis-Jeantet| date=15 January 2019| archive-date=9 January 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210109010431/https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2019-en/botond-roska/| url-status=dead}}</ref> Яго маці была музыкантам, а бацька, Томаш Роска, быў спецыялістам па інфарматыцы.<ref>{{cite web| url=https://hungarytoday.hu/hungarian-neurobiologist-roska-korber-prize/| title=Hungarian Neurobiologist Botond Roska to Receive This Year's Körber European Science Prize| website=Hungary Today| date=24 June 2020| first=Fanni| last=Kaszás| access-date=5 January 2021| archive-date=2 March 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210302200600/https://hungarytoday.hu/hungarian-neurobiologist-roska-korber-prize/| url-status=dead}}</ref><ref name="Jaggi">{{cite web|url=https://www.horizons-mag.ch/2018/09/06/botond-roska-of-maths-and-sight/| title=Botond Roska: Of maths and sight| website=Horizons| access-date=5 January 2021| date=9 June 2018| first=Simon| last=Jäggi}}</ref> Роска навучыўся іграць на [[віяланчэль|віяланчэлі]] і вучыўся ў [[Музычны ўніверсітэт Ферэнца Ліста|Музычнай акадэміі імя Ферэнца Ліста]] з 1985 па 1989 год. Пасля траўмы рукі, якая паклала канец яго кар’еры віяланчэліста, Роска вырашыў замест музыкі вывучаць [[медыцына|медыцыну]] і [[матэматыка|матэматыку]].<ref name="Korber">{{cite web| url=https://www.dw.com/en/hungarys-researcher-roska-wins-award-for-procedure-that-could-cure-blindness/a-54846376| title=Hungary's researcher Roska wins award for procedure that could cure blindness| date=9 July 2020| access-date=4 January 2021| website=DW }}</ref> З 1991 па 1995 год вывучаў матэматыку ва [[Універсітэт Лоранда Этвеша|Універсітэце Лоранда Этвеша]].<ref name="CV">{{cite web|url=https://www.koerber-stiftung.de/fileadmin/user_upload/koerber-stiftung/redaktion/kpew/pdf/2020/CV_2020_Roska_Short.pdf| website=Körber-Stiftung| access-date=5 January 2021| title=Botond Roska MD PhD Curriculum vitae}}</ref> У 1995 годзе атрымаў ступень [[доктар медыцыны|доктара медыцыны]] ва [[Універсітэт Земельвайса|Універсітэце Земельвайса]], а затым ступень доктара філасофіі па [[нейрабіялогія|нейрабіялогіі]] ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскім ўніверсітэце ў Берклі]].<ref name="Allen">{{cite web|url=https://alleninstitute.org/about/advisors/advisor-profiles/botond-roska/| title=Botond Roska| access-date=5 January 2021| website=Allen Institute}}</ref><ref name="Louis"/> Пасля абароны доктарскай дысертацыі Роска займаўся даследаваннямі ў галіне генетыкі і вірусалогіі ў рамках праграмы ''{{нп3|Harvard Society of Fellows||en|Harvard Society of Fellows}}'' пры [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]] і {{нп3|Гарвардская медыцынская школа|яго медыцынскай школе|ru|Гарвардская медицинская школа}}. Затым адправіўся ў [[Базель]], [[Швейцарыя]], каб стварыць даследчую групу ў {{нп3|Інстытут біямедыцынскіх даследаванняў імя Фрыдрыха Мішэра|Інстытуце біямедыцынскіх даследаванняў імя Фрыдрыха Мішэра|en|Friedrich Miescher Institute for Biomedical Research}}. У 2010 годзе пачаў працаваць выкладчыкам [[Базельскі ўніверсітэт|Базельскага ўніверсітэта]].<ref name="Louis"/> З’яўляецца дырэктарам-заснавальнікам Інстытута малекулярнай і клінічнай афтальмалогіі Базеля ў Швейцарыі і кансультантам {{нп3|Інстытут Алена|Інстытута Алена|en|Allen Institute}}.<ref name="Allen"/> З 2017 года разам з {{нп3|Худа Зогбі|Худай Зогбі|ru|Зогби, Худа}} з’яўляецца сурэдактарам ''«{{нп3|Annual Review of Neuroscience||en|Annual Review of Neuroscience}}»''.<ref name="CV"/> == Навуковая дзейнасць == Значная частка даследаванняў Роскі прысвечана [[зрок|візуальнаму ўспрыманню]], у тым ліку яго прынцыпам і шляхам апрацоўкі інфармацыі. Таксама займаецца даследаваннямі метадаў лячэння парушэнняў зроку і аднаўлення зроку ў людзей з парушэннямі зроку.<ref name="Louis"/> У 2018 годзе яго даследчай групе ўдалося вырасціць функцыянальную штучную [[сятчатка|сятчатку]] ў лабараторных умовах.<ref name="Jaggi"/> == Узнагароды == * 2019 — Будапешцкая прэмія Земельвайса * 2019 — {{нп3|Венгерскі ордэн Святога Стэфана||ru|Венгерский орден Святого Стефана}}<ref>{{cite web|url=https://semmelweis.hu/english/2020/06/dr-botond-roska-receives-korber-european-science-prize/| title=DR. BOTOND ROSKA RECEIVES KÖRBER EUROPEAN SCIENCE PRIZE| date=25 June 2020| access-date=5 January 2021| website=Semmelweis University| first=Ágnes| last= Raubinek}}</ref> * 2019 — {{нп3|Прэмія Луі-Жантэ ў галіне медыцыны||en|Louis-Jeantet Prize for Medicine}}<ref name="Louis"/> * 2020 — {{нп3|Прэмія Кёрбера||ru|Премия Кёрбера}} ''за даследаванні {{нп3|генная тэрапія|геннай тэрапіі|ru|Генотерапия}}, якая патэнцыйна можа быць выкарыстана для аднаўлення сятчаткі {{нп3|Парушэнні зроку|сляпых|ru|Нарушения зрения}} людзей''<ref name="Korber"/> * 2024 — [[Прэмія Вольфа па медыцыне]] разам з Хасэ-Ален Сахелем ''за захаванне і аднаўленне зроку сляпым людзям з выкарыстаннем оптагенетыкі''<ref>[https://wolffund.org.il/botond-roska/ Wolf Prize in Medicine 2024]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа па медыцыне}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Роска Батонд}} j62ho13jt98ytrqlp8d22g6tbvikin4 5158490 5158488 2026-06-26T07:09:56Z Ellis Novak 30436 5158490 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Батонд Міклаш Роска''' ({{lang-en|Botond Miklós Roska}}, нар. {{ДН|||1969}}) — [[Венгрыя|венгерскі]] ўрач і біямедыцынскі даследчык. Значная частка яго даследаванняў прысвечана механізмам [[зрок|візуальнага ўспрымання]] і лячэнню захворванняў, якія выклікаюць [[слепата|слепату]]. == Біяграфія == Батонд Роска нарадзіўся ў 1969 годзе ў [[Будапешт|Будапешце]], [[Венгрыя]].<ref name="Louis">{{cite web| url=https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2019-en/botond-roska/| title=Botond Roska| access-date=5 January 2021| website=Fondation Louis-Jeantet| date=15 January 2019| archive-date=9 January 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210109010431/https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2019-en/botond-roska/| url-status=dead}}</ref> Яго маці была музыкантам, а бацька, Томаш Роска, быў спецыялістам па інфарматыцы.<ref>{{cite web| url=https://hungarytoday.hu/hungarian-neurobiologist-roska-korber-prize/| title=Hungarian Neurobiologist Botond Roska to Receive This Year's Körber European Science Prize| website=Hungary Today| date=24 June 2020| first=Fanni| last=Kaszás| access-date=5 January 2021| archive-date=2 March 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210302200600/https://hungarytoday.hu/hungarian-neurobiologist-roska-korber-prize/| url-status=dead}}</ref><ref name="Jaggi">{{cite web|url=https://www.horizons-mag.ch/2018/09/06/botond-roska-of-maths-and-sight/| title=Botond Roska: Of maths and sight| website=Horizons| access-date=5 January 2021| date=9 June 2018| first=Simon| last=Jäggi}}</ref> Роска навучыўся іграць на [[віяланчэль|віяланчэлі]] і вучыўся ў [[Музычны ўніверсітэт Ферэнца Ліста|Музычнай акадэміі імя Ферэнца Ліста]] з 1985 па 1989 год. Пасля траўмы рукі, якая паклала канец яго кар’еры віяланчэліста, Роска вырашыў замест музыкі вывучаць [[медыцына|медыцыну]] і [[матэматыка|матэматыку]].<ref name="Korber">{{cite web| url=https://www.dw.com/en/hungarys-researcher-roska-wins-award-for-procedure-that-could-cure-blindness/a-54846376| title=Hungary's researcher Roska wins award for procedure that could cure blindness| date=9 July 2020| access-date=4 January 2021| website=DW }}</ref> З 1991 па 1995 год вывучаў матэматыку ва [[Універсітэт Лоранда Этвеша|Універсітэце Лоранда Этвеша]].<ref name="CV">{{cite web|url=https://www.koerber-stiftung.de/fileadmin/user_upload/koerber-stiftung/redaktion/kpew/pdf/2020/CV_2020_Roska_Short.pdf| website=Körber-Stiftung| access-date=5 January 2021| title=Botond Roska MD PhD Curriculum vitae}}</ref> У 1995 годзе атрымаў ступень [[доктар медыцыны|доктара медыцыны]] ва [[Універсітэт Земельвайса|Універсітэце Земельвайса]], а затым ступень доктара філасофіі па [[нейрабіялогія|нейрабіялогіі]] ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскім ўніверсітэце ў Берклі]].<ref name="Allen">{{cite web|url=https://alleninstitute.org/about/advisors/advisor-profiles/botond-roska/| title=Botond Roska| access-date=5 January 2021| website=Allen Institute}}</ref><ref name="Louis"/> Пасля абароны доктарскай дысертацыі Роска займаўся даследаваннямі ў галіне генетыкі і вірусалогіі ў рамках праграмы ''{{нп3|Harvard Society of Fellows||en|Harvard Society of Fellows}}'' пры [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]] і {{нп3|Гарвардская медыцынская школа|яго медыцынскай школе|ru|Гарвардская медицинская школа}}. Затым адправіўся ў [[Базель]], [[Швейцарыя]], каб стварыць даследчую групу ў {{нп3|Інстытут біямедыцынскіх даследаванняў імя Фрыдрыха Мішэра|Інстытуце біямедыцынскіх даследаванняў імя Фрыдрыха Мішэра|en|Friedrich Miescher Institute for Biomedical Research}}. У 2010 годзе пачаў працаваць выкладчыкам [[Базельскі ўніверсітэт|Базельскага ўніверсітэта]].<ref name="Louis"/> З’яўляецца дырэктарам-заснавальнікам Інстытута малекулярнай і клінічнай афтальмалогіі Базеля ў Швейцарыі і кансультантам {{нп3|Інстытут Алена|Інстытута Алена|en|Allen Institute}}.<ref name="Allen"/> З 2017 года разам з {{нп3|Худа Зогбі|Худай Зогбі|ru|Зогби, Худа}} з’яўляецца сурэдактарам ''«{{нп3|Annual Review of Neuroscience||en|Annual Review of Neuroscience}}»''.<ref name="CV"/> == Навуковая дзейнасць == Значная частка даследаванняў Роскі прысвечана [[зрок|візуальнаму ўспрыманню]], у тым ліку яго прынцыпам і шляхам апрацоўкі інфармацыі. Таксама займаецца даследаваннямі метадаў лячэння парушэнняў зроку і аднаўлення зроку ў людзей з парушэннямі зроку.<ref name="Louis"/> У 2018 годзе яго даследчай групе ўдалося вырасціць функцыянальную штучную [[сятчатка|сятчатку]] ў лабараторных умовах.<ref name="Jaggi"/> == Узнагароды == * 2019 — Будапешцкая прэмія Земельвайса * 2019 — {{нп3|Венгерскі ордэн Святога Стэфана||ru|Венгерский орден Святого Стефана}}<ref>{{cite web|url=https://semmelweis.hu/english/2020/06/dr-botond-roska-receives-korber-european-science-prize/| title=DR. BOTOND ROSKA RECEIVES KÖRBER EUROPEAN SCIENCE PRIZE| date=25 June 2020| access-date=5 January 2021| website=Semmelweis University| first=Ágnes| last= Raubinek}}</ref> * 2019 — {{нп3|Прэмія Луі-Жантэ ў галіне медыцыны||en|Louis-Jeantet Prize for Medicine}}<ref name="Louis"/> * 2020 — {{нп3|Прэмія Кёрбера||ru|Премия Кёрбера}} ''за даследаванні {{нп3|генная тэрапія|геннай тэрапіі|ru|Генотерапия}}, якая патэнцыйна можа быць выкарыстана для аднаўлення сятчаткі {{нп3|Парушэнні зроку|сляпых|ru|Нарушения зрения}} людзей''<ref name="Korber"/> * 2024 — [[Прэмія Вольфа па медыцыне]] разам з Хасэ-Ален Сахелем ''за захаванне і аднаўленне зроку сляпым людзям з выкарыстаннем оптагенетыкі''<ref>[https://wolffund.org.il/botond-roska/ Wolf Prize in Medicine 2024]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа па медыцыне}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Роска Батонд}} 1fi44vaaugdtmhdfar7kgf89c5qapee 0 809918 5158318 5158267 2026-06-25T14:07:24Z Глеков Олег 169642 удакладненне 5158318 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва=Маленькі рыцар Беззаганнай |выява=N1-vokladka-casopisa.jpg |тып=часопіс |тэматыка=дзіцячы |спецыялізацыя=рэлігійны |перыядычнасць=квартальнік }} '''«Маленькі рыцар Беззаганнай»''' — дзіцячы, [[Рэлігія|рэлігійный]] часопіс, заснаваны ў 1997 годзе [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілўскай архідыяцэзіяй]]. Распаўсюджваўся ў [[парафія]]х [[Рымска-Каталіцкі Касцёл|Рымска Каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. Выдаваўся на ахвярванні вернікаў. == Склад рэдакцыі == * Галоўны рэдактар — [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. * Касцёльны кансультант — кс. Дзітрый Пухальскі. * Мастак — Галіна Хінка-Янушкеіч. * Вёрстка, мастацкі і тэхнічны рэдактар — [[Алег Аркадзевіч Глекаў|Алег Глекаў]]. == Гісторыя == Пачаў выдавацца ў 1997 годзе ініцыятывай рэдакцыі часопіса «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», як дадатак да гэтага часопіса. Першы нумар выйшаў ў снежні 1997 года. Надрукаваны ён быў айцамі францішканамі — паслядоўнікамі святога [[Максімілян Кольбэ|Максімільяна Кольбэ]] — у Непакалянаве, горадзе [[Панна Марыя|Беззаганнай Панны Марыі]], які заснаваў святы Максімільян. Назва «Маленькі рыцар Беззаганнай» паходзіць ад назвы францішканскага часопіса «Rycez Niepokalnej», які заснаваў і выдаваў у 1922—1927 гадах у Гродне, святы айцец Максімільян Марыя Кольбэ. У 2002 годзе, пасля дзяржаўнай рэгістрацыі, «Маленькі рыцар Беззаганнай» пачаў выходзіць як самастойнае штоквартальнае выданне. 4-ы нумар часопіса за 2018 год стаў апошнім. Агулам, у 1997—2018 гадах, выдадзена 82 нумары часопіса. {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] adnva7ql353gc68mhxu2ifd5zhe6cdh 5158333 5158318 2026-06-25T14:37:00Z Глеков Олег 169642 удакладненне 5158333 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва=Маленькі рыцар Беззаганнай |выява=N1-vokladka-casopisa.jpg |тып=часопіс |тэматыка=дзіцячы |спецыялізацыя=рэлігійны |перыядычнасць=квартальнік }} '''«Маленькі рыцар Беззаганнай»''' — дзіцячы, [[Рэлігія|рэлігійный]] часопіс, заснаваны ў 1997 годзе [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілўскай архідыяцэзіяй]]. Распаўсюджваўся ў [[парафія]]х [[Рымска-Каталіцкі Касцёл|Рымска Каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. Выдаваўся на ахвярванні вернікаў. == Склад рэдакцыі == * Галоўны рэдактар — [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. * Касцёльны кансультант — кс. Дзітрый Пухальскі. * Мастак — Галіна Хінка-Янушкеіч. * Вёрстка, мастацкі і тэхнічны рэдактар — [[Алег Аркадзевіч Глекаў|Алег Глекаў]]. == Гісторыя == Пачаў выдавацца ў 1997 годзе ініцыятывай рэдакцыі часопіса «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», як дадатак да гэтага часопіса. Першы нумар выйшаў ў снежні 1997 года. Надрукаваны ён быў айцамі францішканамі — паслядоўнікамі святога [[Максімілян Кольбэ|Максімільяна Кольбэ]] — у Непакалянаве, горадзе [[Панна Марыя|Беззаганнай Панны Марыі]], які заснаваў святы Максімільян. Назва «Маленькі рыцар Беззаганнай» паходзіць ад назвы францішканскага часопіса «{{Не перакладзена 5|Rycerz Niepokalnej|Rycerz Niepokalnej|pl|Rycerz Niepokalanej}}» (Рыцар Беззаганнай), які заснаваў і выдаваў у 1922—1927 гадах у Гродне, святы айцец Максімільян Марыя Кольбэ.<ref>{{Артыкул|аўтар=Рэдакцыя|загаловак=Руку на сяброўства!|год=1997|мова=by|выданне=Маленькі рыцар Беззаганнай|тып=часопіс|нумар=1|старонкі=2}}</ref> У 2002 годзе, пасля дзяржаўнай рэгістрацыі, «Маленькі рыцар Беззаганнай» пачаў выходзіць як самастойнае штоквартальнае выданне. На працягу 2004-2005 гадоў на старонках часопіса «Маленькі рыцар Беззаганнай» праходзіў конкурс «Будслаў вачыма дзяцей». Арганізатарамі яго былі санктуарый Маці Божай у Будславе і рэдакцыя часопіса «Маленькі рыцар Беззаганнай». На конкурс дзеці даслалі малюнкі, вершы, апавяданні, лепшыя з якіх друкаваліся на старонках часопіса на працягу 2005 года. Вынікам гэтай акцыі стала выстава прац юных мастакоў, дасланымі на конкурс, якая праходзіла падчас Будслаўскага фэсту 2005 года.<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://pro-christo.catholic.by/by/actions-2005-07-02.htm|title=Конкурс «Будслаў вачыма дзяцей»|author=А. Глекаў|website=Выдавецтва «PRO CHRISTO»|date=2005-07-02}}</ref> 4-ы нумар часопіса за 2018 год стаў апошнім. Агулам, у 1997—2018 гадах, выдадзена 82 нумары часопіса. {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] a3z6s4yyxkvmo1xd30wjqpziuyzlg0l 5158335 5158333 2026-06-25T14:39:55Z Глеков Олег 169642 вычытка 5158335 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва=Маленькі рыцар Беззаганнай |выява=N1-vokladka-casopisa.jpg |тып=часопіс |тэматыка=дзіцячы |спецыялізацыя=рэлігійны |перыядычнасць=квартальнік }} '''«Маленькі рыцар Беззаганнай»''' — дзіцячы, [[Рэлігія|рэлігійный]] часопіс, заснаваны ў 1997 годзе [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілўскай архідыяцэзіяй]]. Распаўсюджваўся ў [[парафія]]х [[Рымска-Каталіцкі Касцёл|Рымска Каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. Выдаваўся на ахвярванні вернікаў. == Склад рэдакцыі == * Галоўны рэдактар — [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. * Касцёльны кансультант — кс. Дзітрый Пухальскі. * Мастак — Галіна Хінка-Янушкеіч. * Вёрстка, мастацкі і тэхнічны рэдактар — [[Алег Аркадзевіч Глекаў|Алег Глекаў]]. == Гісторыя == Пачаў выдавацца ў 1997 годзе ініцыятывай рэдакцыі часопіса «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», як дадатак да гэтага часопіса. Першы нумар выйшаў ў снежні 1997 года. Надрукаваны ён быў айцамі францішканамі — паслядоўнікамі святога [[Максімілян Кольбэ|Максімільяна Кольбэ]] — у Непакалянаве, горадзе [[Панна Марыя|Беззаганнай Панны Марыі]], які заснаваў святы Максімільян. Назва «Маленькі рыцар Беззаганнай» паходзіць ад назвы францішканскага часопіса «{{Не перакладзена 5|Rycerz Niepokalnej|Rycerz Niepokalnej|pl|Rycerz Niepokalanej}}» (Рыцар Беззаганнай), які заснаваў і выдаваў у 1922—1927 гадах у Гродне, святы айцец Максімільян Марыя Кольбэ.<ref>{{Артыкул|аўтар=Рэдакцыя|загаловак=Руку на сяброўства!|год=1997|мова=by|выданне=Маленькі рыцар Беззаганнай|тып=часопіс|нумар=1|старонкі=2}}</ref> У 2002 годзе, пасля дзяржаўнай рэгістрацыі, «Маленькі рыцар Беззаганнай» пачаў выходзіць як самастойнае штоквартальнае выданне. На працягу 2004-2005 гадоў на старонках часопіса «Маленькі рыцар Беззаганнай» праходзіў конкурс «Будслаў вачыма дзяцей». Арганізатарамі яго былі санктуарый Маці Божай у Будславе і рэдакцыя часопіса «Маленькі рыцар Беззаганнай». На конкурс дзеці даслалі малюнкі, вершы, апавяданні, лепшыя з якіх друкаваліся на старонках часопіса на працягу 2005 года. Вынікам гэтай акцыі стала выстава прац юных мастакоў, дасланымі на конкурс, якая праходзіла ў Будславе падчас фэсту 2005 года.<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://pro-christo.catholic.by/by/actions-2005-07-02.htm|title=Конкурс «Будслаў вачыма дзяцей»|author=А. Глекаў|website=Выдавецтва «PRO CHRISTO»|date=2005-07-02}}</ref> 4-ы нумар часопіса за 2018 год стаў апошнім. Агулам, у 1997—2018 гадах, выдадзена 82 нумары часопіса. {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] hldqfms5bbx5mkeshw1w61u3pjyygf8 5158340 5158335 2026-06-25T14:51:16Z Глеков Олег 169642 вікіфікацыя 5158340 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва=Маленькі рыцар Беззаганнай |выява=N1-vokladka-casopisa.jpg |тып=часопіс |тэматыка=дзіцячы |спецыялізацыя=рэлігійны |перыядычнасць=квартальнік }} '''«Маленькі рыцар Беззаганнай»''' — дзіцячы, [[Рэлігія|рэлігійный]] часопіс, заснаваны ў 1997 годзе [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілўскай архідыяцэзіяй]]. Распаўсюджваўся ў [[парафія]]х [[Рымска-Каталіцкі Касцёл|Рымска Каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. Выдаваўся на ахвярванні вернікаў. == Склад рэдакцыі == * Галоўны рэдактар — [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. * Касцёльны кансультант — кс. Дзітрый Пухальскі. * Мастак — Галіна Хінка-Янушкеіч. * Вёрстка, мастацкі і тэхнічны рэдактар — [[Алег Аркадзевіч Глекаў|Алег Глекаў]]. == Гісторыя == Пачаў выдавацца ў 1997 годзе ініцыятывай рэдакцыі часопіса «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», як дадатак да гэтага часопіса. Першы нумар выйшаў ў снежні 1997 года. Надрукаваны ён быў айцамі францішканамі — паслядоўнікамі святога [[Максімілян Кольбэ|Максімільяна Кольбэ]] — у Непакалянаве, горадзе [[Панна Марыя|Беззаганнай Панны Марыі]], які заснаваў святы Максімільян. Назва «Маленькі рыцар Беззаганнай» паходзіць ад назвы францішканскага часопіса «{{Не перакладзена 5|Rycerz Niepokalnej|Rycerz Niepokalnej|pl|Rycerz Niepokalanej}}» (Рыцар Беззаганнай), які заснаваў і выдаваў у 1922—1927 гадах у Гродне, святы айцец Максімільян Марыя Кольбэ.<ref>{{Артыкул|аўтар=Рэдакцыя|загаловак=Руку на сяброўства!|год=1997|мова=by|выданне=Маленькі рыцар Беззаганнай|тып=часопіс|нумар=1|старонкі=2}}</ref> У 2002 годзе, пасля дзяржаўнай рэгістрацыі, «Маленькі рыцар Беззаганнай» пачаў выходзіць як самастойнае штоквартальнае выданне. На працягу 2004-2005 гадоў на старонках часопіса «Маленькі рыцар Беззаганнай» праходзіў конкурс «[[Будслаў]] вачыма дзяцей». Арганізатарамі яго былі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|санктуарый]] [[Будслаўскі абраз Маці Божай|Маці Божай у Будславе]] і рэдакцыя часопіса «Маленькі рыцар Беззаганнай». На конкурс дзеці даслалі малюнкі, вершы, апавяданні, лепшыя з якіх друкаваліся на старонках часопіса на працягу 2005 года. Вынікам гэтай акцыі стала выстава прац юных мастакоў, дасланымі на конкурс, якая праходзіла ў [[Будслаўскі фэст|Будславе падчас фэсту]] 2005 года.<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://pro-christo.catholic.by/by/actions-2005-07-02.htm|title=Конкурс «Будслаў вачыма дзяцей»|author=А. Глекаў|website=Выдавецтва «PRO CHRISTO»|date=2005-07-02}}</ref> 4-ы нумар часопіса за 2018 год стаў апошнім. Агулам, у 1997—2018 гадах, выдадзена 82 нумары часопіса. {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] s88muojholp84co5342qu55vklghj9w 5158341 5158340 2026-06-25T14:52:47Z Глеков Олег 169642 вычытка 5158341 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва=Маленькі рыцар Беззаганнай |выява=N1-vokladka-casopisa.jpg |тып=часопіс |тэматыка=дзіцячы |спецыялізацыя=рэлігійны |перыядычнасць=квартальнік }} '''«Маленькі рыцар Беззаганнай»''' — дзіцячы, [[Рэлігія|рэлігійный]] часопіс, заснаваны ў 1997 годзе [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілўскай архідыяцэзіяй]]. Распаўсюджваўся ў [[парафія]]х [[Рымска-Каталіцкі Касцёл|Рымска Каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. Выдаваўся на ахвярванні вернікаў. == Склад рэдакцыі == * Галоўны рэдактар — [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. * Касцёльны кансультант — кс. Дзітрый Пухальскі. * Мастак — Галіна Хінка-Янушкеіч. * Вёрстка, мастацкі і тэхнічны рэдактар — [[Алег Аркадзевіч Глекаў|Алег Глекаў]]. == Гісторыя == Пачаў выдавацца ў 1997 годзе ініцыятывай рэдакцыі часопіса «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», як дадатак да гэтага часопіса. Першы нумар выйшаў ў снежні 1997 года. Надрукаваны ён быў айцамі францішканамі — паслядоўнікамі святога [[Максімілян Кольбэ|Максімільяна Кольбэ]] — у Непакалянаве, горадзе [[Панна Марыя|Беззаганнай Панны Марыі]], які заснаваў святы Максімільян. Назва «Маленькі рыцар Беззаганнай» паходзіць ад назвы францішканскага часопіса «{{Не перакладзена 5|Rycerz Niepokalnej|Rycerz Niepokalnej|pl|Rycerz Niepokalanej}}» (Рыцар Беззаганнай), які заснаваў і выдаваў у 1922—1927 гадах у Гродне, святы айцец Максімільян Марыя Кольбэ.<ref>{{Артыкул|аўтар=Рэдакцыя|загаловак=Руку на сяброўства!|год=1997|мова=by|выданне=Маленькі рыцар Беззаганнай|тып=часопіс|нумар=1|старонкі=2}}</ref> У 2002 годзе, пасля дзяржаўнай рэгістрацыі, «Маленькі рыцар Беззаганнай» пачаў выходзіць як самастойнае штоквартальнае выданне. На працягу 2004-2005 гадоў на старонках часопіса «Маленькі рыцар Беззаганнай» праходзіў конкурс «[[Будслаў]] вачыма дзяцей». Арганізатарамі яго былі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|санктуарый]] [[Будслаўскі абраз Маці Божай|Маці Божай у Будславе]] і рэдакцыя часопіса «Маленькі рыцар Беззаганнай». На конкурс дзеці даслалі малюнкі, вершы, апавяданні, лепшыя з якіх друкаваліся на старонках часопіса на працягу 2005 года. Вынікам гэтай акцыі стала выстава прац юных мастакоў, дасланых на конкурс, якая адбылася ў [[Будслаўскі фэст|Будславе падчас фэсту]] 2005 года.<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://pro-christo.catholic.by/by/actions-2005-07-02.htm|title=Конкурс «Будслаў вачыма дзяцей»|author=А. Глекаў|website=Выдавецтва «PRO CHRISTO»|date=2005-07-02}}</ref> 4-ы нумар часопіса за 2018 год стаў апошнім. Агулам, у 1997—2018 гадах, выдадзена 82 нумары часопіса. {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] e366bpedkz69xmm0yqh9hb9aug0x385 5158461 5158341 2026-06-26T04:55:24Z M.L.Bot 261 5158461 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва=Маленькі рыцар Беззаганнай |выява=N1-vokladka-casopisa.jpg |тэматыка=дзіцячы |перыядычнасць=квартальнік }} '''«Маленькі рыцар Беззаганнай»''' — дзіцячы, [[Рэлігія|рэлігійный]] часопіс, заснаваны ў 1997 годзе [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілўскай архідыяцэзіяй]]. Распаўсюджваўся ў [[парафія]]х [[Рымска-Каталіцкі Касцёл|Рымска Каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. Выдаваўся на ахвярванні вернікаў. == Склад рэдакцыі == * Галоўны рэдактар — [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. * Касцёльны кансультант — кс. Дзітрый Пухальскі. * Мастак — Галіна Хінка-Янушкеіч. * Вёрстка, мастацкі і тэхнічны рэдактар — [[Алег Аркадзевіч Глекаў|Алег Глекаў]]. == Гісторыя == Пачаў выдавацца ў 1997 годзе ініцыятывай рэдакцыі часопіса «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», як дадатак да гэтага часопіса. Першы нумар выйшаў ў снежні 1997 года. Надрукаваны ён быў айцамі францішканамі — паслядоўнікамі святога [[Максімілян Кольбэ|Максімільяна Кольбэ]] — у Непакалянаве, горадзе [[Панна Марыя|Беззаганнай Панны Марыі]], які заснаваў святы Максімільян. Назва «Маленькі рыцар Беззаганнай» паходзіць ад назвы францішканскага часопіса «{{Не перакладзена 5|Rycerz Niepokalnej|Rycerz Niepokalnej|pl|Rycerz Niepokalanej}}» (Рыцар Беззаганнай), які заснаваў і выдаваў у 1922—1927 гадах у Гродне, святы айцец Максімільян Марыя Кольбэ.<ref>{{Артыкул|аўтар=Рэдакцыя|загаловак=Руку на сяброўства!|год=1997|мова=by|выданне=Маленькі рыцар Беззаганнай|тып=часопіс|нумар=1|старонкі=2}}</ref> У 2002 годзе, пасля дзяржаўнай рэгістрацыі, «Маленькі рыцар Беззаганнай» пачаў выходзіць як самастойнае штоквартальнае выданне. У 2004—2005 гадах на старонках часопіса «Маленькі рыцар Беззаганнай» праходзіў конкурс «[[Будслаў]] вачыма дзяцей». Арганізатарамі яго былі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|санктуарый]] [[Будслаўскі абраз Маці Божай|Маці Божай у Будславе]] і рэдакцыя часопіса «Маленькі рыцар Беззаганнай». На конкурс дзеці даслалі малюнкі, вершы, апавяданні, лепшыя з якіх друкаваліся ў нумарах 2005 года. Вынікам гэтай акцыі стала выстаўка прац юных мастакоў, дасланых на конкурс, якая адбылася ў Будславе [[Будслаўскі фэст|падчас фэсту]] 2005 года.<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://pro-christo.catholic.by/by/actions-2005-07-02.htm|title=Конкурс «Будслаў вачыма дзяцей»|author=А. Глекаў|website=Выдавецтва «PRO CHRISTO»|date=2005-07-02}}</ref> 4-ы нумар часопіса за 2018 год стаў апошнім. Агулам, у 1997—2018 гадах, выдадзена 82 нумары часопіса. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] lhrnioguqfr5yv0q9el8bwr663l7dhk 5158462 5158461 2026-06-26T05:00:48Z M.L.Bot 261 афармленне 5158462 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва=Маленькі рыцар Беззаганнай |выява=N1-vokladka-casopisa.jpg |тэматыка= |перыядычнасць=квартальнік }} '''«Маленькі рыцар Беззаганнай»''' — дзіцячы, [[Рэлігія|рэлігійный]] часопіс, заснаваны ў 1997 годзе [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілўскай архідыяцэзіяй]]. Распаўсюджваўся ў [[парафія]]х [[Рымска-Каталіцкі Касцёл|Рымска Каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. Выдаваўся на ахвярванні вернікаў. == Склад рэдакцыі == * Галоўны рэдактар — [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. * Касцёльны кансультант — кс. Дзітрый Пухальскі. * Мастак — Галіна Хінка-Янушкеіч. * Вёрстка, мастацкі і тэхнічны рэдактар — [[Алег Аркадзевіч Глекаў|Алег Глекаў]]. == Гісторыя == Пачаў выдавацца ў 1997 годзе ініцыятывай рэдакцыі часопіса «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», як дадатак да гэтага часопіса. Першы нумар выйшаў ў снежні 1997 года. Надрукаваны ён быў айцамі францішканамі — паслядоўнікамі святога [[Максімілян Кольбэ|Максімільяна Кольбэ]] — у Непакалянаве, горадзе [[Панна Марыя|Беззаганнай Панны Марыі]], які заснаваў святы Максімільян. Назва «Маленькі рыцар Беззаганнай» паходзіць ад назвы францішканскага часопіса «{{Не перакладзена 5|Rycerz Niepokalnej|Rycerz Niepokalnej|pl|Rycerz Niepokalanej}}» (Рыцар Беззаганнай), які заснаваў і выдаваў у 1922—1927 гадах у Гродне, святы айцец Максімільян Марыя Кольбэ.<ref>{{Артыкул|аўтар=Рэдакцыя|загаловак=Руку на сяброўства!|год=1997|мова=by|выданне=Маленькі рыцар Беззаганнай|тып=часопіс|нумар=1|старонкі=2}}</ref> У 2002 годзе, пасля дзяржаўнай рэгістрацыі, «Маленькі рыцар Беззаганнай» пачаў выходзіць як самастойнае штоквартальнае выданне. У 2004—2005 гадах на старонках часопіса «Маленькі рыцар Беззаганнай» праходзіў конкурс «[[Будслаў]] вачыма дзяцей». Арганізатарамі яго былі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|санктуарый]] [[Будслаўскі абраз Маці Божай|Маці Божай у Будславе]] і рэдакцыя часопіса «Маленькі рыцар Беззаганнай». На конкурс дзеці даслалі малюнкі, вершы, апавяданні, лепшыя з якіх друкаваліся ў нумарах 2005 года. Вынікам гэтай акцыі стала выстаўка прац юных мастакоў, дасланых на конкурс, якая адбылася ў Будславе [[Будслаўскі фэст|падчас фэсту]] 2005 года.<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://pro-christo.catholic.by/by/actions-2005-07-02.htm|title=Конкурс «Будслаў вачыма дзяцей»|author=А. Глекаў|website=Выдавецтва «PRO CHRISTO»|date=2005-07-02}}</ref> 4-ы нумар часопіса за 2018 год стаў апошнім. Агулам, у 1997—2018 гадах, выдадзена 82 нумары часопіса. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] ke62cxoprb9657ea7r8t7md9w2ctdlb 5158463 5158462 2026-06-26T05:03:33Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ стыль 5158463 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва=Маленькі рыцар Беззаганнай |выява=N1-vokladka-casopisa.jpg |тэматыка= |перыядычнасць=квартальнік }} '''«Маленькі рыцар Беззаганнай»''' — дзіцячы, [[Рэлігія|рэлігійный]] часопіс, заснаваны ў 1997 годзе [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілўскай архідыяцэзіяй]]. Распаўсюджваўся ў [[парафія]]х [[Рымска-Каталіцкі Касцёл|Рымска Каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. Выдаваўся на ахвярванні вернікаў. == Склад рэдакцыі == * Галоўны рэдактар — [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. * Касцёльны кансультант — кс. Дзітрый Пухальскі. * Мастак — Галіна Хінка-Янушкеіч. * Вёрстка, мастацкі і тэхнічны рэдактар — [[Алег Аркадзевіч Глекаў|Алег Глекаў]]. == Гісторыя == Пачаў выдавацца ў 1997 годзе ініцыятывай рэдакцыі часопіса «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», як дадатак да гэтага часопіса. Першы нумар выйшаў ў снежні 1997 года. Надрукаваны ён быў айцамі францішканамі — паслядоўнікамі святога [[Максімілян Кольбэ|Максімільяна Кольбэ]] — у Непакалянаве, горадзе [[Панна Марыя|Беззаганнай Панны Марыі]], які заснаваў святы Максімільян. Назва «Маленькі рыцар Беззаганнай» паходзіць ад назвы францішканскага часопіса «{{Не перакладзена 5|Rycerz Niepokalnej|Rycerz Niepokalnej|pl|Rycerz Niepokalanej}}» (Рыцар Беззаганнай), які заснаваў і выдаваў у 1922—1927 гадах у Гродне, святы айцец Максімільян Марыя Кольбэ.<ref>{{Артыкул|аўтар=Рэдакцыя|загаловак=Руку на сяброўства!|год=1997|мова=by|выданне=Маленькі рыцар Беззаганнай|тып=часопіс|нумар=1|старонкі=2}}</ref> У 2002 годзе, пасля дзяржаўнай рэгістрацыі, «Маленькі рыцар Беззаганнай» пачаў выходзіць як самастойнае штоквартальнае выданне. У 2004—2005 гадах на старонках часопіса «Маленькі рыцар Беззаганнай» праводзілі конкурс «[[Будслаў]] вачыма дзяцей». Арганізатарамі былі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|санктуарый]] [[Будслаўскі абраз Маці Божай|Маці Божай у Будславе]] і рэдакцыя часопіса «Маленькі рыцар Беззаганнай». Дзеці даслалі малюнкі, вершы, апавяданні, лепшыя з іх публікавалі ў нумарах 2005 года. Вынікам акцыі была выстаўка дасланых на конкурс твораў юных мастакоў ў Будславе падчас [[Будслаўскі фэст|традыцыйнага фэсту]] 2005 года.<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://pro-christo.catholic.by/by/actions-2005-07-02.htm|title=Конкурс «Будслаў вачыма дзяцей»|author=А. Глекаў|website=Выдавецтва «PRO CHRISTO»|date=2005-07-02}}</ref> 4-ы нумар за 2018 год быў апошнім. Агулам, у 1997—2018 гадах, выдадзена 82 нумары часопіса. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] 0ws3p6uv1eyyerz6mntlfvmgql71bui 5158465 5158463 2026-06-26T05:06:39Z M.L.Bot 261 5158465 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва=Маленькі рыцар Беззаганнай |выява=N1-vokladka-casopisa.jpg |тэматыка= |перыядычнасць=квартальнік }} '''«Маленькі рыцар Беззаганнай»''' — дзіцячы, [[Рэлігія|рэлігійный]] часопіс, заснаваны ў 1997 годзе [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілўскай архідыяцэзіяй]]. Распаўсюджваўся ў [[парафія]]х [[Рымска-Каталіцкі Касцёл|Рымска Каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. Выдаваўся на ахвярванні вернікаў. == Склад рэдакцыі == * Галоўны рэдактар — [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. * Касцёльны кансультант — кс. Дзітрый Пухальскі. * Мастак — Галіна Хінка-Янушкеіч. * Вёрстка, мастацкі і тэхнічны рэдактар — [[Алег Аркадзевіч Глекаў|Алег Глекаў]]. == Гісторыя == Пачаў выдавацца ў 1997 годзе ініцыятывай рэдакцыі часопіса «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», як дадатак да гэтага часопіса. Першы нумар выйшаў ў снежні 1997 года. Надрукаваны ён быў айцамі францішканамі — паслядоўнікамі святога [[Максімілян Кольбэ|Максімільяна Кольбэ]] — у Непакалянаве, горадзе [[Панна Марыя|Беззаганнай Панны Марыі]], які заснаваў святы Максімільян. Назва «Маленькі рыцар Беззаганнай» паходзіць ад назвы францішканскага часопіса «{{Не перакладзена 5|Rycerz Niepokalnej|Rycerz Niepokalnej|pl|Rycerz Niepokalanej}}» (Рыцар Беззаганнай), які заснаваў і выдаваў у 1922—1927 гадах у Гродне, святы айцец Максімільян Марыя Кольбэ.<ref>{{Артыкул|аўтар=Рэдакцыя|загаловак=Руку на сяброўства!|год=1997|мова=be|выданне=Маленькі рыцар Беззаганнай|тып=часопіс|нумар=1|старонкі=2}}</ref> У 2002 годзе, пасля дзяржаўнай рэгістрацыі, «Маленькі рыцар Беззаганнай» пачаў выходзіць як самастойнае штоквартальнае выданне. У 2004—2005 гадах на старонках часопіса «Маленькі рыцар Беззаганнай» праводзілі конкурс «[[Будслаў]] вачыма дзяцей». Арганізатарамі былі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|санктуарый]] [[Будслаўскі абраз Маці Божай|Маці Божай у Будславе]] і рэдакцыя часопіса «Маленькі рыцар Беззаганнай». Дзеці даслалі малюнкі, вершы, апавяданні, лепшыя з іх публікавалі ў нумарах 2005 года. Вынікам акцыі была выстаўка дасланых на конкурс твораў юных мастакоў ў Будславе падчас [[Будслаўскі фэст|традыцыйнага фэсту]] 2005 года.<ref>{{Cite web|url=https://pro-christo.catholic.by/by/actions-2005-07-02.htm|title=Выдавецтва "PRO CHRISTO" : Акцыі : Конкурс «Будслаў вачыма дзяцей»|author=А. Глекаў|website=pro-christo.catholic.by|access-date=2026-06-26}}</ref> 4-ы нумар за 2018 год быў апошнім. Агулам, у 1997—2018 гадах, выдадзена 82 нумары часопіса. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] a7yflp6j8g6iwv0xm1i1k6vnop6yhcj 0 809957 5158298 5158257 2026-06-25T12:43:17Z 555demon555 153473 картка 5158298 wikitext text/x-wiki {{Кампанія | назва = ЛОДЭ | лагатып = | тып = [[Таварыства з абмежаванай адказнасцю|ТАА]] | дзейнасць = прыватная медыцына | заснавана = 1992 | заснавальнікі = Уладзімір Уладзіміравіч Гарбачоў | размяшчэнне = {{Сцяг|Беларусь}} [[Мінск]] | ключавыя фігуры = Уладзімір Уладзіміравіч Гарбачоў (дырэктар і заснавальнік) | галіна = [[Ахова здароўя|ахова здароўя]] | прадукцыя = амбулаторная медыцынская дапамога | колькасць супрацоўнікаў = | сайт = [https://www.lode.by/ lode.by] }}'''ЛОДЭ''' ({{lang-ru|ЛОДЭ}}) — беларуская прыватная медыцынская кампанія, якая аб’ядноўвае сетку шматпрофільных медыцынскіх цэнтраў. Юрыдычная асоба — таварыства з абмежаванай адказнасцю «ЛОДЭ» (ТАА «ЛОДЭ»), зарэгістраванае ў Мінску. Дзелавое выданне Office Life адносіць «ЛОДЭ» да ліку найбуйнейшых прыватных медыцынскіх кампаній Беларусі.<ref name="officelife-top10">{{Cite web|url=https://officelife.media/article/money/25236-ot-lode-do-invitro-top-10-chastnykh-igrokov-na-rynke-meditsinskikh-uslug-belarusi-/|title=Ад «Лодэ» да «Інвітра». Топ-10 прыватных гульцоў на рынку медыцынскіх паслуг Беларусі|website=Office Life|access-date=2026-06-25}}</ref> Кампанія працуе з 1992 года. Яе заснавальнікам і дырэктарам з’яўляецца ўрач Уладзіміравіч Гарбачоў.<ref name="officelife-top10" /><ref name="sputnik-2022">{{Cite web|url=https://sputnik.by/20221004/direktor-lode-priostanovka-deystviya-litsenzii-idet-biznesu-tolko-na-blago-1067564806.html|title=Дырэктар ЛОДЭ: прыпыненне дзеяння ліцэнзіі ідзе бізнесу толькі на карысць|website=Sputnik Беларусь|date=2022-10-04|access-date=2026-06-25}}</ref> == Назва == Назва кампаніі паходзіць ад прозвішча бабулі заснавальніка — Лодэ.<ref name="officelife-top10" /> == Гісторыя == === Заснаванне і ранні перыяд === ТАА «ЛОДЭ» вядзе дзейнасць з 1992 года. Да адкрыцця кампаніі Уладзімір Гарбачоў займаў пасаду намесніка дырэктара па лячэбнай частцы ў санаторыі «Азёрны». Ён паходзіць з медыцынскай сям’і: яго бацька — прафесар-кардыёлаг [[Уладзімір Васільевіч Гарбачоў]], які больш за дваццаць гадоў узначальваў кафедру кардыялогіі ў Беларускім інстытуце ўдасканалення ўрачоў, цяпер БелМАПО; маці працавала галоўным педыятрам Мінска.<ref name="officelife-top10" /> Ліцэнзія на медыцынскую дзейнасць № М-536 была выдадзена ТАА «ЛОДЭ» Міністэрствам аховы здароўя Рэспублікі Беларусь 21 лістапада 1995 года.<ref name="lode-about">{{Cite web|url=https://www.lode.by/about/about-us/|title=Аб кампаніі «ЛОДЭ»|publisher=ТАА «ЛОДЭ»|access-date=2026-06-25}}</ref> На працягу прыкладна васьмі гадоў арганізацыя працавала толькі ў Мінску, пасля чаго пачала пашырацца ў абласныя цэнтры.<ref name="officelife-top10" /> === Развіццё сеткі === У 2022 годзе сетка налічвала дзевяць медыцынскіх цэнтраў: пяць у Мінску, два ў Брэсце і два ў Гродне. Штодня цэнтры прымалі больш за пяць тысяч пацыентаў.<ref name="sputnik-2022" /> 14 жніўня 2024 года быў адкрыты філіял у Віцебску па адрасе вуліца Леніна, 11. На момант адкрыцця віцебскага філіяла сетка налічвала 11 цэнтраў у Мінску, Брэсце і Гродне.<ref name="aif-vitebsk">{{Cite web|url=https://aif.by/health/healthlife/v_vitebske_14_avgusta_otkryvaetsya_medicinskiy_centr_lode|title=У Віцебску 14 жніўня адкрываецца медыцынскі цэнтр «ЛОДЭ»|website=Аргументы і факты Беларусь|date=2024-08-09|access-date=2026-06-25}}</ref> У 2026 годзе віцебскі філіял прымаў каля 320 пацыентаў штодня, а яго штат складаў больш за 90 спецыялістаў.<ref name="vitbichi-2026">{{Cite web|url=https://www.vitbichi.by/news/obshchestvo/meditsinskiy_tsentr_lode_priglashaet_na_chekap/|title=Медыцынскі цэнтр «ЛОДЭ» запрашае на чэкап|website=Віцьбічы|date=2026-02-17|access-date=2026-06-25}}</ref> 15 верасня 2025 года ў Гомелі, на вуліцы Савецкай, 126, пачаў працу дванаццаты медыцынскі цэнтр кампаніі.<ref name="smartpress-gomel">{{Cite web|url=https://smartpress.by/news/lode-prikhodit-v-gomel-chto-zhdet-patsientov-novogo-medtsentra/|title=ЛОДЭ прыходзіць у Гомель: што чакае пацыентаў новага медцэнтра|website=SmartPress|date=2025-09|access-date=2026-06-25}}</ref> === Ліцэнзаванне === 4 мая 2022 года Лячэбна-кантрольны савет Міністэрства аховы здароўя Беларусі прыняў рашэнне аб прыпыненні з 16 мая дзеяння ліцэнзій на медыцынскую дзейнасць ТАА «ЛОДЭ» і ТАА «Клініка А1».<ref name="onliner-2022">{{Cite web|url=https://people.onliner.by/2022/05/05/minzdrav-priostonovil-licenziyu|title=Мінздароўя прыпыніў ліцэнзію на медыцынскую дзейнасць «Лодэ» і «Клінікі А1»|website=Onliner|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="primepress-2022">{{Cite web|url=https://primepress.by/news/kompanii/minzdrav_priostanavlivaet_deystvie_litsenziy_dvukh_chastnykh_meditsinskikh_tsentrov_-43757/|title=Мінздароўя прыпыняе дзеянне ліцэнзій двух прыватных медыцынскіх цэнтраў|website=ПраймПресс|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="reform-2022">{{Cite web|url=https://reform.by/311523-minzdrav-priostanovil-licenzii-kliniki-a1-i-lodje|title=Мінздароўя прыпыніў ліцэнзіі «Клінікі А1» і «ЛОДЭ»|website=Reform.by|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="hrodnalife-2022">{{Cite web|url=https://ru.hrodna.life/2022/05/05/lode/|title=Мінздароўя прыпыніў ліцэнзію «Лодэ». Медцэнтр: працягнем работу ў штатным рэжыме|website=Hrodna.life|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref> Праверка цэнтральнага офіса і філіялаў у Брэсце і Гродне праводзілася міжведамаснай камісіяй, створанай Камітэтам дзяржаўнага кантролю, з удзелам супрацоўнікаў Міністэрства аховы здароўя.<ref name="onliner-2022" /> Сярод выяўленых парушэнняў называліся ажыццяўленне прадпрымальніцкай дзейнасці ў месцы, не пазначаным у ліцэнзіі, парушэнні патрабаванняў клінічных пратаколаў дыягностыкі і лячэння, наяўнасць лекавых сродкаў з пратэрмінаваным тэрмінам прыдатнасці, а таксама парушэнні парадку аказання неадкладнай дапамогі.<ref name="neg-2022">{{Cite web|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/minzdrav-priostanovil-rabotu-medtsentrov-lode-i-klinika-a1/|title=Мінздароўя прыпыніў работу медцэнтраў «ЛОДЭ» і «Клініка А1»|website=Экономическая газета|date=2022-06-13|access-date=2026-06-25}}</ref> 16 чэрвеня 2022 года, пасля ўхілення выяўленых недахопаў, медыцынскі цэнтр аднавіў працу ў поўным аб’ёме.<ref name="tochka-2022">{{Cite web|url=https://tochka.by/articles/health/meditsinskiy_tsentr_lode_polnostyu_vozobnovlyaet_rabotu_/|title=Медыцынскі цэнтр «ЛОДЭ» цалкам аднаўляе работу|website=Tochka.by|date=2022-06|access-date=2026-06-25}}</ref> Дырэктар кампаніі Уладзімір Гарбачоў прызнаў, што падчас праверкі былі выяўлены асобныя парушэнні правіл ажыццяўлення медыцынскай дзейнасці, і паведаміў, што ў межах праверкі Камітэта дзяржаўнага кантролю арганізацыя адкарэктавала фінансавую справаздачнасць і даплаціла ў рэгіянальныя бюджэты каля 236 тысяч беларускіх рублёў.<ref name="sputnik-2022" /><ref name="officelife-license">{{Cite web|url=https://officelife.media/news/37056-direktor-lode-rasskazal-kak-medtsentr-perezhil-priostanovku-litsenzii/|title=Дырэктар «ЛОДЭ» расказаў, як медцэнтр перажыў прыпыненне ліцэнзіі|website=Office Life|date=2022-10-05|access-date=2026-06-25}}</ref> Каментарыі Гарбачова адносна аднаўлення працы і фінансавых пытанняў таксама публікавалі «Зеркало» і «Хартыя-97».<ref name="zerkalo-2022">{{Cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/23316.html|title=Дырэктар «Лодэ» пракаментаваў чуткі пра тое, што сетка медцэнтраў «адкупілася» ад органаў|website=Зеркало|date=2022-10-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="charter97-2022">{{Cite web|url=https://charter97.org/ru/news/2022/10/8/519109/|title=Дырэктар «ЛОДЭ» расказаў, колькі заплаціў, каб медцэнтр зноў адкрыўся|website=Хартыя-97|date=2022-10-08|access-date=2026-06-25}}</ref> У адрозненне ад «ЛОДЭ», ТАА «Клініка А1» пасля прыпынення ліцэнзіі прыняла рашэнне аб канчатковым закрыцці.<ref name="tochka-2022" /> == Дзейнасць == «ЛОДЭ» спецыялізуецца на амбулаторнай медыцынскай дапамозе для дарослых і дзяцей. У склад сеткі ўваходзяць шматпрофільныя цэнтры, дзіцячы медыцынскі цэнтр, цэнтр афтальмалогіі і мікрахірургіі вока, а таксама аперацыйнае аддзяленне.<ref name="lode-about" /> Акрамя медыцынскай дзейнасці, арганізацыя развівае аздараўленчы напрамак. У Валожынскім раёне Мінскай вобласці працуе аздараўленчы цэнтр для пажылых людзей, а на Лепельскіх азёрах у Віцебскай вобласці — аздараўленчы комплекс.<ref name="lode-about" /> == Узнагароды і рэйтынгі == У 2024 годзе ТАА «ЛОДЭ» стала пераможцам спажывецкай прэміі «Нумар адзін» у намінацыі «Медыцынскі цэнтр № 1 г. Брэста». Прэмія праводзілася ў фармаце інтэрнэт-галасавання.<ref name="bfb-nomer1">{{Cite web|url=https://bfbusiness.by/itogi-viii-biznes-premii-nomer-odin-2024/|title=Вынікі VIII бізнес-прэміі «Нумар адзін» 2024|website=Бізнес-форум|date=2025-01|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="myfin-nomer1">{{Cite web|url=https://myfin.by/article/afisha/kosmiceskie-itogi-viii-ceremonii-nagrazdenia-pobeditelej-mezdunarodnoj-biznes-premii-nomer-odin-2024|title=Касмічныя вынікі VIII цырымоніі ўзнагароджання пераможцаў Міжнароднай бізнес-прэміі «Нумар адзін» 2024|website=myfin.by|date=2024-07-04|access-date=2026-06-25}}</ref> == Гл. таксама == * [[Ахова здароўя ў Беларусі]] * [[Уладзімір Васільевіч Гарбачоў]] == Зноскі == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.lode.by/ Афіцыйны сайт «ЛОДЭ»] 7p4sly7rw3uvllv2l64hpcece6y8fce 5158382 5158298 2026-06-25T16:45:57Z JerzyKundrat 174 5158382 wikitext text/x-wiki {{Кампанія | назва = ЛОДЭ | лагатып = | тып = [[Таварыства з абмежаванай адказнасцю|ТАА]] | дзейнасць = прыватная медыцына | заснавана = 1992 | заснавальнікі = Уладзімір Уладзіміравіч Гарбачоў | размяшчэнне = {{Сцяг|Беларусь}} [[Мінск]] | ключавыя фігуры = Уладзімір Уладзіміравіч Гарбачоў (дырэктар і заснавальнік) | галіна = [[Ахова здароўя|ахова здароўя]] | прадукцыя = амбулаторная медыцынская дапамога | колькасць супрацоўнікаў = | сайт = [https://www.lode.by/ lode.by] }} '''ЛОДЭ''' ({{lang-ru|ЛОДЭ}}) — беларуская прыватная медыцынская кампанія, якая аб’ядноўвае сетку шматпрофільных медыцынскіх цэнтраў. Юрыдычная асоба — таварыства з абмежаванай адказнасцю «ЛОДЭ» (ТАА «ЛОДЭ»), зарэгістраванае ў Мінску. Дзелавое выданне Office Life адносіць «ЛОДЭ» да ліку найбуйнейшых прыватных медыцынскіх кампаній Беларусі.<ref name="officelife-top10">{{Cite web|url=https://officelife.media/article/money/25236-ot-lode-do-invitro-top-10-chastnykh-igrokov-na-rynke-meditsinskikh-uslug-belarusi-/|title=Ад «Лодэ» да «Інвітра». Топ-10 прыватных гульцоў на рынку медыцынскіх паслуг Беларусі|website=Office Life|access-date=2026-06-25}}</ref> Кампанія працуе з 1992 года. Яе заснавальнікам і дырэктарам з’яўляецца ўрач Уладзіміравіч Гарбачоў.<ref name="officelife-top10" /><ref name="sputnik-2022">{{Cite web|url=https://sputnik.by/20221004/direktor-lode-priostanovka-deystviya-litsenzii-idet-biznesu-tolko-na-blago-1067564806.html|title=Дырэктар ЛОДЭ: прыпыненне дзеяння ліцэнзіі ідзе бізнесу толькі на карысць|website=Sputnik Беларусь|date=2022-10-04|access-date=2026-06-25}}</ref> == Назва == Назва кампаніі паходзіць ад прозвішча бабулі заснавальніка — Лодэ.<ref name="officelife-top10" /> == Гісторыя == === Заснаванне і ранні перыяд === ТАА «ЛОДЭ» вядзе дзейнасць з 1992 года. Да адкрыцця кампаніі Уладзімір Гарбачоў займаў пасаду намесніка дырэктара па лячэбнай частцы ў санаторыі «Азёрны». Ён паходзіць з медыцынскай сям’і: яго бацька — прафесар-кардыёлаг [[Уладзімір Васільевіч Гарбачоў]], які больш за дваццаць гадоў узначальваў кафедру кардыялогіі ў Беларускім інстытуце ўдасканалення ўрачоў, цяпер БелМАПО; маці працавала галоўным педыятрам Мінска.<ref name="officelife-top10" /> Ліцэнзія на медыцынскую дзейнасць № М-536 была выдадзена ТАА «ЛОДЭ» Міністэрствам аховы здароўя Рэспублікі Беларусь 21 лістапада 1995 года.<ref name="lode-about">{{Cite web|url=https://www.lode.by/about/about-us/|title=Аб кампаніі «ЛОДЭ»|publisher=ТАА «ЛОДЭ»|access-date=2026-06-25}}</ref> На працягу прыкладна васьмі гадоў арганізацыя працавала толькі ў Мінску, пасля чаго пачала пашырацца ў абласныя цэнтры.<ref name="officelife-top10" /> === Развіццё сеткі === У 2022 годзе сетка налічвала дзевяць медыцынскіх цэнтраў: пяць у Мінску, два ў Брэсце і два ў Гродне. Штодня цэнтры прымалі больш за пяць тысяч пацыентаў.<ref name="sputnik-2022" /> 14 жніўня 2024 года быў адкрыты філіял у Віцебску па адрасе вуліца Леніна, 11. На момант адкрыцця віцебскага філіяла сетка налічвала 11 цэнтраў у Мінску, Брэсце і Гродне.<ref name="aif-vitebsk">{{Cite web|url=https://aif.by/health/healthlife/v_vitebske_14_avgusta_otkryvaetsya_medicinskiy_centr_lode|title=У Віцебску 14 жніўня адкрываецца медыцынскі цэнтр «ЛОДЭ»|website=Аргументы і факты Беларусь|date=2024-08-09|access-date=2026-06-25}}</ref> У 2026 годзе віцебскі філіял прымаў каля 320 пацыентаў штодня, а яго штат складаў больш за 90 спецыялістаў.<ref name="vitbichi-2026">{{Cite web|url=https://www.vitbichi.by/news/obshchestvo/meditsinskiy_tsentr_lode_priglashaet_na_chekap/|title=Медыцынскі цэнтр «ЛОДЭ» запрашае на чэкап|website=Віцьбічы|date=2026-02-17|access-date=2026-06-25}}</ref> 15 верасня 2025 года ў Гомелі, на вуліцы Савецкай, 126, пачаў працу дванаццаты медыцынскі цэнтр кампаніі.<ref name="smartpress-gomel">{{Cite web|url=https://smartpress.by/news/lode-prikhodit-v-gomel-chto-zhdet-patsientov-novogo-medtsentra/|title=ЛОДЭ прыходзіць у Гомель: што чакае пацыентаў новага медцэнтра|website=SmartPress|date=2025-09|access-date=2026-06-25}}</ref> === Ліцэнзаванне === 4 мая 2022 года Лячэбна-кантрольны савет Міністэрства аховы здароўя Беларусі прыняў рашэнне аб прыпыненні з 16 мая дзеяння ліцэнзій на медыцынскую дзейнасць ТАА «ЛОДЭ» і ТАА «Клініка А1».<ref name="onliner-2022">{{Cite web|url=https://people.onliner.by/2022/05/05/minzdrav-priostonovil-licenziyu|title=Мінздароўя прыпыніў ліцэнзію на медыцынскую дзейнасць «Лодэ» і «Клінікі А1»|website=Onliner|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="primepress-2022">{{Cite web|url=https://primepress.by/news/kompanii/minzdrav_priostanavlivaet_deystvie_litsenziy_dvukh_chastnykh_meditsinskikh_tsentrov_-43757/|title=Мінздароўя прыпыняе дзеянне ліцэнзій двух прыватных медыцынскіх цэнтраў|website=ПраймПресс|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="reform-2022">{{Cite web|url=https://reform.by/311523-minzdrav-priostanovil-licenzii-kliniki-a1-i-lodje|title=Мінздароўя прыпыніў ліцэнзіі «Клінікі А1» і «ЛОДЭ»|website=Reform.by|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="hrodnalife-2022">{{Cite web|url=https://ru.hrodna.life/2022/05/05/lode/|title=Мінздароўя прыпыніў ліцэнзію «Лодэ». Медцэнтр: працягнем работу ў штатным рэжыме|website=Hrodna.life|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref> Праверка цэнтральнага офіса і філіялаў у Брэсце і Гродне праводзілася міжведамаснай камісіяй, створанай Камітэтам дзяржаўнага кантролю, з удзелам супрацоўнікаў Міністэрства аховы здароўя.<ref name="onliner-2022" /> Сярод выяўленых парушэнняў называліся ажыццяўленне прадпрымальніцкай дзейнасці ў месцы, не пазначаным у ліцэнзіі, парушэнні патрабаванняў клінічных пратаколаў дыягностыкі і лячэння, наяўнасць лекавых сродкаў з пратэрмінаваным тэрмінам прыдатнасці, а таксама парушэнні парадку аказання неадкладнай дапамогі.<ref name="neg-2022">{{Cite web|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/minzdrav-priostanovil-rabotu-medtsentrov-lode-i-klinika-a1/|title=Мінздароўя прыпыніў работу медцэнтраў «ЛОДЭ» і «Клініка А1»|website=Экономическая газета|date=2022-06-13|access-date=2026-06-25}}</ref> 16 чэрвеня 2022 года, пасля ўхілення выяўленых недахопаў, медыцынскі цэнтр аднавіў працу ў поўным аб’ёме.<ref name="tochka-2022">{{Cite web|url=https://tochka.by/articles/health/meditsinskiy_tsentr_lode_polnostyu_vozobnovlyaet_rabotu_/|title=Медыцынскі цэнтр «ЛОДЭ» цалкам аднаўляе работу|website=Tochka.by|date=2022-06|access-date=2026-06-25}}</ref> Дырэктар кампаніі Уладзімір Гарбачоў прызнаў, што падчас праверкі былі выяўлены асобныя парушэнні правіл ажыццяўлення медыцынскай дзейнасці, і паведаміў, што ў межах праверкі Камітэта дзяржаўнага кантролю арганізацыя адкарэктавала фінансавую справаздачнасць і даплаціла ў рэгіянальныя бюджэты каля 236 тысяч беларускіх рублёў.<ref name="sputnik-2022" /><ref name="officelife-license">{{Cite web|url=https://officelife.media/news/37056-direktor-lode-rasskazal-kak-medtsentr-perezhil-priostanovku-litsenzii/|title=Дырэктар «ЛОДЭ» расказаў, як медцэнтр перажыў прыпыненне ліцэнзіі|website=Office Life|date=2022-10-05|access-date=2026-06-25}}</ref> Каментарыі Гарбачова адносна аднаўлення працы і фінансавых пытанняў таксама публікавалі «Зеркало» і «Хартыя-97».<ref name="zerkalo-2022">{{Cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/23316.html|title=Дырэктар «Лодэ» пракаментаваў чуткі пра тое, што сетка медцэнтраў «адкупілася» ад органаў|website=Зеркало|date=2022-10-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="charter97-2022">{{Cite web|url=https://charter97.org/ru/news/2022/10/8/519109/|title=Дырэктар «ЛОДЭ» расказаў, колькі заплаціў, каб медцэнтр зноў адкрыўся|website=Хартыя-97|date=2022-10-08|access-date=2026-06-25}}</ref> У адрозненне ад «ЛОДЭ», ТАА «Клініка А1» пасля прыпынення ліцэнзіі прыняла рашэнне аб канчатковым закрыцці.<ref name="tochka-2022" /> == Дзейнасць == «ЛОДЭ» спецыялізуецца на амбулаторнай медыцынскай дапамозе для дарослых і дзяцей. У склад сеткі ўваходзяць шматпрофільныя цэнтры, дзіцячы медыцынскі цэнтр, цэнтр афтальмалогіі і мікрахірургіі вока, а таксама аперацыйнае аддзяленне.<ref name="lode-about" /> Акрамя медыцынскай дзейнасці, арганізацыя развівае аздараўленчы напрамак. У Валожынскім раёне Мінскай вобласці працуе аздараўленчы цэнтр для пажылых людзей, а на Лепельскіх азёрах у Віцебскай вобласці — аздараўленчы комплекс.<ref name="lode-about" /> == Узнагароды і рэйтынгі == У 2024 годзе ТАА «ЛОДЭ» стала пераможцам спажывецкай прэміі «Нумар адзін» у намінацыі «Медыцынскі цэнтр № 1 г. Брэста». Прэмія праводзілася ў фармаце інтэрнэт-галасавання.<ref name="bfb-nomer1">{{Cite web|url=https://bfbusiness.by/itogi-viii-biznes-premii-nomer-odin-2024/|title=Вынікі VIII бізнес-прэміі «Нумар адзін» 2024|website=Бізнес-форум|date=2025-01|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="myfin-nomer1">{{Cite web|url=https://myfin.by/article/afisha/kosmiceskie-itogi-viii-ceremonii-nagrazdenia-pobeditelej-mezdunarodnoj-biznes-premii-nomer-odin-2024|title=Касмічныя вынікі VIII цырымоніі ўзнагароджання пераможцаў Міжнароднай бізнес-прэміі «Нумар адзін» 2024|website=myfin.by|date=2024-07-04|access-date=2026-06-25}}</ref> == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.lode.by/ Афіцыйны сайт «ЛОДЭ»] jf71khfc57rj4pgrfnqvji9zdqg8v82 5158383 5158382 2026-06-25T16:46:18Z JerzyKundrat 174 5158383 wikitext text/x-wiki {{Кампанія | назва = ЛОДЭ | лагатып = | тып = [[Таварыства з абмежаванай адказнасцю|ТАА]] | дзейнасць = прыватная медыцына | заснавана = 1992 | заснавальнікі = Уладзімір Уладзіміравіч Гарбачоў | размяшчэнне = {{Сцяг|Беларусь}} [[Мінск]] | ключавыя фігуры = Уладзімір Уладзіміравіч Гарбачоў (дырэктар і заснавальнік) | галіна = [[Ахова здароўя|ахова здароўя]] | прадукцыя = амбулаторная медыцынская дапамога | колькасць супрацоўнікаў = | сайт = [https://www.lode.by/ lode.by] }} '''ЛОДЭ''' — беларуская прыватная медыцынская кампанія, якая аб’ядноўвае сетку шматпрофільных медыцынскіх цэнтраў. Юрыдычная асоба — таварыства з абмежаванай адказнасцю «ЛОДЭ» (ТАА «ЛОДЭ»), зарэгістраванае ў Мінску. Дзелавое выданне Office Life адносіць «ЛОДЭ» да ліку найбуйнейшых прыватных медыцынскіх кампаній Беларусі.<ref name="officelife-top10">{{Cite web|url=https://officelife.media/article/money/25236-ot-lode-do-invitro-top-10-chastnykh-igrokov-na-rynke-meditsinskikh-uslug-belarusi-/|title=Ад «Лодэ» да «Інвітра». Топ-10 прыватных гульцоў на рынку медыцынскіх паслуг Беларусі|website=Office Life|access-date=2026-06-25}}</ref> Кампанія працуе з 1992 года. Яе заснавальнікам і дырэктарам з’яўляецца ўрач Уладзіміравіч Гарбачоў.<ref name="officelife-top10" /><ref name="sputnik-2022">{{Cite web|url=https://sputnik.by/20221004/direktor-lode-priostanovka-deystviya-litsenzii-idet-biznesu-tolko-na-blago-1067564806.html|title=Дырэктар ЛОДЭ: прыпыненне дзеяння ліцэнзіі ідзе бізнесу толькі на карысць|website=Sputnik Беларусь|date=2022-10-04|access-date=2026-06-25}}</ref> == Назва == Назва кампаніі паходзіць ад прозвішча бабулі заснавальніка — Лодэ.<ref name="officelife-top10" /> == Гісторыя == === Заснаванне і ранні перыяд === ТАА «ЛОДЭ» вядзе дзейнасць з 1992 года. Да адкрыцця кампаніі Уладзімір Гарбачоў займаў пасаду намесніка дырэктара па лячэбнай частцы ў санаторыі «Азёрны». Ён паходзіць з медыцынскай сям’і: яго бацька — прафесар-кардыёлаг [[Уладзімір Васільевіч Гарбачоў]], які больш за дваццаць гадоў узначальваў кафедру кардыялогіі ў Беларускім інстытуце ўдасканалення ўрачоў, цяпер БелМАПО; маці працавала галоўным педыятрам Мінска.<ref name="officelife-top10" /> Ліцэнзія на медыцынскую дзейнасць № М-536 была выдадзена ТАА «ЛОДЭ» Міністэрствам аховы здароўя Рэспублікі Беларусь 21 лістапада 1995 года.<ref name="lode-about">{{Cite web|url=https://www.lode.by/about/about-us/|title=Аб кампаніі «ЛОДЭ»|publisher=ТАА «ЛОДЭ»|access-date=2026-06-25}}</ref> На працягу прыкладна васьмі гадоў арганізацыя працавала толькі ў Мінску, пасля чаго пачала пашырацца ў абласныя цэнтры.<ref name="officelife-top10" /> === Развіццё сеткі === У 2022 годзе сетка налічвала дзевяць медыцынскіх цэнтраў: пяць у Мінску, два ў Брэсце і два ў Гродне. Штодня цэнтры прымалі больш за пяць тысяч пацыентаў.<ref name="sputnik-2022" /> 14 жніўня 2024 года быў адкрыты філіял у Віцебску па адрасе вуліца Леніна, 11. На момант адкрыцця віцебскага філіяла сетка налічвала 11 цэнтраў у Мінску, Брэсце і Гродне.<ref name="aif-vitebsk">{{Cite web|url=https://aif.by/health/healthlife/v_vitebske_14_avgusta_otkryvaetsya_medicinskiy_centr_lode|title=У Віцебску 14 жніўня адкрываецца медыцынскі цэнтр «ЛОДЭ»|website=Аргументы і факты Беларусь|date=2024-08-09|access-date=2026-06-25}}</ref> У 2026 годзе віцебскі філіял прымаў каля 320 пацыентаў штодня, а яго штат складаў больш за 90 спецыялістаў.<ref name="vitbichi-2026">{{Cite web|url=https://www.vitbichi.by/news/obshchestvo/meditsinskiy_tsentr_lode_priglashaet_na_chekap/|title=Медыцынскі цэнтр «ЛОДЭ» запрашае на чэкап|website=Віцьбічы|date=2026-02-17|access-date=2026-06-25}}</ref> 15 верасня 2025 года ў Гомелі, на вуліцы Савецкай, 126, пачаў працу дванаццаты медыцынскі цэнтр кампаніі.<ref name="smartpress-gomel">{{Cite web|url=https://smartpress.by/news/lode-prikhodit-v-gomel-chto-zhdet-patsientov-novogo-medtsentra/|title=ЛОДЭ прыходзіць у Гомель: што чакае пацыентаў новага медцэнтра|website=SmartPress|date=2025-09|access-date=2026-06-25}}</ref> === Ліцэнзаванне === 4 мая 2022 года Лячэбна-кантрольны савет Міністэрства аховы здароўя Беларусі прыняў рашэнне аб прыпыненні з 16 мая дзеяння ліцэнзій на медыцынскую дзейнасць ТАА «ЛОДЭ» і ТАА «Клініка А1».<ref name="onliner-2022">{{Cite web|url=https://people.onliner.by/2022/05/05/minzdrav-priostonovil-licenziyu|title=Мінздароўя прыпыніў ліцэнзію на медыцынскую дзейнасць «Лодэ» і «Клінікі А1»|website=Onliner|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="primepress-2022">{{Cite web|url=https://primepress.by/news/kompanii/minzdrav_priostanavlivaet_deystvie_litsenziy_dvukh_chastnykh_meditsinskikh_tsentrov_-43757/|title=Мінздароўя прыпыняе дзеянне ліцэнзій двух прыватных медыцынскіх цэнтраў|website=ПраймПресс|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="reform-2022">{{Cite web|url=https://reform.by/311523-minzdrav-priostanovil-licenzii-kliniki-a1-i-lodje|title=Мінздароўя прыпыніў ліцэнзіі «Клінікі А1» і «ЛОДЭ»|website=Reform.by|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="hrodnalife-2022">{{Cite web|url=https://ru.hrodna.life/2022/05/05/lode/|title=Мінздароўя прыпыніў ліцэнзію «Лодэ». Медцэнтр: працягнем работу ў штатным рэжыме|website=Hrodna.life|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref> Праверка цэнтральнага офіса і філіялаў у Брэсце і Гродне праводзілася міжведамаснай камісіяй, створанай Камітэтам дзяржаўнага кантролю, з удзелам супрацоўнікаў Міністэрства аховы здароўя.<ref name="onliner-2022" /> Сярод выяўленых парушэнняў называліся ажыццяўленне прадпрымальніцкай дзейнасці ў месцы, не пазначаным у ліцэнзіі, парушэнні патрабаванняў клінічных пратаколаў дыягностыкі і лячэння, наяўнасць лекавых сродкаў з пратэрмінаваным тэрмінам прыдатнасці, а таксама парушэнні парадку аказання неадкладнай дапамогі.<ref name="neg-2022">{{Cite web|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/minzdrav-priostanovil-rabotu-medtsentrov-lode-i-klinika-a1/|title=Мінздароўя прыпыніў работу медцэнтраў «ЛОДЭ» і «Клініка А1»|website=Экономическая газета|date=2022-06-13|access-date=2026-06-25}}</ref> 16 чэрвеня 2022 года, пасля ўхілення выяўленых недахопаў, медыцынскі цэнтр аднавіў працу ў поўным аб’ёме.<ref name="tochka-2022">{{Cite web|url=https://tochka.by/articles/health/meditsinskiy_tsentr_lode_polnostyu_vozobnovlyaet_rabotu_/|title=Медыцынскі цэнтр «ЛОДЭ» цалкам аднаўляе работу|website=Tochka.by|date=2022-06|access-date=2026-06-25}}</ref> Дырэктар кампаніі Уладзімір Гарбачоў прызнаў, што падчас праверкі былі выяўлены асобныя парушэнні правіл ажыццяўлення медыцынскай дзейнасці, і паведаміў, што ў межах праверкі Камітэта дзяржаўнага кантролю арганізацыя адкарэктавала фінансавую справаздачнасць і даплаціла ў рэгіянальныя бюджэты каля 236 тысяч беларускіх рублёў.<ref name="sputnik-2022" /><ref name="officelife-license">{{Cite web|url=https://officelife.media/news/37056-direktor-lode-rasskazal-kak-medtsentr-perezhil-priostanovku-litsenzii/|title=Дырэктар «ЛОДЭ» расказаў, як медцэнтр перажыў прыпыненне ліцэнзіі|website=Office Life|date=2022-10-05|access-date=2026-06-25}}</ref> Каментарыі Гарбачова адносна аднаўлення працы і фінансавых пытанняў таксама публікавалі «Зеркало» і «Хартыя-97».<ref name="zerkalo-2022">{{Cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/23316.html|title=Дырэктар «Лодэ» пракаментаваў чуткі пра тое, што сетка медцэнтраў «адкупілася» ад органаў|website=Зеркало|date=2022-10-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="charter97-2022">{{Cite web|url=https://charter97.org/ru/news/2022/10/8/519109/|title=Дырэктар «ЛОДЭ» расказаў, колькі заплаціў, каб медцэнтр зноў адкрыўся|website=Хартыя-97|date=2022-10-08|access-date=2026-06-25}}</ref> У адрозненне ад «ЛОДЭ», ТАА «Клініка А1» пасля прыпынення ліцэнзіі прыняла рашэнне аб канчатковым закрыцці.<ref name="tochka-2022" /> == Дзейнасць == «ЛОДЭ» спецыялізуецца на амбулаторнай медыцынскай дапамозе для дарослых і дзяцей. У склад сеткі ўваходзяць шматпрофільныя цэнтры, дзіцячы медыцынскі цэнтр, цэнтр афтальмалогіі і мікрахірургіі вока, а таксама аперацыйнае аддзяленне.<ref name="lode-about" /> Акрамя медыцынскай дзейнасці, арганізацыя развівае аздараўленчы напрамак. У Валожынскім раёне Мінскай вобласці працуе аздараўленчы цэнтр для пажылых людзей, а на Лепельскіх азёрах у Віцебскай вобласці — аздараўленчы комплекс.<ref name="lode-about" /> == Узнагароды і рэйтынгі == У 2024 годзе ТАА «ЛОДЭ» стала пераможцам спажывецкай прэміі «Нумар адзін» у намінацыі «Медыцынскі цэнтр № 1 г. Брэста». Прэмія праводзілася ў фармаце інтэрнэт-галасавання.<ref name="bfb-nomer1">{{Cite web|url=https://bfbusiness.by/itogi-viii-biznes-premii-nomer-odin-2024/|title=Вынікі VIII бізнес-прэміі «Нумар адзін» 2024|website=Бізнес-форум|date=2025-01|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="myfin-nomer1">{{Cite web|url=https://myfin.by/article/afisha/kosmiceskie-itogi-viii-ceremonii-nagrazdenia-pobeditelej-mezdunarodnoj-biznes-premii-nomer-odin-2024|title=Касмічныя вынікі VIII цырымоніі ўзнагароджання пераможцаў Міжнароднай бізнес-прэміі «Нумар адзін» 2024|website=myfin.by|date=2024-07-04|access-date=2026-06-25}}</ref> == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.lode.by/ Афіцыйны сайт «ЛОДЭ»] eab03jl3r9fosq7vwp33j8yvpy3fv9v 0 809960 5158290 2026-06-25T12:01:54Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Дэфаянс''' ({{lang-en|Defiance}}) — горад і адміністрацыйны цэнтр [[Дэфаянс (акруга, Агая)|аднайменнай акругі]] ў штаце [[Агая]] ([[ЗША]]). У горадзе знаходзіцца месца, дзе размяшчаўся аднайменны форт, пабудаваны генералам Энтані Уэйнам «Вар'ятам» у жніўні 1794 год...» 5158290 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Дэфаянс''' ({{lang-en|Defiance}}) — горад і адміністрацыйны цэнтр [[Дэфаянс (акруга, Агая)|аднайменнай акругі]] ў штаце [[Агая]] ([[ЗША]]). У горадзе знаходзіцца месца, дзе размяшчаўся аднайменны форт, пабудаваны генералам Энтані Уэйнам «Вар'ятам» у жніўні 1794 года падчас Паўночна-Заходняй індзейскай вайны. [[Катэгорыя:Гарады Агая]] b8uya7uambya5gwbzvyyj82zp9r5c2g 5158292 5158290 2026-06-25T12:03:15Z Autumndancer 168015 5158292 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дэфаянс}} {{НП}} '''Дэфаянс''' ({{lang-en|Defiance}}) — горад і адміністрацыйны цэнтр [[Дэфаянс (акруга, Агая)|аднайменнай акругі]] ў штаце [[Агая]] ([[ЗША]]). У горадзе знаходзіцца месца, дзе размяшчаўся аднайменны форт, пабудаваны генералам Энтані Уэйнам «Вар'ятам» у жніўні 1794 года падчас Паўночна-Заходняй індзейскай вайны. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] 9tfebc24s422r55k8rpujik2r1862lm 0 809961 5158296 2026-06-25T12:41:45Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Джэксан}} {{НП}} '''Джэксан''' ({{lang-en|Jackson}}) — горад і адміністрацыйны цэнтр [[Джэксан (акруга, Агая)|акругі Джэксан]] у штаце [[Агая]] ([[ЗША]]). Заснаваны ў 1817 г., горад, як і акруга, быў названы жыхарамі ў гонар сёмага прэзідэнта ЗША [[Эндру Джэксан]]а. К...» 5158296 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Джэксан}} {{НП}} '''Джэксан''' ({{lang-en|Jackson}}) — горад і адміністрацыйны цэнтр [[Джэксан (акруга, Агая)|акругі Джэксан]] у штаце [[Агая]] ([[ЗША]]). Заснаваны ў 1817 г., горад, як і акруга, быў названы жыхарамі ў гонар сёмага прэзідэнта ЗША [[Эндру Джэксан]]а. [[Катэгорыя:Гарады Агая]] ry6pq9ssueyxe8n4c0ocixv1mxly0zb 5158297 5158296 2026-06-25T12:42:48Z Autumndancer 168015 5158297 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Джэксан}} {{НП}} '''Джэксан''' ({{lang-en|Jackson}}) — горад і адміністрацыйны цэнтр [[Джэксан (акруга, Агая)|акругі Джэксан]] у штаце [[Агая]] ([[ЗША]]). Заснаваны ў 1817 г., горад, як і акруга, быў названы жыхарамі ў гонар сёмага прэзідэнта ЗША [[Эндру Джэксан]]а. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] fd7d8d76kwfzmrp2a3sptewspenkcd7 0 809962 5158310 2026-06-25T13:41:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Пісьменнік |Імя = Ігар Карней |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|1|1|1968}} |Месца нараджэння = [[Наваспаск (Смаргонскі раён)|Наваспаск]], [[Смаргонскі раён]], [[Гродзенская вобласць]], Белар...» 5158310 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Ігар Карней |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|1|1|1968}} |Месца нараджэння = [[Наваспаск (Смаргонскі раён)|Наваспаск]], [[Смаргонскі раён]], [[Гродзенская вобласць]], [[Беларуская ССР]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Род дзейнасці = [[журналіст]], [[эсэіст]], [[блогер]] |Гады творчасці = з 1990-х |Мова твораў = [[беларуская мова|беларуская]], [[руская мова|руская]] }} {{цёзкі2|Карней}} '''І́гар Пятро́віч Карне́й''' ({{ДН|1|1|1968}}, [[Наваспаск]], [[Смаргонскі раён]]) — беларускі [[журналіст]], [[эсэіст]], аўтар тэкстаў пра культурна-гістарычную спадчыну Беларусі і [[трэвэл-блогер]]. Былы [[палітычны зняволены]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Наваспаск]] непадалёк ад [[Крэва]], затым разам з бацькамі пераехаў па іншых адрасах на Смаргоншчыне<ref name="kreva">{{cite web|url=https://kreva.travel/author/igar-karnej/|title=Ігар Карней|publisher=Крэва|date=|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Сям'я Ігара Карнея мела гісторыю [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсій]]: яго стрыечны дзед Канстанцін Якубовіч быў расстраляны ў 1938 годзе як «[[вораг народа]]», а родны дзед Іван быў сасланы ў [[Варкута|Варкуту]] ў 1950 годзе за нібыта сувязь з «[[Лясныя браты|ляснымі братамі]]» і рэабілітаваны ў 1956 годзе<ref name="nn_geny">{{cite web|url=https://nashaniva.com/373764|title=Журналіст Ігар Карней пра тое, як атрымаў у спадчыну рэпрэсаваныя гены|publisher=Наша Ніва|date=2 жніўня 2025|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Пасля заканчэння школы і службы ў войску Ігар Карней паступіў на [[факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name="kreva"/>. З пачатку 1990-х гадоў ён супрацоўнічаў як з дзяржаўнымі, так і з незалежнымі сродкамі масавай інфармацыі. Доўгі час працаваў журналістам на [[Радыё Свабода|«Радыё Свабода»]]<ref name="kreva"/><ref name="spring96_profile">{{cite web|url=https://prisoners.spring96.org/be/person/ihar-piatrovich-karnei|title=Ігар Карней|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|date=|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Мае жонку Іну і чатырох дачок (малодшая — Ева)<ref name="spring96_profile"/><ref name="nn_god_na_voli">{{cite web|url=https://nashaniva.com/398046|title=«Ну што, Карней, гатовы?» У гадавіну нечаканага вызвалення журналіст «Радыё Свабода» згадаў апошні дзень за кратамі|publisher=Наша Ніва|date=20 чэрвеня 2026|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Неўзабаве пасля затрымання журналіста ў 2023 годзе яго сям'я выехала за мяжу<ref name="spring96_profile"/>. Падчас яго зняволення ў жонкі было выяўлена [[анкалагічнае захворванне]]<ref name="baj_interview">{{cite web|url=https://nashaniva.com/371174|title=Ігар Карней: «Адшукалі больш за 50 непадпісаных тэкстаў, аўтарства якіх прыпісалі мне»|publisher=Наша Ніва|date=26 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. == Палітычны пераслед == 15 лістапада 2020 года Ігар Карней быў затрыманы ў [[Мінск]]у падчас мірнай акцыі пратэсту «Марш смелых». Ён быў асуджаны на 10 сутак адміністрацыйнага арышту паводле [[Артыкул 23.34|артыкула 23.34]] Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях, якія адбываў у [[Ізалятар (Жодзіна)|ізалятары]] ў [[Жодзіна|Жодзіне]]. Пасля вызвалення ён апублікаваў рэпартаж пра бесчалавечныя ўмовы ўтрымання пад назвай «Наступны прыпынак — пекла»<ref name="pen">{{cite web|url=https://penbelarus.org/2025/06/21/igar-karnej.html|title=Ігар Карней (вызвалены 21 чэрвеня 2025 года)|publisher=Беларускі ПЭН|date=21 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. 17 ліпеня 2023 года Ігар Карней быў зноў затрыманы ў сябе дома пасля ператрусу. Спачатку яму прызначылі 10 сутак арышту, а затым перавялі ў [[СІЗА-1]] на вуліцы Валадарскага і ўзбудзілі крымінальную справу паводле ч. 3 арт. 361-1 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь]] («Удзел у экстрэмісцкім фармаванні»). Паводле версіі абвінавачвання, Карней супрацоўнічаў з [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (прызнанай [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкай]]»), стварыўшы для яе рэсурсаў больш за 50 інфармацыйных матэрыялаў<ref name="spring96_profile"/><ref name="pen"/><ref name="spring96_trial_start">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/114782|title=У Мінску ідзе суд над блогерам і журналістам Ігарам Карнеем|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|date=19 сакавіка 2024|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Сам журналіст адзначаў, што гэтыя тэксты былі непадпісанымі і іх аўтарства яму прыпісала следства<ref name="baj_interview"/>. Суд над журналістам праходзіў у [[Мінскі гарадскі суд|Мінскім гарадскім судзе]]. 22 сакавіка 2024 года суддзя [[Сяргей Кацэр]] прызначыў Ігару Карнею тры гады зняволення ў калоніі агульнага рэжыму і штраф у памеры 20 тысяч рублёў. 25 сакавіка праваабарончыя арганізацыі прызналі яго палітычным зняволеным<ref name="pen"/><ref name="spring96_sentence">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/114816|title=Вынесены прысуд блогеру і журналісту Ігару Карнею|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|date=22 сакавіка 2024|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Пасля разгляду апеляцыйнай скаргі ў [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным судзе]] 7 чэрвеня 2024 года (суддзя [[Аляксандр Саўчук]]) прысуд быў пакінуты ў сіле<ref name="spring96_profile"/>. 28 чэрвеня 2024 года ўнесены ў [[пералік грамадзян Беларусі, замежных грамадзян і асоб без грамадзянства, якія маюць дачыненне да экстрэмісцкай дзейнасці]]<ref name="spring96_profile"/>. Для адбыцця пакарання Ігара Карнея накіравалі ў [[Папраўчая калонія № 17 (Шклоў)|папраўчую калонію № 17]] у [[Шклоў|Шклове]]. Там на яго аказваўся пастаянны ціск з боку адміністрацыі: журналіста неаднаразова змяшчалі ў [[Штрафны ізалятар|штрафны ізалятар (ШІЗА)]] і [[Памяшканне камернага тыпу|памяшканне камернага тыпу (ПКТ)]]. Ён быў пазбаўлены спатканняў, перадач і права карыстацца калектыўнымі прасторамі<ref name="spring96_profile"/><ref name="baj_interview"/>. За час утрымання ў ізаляцыі стан яго здароўя пагоршыўся: ён страціў 18 кілаграмаў (вага знізілася з 97 да 79 кг), пагоршыўся зрок, з'явіліся праблемы з сардэчным рытмам<ref name="baj_interview"/><ref name="nn_health">{{cite web|url=https://nashaniva.com/372326|title=«Натуральная спакуса — увапхнуць у сябе ўсё, пра што ў няволі заставалася толькі мроіць». Былы палітвязень Карней расказаў пра турэмны рацыён і як ад яго адыходзіць|publisher=Наша Ніва|date=13 ліпеня 2025|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. У кастрычніку 2024 года супраць яго ўзбудзілі новую крымінальную справу паводле ч. 1 арт. 411 («Злоснае непадпарадкаванне патрабаванням адміністрацыі папраўчай установы»). 11—13 снежня 2024 года ў [[Суд Шклоўскага раёна|судзе Шклоўскага раёна]] суддзя [[Аляксандр Тараканаў]] прызнаў Ігара Карнея вінаватым і прызначыў яму дадатковыя 10 месяцаў зняволення. Пасля гэтага яго статус змянілі на «[[Рэцыдывіст|рэцыдывіста]]» і перавялі на строгі рэжым у [[Папраўчая калонія № 20|папраўчую калонію № 20]] у [[Мазыр|Мазыры]]<ref name="spring96_profile"/><ref name="baj_interview"/><ref name="nn_sud_411">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/116940|title=Палітзняволенаму журналісту Ігару Карнею дадалі яшчэ 8 месяцаў калоніі|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|date=13 снежня 2024|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. == Вызваленне і эміграцыя == {{Асноўны артыкул|Вызваленне палітвязняў у Беларусі (2024—2025)}} 20 чэрвеня 2025 года Ігара Карнея нечакана вывелі з мазырскай калоніі, надзелі кайданкі, нацягнулі мех на галаву і вывезлі ў цывільным аўтамабілі ў Мінск. У [[Будынак Камітэта дзяржаўнай бяспекі Беларусі|галоўным будынку КДБ]] яго змясцілі ў камеру разам з іншымі палітвязнямі. Раніцай 21 чэрвеня 2025 года Карнея разам з яшчэ 13 зняволенымі, сярод якіх былі [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]], [[Наталля Алегаўна Дуліна|Наталля Дуліна]], [[Галіна Краснянская]] і іншыя, пасадзілі ў мікрааўтобус і з мяхамі на галовах [[Прымусовая дэпартацыя з Беларусі|вывезлі да мяжы]] з [[Літва|Літвой]]. [[Вызваленне палітвязняў у Беларусі (2024—2025)|Вызваленне адбылося]] пасля візіту ў Мінск спецыяльнага прадстаўніка прэзідэнта [[ЗША]] [[Кіт Келаг|Кіта Келага]]. Пасля перасячэння мяжы былыя вязні былі перададзеныя прадстаўнікам амерыканскай дыпламатычнай місіі<ref name="nn_release">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/118174|title="На руках — кайданкі, на галовах — мяшкі, а на суседніх сядзеннях — канваіры". Ігар Карней распавёў пра сваё вызваленне|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|date=21 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="spring96_list">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/118170|title=Сяргей Ціханоўскі і яшчэ 13 палітвязняў на волі|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|date=21 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Пры гэтым усе асабістыя дакументы, а таксама копіі судовых выракаў і турэмныя дзённікі, былі сканфіскаваныя беларускімі спецслужбамі<ref name="nn_god_na_voli" />. Пасля прымусовай дэпартацыі беларускія ўлады анулявалі пашпарт Ігара Карнея<ref name="nn_passport">{{cite web|url=https://nashaniva.com/391967|title=Пашпарт Ігара Карнея таксама анулявалі|publisher=Наша Ніва|date=3 красавіка 2026|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Судовыя выканаўцы ў Беларусі пачалі патрабаваць ад яго сям'і пагашэння запазычанасцей, выстаўленых «заднім лікам» за ўтрыманне ў СІЗА (63 рублі) і турэмную ўніформу (190 рублёў)<ref name="nn_debt">{{cite web|url=https://nashaniva.com/393343|title=«Паставілі на лічыльнік яшчэ ў турме». Ігар Карней расказаў, чым скончылася гісторыя з судовымі выканаўцамі і штрафамі|publisher=Наша Ніва|date=21 красавіка 2026|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. У эміграцыі Ігар Карней пасяліўся на [[Азорскія астравы|Азорскіх астравах]] ([[Партугалія]]), дзе пачаў працаваць у сферы будаўніцтва<ref name="nn_azores">{{cite web|url=https://nashaniva.com/392112|title=Журналіст Ігар Карней расказаў, як стаў будаўніком на Азорах|publisher=Наша Ніва|date=5 красавіка 2026|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карней Ігар Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Блогеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Беларусі]] [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] cvr4wrcanoofw19ue6p0zk14hussy6i 5158313 5158310 2026-06-25T13:43:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Прымусова дэпартаваныя з Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158313 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Ігар Карней |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|1|1|1968}} |Месца нараджэння = [[Наваспаск (Смаргонскі раён)|Наваспаск]], [[Смаргонскі раён]], [[Гродзенская вобласць]], [[Беларуская ССР]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Род дзейнасці = [[журналіст]], [[эсэіст]], [[блогер]] |Гады творчасці = з 1990-х |Мова твораў = [[беларуская мова|беларуская]], [[руская мова|руская]] }} {{цёзкі2|Карней}} '''І́гар Пятро́віч Карне́й''' ({{ДН|1|1|1968}}, [[Наваспаск]], [[Смаргонскі раён]]) — беларускі [[журналіст]], [[эсэіст]], аўтар тэкстаў пра культурна-гістарычную спадчыну Беларусі і [[трэвэл-блогер]]. Былы [[палітычны зняволены]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Наваспаск]] непадалёк ад [[Крэва]], затым разам з бацькамі пераехаў па іншых адрасах на Смаргоншчыне<ref name="kreva">{{cite web|url=https://kreva.travel/author/igar-karnej/|title=Ігар Карней|publisher=Крэва|date=|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Сям'я Ігара Карнея мела гісторыю [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсій]]: яго стрыечны дзед Канстанцін Якубовіч быў расстраляны ў 1938 годзе як «[[вораг народа]]», а родны дзед Іван быў сасланы ў [[Варкута|Варкуту]] ў 1950 годзе за нібыта сувязь з «[[Лясныя браты|ляснымі братамі]]» і рэабілітаваны ў 1956 годзе<ref name="nn_geny">{{cite web|url=https://nashaniva.com/373764|title=Журналіст Ігар Карней пра тое, як атрымаў у спадчыну рэпрэсаваныя гены|publisher=Наша Ніва|date=2 жніўня 2025|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Пасля заканчэння школы і службы ў войску Ігар Карней паступіў на [[факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name="kreva"/>. З пачатку 1990-х гадоў ён супрацоўнічаў як з дзяржаўнымі, так і з незалежнымі сродкамі масавай інфармацыі. Доўгі час працаваў журналістам на [[Радыё Свабода|«Радыё Свабода»]]<ref name="kreva"/><ref name="spring96_profile">{{cite web|url=https://prisoners.spring96.org/be/person/ihar-piatrovich-karnei|title=Ігар Карней|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|date=|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Мае жонку Іну і чатырох дачок (малодшая — Ева)<ref name="spring96_profile"/><ref name="nn_god_na_voli">{{cite web|url=https://nashaniva.com/398046|title=«Ну што, Карней, гатовы?» У гадавіну нечаканага вызвалення журналіст «Радыё Свабода» згадаў апошні дзень за кратамі|publisher=Наша Ніва|date=20 чэрвеня 2026|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Неўзабаве пасля затрымання журналіста ў 2023 годзе яго сям'я выехала за мяжу<ref name="spring96_profile"/>. Падчас яго зняволення ў жонкі было выяўлена [[анкалагічнае захворванне]]<ref name="baj_interview">{{cite web|url=https://nashaniva.com/371174|title=Ігар Карней: «Адшукалі больш за 50 непадпісаных тэкстаў, аўтарства якіх прыпісалі мне»|publisher=Наша Ніва|date=26 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. == Палітычны пераслед == 15 лістапада 2020 года Ігар Карней быў затрыманы ў [[Мінск]]у падчас мірнай акцыі пратэсту «Марш смелых». Ён быў асуджаны на 10 сутак адміністрацыйнага арышту паводле [[Артыкул 23.34|артыкула 23.34]] Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях, якія адбываў у [[Ізалятар (Жодзіна)|ізалятары]] ў [[Жодзіна|Жодзіне]]. Пасля вызвалення ён апублікаваў рэпартаж пра бесчалавечныя ўмовы ўтрымання пад назвай «Наступны прыпынак — пекла»<ref name="pen">{{cite web|url=https://penbelarus.org/2025/06/21/igar-karnej.html|title=Ігар Карней (вызвалены 21 чэрвеня 2025 года)|publisher=Беларускі ПЭН|date=21 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. 17 ліпеня 2023 года Ігар Карней быў зноў затрыманы ў сябе дома пасля ператрусу. Спачатку яму прызначылі 10 сутак арышту, а затым перавялі ў [[СІЗА-1]] на вуліцы Валадарскага і ўзбудзілі крымінальную справу паводле ч. 3 арт. 361-1 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь]] («Удзел у экстрэмісцкім фармаванні»). Паводле версіі абвінавачвання, Карней супрацоўнічаў з [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (прызнанай [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкай]]»), стварыўшы для яе рэсурсаў больш за 50 інфармацыйных матэрыялаў<ref name="spring96_profile"/><ref name="pen"/><ref name="spring96_trial_start">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/114782|title=У Мінску ідзе суд над блогерам і журналістам Ігарам Карнеем|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|date=19 сакавіка 2024|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Сам журналіст адзначаў, што гэтыя тэксты былі непадпісанымі і іх аўтарства яму прыпісала следства<ref name="baj_interview"/>. Суд над журналістам праходзіў у [[Мінскі гарадскі суд|Мінскім гарадскім судзе]]. 22 сакавіка 2024 года суддзя [[Сяргей Кацэр]] прызначыў Ігару Карнею тры гады зняволення ў калоніі агульнага рэжыму і штраф у памеры 20 тысяч рублёў. 25 сакавіка праваабарончыя арганізацыі прызналі яго палітычным зняволеным<ref name="pen"/><ref name="spring96_sentence">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/114816|title=Вынесены прысуд блогеру і журналісту Ігару Карнею|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|date=22 сакавіка 2024|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Пасля разгляду апеляцыйнай скаргі ў [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным судзе]] 7 чэрвеня 2024 года (суддзя [[Аляксандр Саўчук]]) прысуд быў пакінуты ў сіле<ref name="spring96_profile"/>. 28 чэрвеня 2024 года ўнесены ў [[пералік грамадзян Беларусі, замежных грамадзян і асоб без грамадзянства, якія маюць дачыненне да экстрэмісцкай дзейнасці]]<ref name="spring96_profile"/>. Для адбыцця пакарання Ігара Карнея накіравалі ў [[Папраўчая калонія № 17 (Шклоў)|папраўчую калонію № 17]] у [[Шклоў|Шклове]]. Там на яго аказваўся пастаянны ціск з боку адміністрацыі: журналіста неаднаразова змяшчалі ў [[Штрафны ізалятар|штрафны ізалятар (ШІЗА)]] і [[Памяшканне камернага тыпу|памяшканне камернага тыпу (ПКТ)]]. Ён быў пазбаўлены спатканняў, перадач і права карыстацца калектыўнымі прасторамі<ref name="spring96_profile"/><ref name="baj_interview"/>. За час утрымання ў ізаляцыі стан яго здароўя пагоршыўся: ён страціў 18 кілаграмаў (вага знізілася з 97 да 79 кг), пагоршыўся зрок, з'явіліся праблемы з сардэчным рытмам<ref name="baj_interview"/><ref name="nn_health">{{cite web|url=https://nashaniva.com/372326|title=«Натуральная спакуса — увапхнуць у сябе ўсё, пра што ў няволі заставалася толькі мроіць». Былы палітвязень Карней расказаў пра турэмны рацыён і як ад яго адыходзіць|publisher=Наша Ніва|date=13 ліпеня 2025|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. У кастрычніку 2024 года супраць яго ўзбудзілі новую крымінальную справу паводле ч. 1 арт. 411 («Злоснае непадпарадкаванне патрабаванням адміністрацыі папраўчай установы»). 11—13 снежня 2024 года ў [[Суд Шклоўскага раёна|судзе Шклоўскага раёна]] суддзя [[Аляксандр Тараканаў]] прызнаў Ігара Карнея вінаватым і прызначыў яму дадатковыя 10 месяцаў зняволення. Пасля гэтага яго статус змянілі на «[[Рэцыдывіст|рэцыдывіста]]» і перавялі на строгі рэжым у [[Папраўчая калонія № 20|папраўчую калонію № 20]] у [[Мазыр|Мазыры]]<ref name="spring96_profile"/><ref name="baj_interview"/><ref name="nn_sud_411">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/116940|title=Палітзняволенаму журналісту Ігару Карнею дадалі яшчэ 8 месяцаў калоніі|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|date=13 снежня 2024|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. == Вызваленне і эміграцыя == {{Асноўны артыкул|Вызваленне палітвязняў у Беларусі (2024—2025)}} 20 чэрвеня 2025 года Ігара Карнея нечакана вывелі з мазырскай калоніі, надзелі кайданкі, нацягнулі мех на галаву і вывезлі ў цывільным аўтамабілі ў Мінск. У [[Будынак Камітэта дзяржаўнай бяспекі Беларусі|галоўным будынку КДБ]] яго змясцілі ў камеру разам з іншымі палітвязнямі. Раніцай 21 чэрвеня 2025 года Карнея разам з яшчэ 13 зняволенымі, сярод якіх былі [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]], [[Наталля Алегаўна Дуліна|Наталля Дуліна]], [[Галіна Краснянская]] і іншыя, пасадзілі ў мікрааўтобус і з мяхамі на галовах [[Прымусовая дэпартацыя з Беларусі|вывезлі да мяжы]] з [[Літва|Літвой]]. [[Вызваленне палітвязняў у Беларусі (2024—2025)|Вызваленне адбылося]] пасля візіту ў Мінск спецыяльнага прадстаўніка прэзідэнта [[ЗША]] [[Кіт Келаг|Кіта Келага]]. Пасля перасячэння мяжы былыя вязні былі перададзеныя прадстаўнікам амерыканскай дыпламатычнай місіі<ref name="nn_release">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/118174|title="На руках — кайданкі, на галовах — мяшкі, а на суседніх сядзеннях — канваіры". Ігар Карней распавёў пра сваё вызваленне|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|date=21 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="spring96_list">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/118170|title=Сяргей Ціханоўскі і яшчэ 13 палітвязняў на волі|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|date=21 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Пры гэтым усе асабістыя дакументы, а таксама копіі судовых выракаў і турэмныя дзённікі, былі сканфіскаваныя беларускімі спецслужбамі<ref name="nn_god_na_voli" />. Пасля прымусовай дэпартацыі беларускія ўлады анулявалі пашпарт Ігара Карнея<ref name="nn_passport">{{cite web|url=https://nashaniva.com/391967|title=Пашпарт Ігара Карнея таксама анулявалі|publisher=Наша Ніва|date=3 красавіка 2026|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Судовыя выканаўцы ў Беларусі пачалі патрабаваць ад яго сям'і пагашэння запазычанасцей, выстаўленых «заднім лікам» за ўтрыманне ў СІЗА (63 рублі) і турэмную ўніформу (190 рублёў)<ref name="nn_debt">{{cite web|url=https://nashaniva.com/393343|title=«Паставілі на лічыльнік яшчэ ў турме». Ігар Карней расказаў, чым скончылася гісторыя з судовымі выканаўцамі і штрафамі|publisher=Наша Ніва|date=21 красавіка 2026|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. У эміграцыі Ігар Карней пасяліўся на [[Азорскія астравы|Азорскіх астравах]] ([[Партугалія]]), дзе пачаў працаваць у сферы будаўніцтва<ref name="nn_azores">{{cite web|url=https://nashaniva.com/392112|title=Журналіст Ігар Карней расказаў, як стаў будаўніком на Азорах|publisher=Наша Ніва|date=5 красавіка 2026|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карней Ігар Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Блогеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Беларусі]] [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Прымусова дэпартаваныя з Беларусі]] 0ufqp6y68wuqyei8z8l9hjl99oid3hz 5158349 5158313 2026-06-25T15:25:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158349 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{цёзкі2|Карней}} '''І́гар Пятро́віч Карне́й''' ({{ДН|1|1|1968}}, [[Наваспаск]], [[Смаргонскі раён]]) — беларускі [[журналіст]], [[эсэіст]], аўтар тэкстаў пра культурна-гістарычную спадчыну Беларусі і [[трэвэл-блогер]]. Былы [[палітычны зняволены]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Наваспаск]] непадалёк ад [[Крэва]], затым разам з бацькамі пераехаў па іншых адрасах на Смаргоншчыне<ref name="kreva">{{cite web|url=https://kreva.travel/author/igar-karnej/|title=Ігар Карней|publisher=Крэва|date=|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Сям'я Ігара Карнея мела гісторыю [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсій]]: яго стрыечны дзед Канстанцін Якубовіч быў расстраляны ў 1938 годзе як «[[вораг народа]]», а родны дзед Іван быў сасланы ў [[Варкута|Варкуту]] ў 1950 годзе за нібыта сувязь з «[[Лясныя браты|ляснымі братамі]]» і рэабілітаваны ў 1956 годзе<ref name="nn_geny">{{cite web|url=https://nashaniva.com/373764|title=Журналіст Ігар Карней пра тое, як атрымаў у спадчыну рэпрэсаваныя гены|publisher=Наша Ніва|date=2 жніўня 2025|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Пасля заканчэння школы і службы ў войску Ігар Карней паступіў на [[факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name="kreva"/>. З пачатку 1990-х гадоў ён супрацоўнічаў як з дзяржаўнымі, так і з незалежнымі сродкамі масавай інфармацыі. Доўгі час працаваў журналістам на [[Радыё Свабода|«Радыё Свабода»]]<ref name="kreva"/><ref name="spring96_profile">{{cite web|url=https://prisoners.spring96.org/be/person/ihar-piatrovich-karnei|title=Ігар Карней|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|date=|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Мае жонку Іну і чатырох дачок (малодшая — Ева)<ref name="spring96_profile"/><ref name="nn_god_na_voli">{{cite web|url=https://nashaniva.com/398046|title=«Ну што, Карней, гатовы?» У гадавіну нечаканага вызвалення журналіст «Радыё Свабода» згадаў апошні дзень за кратамі|publisher=Наша Ніва|date=20 чэрвеня 2026|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Неўзабаве пасля затрымання журналіста ў 2023 годзе яго сям'я выехала за мяжу<ref name="spring96_profile"/>. Падчас яго зняволення ў жонкі было выяўлена [[анкалагічнае захворванне]]<ref name="baj_interview">{{cite web|url=https://nashaniva.com/371174|title=Ігар Карней: «Адшукалі больш за 50 непадпісаных тэкстаў, аўтарства якіх прыпісалі мне»|publisher=Наша Ніва|date=26 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. == Палітычны пераслед == 15 лістапада 2020 года Ігар Карней быў затрыманы ў [[Мінск]]у падчас мірнай акцыі пратэсту «Марш смелых». Ён быў асуджаны на 10 сутак адміністрацыйнага арышту паводле [[Артыкул 23.34|артыкула 23.34]] Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях, якія адбываў у [[Ізалятар (Жодзіна)|ізалятары]] ў [[Жодзіна|Жодзіне]]. Пасля вызвалення ён апублікаваў рэпартаж пра бесчалавечныя ўмовы ўтрымання пад назвай «Наступны прыпынак — пекла»<ref name="pen">{{cite web|url=https://penbelarus.org/2025/06/21/igar-karnej.html|title=Ігар Карней (вызвалены 21 чэрвеня 2025 года)|publisher=Беларускі ПЭН|date=21 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. 17 ліпеня 2023 года Ігар Карней быў зноў затрыманы ў сябе дома пасля ператрусу. Спачатку яму прызначылі 10 сутак арышту, а затым перавялі ў [[СІЗА-1]] на вуліцы Валадарскага і ўзбудзілі крымінальную справу паводле ч. 3 арт. 361-1 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь]] («Удзел у экстрэмісцкім фармаванні»). Паводле версіі абвінавачвання, Карней супрацоўнічаў з [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (прызнанай [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкай]]»), стварыўшы для яе рэсурсаў больш за 50 інфармацыйных матэрыялаў<ref name="spring96_profile"/><ref name="pen"/><ref name="spring96_trial_start">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/114782|title=У Мінску ідзе суд над блогерам і журналістам Ігарам Карнеем|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|date=19 сакавіка 2024|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Сам журналіст адзначаў, што гэтыя тэксты былі непадпісанымі і іх аўтарства яму прыпісала следства<ref name="baj_interview"/>. Суд над журналістам праходзіў у [[Мінскі гарадскі суд|Мінскім гарадскім судзе]]. 22 сакавіка 2024 года суддзя [[Сяргей Кацэр]] прызначыў Ігару Карнею тры гады зняволення ў калоніі агульнага рэжыму і штраф у памеры 20 тысяч рублёў. 25 сакавіка праваабарончыя арганізацыі прызналі яго палітычным зняволеным<ref name="pen"/><ref name="spring96_sentence">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/114816|title=Вынесены прысуд блогеру і журналісту Ігару Карнею|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|date=22 сакавіка 2024|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Пасля разгляду апеляцыйнай скаргі ў [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным судзе]] 7 чэрвеня 2024 года (суддзя [[Аляксандр Саўчук]]) прысуд быў пакінуты ў сіле<ref name="spring96_profile"/>. 28 чэрвеня 2024 года ўнесены ў [[пералік грамадзян Беларусі, замежных грамадзян і асоб без грамадзянства, якія маюць дачыненне да экстрэмісцкай дзейнасці]]<ref name="spring96_profile"/>. Для адбыцця пакарання Ігара Карнея накіравалі ў [[Папраўчая калонія № 17 (Шклоў)|папраўчую калонію № 17]] у [[Шклоў|Шклове]]. Там на яго аказваўся пастаянны ціск з боку адміністрацыі: журналіста неаднаразова змяшчалі ў [[Штрафны ізалятар|штрафны ізалятар (ШІЗА)]] і [[Памяшканне камернага тыпу|памяшканне камернага тыпу (ПКТ)]]. Ён быў пазбаўлены спатканняў, перадач і права карыстацца калектыўнымі прасторамі<ref name="spring96_profile"/><ref name="baj_interview"/>. За час утрымання ў ізаляцыі стан яго здароўя пагоршыўся: ён страціў 18 кілаграмаў (вага знізілася з 97 да 79 кг), пагоршыўся зрок, з'явіліся праблемы з сардэчным рытмам<ref name="baj_interview"/><ref name="nn_health">{{cite web|url=https://nashaniva.com/372326|title=«Натуральная спакуса — увапхнуць у сябе ўсё, пра што ў няволі заставалася толькі мроіць». Былы палітвязень Карней расказаў пра турэмны рацыён і як ад яго адыходзіць|publisher=Наша Ніва|date=13 ліпеня 2025|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. У кастрычніку 2024 года супраць яго ўзбудзілі новую крымінальную справу паводле ч. 1 арт. 411 («Злоснае непадпарадкаванне патрабаванням адміністрацыі папраўчай установы»). 11—13 снежня 2024 года ў [[Суд Шклоўскага раёна|судзе Шклоўскага раёна]] суддзя [[Аляксандр Тараканаў]] прызнаў Ігара Карнея вінаватым і прызначыў яму дадатковыя 10 месяцаў зняволення. Пасля гэтага яго статус змянілі на «[[Рэцыдывіст|рэцыдывіста]]» і перавялі на строгі рэжым у [[Папраўчая калонія № 20|папраўчую калонію № 20]] у [[Мазыр|Мазыры]]<ref name="spring96_profile"/><ref name="baj_interview"/><ref name="nn_sud_411">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/116940|title=Палітзняволенаму журналісту Ігару Карнею дадалі яшчэ 8 месяцаў калоніі|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|date=13 снежня 2024|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. == Вызваленне і эміграцыя == {{Асноўны артыкул|Вызваленне палітвязняў у Беларусі (2024—2025)}} 20 чэрвеня 2025 года Ігара Карнея нечакана вывелі з мазырскай калоніі, надзелі кайданкі, нацягнулі мех на галаву і вывезлі ў цывільным аўтамабілі ў Мінск. У [[Будынак Камітэта дзяржаўнай бяспекі Беларусі|галоўным будынку КДБ]] яго змясцілі ў камеру разам з іншымі палітвязнямі. Раніцай 21 чэрвеня 2025 года Карнея разам з яшчэ 13 зняволенымі, сярод якіх былі [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]], [[Наталля Алегаўна Дуліна|Наталля Дуліна]], [[Галіна Краснянская]] і іншыя, пасадзілі ў мікрааўтобус і з мяхамі на галовах [[Прымусовая дэпартацыя з Беларусі|вывезлі да мяжы]] з [[Літва|Літвой]]. [[Вызваленне палітвязняў у Беларусі (2024—2025)|Вызваленне адбылося]] пасля візіту ў Мінск спецыяльнага прадстаўніка прэзідэнта [[ЗША]] [[Кіт Келаг|Кіта Келага]]. Пасля перасячэння мяжы былыя вязні былі перададзеныя прадстаўнікам амерыканскай дыпламатычнай місіі<ref name="nn_release">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/118174|title="На руках — кайданкі, на галовах — мяшкі, а на суседніх сядзеннях — канваіры". Ігар Карней распавёў пра сваё вызваленне|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|date=21 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="spring96_list">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/118170|title=Сяргей Ціханоўскі і яшчэ 13 палітвязняў на волі|publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна»|date=21 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Пры гэтым усе асабістыя дакументы, а таксама копіі судовых выракаў і турэмныя дзённікі, былі сканфіскаваныя беларускімі спецслужбамі<ref name="nn_god_na_voli" />. Пасля прымусовай дэпартацыі беларускія ўлады анулявалі пашпарт Ігара Карнея<ref name="nn_passport">{{cite web|url=https://nashaniva.com/391967|title=Пашпарт Ігара Карнея таксама анулявалі|publisher=Наша Ніва|date=3 красавіка 2026|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. Судовыя выканаўцы ў Беларусі пачалі патрабаваць ад яго сям'і пагашэння запазычанасцей, выстаўленых «заднім лікам» за ўтрыманне ў СІЗА (63 рублі) і турэмную ўніформу (190 рублёў)<ref name="nn_debt">{{cite web|url=https://nashaniva.com/393343|title=«Паставілі на лічыльнік яшчэ ў турме». Ігар Карней расказаў, чым скончылася гісторыя з судовымі выканаўцамі і штрафамі|publisher=Наша Ніва|date=21 красавіка 2026|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. У эміграцыі Ігар Карней пасяліўся на [[Азорскія астравы|Азорскіх астравах]] ([[Партугалія]]), дзе пачаў працаваць у сферы будаўніцтва<ref name="nn_azores">{{cite web|url=https://nashaniva.com/392112|title=Журналіст Ігар Карней расказаў, як стаў будаўніком на Азорах|publisher=Наша Ніва|date=5 красавіка 2026|lang=be|accessdate=25 чэрвеня 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карней Ігар Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Блогеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Беларусі]] [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Прымусова дэпартаваныя з Беларусі]] 7tkv28qyv40sp7q2hb2g5eph4x15xwh 0 809963 5158311 2026-06-25T13:41:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Наваспаск]] 5158311 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Наваспаск ]] sfn56b1t1t1czmo1bec8cp5fyflm2w8 0 809964 5158312 2026-06-25T13:42:41Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{ДД}} '''Іван Юр’евіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], князь заслаўскі з дынастыі Гедзімінавічаў. Належаў да заслаўскай галіны Гедзімінавічаў (нашчадкі Яўнут Гедзімінавіч|Яўнут...» 5158312 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Іван Юр’евіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], князь заслаўскі з дынастыі Гедзімінавічаў. Належаў да заслаўскай галіны Гедзімінавічаў (нашчадкі [[Яўнут Гедзімінавіч|Яўнута Гедзімінавіча]]). Сын князя Юрыя Васілевіча Заслаўскага. Кіраваў [[Заслаўскае княства|Заслаўскім княствам]]. Быў прызначаны ваяводам менскім (1468-1473) і віцебскім (1485). Таксама атрымаў у пажыццёвае валоданне [[Мсціслаўскае княства]] пасля смерці [[Іван Юр’евіч Мсціслаўскі|Івана Юр’евіча Мсціслаўскага]] ў 1468 годзе. Праваслаўны. Быў жанаты з Аленай Фёдараўўнай, вядома пра іх сямёра дзяцей. Багдан Іванавіч Заслаўскі — намеснік менскі (з 1499 года). Міхаіл Іванавіч Заслаўскі (Мсціслаўскі) — ажаніўся з дачкой апошняга мсціслаўскага князя Ульянай і стаў заснавальнікам другога роду князёў Мсціслаўскіх. {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Іван Юр’евіч}} [[Катэгорыя:Ваяводы віцебскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы менскія]] [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Іван Юр’евіч]] gxuti3i6qfp3layjeacr52pwpnfz5b9 5158315 5158312 2026-06-25T13:47:41Z JerzyKundrat 174 5158315 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Іван Юр’евіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], князь заслаўскі з дынастыі Гедзімінавічаў. Належаў да заслаўскай галіны Гедзімінавічаў (нашчадкі [[Яўнут Гедзімінавіч|Яўнута Гедзімінавіча]]). Сын князя Юрыя Васілевіча Заслаўскага. Кіраваў [[Заслаўскае княства|Заслаўскім княствам]]. Быў прызначаны ваяводам менскім (1468-1473) і віцебскім (1485). Таксама атрымаў у пажыццёвае валоданне [[Мсціслаўскае княства]] пасля смерці [[Іван Юр’евіч Мсціслаўскі|Івана Юр’евіча Мсціслаўскага]] ў 1468 годзе. Праваслаўны. Быў жанаты з Аленай Фёдараўўнай, вядома пра іх сямёра дзяцей. Багдан Іванавіч Заслаўскі — намеснік менскі (з 1499 года). Міхаіл Іванавіч Заслаўскі (Мсціслаўскі) — ажаніўся з дачкой апошняга мсціслаўскага князя Ульянай і стаў заснавальнікам другога роду князёў Мсціслаўскіх. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Іван Юр’евіч}} [[Катэгорыя:Ваяводы віцебскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы менскія]] [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Іван Юр’евіч]] hiszedg699q9nz71q5f5otehb1g1rie 5158316 5158315 2026-06-25T13:58:00Z JerzyKundrat 174 5158316 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Іван Юр’евіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], князь заслаўскі з дынастыі Гедзімінавічаў. Належаў да заслаўскай галіны Гедзімінавічаў (нашчадкі [[Яўнут Гедзімінавіч|Яўнута Гедзімінавіча]]). Сын князя Юрыя Васілевіча Заслаўскага. Кіраваў [[Заслаўскае княства|Заслаўскім княствам]]. Быў прызначаны ваяводам менскім (1468—1473) і віцебскім (1485). Таксама атрымаў у пажыццёвае валоданне [[Мсціслаўскае княства]] пасля смерці [[Іван Юр’евіч Мсціслаўскі|Івана Юр’евіча Мсціслаўскага]] ў 1468 годзе. Праваслаўны. Быў жанаты з Аленай Фёдараўўнай, вядома пра іх сямёра дзяцей. Вядомасць атрымалі: * Багдан, намеснік менскі (з 1499). * Міхаіл, князь мсціслаўскі (1499—1514, 1515—1529), намеснік віцебскі (1495). * Фёдар, намеснік віцебскі (1492), браслаўскі (1494—1499) і аршанскі (1501—1538). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Іван Юр’евіч}} [[Катэгорыя:Ваяводы віцебскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы менскія]] [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Іван Юр’евіч]] 3t098hl0h61alwq0kek4eqnpw849sdi 5158317 5158316 2026-06-25T13:59:55Z JerzyKundrat 174 5158317 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Іван Юр’евіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], князь заслаўскі з дынастыі Гедзімінавічаў. Належаў да заслаўскай галіны Гедзімінавічаў (нашчадкі [[Яўнут Гедзімінавіч|Яўнута Гедзімінавіча]]). Сын князя Юрыя Васілевіча Заслаўскага. Кіраваў [[Заслаўскае княства|Заслаўскім княствам]]. Быў прызначаны ваяводам менскім (1468—1473) і віцебскім (1485). Таксама атрымаў у пажыццёвае валоданне [[Мсціслаўскае княства]] пасля смерці [[Іван Юр’евіч Мсціслаўскі|Івана Юр’евіча Мсціслаўскага]] ў 1486 годзе. Праваслаўны. Быў жанаты з Аленай Фёдараўўнай, вядома пра іх сямёра дзяцей. Вядомасць атрымалі: * Багдан, намеснік менскі (з 1499). * Міхаіл, князь мсціслаўскі (1499—1514, 1515—1529), намеснік віцебскі (1495). * Фёдар, намеснік віцебскі (1492), браслаўскі (1494—1499) і аршанскі (1501—1538). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Іван Юр’евіч}} [[Катэгорыя:Ваяводы віцебскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы менскія]] [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Іван Юр’евіч]] aqghipp38dv33l6c2nmv6l6qe50zljf 0 809965 5158321 2026-06-25T14:13:48Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{ДД}} '''Фёдар Іванавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], намеснік аршанскі і аболецкі (1501). == Біяграфія == З роду князёў [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх (Яўнуцьевічаў)]] герба ўла...» 5158321 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Фёдар Іванавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], намеснік аршанскі і аболецкі (1501). == Біяграфія == З роду князёў [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх (Яўнуцьевічаў)]] герба ўласнага, сын князя [[Іван Юр’евіч Заслаўскі|Івана Юр’евіча Заслаўскага]], намесніка [[Ваяводы менскія|менскага]], а потым [[Ваявода віцебскі|віцебскага]]. Адзіны з братоў валодаў радавой вотчынай — [[Заслаўе]]м. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=650|артыкул=Заслаўскія|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}} {{продкі}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Фёдар Іванавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Фёдар Іванавіч]] 6qucc59bwevsw3guysvtphsmmpqz5hh 5158324 5158321 2026-06-25T14:18:58Z JerzyKundrat 174 5158324 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Фёдар Іванавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], намеснік аршанскі і аболецкі (1501). == Біяграфія == З роду князёў [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх (Яўнуцьевічаў)]] герба ўласнага, сын князя [[Іван Юр’евіч Заслаўскі|Івана Юр’евіча Заслаўскага]], намесніка [[Ваяводы менскія|менскага]], а потым [[Ваявода віцебскі|віцебскага]]. Адзіны з братоў валодаў радавой вотчынай — [[Заслаўе]]м. Яго дачка [[Ганна Фёдараўна Заслаўская]] была жонкай [[Ян Юр’евіч Глябовіч|Яна Юр’евіча Глябовіча]], потым Гераніма Сяняўскага. Бацькоўскія маёнткі завяшчала дзецям ад шлюбу з Глябовічам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=650|артыкул=Заслаўскія|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Фёдар Іванавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Фёдар Іванавіч]] 9zugofqm6x2sncx25ef5zvvmx9a5e3x 5158326 5158324 2026-06-25T14:23:17Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5158326 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Фёдар Іванавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], намеснік аршанскі і аболецкі (1501). == Біяграфія == З роду князёў [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх (Яўнуцьевічаў)]] герба ўласнага, сын князя [[Іван Юр’евіч Заслаўскі|Івана Юр’евіча Заслаўскага]], намесніка [[Ваяводы менскія|менскага]], а потым [[Ваявода віцебскі|віцебскага]]. Адзіны з братоў валодаў радавой вотчынай — [[Заслаўе]]м. У 1508 годзе атрымаў ад вялікага князя [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I Старога]] маёнтак [[Межава (Аршанскі раён)|Межава]] ў Аршанскім павеце. Валодаў таксама Вязвўцом у Слонімскім павеце. У 1529 годзе ставіў у войска 31 конніка. Яго дачка [[Ганна Фёдараўна Заслаўская]] была жонкай [[Ян Юр’евіч Глябовіч|Яна Юр’евіча Глябовіча]], потым Гераніма Сяняўскага. Бацькоўскія маёнткі завяшчала дзецям ад шлюбу з Глябовічам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=650|артыкул=Заслаўскія|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Фёдар Іванавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Фёдар Іванавіч]] kqa77v776oq9wtdx6qj3ecalj60ozdq 5158327 5158326 2026-06-25T14:24:56Z JerzyKundrat 174 5158327 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Фёдар Іванавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], намеснік аршанскі і аболецкі (з 1501). == Біяграфія == З роду князёў [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх (Яўнуцьевічаў)]] герба ўласнага, сын князя [[Іван Юр’евіч Заслаўскі|Івана Юр’евіча Заслаўскага]], намесніка [[Ваяводы менскія|менскага]], а потым [[Ваявода віцебскі|віцебскага]]. Адзіны з братоў валодаў радавой вотчынай — [[Заслаўе]]м. У 1508 годзе атрымаў ад вялікага князя [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I Старога]] маёнтак [[Межава (Аршанскі раён)|Межава]] ў Аршанскім павеце. Валодаў таксама Вязвўцом у Слонімскім павеце. У 1529 годзе ставіў у войска 31 конніка. Яго дачка [[Ганна Фёдараўна Заслаўская]] была жонкай [[Ян Юр’евіч Глябовіч|Яна Юр’евіча Глябовіча]], потым Гераніма Сяняўскага. Бацькоўскія маёнткі завяшчала дзецям ад шлюбу з Глябовічам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=650|артыкул=Заслаўскія|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Фёдар Іванавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Фёдар Іванавіч]] [[Катэгорыя:Старасты аршанскія]] buuzgdpdv84lnp646sj1lyn9dqr5szl 5158328 5158327 2026-06-25T14:25:34Z JerzyKundrat 174 5158328 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Фёдар Іванавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], намеснік аршанскі і аболецкі (з 1501). == Біяграфія == З роду князёў [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх (Яўнуцьевічаў)]] герба ўласнага, сын князя [[Іван Юр’евіч Заслаўскі|Івана Юр’евіча Заслаўскага]], намесніка [[Ваяводы менскія|менскага]], а потым [[Ваявода віцебскі|віцебскага]]. Адзіны з братоў валодаў радавой вотчынай — [[Заслаўе]]м. У 1508 годзе атрымаў ад вялікага князя [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I Старога]] маёнтак [[Межава (Аршанскі раён)|Межава]] ў Аршанскім павеце. Валодаў таксама Вязвўцом у Слонімскім павеце. У 1529 годзе ставіў у войска 31 конніка. Яго дачка [[Ганна Фёдараўна Заслаўская]] была жонкай [[Ян Юр’евіч Глябовіч|Яна Юр’евіча Глябовіча]], потым Гераніма Сяняўскага. Бацькоўскія маёнткі завяшчала дзецям ад шлюбу з Глябовічам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=650|артыкул=Заслаўскія|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Фёдар Іванавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Фёдар Іванавіч]] [[Катэгорыя:Старосты аршанскія]] blwq0grn23xdzx5ezav54g7qmpn706n 0 809966 5158343 2026-06-25T15:14:25Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Міхаіл Іванавіч Мсціслаўскі]] 5158343 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхаіл Іванавіч Мсціслаўскі]] 95hgbzirc89ry7lhuq9twbhp3ftywb4 0 809967 5158344 2026-06-25T15:18:03Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{ДД}} '''Міхаіл Іванавіч Заслаўскі''' ('''Мсціслаўскі'''; {{ВД-Прэамбула}}) — палітык і военачальнік [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], князь мсціслаўскі (1499—1514, 1515—1529), намеснік віцебскі (1495). Сын Іван Юр’евіч Заслаўскі|Івана Юр’еві...» 5158344 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Міхаіл Іванавіч Заслаўскі''' ('''Мсціслаўскі'''; {{ВД-Прэамбула}}) — палітык і военачальнік [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], князь мсціслаўскі (1499—1514, 1515—1529), намеснік віцебскі (1495). Сын [[Іван Юр’евіч Заслаўскі|Івана Юр’евіча Заслаўскага]]. {{DEFAULTSORT:Мсціслаўскі Міхаіл Іванавіч}} 2pmqiw25b68ggb2b2htw8q8lnaohgs5 5158345 5158344 2026-06-25T15:20:36Z JerzyKundrat 174 5158345 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Міхаіл Іванавіч Заслаўскі''' ('''Мсціслаўскі'''; {{ВД-Прэамбула}}) — палітык і военачальнік [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], князь мсціслаўскі (1499—1514, 1515—1529), намеснік віцебскі (1495). Сын [[Іван Юр’евіч Заслаўскі|Івана Юр’евіча Заслаўскага]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=650|артыкул=Заслаўскія|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Мсціслаўскі Міхаіл Іванавіч}} l945mov06dvystg9dflv4n24f5puqrz 5158346 5158345 2026-06-25T15:22:03Z JerzyKundrat 174 5158346 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Міхаіл Іванавіч Заслаўскі''' ('''Мсціслаўскі'''; {{ВД-Прэамбула}}) — палітык і военачальнік [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], князь мсціслаўскі (1499—1514, 1515—1529), намеснік віцебскі (1495). == Біяграфія == З роду князёў [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх (Яўнуцьевічаў)]] герба ўласнага, сын князя [[Іван Юр’евіч Заслаўскі|Івана Юр’евіча Заслаўскага]], намесніка [[Ваяводы менскія|менскага]], а потым [[Ваявода віцебскі|віцебскага]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=650|артыкул=Заслаўскія|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Мсціслаўскі Міхаіл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Міхаіл Іванавіч]] 2lbdi346wxi47qes3fs8vfypcbfy29k 5158347 5158346 2026-06-25T15:23:14Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5158347 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Міхаіл Іванавіч Заслаўскі''' ('''Мсціслаўскі'''; {{ВД-Прэамбула}}) — палітык і военачальнік [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], князь мсціслаўскі (1499—1514, 1515—1529), намеснік віцебскі (1495). == Біяграфія == З роду князёў [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх (Яўнуцьевічаў)]] герба ўласнага, сын князя [[Іван Юр’евіч Заслаўскі|Івана Юр’евіча Заслаўскага]], намесніка [[Ваяводы менскія|менскага]], а потым [[Ваявода віцебскі|віцебскага]]. {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=650|артыкул=Заслаўскія|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Мсціслаўскі Міхаіл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Міхаіл Іванавіч]] dr5x4hpzd5ihezxhvodt68vt691z0od 5158356 5158347 2026-06-25T15:35:00Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5158356 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Міхаіл Іванавіч Заслаўскі''' ('''Мсціслаўскі'''; {{ВД-Прэамбула}}) — палітык і военачальнік [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], князь мсціслаўскі (1499—1514, 1515—1529), намеснік віцебскі (1495). == Біяграфія == З роду князёў [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх (Яўнуцьевічаў)]] герба ўласнага, сын князя [[Іван Юр’евіч Заслаўскі|Івана Юр’евіча Заслаўскага]], намесніка [[Ваяводы менскія|менскага]], а потым [[Ваявода віцебскі|віцебскага]]. У 1499 годзе атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] дазвол на шлюб з дачкой [[Іван Юр’евіч Лугвенавіч|Івана Юр’евіча Мсціслаўскага]] Ульянай. Адначасова атрымаў у вотчыну частку [[Мсціслаўскае княства|Мсціслаўскага княства]] з [[Радамль|Радамлем]], [[Пацкава (Мсціслаўскі раён)|Пацкавам]] і [[Мглін]]ам. З таго часу тытулаваўся звычайна князем мсціслаўскім. {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=650|артыкул=Заслаўскія|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Мсціслаўскі Міхаіл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Міхаіл Іванавіч]] 0cgu1o2cyahtmbl3vimqmgmfqp0khnq 5158385 5158356 2026-06-25T16:55:42Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5158385 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Міхаіл Іванавіч Заслаўскі''' ('''Мсціслаўскі'''; {{ВД-Прэамбула}}) — палітык і военачальнік [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], князь мсціслаўскі (1499—1514, 1515—1529), намеснік віцебскі (1495). == Біяграфія == З роду князёў [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх (Яўнуцьевічаў)]] герба ўласнага, сын князя [[Іван Юр’евіч Заслаўскі|Івана Юр’евіча Заслаўскага]], намесніка [[Ваяводы менскія|менскага]], а потым [[Ваявода віцебскі|віцебскага]]. У 1499 годзе атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] дазвол на шлюб з дачкой [[Іван Юр’евіч Лугвенавіч|Івана Юр’евіча Мсціслаўскага]] Ульянай. Адначасова атрымаў у вотчыну частку [[Мсціслаўскае княства|Мсціслаўскага княства]] з [[Радамль|Радамлем]], [[Пацкава (Мсціслаўскі раён)|Пацкавам]] і [[Мглін]]ам. З таго часу тытулаваўся звычайна князем мсціслаўскім. Уваходзіў у склад Рады ВКЛ і меў фактычны статус удзельнага князя. Атрымаў ад вялікага князя Аляксандра ў пажыццёвае карыстанне маёнткі [[Маладзечна]], Ажунічы, [[Спягла]] і [[Сырмеж]] у [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашменскім павеце]], Любча ў Прапойскай воласці. Пазней усе яны, а таксама Цяцерын у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] былі падараваны ў вотчыну. {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=650|артыкул=Заслаўскія|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Мсціслаўскі Міхаіл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Міхаіл Іванавіч]] 6n0hoo97isuuxbfdw9jfyeehfbbdxyl 5158388 5158385 2026-06-25T17:12:59Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5158388 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Міхаіл Іванавіч Заслаўскі''' ('''Мсціслаўскі'''; {{ВД-Прэамбула}}) — палітык і военачальнік [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], князь мсціслаўскі (1499—1514, 1515—1529), намеснік віцебскі (1495). == Біяграфія == З роду князёў [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх (Яўнуцьевічаў)]] герба ўласнага, сын князя [[Іван Юр’евіч Заслаўскі|Івана Юр’евіча Заслаўскага]], намесніка [[Ваяводы менскія|менскага]], а потым [[Ваявода віцебскі|віцебскага]]. У 1499 годзе атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] дазвол на шлюб з дачкой [[Іван Юр’евіч Лугвенавіч|Івана Юр’евіча Мсціслаўскага]] Ульянай. Адначасова атрымаў у вотчыну частку [[Мсціслаўскае княства|Мсціслаўскага княства]] з [[Радамль|Радамлем]], [[Пацкава (Мсціслаўскі раён)|Пацкавам]] і [[Мглін]]ам. З таго часу тытулаваўся звычайна князем мсціслаўскім. Уваходзіў у склад Рады ВКЛ і меў фактычны статус удзельнага князя. Атрымаў ад вялікага князя Аляксандра ў пажыццёвае карыстанне маёнткі [[Маладзечна]], Ажунічы, [[Спягла]] і [[Сырмеж]] у [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашменскім павеце]], Любча ў Прапойскай воласці. Пазней усе яны, а таксама Цяцерын у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] былі падараваны ў вотчыну. Другім шлюбам каля 1507 года ажаніўся з Васілісай Іванаўнай Гальшанскай. Пасля ад’езду старэйшага сына [[Фёдар Міхайлавіч Мсціслаўскі|Фёдара]] ў [[Масква|Маскву]] і смерці малодшага, Васіля, у 1526 годзе падараваў Мсціслаўскае княства вялікаму князю [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонту I Старому]], аднак захаваў права пажыццёва карыстацца даходамі з яго. З астатніх сваіх маёнткаў ставіў 32 коннікі. Гэтыя маёнткі затым былі падзелены паміж яго дочкамі Марыяй (каля 1510—63), Настассяй (каля 1520—80), Багданай (каля 1525—65). Ад яго сына Фёдара Міхайлавіча пайшоў род князёў Мсціслаўскіх у Расіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=650|артыкул=Заслаўскія|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Мсціслаўскі Міхаіл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Міхаіл Іванавіч]] lk1rz9gbhhicw1l41blxaoc9amucet6 5158389 5158388 2026-06-25T17:14:27Z JerzyKundrat 174 5158389 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Міхаіл Іванавіч Заслаўскі''' ('''Мсціслаўскі'''; {{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], князь мсціслаўскі (1499—1514, 1515—1529), намеснік віцебскі (1495). == Біяграфія == З роду князёў [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх (Яўнуцьевічаў)]] герба ўласнага, сын князя [[Іван Юр’евіч Заслаўскі|Івана Юр’евіча Заслаўскага]], намесніка [[Ваяводы менскія|менскага]], а потым [[Ваявода віцебскі|віцебскага]]. У 1499 годзе атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] дазвол на шлюб з дачкой [[Іван Юр’евіч Лугвенавіч|Івана Юр’евіча Мсціслаўскага]] Ульянай. Адначасова атрымаў у вотчыну частку [[Мсціслаўскае княства|Мсціслаўскага княства]] з [[Радамль|Радамлем]], [[Пацкава (Мсціслаўскі раён)|Пацкавам]] і [[Мглін]]ам. З таго часу тытулаваўся звычайна князем мсціслаўскім. Уваходзіў у склад Рады ВКЛ і меў фактычны статус удзельнага князя. Атрымаў ад вялікага князя Аляксандра ў пажыццёвае карыстанне маёнткі [[Маладзечна]], Ажунічы, [[Спягла]] і [[Сырмеж]] у [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашменскім павеце]], Любча ў Прапойскай воласці. Пазней усе яны, а таксама Цяцерын у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] былі падараваны ў вотчыну. Другім шлюбам каля 1507 года ажаніўся з Васілісай Іванаўнай Гальшанскай. Пасля ад’езду старэйшага сына [[Фёдар Міхайлавіч Мсціслаўскі|Фёдара]] ў [[Масква|Маскву]] і смерці малодшага, Васіля, у 1526 годзе падараваў Мсціслаўскае княства вялікаму князю [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонту I Старому]], аднак захаваў права пажыццёва карыстацца даходамі з яго. З астатніх сваіх маёнткаў ставіў 32 коннікі. Гэтыя маёнткі затым былі падзелены паміж яго дочкамі Марыяй (каля 1510—63), Настассяй (каля 1520—80), Багданай (каля 1525—65). Ад яго сына Фёдара Міхайлавіча пайшоў род князёў Мсціслаўскіх у Расіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=650|артыкул=Заслаўскія|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Мсціслаўскі Міхаіл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Міхаіл Іванавіч]] m8fdxafvf753wsc3u0ifem8h7eycvph 0 809968 5158348 2026-06-25T15:25:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Ігар Пятровіч Карней]] 5158348 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ігар Пятровіч Карней]] ljsuvlew3gg8qbezhfy9o6tue53ks35 0 809969 5158350 2026-06-25T15:27:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Ігар Пятровіч Карней]] 5158350 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ігар Пятровіч Карней]] ljsuvlew3gg8qbezhfy9o6tue53ks35 0 809970 5158351 2026-06-25T15:27:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Ігар Пятровіч Карней]] 5158351 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ігар Пятровіч Карней]] ljsuvlew3gg8qbezhfy9o6tue53ks35 0 809971 5158357 2026-06-25T15:44:53Z جودت 170287 Створана перакладам першага раздзела старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1361076758|Gaza genocide]]» 5158357 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака}}'''Генацыд у Газе''' — гэта бесперапыннае наўмыснае і сістэматычнае знішчэнне [[Палесцінцы|палестынскага народа]] ў [[Сектар Газа|сектары Газа]], якое ажыццяўляецца [[Ізраіль|Ізраілем]] падчас [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|вайны ў Газе]]. Яно ахоплівае масавыя забойствы, наўмыснае забойства дзяцей (якія складаюць каля 30% ад агульнай колькасці забітых), наўмыснае галаданне, прычыненне сур'ёзных цялесных і псіхічных пашкоджанняў, а таксама прадухіленне нараджальнасці. Іншыя дзеянні ўключаюць блакаду, разбурэнне грамадзянскай інфраструктуры, разбурэнне медыцынскіх устаноў, забойствы медыцынскіх работнікаў і асоб, якія шукаюць дапамогі, масавае прымусовае перасяленне насельніцтва, здзяйсненне сэксуальнага гвалту і разбурэнне адукацыйных, рэлігійных і культурных аб'ектаў.<ref name="UNCommissionGenocide">{{Cite web|lang=en|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds|website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|date=16 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925113927/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|archive-date=25 September 2025|access-date=21 September 2025}}</ref> r4vvd3jlavy94ygrnv1ejz8yq620x94 5158361 5158357 2026-06-25T15:47:29Z جودت 170287 /* */ 5158361 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака}}'''Генацыд у Газе''' — гэта бесперапыннае наўмыснае і сістэматычнае знішчэнне [[Палесцінцы|палестынскага народа]] ў [[Сектар Газа|сектары Газа]], якое ажыццяўляецца [[Ізраіль|Ізраілем]] падчас [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|вайны ў Газе]]. Яно ахоплівае масавыя забойствы, наўмыснае забойства дзяцей (якія складаюць каля 30% ад агульнай колькасці забітых), наўмыснае галаданне, прычыненне сур'ёзных цялесных і псіхічных пашкоджанняў, а таксама прадухіленне нараджальнасці. Іншыя дзеянні ўключаюць блакаду, разбурэнне грамадзянскай інфраструктуры, разбурэнне медыцынскіх устаноў, забойствы медыцынскіх работнікаў і асоб, якія шукаюць дапамогі, масавае прымусовае перасяленне насельніцтва, здзяйсненне сэксуальнага гвалту і разбурэнне адукацыйных, рэлігійных і культурных аб'ектаў.<ref name="UNCommissionGenocide">{{Cite web|lang=en|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds|website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|date=16 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925113927/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|archive-date=25 September 2025|access-date=21 September 2025}}</ref> ==Крыніцы== mp1yqf5vqcv8k0r3zq0x7fdcok4jm6x 5158362 5158361 2026-06-25T15:49:30Z جودت 170287 /* */ 5158362 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака|Дата=7 october 2023 - present}}'''Генацыд у Газе''' — гэта бесперапыннае наўмыснае і сістэматычнае знішчэнне [[Палесцінцы|палестынскага народа]] ў [[Сектар Газа|сектары Газа]], якое ажыццяўляецца [[Ізраіль|Ізраілем]] падчас [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|вайны ў Газе]]. Яно ахоплівае масавыя забойствы, наўмыснае забойства дзяцей (якія складаюць каля 30% ад агульнай колькасці забітых), наўмыснае галаданне, прычыненне сур'ёзных цялесных і псіхічных пашкоджанняў, а таксама прадухіленне нараджальнасці. Іншыя дзеянні ўключаюць блакаду, разбурэнне грамадзянскай інфраструктуры, разбурэнне медыцынскіх устаноў, забойствы медыцынскіх работнікаў і асоб, якія шукаюць дапамогі, масавае прымусовае перасяленне насельніцтва, здзяйсненне сэксуальнага гвалту і разбурэнне адукацыйных, рэлігійных і культурных аб'ектаў.<ref name="UNCommissionGenocide">{{Cite web|lang=en|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds|website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|date=16 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925113927/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|archive-date=25 September 2025|access-date=21 September 2025}}</ref> ==Крыніцы== korpw6gmx08xfdqn2n9fka145hef6qs 5158368 5158362 2026-06-25T15:52:34Z جودت 170287 /* */ 5158368 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака|Дата=7 october 2023 - present|Месца нападу=[[Сектар Газа]]}}'''Генацыд у Газе''' — гэта бесперапыннае наўмыснае і сістэматычнае знішчэнне [[Палесцінцы|палестынскага народа]] ў [[Сектар Газа|сектары Газа]], якое ажыццяўляецца [[Ізраіль|Ізраілем]] падчас [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|вайны ў Газе]]. Яно ахоплівае масавыя забойствы, наўмыснае забойства дзяцей (якія складаюць каля 30% ад агульнай колькасці забітых), наўмыснае галаданне, прычыненне сур'ёзных цялесных і псіхічных пашкоджанняў, а таксама прадухіленне нараджальнасці. Іншыя дзеянні ўключаюць блакаду, разбурэнне грамадзянскай інфраструктуры, разбурэнне медыцынскіх устаноў, забойствы медыцынскіх работнікаў і асоб, якія шукаюць дапамогі, масавае прымусовае перасяленне насельніцтва, здзяйсненне сэксуальнага гвалту і разбурэнне адукацыйных, рэлігійных і культурных аб'ектаў.<ref name="UNCommissionGenocide">{{Cite web|lang=en|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds|website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|date=16 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925113927/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|archive-date=25 September 2025|access-date=21 September 2025}}</ref> ==Крыніцы== t061cwz6v2sdgafiun7bcdqyxsxvrk1 5158371 5158368 2026-06-25T16:01:08Z جودت 170287 /* */ 5158371 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака|Дата=7 кастрычніка 2023 - present|Месца нападу=[[Сектар Газа]]}}'''Генацыд у Газе''' — гэта бесперапыннае наўмыснае і сістэматычнае знішчэнне [[Палесцінцы|палестынскага народа]] ў [[Сектар Газа|сектары Газа]], якое ажыццяўляецца [[Ізраіль|Ізраілем]] падчас [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|вайны ў Газе]]. Яно ахоплівае масавыя забойствы, наўмыснае забойства дзяцей (якія складаюць каля 30% ад агульнай колькасці забітых), наўмыснае галаданне, прычыненне сур'ёзных цялесных і псіхічных пашкоджанняў, а таксама прадухіленне нараджальнасці. Іншыя дзеянні ўключаюць блакаду, разбурэнне грамадзянскай інфраструктуры, разбурэнне медыцынскіх устаноў, забойствы медыцынскіх работнікаў і асоб, якія шукаюць дапамогі, масавае прымусовае перасяленне насельніцтва, здзяйсненне сэксуальнага гвалту і разбурэнне адукацыйных, рэлігійных і культурных аб'ектаў.<ref name="UNCommissionGenocide">{{Cite web|lang=en|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds|website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|date=16 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925113927/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|archive-date=25 September 2025|access-date=21 September 2025}}</ref> ==Крыніцы== r700zozryuyu5clxsu76iqyv07nqqeh 5158375 5158371 2026-06-25T16:08:49Z جودت 170287 /* */ 5158375 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака|Дата=7 кастрычніка 2023 - present|Месца нападу=[[Сектар Газа]]}}'''Генацыд у Газе''' — гэта бесперапыннае наўмыснае і сістэматычнае знішчэнне [[Палесцінцы|палестынскага народа]] ў [[Сектар Газа|сектары Газа]],<ref>{{cite web |date=27 November 2025 |title=Israel's genocide against Palestinians 'not over' despite ceasefire - new Amnesty briefing |url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/israels-genocide-against-palestinians-not-over-despite-ceasefire-new-amnesty |access-date=4 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128172416/https://www.amnesty.org.uk/press-releases/israels-genocide-against-palestinians-not-over-despite-ceasefire-new-amnesty |archive-date=28 November 2025 |publisher=[[Amnesty International]] |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=28 November 2025 |last1=Segal |first1=Raz |author1-link=Raz Segal |title=The genocide in Gaza is far from over |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/nov/28/the-genocide-in-gaza-is-far-from-over |access-date=4 January 2026 |work=[[The Guardian]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128115413/https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/nov/28/the-genocide-in-gaza-is-far-from-over |archive-date=28 November 2025 |url-status=live |ref=none}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2026 |title=UN expert warns torture has become 'state doctrine' in Israel, making prisons instruments of genocide and torture |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/03/un-expert-warns-torture-has-become-state-doctrine-israel-making-prisons |access-date=17 May 2026 |website=[[OHCHR]] |language=en |archive-url= |archive-date=}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 April 2026 |title=Gaza Genocide: Children Maimed, Hunger Spreads, World Silent |url=https://easternherald.com/2026/04/08/gaza-genocide-children-hunger-global-silence/ |access-date=17 May 2026 |website=The Eastern Herald |language=en-US}} | {{Cite web |date=10 April 2026 |title=This is not a ceasefire: Life in Gaza continues to be suffocated six months on |url=https://www.msf.org/not-ceasefire-life-gaza-continues-be-suffocated-six-months |access-date=17 May 2026 |website=[[Médecins sans frontières]] |language=en |archive-url= |archive-date=}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 May 2026 |title=Israel/OPT: Israel's systematic destruction of high-rise buildings must be investigated as war crimes of wanton destruction and collective punishment |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/05/israel-opt-israels-systematic-destruction-of-high-rise-buildings-must-be-investigated-as-war-crimes-of-wanton-destruction-and-collective-punishment/ |access-date=14 May 2026 |website=[[Amnesty International]] |language=en |archive-url= |archive-date= |quote=Israel's unlawful and wanton destruction of civilian high-rise buildings continues to have devastating consequences for displaced Palestinian families in the occupied Gaza Strip, where reconstruction remains a distant dream amid ongoing genocide and air strikes despite the October 2025 so-called ceasefire, said Amnesty International today.}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 June 2026|title=Israel deliberately targeting children in ongoing genocide against Palestinians, UN commission finds|url=https://edition.cnn.com/2026/06/24/middleeast/israel-targeting-children-report-un-intl|work=[[CNN]]}}</ref> якое ажыццяўляецца [[Ізраіль|Ізраілем]] падчас [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|вайны ў Газе]]. Яно ахоплівае масавыя забойствы, наўмыснае забойства дзяцей (якія складаюць каля 30% ад агульнай колькасці забітых), наўмыснае галаданне, прычыненне сур'ёзных цялесных і псіхічных пашкоджанняў, а таксама прадухіленне нараджальнасці. Іншыя дзеянні ўключаюць блакаду, разбурэнне грамадзянскай інфраструктуры, разбурэнне медыцынскіх устаноў, забойствы медыцынскіх работнікаў і асоб, якія шукаюць дапамогі, масавае прымусовае перасяленне насельніцтва, здзяйсненне сэксуальнага гвалту і разбурэнне адукацыйных, рэлігійных і культурных аб'ектаў.<ref name="UNCommissionGenocide">{{Cite web|lang=en|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds|website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|date=16 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925113927/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|archive-date=25 September 2025|access-date=21 September 2025}}</ref> ==Крыніцы== fagprfwbfqmqc28zy6o7u0f8xa79aha 5158376 5158375 2026-06-25T16:12:42Z جودت 170287 /* */ 5158376 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака|Дата=7 кастрычніка 2023 - present|Месца нападу=[[Сектар Газа]]}}'''Генацыд у Газе''' — гэта бесперапыннае наўмыснае і сістэматычнае знішчэнне [[Палесцінцы|палестынскага народа]] ў [[Сектар Газа|сектары Газа]],<ref>{{cite web |date=27 November 2025 |title=Israel's genocide against Palestinians 'not over' despite ceasefire - new Amnesty briefing |url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/israels-genocide-against-palestinians-not-over-despite-ceasefire-new-amnesty |access-date=4 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128172416/https://www.amnesty.org.uk/press-releases/israels-genocide-against-palestinians-not-over-despite-ceasefire-new-amnesty |archive-date=28 November 2025 |publisher=[[Amnesty International]] |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=28 November 2025 |last1=Segal |first1=Raz |author1-link=Raz Segal |title=The genocide in Gaza is far from over |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/nov/28/the-genocide-in-gaza-is-far-from-over |access-date=4 January 2026 |work=[[The Guardian]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128115413/https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/nov/28/the-genocide-in-gaza-is-far-from-over |archive-date=28 November 2025 |url-status=live |ref=none}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2026 |title=UN expert warns torture has become 'state doctrine' in Israel, making prisons instruments of genocide and torture |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/03/un-expert-warns-torture-has-become-state-doctrine-israel-making-prisons |access-date=17 May 2026 |website=[[OHCHR]] |language=en |archive-url= |archive-date=}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 April 2026 |title=Gaza Genocide: Children Maimed, Hunger Spreads, World Silent |url=https://easternherald.com/2026/04/08/gaza-genocide-children-hunger-global-silence/ |access-date=17 May 2026 |website=The Eastern Herald |language=en-US}} | {{Cite web |date=10 April 2026 |title=This is not a ceasefire: Life in Gaza continues to be suffocated six months on |url=https://www.msf.org/not-ceasefire-life-gaza-continues-be-suffocated-six-months |access-date=17 May 2026 |website=[[Médecins sans frontières]] |language=en |archive-url= |archive-date=}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 May 2026 |title=Israel/OPT: Israel's systematic destruction of high-rise buildings must be investigated as war crimes of wanton destruction and collective punishment |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/05/israel-opt-israels-systematic-destruction-of-high-rise-buildings-must-be-investigated-as-war-crimes-of-wanton-destruction-and-collective-punishment/ |access-date=14 May 2026 |website=[[Amnesty International]] |language=en |archive-url= |archive-date= |quote=Israel's unlawful and wanton destruction of civilian high-rise buildings continues to have devastating consequences for displaced Palestinian families in the occupied Gaza Strip, where reconstruction remains a distant dream amid ongoing genocide and air strikes despite the October 2025 so-called ceasefire, said Amnesty International today.}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 June 2026|title=Israel deliberately targeting children in ongoing genocide against Palestinians, UN commission finds|url=https://edition.cnn.com/2026/06/24/middleeast/israel-targeting-children-report-un-intl|work=[[CNN]]}}</ref> якое ажыццяўляецца [[Ізраіль|Ізраілем]] падчас [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|вайны ў Газе]]. Яно ахоплівае масавыя забойствы, наўмыснае забойства дзяцей (якія складаюць каля 30% ад агульнай колькасці забітых),<ref>{{cite news |last=Holmes|first=Oliver|date=June 23, 2026 |title=Israel continues to commit genocide by targeting children in Gaza, UN inquiry finds|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jun/23/israel-deliberately-targeting-gaza-children-to-commit-genocide-un-inquiry-finds|work=The Guardian |location= |publisher= |access-date=June 25, 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Le Poidevin|first=Olivia |date=June 23, 2026|title=Israel targeted Gaza children resulting in genocide, UN inquiry says|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-targeted-gaza-children-resulting-genocide-un-inquiry-says-2026-06-23/|work=Reuters |location= |publisher= |access-date=June 25, 2026}}</ref><ref>{{cite web |author=<!-- not stated --> |date=June 18, 2026 |title="The essence of childhood has been destroyed": Israel’s deliberate targeting of Palestinian children in the Occupied Palestinian Territory since 7 October 2023 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session62/a-hrc-62-crp-2.pdf|website=[[OHCHR]] |location= |publisher= |access-date=June 25, 2026}}</ref> наўмыснае галаданне, прычыненне сур'ёзных цялесных і псіхічных пашкоджанняў, а таксама прадухіленне нараджальнасці. Іншыя дзеянні ўключаюць блакаду, разбурэнне грамадзянскай інфраструктуры, разбурэнне медыцынскіх устаноў, забойствы медыцынскіх работнікаў і асоб, якія шукаюць дапамогі, масавае прымусовае перасяленне насельніцтва, здзяйсненне сэксуальнага гвалту і разбурэнне адукацыйных, рэлігійных і культурных аб'ектаў.<ref name="UNCommissionGenocide">{{Cite web|lang=en|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds|website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|date=16 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925113927/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|archive-date=25 September 2025|access-date=21 September 2025}}</ref> ==Крыніцы== kc91ww427qvogp22qyqbml3ll94174j 5158377 5158376 2026-06-25T16:15:26Z جودت 170287 /* */ 5158377 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака|Дата=7 кастрычніка 2023 - present|Месца нападу=[[Сектар Газа]]|Выява={{#invoke:Multiple image| | border = infobox | perrow = 1/2/2 | total_width = 300 | image1 = Images of war 23-25 from Gaza, by Jaber Badwen, IMG 6185.jpg | image2 = Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 36.jpg | image3 = Palestinian Red Crescent Personnel inspect a destroyed ambulance in Deir el-Balah , Gaza Strip.jpg | image4 = Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 18.jpg | image5 = Displaced Palestinians in Deir el-Balah line up to receive food provided by charitable organizations (cropped).jpg }} {{hidden|title=Photographs of the Gaza genocide:|content={{ubil|'''Top:''' Widespread destruction in the northern Gaza Strip due to the [[Israeli bombing of the Gaza Strip|Israeli bombing campaign]] (February 2025)|'''Middle-left:''' A [[Effect of the Gaza war on children in the Gaza Strip|Palestinian child]] receiving medical treatment on the floor at the overcrowded emergency ward of [[Al-Shifa Hospital]] in [[Gaza City]] (October 2023)|'''Middle-right:''' A [[Killing of health workers in the Gaza war|bombed ambulance]] belonging to the [[Palestine Red Crescent Society]] (January 2024)|'''Bottom-left:''' A Palestinian man sitting among shrouded corpses in the [[Jabalia refugee camp]] (October 2023)|'''Bottom-right:''' Displaced Palestinian children in [[Deir el-Balah]] attempting to receive food donated by international charities amidst the [[Gaza Strip famine]] due to the [[Israeli blockade of the Gaza Strip (2023–present)|Israeli blockade]] (August 2024)}}}}}}'''Генацыд у Газе''' — гэта бесперапыннае наўмыснае і сістэматычнае знішчэнне [[Палесцінцы|палестынскага народа]] ў [[Сектар Газа|сектары Газа]],<ref>{{cite web |date=27 November 2025 |title=Israel's genocide against Palestinians 'not over' despite ceasefire - new Amnesty briefing |url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/israels-genocide-against-palestinians-not-over-despite-ceasefire-new-amnesty |access-date=4 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128172416/https://www.amnesty.org.uk/press-releases/israels-genocide-against-palestinians-not-over-despite-ceasefire-new-amnesty |archive-date=28 November 2025 |publisher=[[Amnesty International]] |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=28 November 2025 |last1=Segal |first1=Raz |author1-link=Raz Segal |title=The genocide in Gaza is far from over |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/nov/28/the-genocide-in-gaza-is-far-from-over |access-date=4 January 2026 |work=[[The Guardian]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128115413/https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/nov/28/the-genocide-in-gaza-is-far-from-over |archive-date=28 November 2025 |url-status=live |ref=none}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2026 |title=UN expert warns torture has become 'state doctrine' in Israel, making prisons instruments of genocide and torture |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/03/un-expert-warns-torture-has-become-state-doctrine-israel-making-prisons |access-date=17 May 2026 |website=[[OHCHR]] |language=en |archive-url= |archive-date=}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 April 2026 |title=Gaza Genocide: Children Maimed, Hunger Spreads, World Silent |url=https://easternherald.com/2026/04/08/gaza-genocide-children-hunger-global-silence/ |access-date=17 May 2026 |website=The Eastern Herald |language=en-US}} | {{Cite web |date=10 April 2026 |title=This is not a ceasefire: Life in Gaza continues to be suffocated six months on |url=https://www.msf.org/not-ceasefire-life-gaza-continues-be-suffocated-six-months |access-date=17 May 2026 |website=[[Médecins sans frontières]] |language=en |archive-url= |archive-date=}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 May 2026 |title=Israel/OPT: Israel's systematic destruction of high-rise buildings must be investigated as war crimes of wanton destruction and collective punishment |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/05/israel-opt-israels-systematic-destruction-of-high-rise-buildings-must-be-investigated-as-war-crimes-of-wanton-destruction-and-collective-punishment/ |access-date=14 May 2026 |website=[[Amnesty International]] |language=en |archive-url= |archive-date= |quote=Israel's unlawful and wanton destruction of civilian high-rise buildings continues to have devastating consequences for displaced Palestinian families in the occupied Gaza Strip, where reconstruction remains a distant dream amid ongoing genocide and air strikes despite the October 2025 so-called ceasefire, said Amnesty International today.}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 June 2026|title=Israel deliberately targeting children in ongoing genocide against Palestinians, UN commission finds|url=https://edition.cnn.com/2026/06/24/middleeast/israel-targeting-children-report-un-intl|work=[[CNN]]}}</ref> якое ажыццяўляецца [[Ізраіль|Ізраілем]] падчас [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|вайны ў Газе]]. Яно ахоплівае масавыя забойствы, наўмыснае забойства дзяцей (якія складаюць каля 30% ад агульнай колькасці забітых),<ref>{{cite news |last=Holmes|first=Oliver|date=June 23, 2026 |title=Israel continues to commit genocide by targeting children in Gaza, UN inquiry finds|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jun/23/israel-deliberately-targeting-gaza-children-to-commit-genocide-un-inquiry-finds|work=The Guardian |location= |publisher= |access-date=June 25, 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Le Poidevin|first=Olivia |date=June 23, 2026|title=Israel targeted Gaza children resulting in genocide, UN inquiry says|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-targeted-gaza-children-resulting-genocide-un-inquiry-says-2026-06-23/|work=Reuters |location= |publisher= |access-date=June 25, 2026}}</ref><ref>{{cite web |author=<!-- not stated --> |date=June 18, 2026 |title="The essence of childhood has been destroyed": Israel’s deliberate targeting of Palestinian children in the Occupied Palestinian Territory since 7 October 2023 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session62/a-hrc-62-crp-2.pdf|website=[[OHCHR]] |location= |publisher= |access-date=June 25, 2026}}</ref> наўмыснае галаданне, прычыненне сур'ёзных цялесных і псіхічных пашкоджанняў, а таксама прадухіленне нараджальнасці. Іншыя дзеянні ўключаюць блакаду, разбурэнне грамадзянскай інфраструктуры, разбурэнне медыцынскіх устаноў, забойствы медыцынскіх работнікаў і асоб, якія шукаюць дапамогі, масавае прымусовае перасяленне насельніцтва, здзяйсненне сэксуальнага гвалту і разбурэнне адукацыйных, рэлігійных і культурных аб'ектаў.<ref name="UNCommissionGenocide">{{Cite web|lang=en|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds|website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|date=16 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925113927/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|archive-date=25 September 2025|access-date=21 September 2025}}</ref> ==Крыніцы== ni0cd42yk2k288crzv3zt99cfnsa97t 5158381 5158377 2026-06-25T16:43:51Z JerzyKundrat 174 Артыкул — машынны пераклад іншамоўнага тэксту. 5158381 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Тэрарыстычная атака|Дата=7 кастрычніка 2023 - present|Месца нападу=[[Сектар Газа]]|Выява={{#invoke:Multiple image| | border = infobox | perrow = 1/2/2 | total_width = 300 | image1 = Images of war 23-25 from Gaza, by Jaber Badwen, IMG 6185.jpg | image2 = Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 36.jpg | image3 = Palestinian Red Crescent Personnel inspect a destroyed ambulance in Deir el-Balah , Gaza Strip.jpg | image4 = Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 18.jpg | image5 = Displaced Palestinians in Deir el-Balah line up to receive food provided by charitable organizations (cropped).jpg }} {{hidden|title=Photographs of the Gaza genocide:|content={{ubil|'''Top:''' Widespread destruction in the northern Gaza Strip due to the [[Israeli bombing of the Gaza Strip|Israeli bombing campaign]] (February 2025)|'''Middle-left:''' A [[Effect of the Gaza war on children in the Gaza Strip|Palestinian child]] receiving medical treatment on the floor at the overcrowded emergency ward of [[Al-Shifa Hospital]] in [[Gaza City]] (October 2023)|'''Middle-right:''' A [[Killing of health workers in the Gaza war|bombed ambulance]] belonging to the [[Palestine Red Crescent Society]] (January 2024)|'''Bottom-left:''' A Palestinian man sitting among shrouded corpses in the [[Jabalia refugee camp]] (October 2023)|'''Bottom-right:''' Displaced Palestinian children in [[Deir el-Balah]] attempting to receive food donated by international charities amidst the [[Gaza Strip famine]] due to the [[Israeli blockade of the Gaza Strip (2023–present)|Israeli blockade]] (August 2024)}}}}}}'''Генацыд у Газе''' — гэта бесперапыннае наўмыснае і сістэматычнае знішчэнне [[Палесцінцы|палестынскага народа]] ў [[Сектар Газа|сектары Газа]],<ref>{{cite web |date=27 November 2025 |title=Israel's genocide against Palestinians 'not over' despite ceasefire - new Amnesty briefing |url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/israels-genocide-against-palestinians-not-over-despite-ceasefire-new-amnesty |access-date=4 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128172416/https://www.amnesty.org.uk/press-releases/israels-genocide-against-palestinians-not-over-despite-ceasefire-new-amnesty |archive-date=28 November 2025 |publisher=[[Amnesty International]] |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=28 November 2025 |last1=Segal |first1=Raz |author1-link=Raz Segal |title=The genocide in Gaza is far from over |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/nov/28/the-genocide-in-gaza-is-far-from-over |access-date=4 January 2026 |work=[[The Guardian]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128115413/https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/nov/28/the-genocide-in-gaza-is-far-from-over |archive-date=28 November 2025 |url-status=live |ref=none}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2026 |title=UN expert warns torture has become 'state doctrine' in Israel, making prisons instruments of genocide and torture |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/03/un-expert-warns-torture-has-become-state-doctrine-israel-making-prisons |access-date=17 May 2026 |website=[[OHCHR]] |language=en |archive-url= |archive-date=}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 April 2026 |title=Gaza Genocide: Children Maimed, Hunger Spreads, World Silent |url=https://easternherald.com/2026/04/08/gaza-genocide-children-hunger-global-silence/ |access-date=17 May 2026 |website=The Eastern Herald |language=en-US}} | {{Cite web |date=10 April 2026 |title=This is not a ceasefire: Life in Gaza continues to be suffocated six months on |url=https://www.msf.org/not-ceasefire-life-gaza-continues-be-suffocated-six-months |access-date=17 May 2026 |website=[[Médecins sans frontières]] |language=en |archive-url= |archive-date=}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 May 2026 |title=Israel/OPT: Israel's systematic destruction of high-rise buildings must be investigated as war crimes of wanton destruction and collective punishment |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/05/israel-opt-israels-systematic-destruction-of-high-rise-buildings-must-be-investigated-as-war-crimes-of-wanton-destruction-and-collective-punishment/ |access-date=14 May 2026 |website=[[Amnesty International]] |language=en |archive-url= |archive-date= |quote=Israel's unlawful and wanton destruction of civilian high-rise buildings continues to have devastating consequences for displaced Palestinian families in the occupied Gaza Strip, where reconstruction remains a distant dream amid ongoing genocide and air strikes despite the October 2025 so-called ceasefire, said Amnesty International today.}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 June 2026|title=Israel deliberately targeting children in ongoing genocide against Palestinians, UN commission finds|url=https://edition.cnn.com/2026/06/24/middleeast/israel-targeting-children-report-un-intl|work=[[CNN]]}}</ref> якое ажыццяўляецца [[Ізраіль|Ізраілем]] падчас [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|вайны ў Газе]]. Яно ахоплівае масавыя забойствы, наўмыснае забойства дзяцей (якія складаюць каля 30% ад агульнай колькасці забітых),<ref>{{cite news |last=Holmes|first=Oliver|date=June 23, 2026 |title=Israel continues to commit genocide by targeting children in Gaza, UN inquiry finds|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jun/23/israel-deliberately-targeting-gaza-children-to-commit-genocide-un-inquiry-finds|work=The Guardian |location= |publisher= |access-date=June 25, 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Le Poidevin|first=Olivia |date=June 23, 2026|title=Israel targeted Gaza children resulting in genocide, UN inquiry says|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-targeted-gaza-children-resulting-genocide-un-inquiry-says-2026-06-23/|work=Reuters |location= |publisher= |access-date=June 25, 2026}}</ref><ref>{{cite web |author=<!-- not stated --> |date=June 18, 2026 |title="The essence of childhood has been destroyed": Israel’s deliberate targeting of Palestinian children in the Occupied Palestinian Territory since 7 October 2023 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session62/a-hrc-62-crp-2.pdf|website=[[OHCHR]] |location= |publisher= |access-date=June 25, 2026}}</ref> наўмыснае галаданне, прычыненне сур'ёзных цялесных і псіхічных пашкоджанняў, а таксама прадухіленне нараджальнасці. Іншыя дзеянні ўключаюць блакаду, разбурэнне грамадзянскай інфраструктуры, разбурэнне медыцынскіх устаноў, забойствы медыцынскіх работнікаў і асоб, якія шукаюць дапамогі, масавае прымусовае перасяленне насельніцтва, здзяйсненне сэксуальнага гвалту і разбурэнне адукацыйных, рэлігійных і культурных аб'ектаў.<ref name="UNCommissionGenocide">{{Cite web|lang=en|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds|website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|date=16 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925113927/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|archive-date=25 September 2025|access-date=21 September 2025}}</ref> ==Крыніцы== db64efalcg56msrpazjbvk0wn8dr8eu 5158397 5158381 2026-06-25T18:04:37Z Hanylka 41646 арфаграфія 5158397 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Тэрарыстычная атака|Дата=7 кастрычніка 2023 - present|Месца нападу=[[Сектар Газа]]|Выява={{#invoke:Multiple image| | border = infobox | perrow = 1/2/2 | total_width = 300 | image1 = Images of war 23-25 from Gaza, by Jaber Badwen, IMG 6185.jpg | image2 = Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 36.jpg | image3 = Palestinian Red Crescent Personnel inspect a destroyed ambulance in Deir el-Balah , Gaza Strip.jpg | image4 = Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 18.jpg | image5 = Displaced Palestinians in Deir el-Balah line up to receive food provided by charitable organizations (cropped).jpg }} {{hidden|title=Photographs of the Gaza genocide:|content={{ubil|'''Top:''' Widespread destruction in the northern Gaza Strip due to the [[Israeli bombing of the Gaza Strip|Israeli bombing campaign]] (February 2025)|'''Middle-left:''' A [[Effect of the Gaza war on children in the Gaza Strip|Palestinian child]] receiving medical treatment on the floor at the overcrowded emergency ward of [[Al-Shifa Hospital]] in [[Gaza City]] (October 2023)|'''Middle-right:''' A [[Killing of health workers in the Gaza war|bombed ambulance]] belonging to the [[Palestine Red Crescent Society]] (January 2024)|'''Bottom-left:''' A Palestinian man sitting among shrouded corpses in the [[Jabalia refugee camp]] (October 2023)|'''Bottom-right:''' Displaced Palestinian children in [[Deir el-Balah]] attempting to receive food donated by international charities amidst the [[Gaza Strip famine]] due to the [[Israeli blockade of the Gaza Strip (2023–present)|Israeli blockade]] (August 2024)}}}}}} '''Генацыд у Газе''' — гэта бесперапыннае наўмыснае і сістэматычнае знішчэнне [[Палесцінцы|палесцінскага народа]] ў [[Сектар Газа|сектары Газа]],<ref>{{cite web |date=27 November 2025 |title=Israel's genocide against Palestinians 'not over' despite ceasefire - new Amnesty briefing |url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/israels-genocide-against-palestinians-not-over-despite-ceasefire-new-amnesty |access-date=4 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128172416/https://www.amnesty.org.uk/press-releases/israels-genocide-against-palestinians-not-over-despite-ceasefire-new-amnesty |archive-date=28 November 2025 |publisher=[[Amnesty International]] |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=28 November 2025 |last1=Segal |first1=Raz |author1-link=Raz Segal |title=The genocide in Gaza is far from over |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/nov/28/the-genocide-in-gaza-is-far-from-over |access-date=4 January 2026 |work=[[The Guardian]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128115413/https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/nov/28/the-genocide-in-gaza-is-far-from-over |archive-date=28 November 2025 |url-status=live |ref=none}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2026 |title=UN expert warns torture has become 'state doctrine' in Israel, making prisons instruments of genocide and torture |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/03/un-expert-warns-torture-has-become-state-doctrine-israel-making-prisons |access-date=17 May 2026 |website=[[OHCHR]] |language=en |archive-url= |archive-date=}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 April 2026 |title=Gaza Genocide: Children Maimed, Hunger Spreads, World Silent |url=https://easternherald.com/2026/04/08/gaza-genocide-children-hunger-global-silence/ |access-date=17 May 2026 |website=The Eastern Herald |language=en-US}} | {{Cite web |date=10 April 2026 |title=This is not a ceasefire: Life in Gaza continues to be suffocated six months on |url=https://www.msf.org/not-ceasefire-life-gaza-continues-be-suffocated-six-months |access-date=17 May 2026 |website=[[Médecins sans frontières]] |language=en |archive-url= |archive-date=}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 May 2026 |title=Israel/OPT: Israel's systematic destruction of high-rise buildings must be investigated as war crimes of wanton destruction and collective punishment |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/05/israel-opt-israels-systematic-destruction-of-high-rise-buildings-must-be-investigated-as-war-crimes-of-wanton-destruction-and-collective-punishment/ |access-date=14 May 2026 |website=[[Amnesty International]] |language=en |archive-url= |archive-date= |quote=Israel's unlawful and wanton destruction of civilian high-rise buildings continues to have devastating consequences for displaced Palestinian families in the occupied Gaza Strip, where reconstruction remains a distant dream amid ongoing genocide and air strikes despite the October 2025 so-called ceasefire, said Amnesty International today.}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 June 2026|title=Israel deliberately targeting children in ongoing genocide against Palestinians, UN commission finds|url=https://edition.cnn.com/2026/06/24/middleeast/israel-targeting-children-report-un-intl|work=[[CNN]]}}</ref> якое ажыццяўляецца [[Ізраіль|Ізраілем]] падчас [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|вайны ў Газе]]. Яно ахоплівае масавыя забойствы, наўмыснае забойства дзяцей (якія складаюць каля 30 % ад агульнай колькасці забітых),<ref>{{cite news |last=Holmes|first=Oliver|date=June 23, 2026 |title=Israel continues to commit genocide by targeting children in Gaza, UN inquiry finds|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jun/23/israel-deliberately-targeting-gaza-children-to-commit-genocide-un-inquiry-finds|work=The Guardian |location= |publisher= |access-date=June 25, 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Le Poidevin|first=Olivia |date=June 23, 2026|title=Israel targeted Gaza children resulting in genocide, UN inquiry says|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-targeted-gaza-children-resulting-genocide-un-inquiry-says-2026-06-23/|work=Reuters |location= |publisher= |access-date=June 25, 2026}}</ref><ref>{{cite web |author=<!-- not stated --> |date=June 18, 2026 |title="The essence of childhood has been destroyed": Israel’s deliberate targeting of Palestinian children in the Occupied Palestinian Territory since 7 October 2023 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session62/a-hrc-62-crp-2.pdf|website=[[OHCHR]] |location= |publisher= |access-date=June 25, 2026}}</ref> наўмыснае галаданне, прычыненне сур’ёзных цялесных і псіхічных пашкоджанняў, а таксама прадухіленне нараджальнасці. Іншыя дзеянні ўключаюць блакаду, разбурэнне грамадзянскай інфраструктуры, разбурэнне медыцынскіх устаноў, забойствы медыцынскіх работнікаў і асоб, якія шукаюць дапамогі, масавае прымусовае перасяленне насельніцтва, здзяйсненне сексуальнага гвалту і разбурэнне адукацыйных, рэлігійных і культурных аб’ектаў.<ref name="UNCommissionGenocide">{{Cite web|lang=en|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds|website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|date=16 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925113927/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|archive-date=25 September 2025|access-date=21 September 2025}}</ref> == Крыніцы == nbkb8dpvgg6uqn5fmi9n8evjxj2uef3 0 809972 5158360 2026-06-25T15:47:11Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Міхаіл Іванавіч Мсціслаўскі]] 5158360 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхаіл Іванавіч Мсціслаўскі]] 95hgbzirc89ry7lhuq9twbhp3ftywb4 0 809973 5158393 2026-06-25T17:31:52Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Фёдар Міхайлавіч Мсціслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — рускі ваявода. Сын князя [[Міхаіл Іванавіч Мсціслаўскі|Міхаіла Іванавіча Заслаўскага-Мсціслаўскага]]. У 1526 годзе не паразумеўся з бацькам і ўцёк у [[Масква|Маскву]], дзе атрымаў шматлікія маёнт...» 5158393 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Фёдар Міхайлавіч Мсціслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — рускі ваявода. Сын князя [[Міхаіл Іванавіч Мсціслаўскі|Міхаіла Іванавіча Заслаўскага-Мсціслаўскага]]. У 1526 годзе не паразумеўся з бацькам і ўцёк у [[Масква|Маскву]], дзе атрымаў шматлікія маёнткі і ажаніўся з казанскай княжной Анастасіяй. Ад яго пайшоў род князёў Мсціслаўскіх у Расіі. {{дапісаць}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мсціслаўскі Фёдар Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Фёдар Міхайлавіч]] m11kworcbgoaz92cc002r9gjdbzi53e 5158394 5158393 2026-06-25T17:32:58Z JerzyKundrat 174 5158394 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Фёдар Міхайлавіч Мсціслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — рускі ваявода. Сын князя [[Міхаіл Іванавіч Мсціслаўскі|Міхаіла Іванавіча Заслаўскага-Мсціслаўскага]]. У 1526 годзе не паразумеўся з бацькам і ўцёк у [[Масква|Маскву]], дзе атрымаў шматлікія маёнткі і ажаніўся з казанскай княжной Анастасіяй. Ад яго пайшоў род князёў Мсціслаўскіх у Расіі. {{дапісаць}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мсціслаўскі Фёдар Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Фёдар Міхайлавіч]] 42vdlesg01hdwv9vbijyxi5pdygotgt 5158396 5158394 2026-06-25T17:34:33Z JerzyKundrat 174 5158396 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Фёдар Міхайлавіч Мсціслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — рускі ваявода. Сын князя [[Міхаіл Іванавіч Мсціслаўскі|Міхаіла Іванавіча Заслаўскага-Мсціслаўскага]] і Васілісы Іванаўны Гальшанскай. У 1526 годзе не паразумеўся з бацькам і ўцёк у [[Масква|Маскву]], дзе атрымаў шматлікія маёнткі і ажаніўся з казанскай княжной Анастасіяй. Ад яго пайшоў род князёў Мсціслаўскіх у Расіі. {{дапісаць}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мсціслаўскі Фёдар Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Фёдар Міхайлавіч]] hpnv2z4tughe3e5a605yzt3n0hg9avt 0 809974 5158395 2026-06-25T17:33:08Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Філатава |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Заводск...» 5158395 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Філатава |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Шарыкі |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 70 |метро = {{minskmetro|2}} [[Партызанская (станцыя метро, Мінск)|Партызанская]] |індэкс = 220026<ref>[https://myindex.by/myindex.php?city=7701&obl=5&reg=68&street=11423&typestreet=31 Минская область - Минский район - Минск - Улица Филатова - Почтовый индекс. Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 800 м<ref name="zav.minsk.gov.by">Паводле [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/87-ulitsa-filatova?template=zavnew дадзеных Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326227/?ll=27.631761%2C53.870835&z=16 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Філатава''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў 1958 г. у гонар [[Уладзімір Пятровіч Філатаў|вядомага савецкага афтальмолага]]<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. Ідзе паралельна [[Вуліца Куляшова (Мінск)|вуліцы Куляшова]] ад [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскага праспекта]] да [[Вуліца Тухачэўскага (Мінск)|вуліцы Тухачэўскага]]<ref>Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/filatava базе Геадзэн]</ref> Большая частка забудовы — жылыя дамы, ўзведзеныя ў 1960-я гг<ref>Згодна [https://photobuildings.com/list.php?uid=290 архітэктурнай базе Рhotobuildings]</ref>. == Славутасці == * [[5-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|5-я гарадская клінічная бальніца]]; * Паліклініка № 21. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/1106 Вуліца Філатава на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/filatava Вуліца Філатава ў базе даных Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=290 Вуліца Філатава ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/87-ulitsa-filatova?template=zavnew Фотграфіі вуліцы Філатава на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска] * [https://www.youtube.com/watch?v=uZIeVqWBPM4 Минск улица Филатова. Заводской район. Рулим по улицам Минска. Driving tour in Minsk. Road trip.] ([[YouTube]]) {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] cr1duu6thk4wzastglfj43m9l2ikjr2 0 809975 5158400 2026-06-25T18:38:24Z DzBar 156353 Новая старонка: «'''Арыя:''' == Культура == * [[Арыя]] — сольная вакальная кампазіцыя з інструментальным суправаджэннем. * {{Не перакладзена 3|Ария (гурт)|Ария|ru|Ария (группа)}} — савецкі і расійскі метал-гурт. == Геаграфія == * [[Арыя (рака)|Арыя]] — ручай у Быхаўскім раёне Магілёўс...» 5158400 wikitext text/x-wiki '''Арыя:''' == Культура == * [[Арыя]] — сольная вакальная кампазіцыя з інструментальным суправаджэннем. * {{Не перакладзена 3|Ария (гурт)|Ария|ru|Ария (группа)}} — савецкі і расійскі метал-гурт. == Геаграфія == * [[Арыя (рака)|Арыя]] — ручай у Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі. {{неадназначнасць}} g1r3fw2r9ob6i2spzur1wvf9wf2xn3d 0 809976 5158417 2026-06-25T20:52:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Карне́й''' — шматзначны тэрмін. == Вядомыя носьбіты == * [[Анатоль Карней]] (1928—2004) — удзельнік мядзельска-смаргонскага антыкамуністычнага падполля. * [[Ігар Пятровіч Карней]] (нар. 1968) — беларускі журналіст, эсэіст і трэвел-блогер. == Міфалогія == * {{нп5|Карн...» 5158417 wikitext text/x-wiki '''Карне́й''' — шматзначны тэрмін. == Вядомыя носьбіты == * [[Анатоль Карней]] (1928—2004) — удзельнік мядзельска-смаргонскага антыкамуністычнага падполля. * [[Ігар Пятровіч Карней]] (нар. 1968) — беларускі журналіст, эсэіст і трэвел-блогер. == Міфалогія == * {{нп5|Карней (міфалогія)|Карней|ru|Карней}} — герой старажытнагрэчаскай міфалогіі і эпітэт Апалона. == Геаграфія == * {{нп5|Карней (востраў)|Карней|ru|Карней (остров)}} — незаселены і пастаянна пакрыты лёдам востраў у моры Амундсена ў Паўднёвым акіяне. [[Катэгорыя:Беларускія прозвішчы]] {{неадназначнасць|цёзкі2|тапонімы|іншае}} h0aohrfte69dixz450k3tlvtk4z9zst 5158418 5158417 2026-06-25T20:52:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158418 wikitext text/x-wiki '''Карней''' — шматзначны тэрмін. == Вядомыя носьбіты == * [[Анатоль Карней]] (1928—2004) — удзельнік мядзельска-смаргонскага антыкамуністычнага падполля. * [[Ігар Пятровіч Карней]] (нар. 1968) — беларускі журналіст, эсэіст і трэвел-блогер. == Міфалогія == * {{нп5|Карней (міфалогія)|Карней|ru|Карней}} — герой старажытнагрэчаскай міфалогіі і эпітэт Апалона. == Геаграфія == * {{нп5|Карней (востраў)|Карней|ru|Карней (остров)}} — незаселены і пастаянна пакрыты лёдам востраў у моры Амундсена ў Паўднёвым акіяне. [[Катэгорыя:Беларускія прозвішчы]] {{неадназначнасць|цёзкі2|тапонімы|іншае}} 2y064iqpe89dio3use9xu4u46xuk0uc 1 809977 5158471 2026-06-26T05:31:38Z ~2026-36818-09 170282 /* топоним */ новы падраздзел 5158471 wikitext text/x-wiki == топоним == Ваша называлась [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-36818-09|&#126;2026-36818-09]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-36818-09|размова]]) 08:31, 26 чэрвеня 2026 (+03) q8ymdtslhog159gjc7g17hej94kmpma 0 809978 5158487 2026-06-26T07:08:30Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Навуковец}} '''Ра{{subst:націск}}нка Мата{{subst:націск}}савіч''' ({{lang-hr|Ranko Matasović}}; [[14 мая]] [[1968]], [[Загрэб]]) — харвацкі лінгвіст, [[індаеўрапеістыка|індаеўрапеіст]], [[кельцкія мовы|кельтолаг]] і [[славіст]]. == Выбраныя працы == * ''Harfa sa sjevera. Iz irske književnosti''. — Zagreb: Antibarbarus,...» 5158487 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Ра́нка Мата́савіч''' ({{lang-hr|Ranko Matasović}}; [[14 мая]] [[1968]], [[Загрэб]]) — харвацкі лінгвіст, [[індаеўрапеістыка|індаеўрапеіст]], [[кельцкія мовы|кельтолаг]] і [[славіст]]. == Выбраныя працы == * ''Harfa sa sjevera. Iz irske književnosti''. — Zagreb: Antibarbarus, 1995. — ISBN 953-6160-25-0. * ''A Theory of Textual Reconstruction in Indo-European Linguistics''. — Fr./M. & {{N. Y.}}, 1996. — ISBN 3-631-49751-2. * ''Kratka poredbenopovijesna gramatika latinskoga jezika''. — Zagreb: [[Matica hrvatska]], 1997. — ISBN 953-150-105-X. * ''Kultura i književnost Hetita''. — Zagreb: [[Matica hrvatska]], 2000. — ISBN 953-150-548-9. * ''Uvod u poredbenu lingvistiku''. — Zagreb: [[Matica hrvatska]], 2001. — ISBN 953-150-612-4. * ''Kamen kraljeva. Srednjovjekovne irske sage''. — Zagreb: Ex Libris, 2004. — ISBN 953-6310-35-X. * ''Gender in Indo-European''. — Hdlb.: Universitätsverlag Winter, 2004. — ISBN 3-8253-1666-1. * ''Jezična raznolikost svijeta''. — Zagreb: Algoritam, 2005. — ISBN 953-220-355-9. * ''Poredbenopovijesna gramatika hrvatskoga jezika''. — Zagreb: Matica hrvatska, 2008. — ISBN 978-953-150-840-7. * ''Etymological Dictionary of Proto-Celtic''. — Leiden & Boston: Brill, 2009. — ISBN 978-90-04-17336-1. * ''Slavic Nominal Word-Formation. Proto-Indo-European Origins and Historical Development''. — Hdlb.: Universitätsverlag Winter, 2014. — ISBN 978-3-8253-6335-2. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://mudrac.ffzg.hr/~rmatasov/ Персанальны сайт Ранка Матасавіча] {{ВС}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы]] [[Катэгорыя:Славісты]] 0q6q4661pm1utk2t8e5ke6zrz86g4w9 5158491 5158487 2026-06-26T07:10:07Z Цімур 27525 5158491 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Ра́нка Мата́савіч''' ({{lang-hr|Ranko Matasović}}; [[14 мая]] [[1968]], [[Заграб]]) — харвацкі лінгвіст, [[індаеўрапеістыка|індаеўрапеіст]], [[кельцкія мовы|кельтолаг]] і [[славіст]]. == Выбраныя працы == * ''Harfa sa sjevera. Iz irske književnosti''. — Zagreb: Antibarbarus, 1995. — ISBN 953-6160-25-0. * ''A Theory of Textual Reconstruction in Indo-European Linguistics''. — Fr./M. & {{N. Y.}}, 1996. — ISBN 3-631-49751-2. * ''Kratka poredbenopovijesna gramatika latinskoga jezika''. — Zagreb: [[Matica hrvatska]], 1997. — ISBN 953-150-105-X. * ''Kultura i književnost Hetita''. — Zagreb: [[Matica hrvatska]], 2000. — ISBN 953-150-548-9. * ''Uvod u poredbenu lingvistiku''. — Zagreb: [[Matica hrvatska]], 2001. — ISBN 953-150-612-4. * ''Kamen kraljeva. Srednjovjekovne irske sage''. — Zagreb: Ex Libris, 2004. — ISBN 953-6310-35-X. * ''Gender in Indo-European''. — Hdlb.: Universitätsverlag Winter, 2004. — ISBN 3-8253-1666-1. * ''Jezična raznolikost svijeta''. — Zagreb: Algoritam, 2005. — ISBN 953-220-355-9. * ''Poredbenopovijesna gramatika hrvatskoga jezika''. — Zagreb: Matica hrvatska, 2008. — ISBN 978-953-150-840-7. * ''Etymological Dictionary of Proto-Celtic''. — Leiden & Boston: Brill, 2009. — ISBN 978-90-04-17336-1. * ''Slavic Nominal Word-Formation. Proto-Indo-European Origins and Historical Development''. — Hdlb.: Universitätsverlag Winter, 2014. — ISBN 978-3-8253-6335-2. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://mudrac.ffzg.hr/~rmatasov/ Персанальны сайт Ранка Матасавіча] {{ВС}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы]] [[Катэгорыя:Славісты]] qb83u87jgpdfvtx0mwu6ax0943nfn3m 5158498 5158491 2026-06-26T07:24:47Z Цімур 27525 5158498 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Ра́нка Мата́савіч''' ({{lang-hr|Ranko Matasović}}; [[14 мая]] [[1968]], [[Заграб]]) — харвацкі лінгвіст, [[індаеўрапеістыка|індаеўрапеіст]], [[кельцкія мовы|кельтолаг]] і [[славіст]]. == Выбраныя працы == * ''Harfa sa sjevera. Iz irske književnosti''. — Zagreb: Antibarbarus, 1995. — ISBN 953-6160-25-0. * ''A Theory of Textual Reconstruction in Indo-European Linguistics''. — Fr./M. & {{N. Y.}}, 1996. — ISBN 3-631-49751-2. * ''Kratka poredbenopovijesna gramatika latinskoga jezika''. — Zagreb: Matica hrvatska, 1997. — ISBN 953-150-105-X. * ''Kultura i književnost Hetita''. — Zagreb: Matica hrvatska, 2000. — ISBN 953-150-548-9. * ''Uvod u poredbenu lingvistiku''. — Zagreb: Matica hrvatska, 2001. — ISBN 953-150-612-4. * ''Kamen kraljeva. Srednjovjekovne irske sage''. — Zagreb: Ex Libris, 2004. — ISBN 953-6310-35-X. * ''Gender in Indo-European''. — Hdlb.: Universitätsverlag Winter, 2004. — ISBN 3-8253-1666-1. * ''Jezična raznolikost svijeta''. — Zagreb: Algoritam, 2005. — ISBN 953-220-355-9. * ''Poredbenopovijesna gramatika hrvatskoga jezika''. — Zagreb: Matica hrvatska, 2008. — ISBN 978-953-150-840-7. * ''Etymological Dictionary of Proto-Celtic''. — Leiden & Boston: Brill, 2009. — ISBN 978-90-04-17336-1. * ''Slavic Nominal Word-Formation. Proto-Indo-European Origins and Historical Development''. — Hdlb.: Universitätsverlag Winter, 2014. — ISBN 978-3-8253-6335-2. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://mudrac.ffzg.hr/~rmatasov/ Персанальны сайт Ранка Матасавіча] {{ВС}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы]] [[Катэгорыя:Славісты]] ftatm2y526b37mlyoawy2objs5mrok1 5158550 5158498 2026-06-26T09:20:34Z Цімур 27525 5158550 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Ра́нка Мата́савіч''' ({{lang-hr|Ranko Matasović}}; [[14 мая]] [[1968]], [[Заграб]]) — харвацкі лінгвіст, [[індаеўрапеістыка|індаеўрапеіст]], [[кельцкія мовы|кельтолаг]] і [[славіст]]. == Біяграфія == Вучыўся на філасофскім факультэце [[Заграбскі ўніверсітэт|Заграбскага ўніверсітэта]]. У 1992 годзе атрымаў ступень магістра мастацтваў па лінгвістыцы, у 1995 годзе — ступень доктара (дысертацыя "Тэорыя тэкставай рэканструкцыі ў індаеўрапейскай лінгвістыцы", навуковы кіраўнік — Радаслаў Кацічыч). З 18 мая 2006 года — асацыяваны член [[Харвацкая акадэмія навук і мастацтваў|Харвацкай акадэміі навук і мастацтваў]]<ref>{{Cite web |url=http://info.hazu.hr/ranko_matasovic_biografija |title=Сайт Харвацкай акадэміі навук і мастацтваў|access-date=2010-11-24 |archive-date=2011-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628214423/http://info.hazu.hr/ranko_matasovic_biografija |url-status=live }}</ref>, з 2012 года — акадэмік дадзенай акадэміі<ref>{{cite web|url=https://www.info.hazu.hr/clanovi/matasovic-ranko/|title=Akademik Ranko Matasović|work=Info.hazu.hr |date= |accessdate=2023-11-30}}</ref>, з 2022 года — акадэмік [[Еўрапейская акадэмія|Еўрапейскай акадэміі]]<ref>{{cite web|title=Ranko Matasović|url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Matasović_Ranko|work=Member|publisher=Academia Europaea|access-date=2024-09-30}}</ref>. Працуе ў аддзяленні лінгвістыкі філасофскага факультэта Заграбскага ўніверсітэта, дзе выкладае параўнальную граматыку [[праіндаеўрапейская мова|індаеўрапейскіх моў]], [[кельцкія мовы|кельталогію]] і [[лінгвістычная тыпалогія|лінгвістычную тыпалогію]]. == Выбраныя працы == * ''Harfa sa sjevera. Iz irske književnosti''. — Zagreb: Antibarbarus, 1995. — ISBN 953-6160-25-0. * ''A Theory of Textual Reconstruction in Indo-European Linguistics''. — Fr./M. & {{N. Y.}}, 1996. — ISBN 3-631-49751-2. * ''Kratka poredbenopovijesna gramatika latinskoga jezika''. — Zagreb: Matica hrvatska, 1997. — ISBN 953-150-105-X. * ''Kultura i književnost Hetita''. — Zagreb: Matica hrvatska, 2000. — ISBN 953-150-548-9. * ''Uvod u poredbenu lingvistiku''. — Zagreb: Matica hrvatska, 2001. — ISBN 953-150-612-4. * ''Kamen kraljeva. Srednjovjekovne irske sage''. — Zagreb: Ex Libris, 2004. — ISBN 953-6310-35-X. * ''Gender in Indo-European''. — Hdlb.: Universitätsverlag Winter, 2004. — ISBN 3-8253-1666-1. * ''Jezična raznolikost svijeta''. — Zagreb: Algoritam, 2005. — ISBN 953-220-355-9. * ''Poredbenopovijesna gramatika hrvatskoga jezika''. — Zagreb: Matica hrvatska, 2008. — ISBN 978-953-150-840-7. * ''Etymological Dictionary of Proto-Celtic''. — Leiden & Boston: Brill, 2009. — ISBN 978-90-04-17336-1. * ''Slavic Nominal Word-Formation. Proto-Indo-European Origins and Historical Development''. — Hdlb.: Universitätsverlag Winter, 2014. — ISBN 978-3-8253-6335-2. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://mudrac.ffzg.hr/~rmatasov/ Персанальны сайт Ранка Матасавіча] {{ВС}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы]] [[Катэгорыя:Славісты]] eyg2if27c60dk33uqcv2vuuv2jmazpa 0 809979 5158500 2026-06-26T07:28:44Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Леон Станіслаў Немчык''' ({{lang-pl|Leon Stanisław Niemczyk}}; 15 снежня 1923, Варшава, Польшча — 29 лістапада 2006, там жа) — польскі акцёр тэатра і кіно. Адзін з найвялікшых і самых папулярных акцёраў у гісторыі польскага кінематографа. За больш за 50 гадоў сваёй ка...» 5158500 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Леон Станіслаў Немчык''' ({{lang-pl|Leon Stanisław Niemczyk}}; 15 снежня 1923, Варшава, Польшча — 29 лістапада 2006, там жа) — польскі акцёр тэатра і кіно. Адзін з найвялікшых і самых папулярных акцёраў у гісторыі польскага кінематографа. За больш за 50 гадоў сваёй кар’еры ён сыграў прыкладна ў 400 польскіх і амаль 150 замежных фільмах. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Немчык Леон}} fkqaq0j2kd86rtyyoep5jxnhe5xupf6 5158504 5158500 2026-06-26T07:30:27Z StarDeg 16311 5158504 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Леон Станіслаў Немчык''' ({{lang-pl|Leon Stanisław Niemczyk}}; 15 снежня 1923, Варшава, Польшча — 29 лістапада 2006, там жа) — польскі акцёр тэатра і кіно. Адзін з найвялікшых і самых папулярных акцёраў у гісторыі польскага кінематографа. За больш за 50 гадоў сваёй кар’еры ён сыграў прыкладна ў 400 польскіх і амаль 150 замежных фільмах. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Немчык Леон}} 7fcg9qsje7ka93e6cmb7eekanl512vn 5158507 5158504 2026-06-26T07:32:31Z StarDeg 16311 5158507 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Леон Станіслаў Немчык''' ({{lang-pl|Leon Stanisław Niemczyk}}; 15 снежня 1923, Варшава, Польшча — 29 лістапада 2006, там жа) — польскі акцёр тэатра і кіно. Адзін з найвялікшых і самых папулярных акцёраў у гісторыі польскага кінематографа. За больш за 50 гадоў сваёй кар’еры ён сыграў прыкладна ў 400 польскіх і амаль 150 замежных фільмах. == Выбраная фільмаграфія == {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Немчык Леон}} 6uvweq3le23y0uzm4btzipebo3hdkbx 5158509 5158507 2026-06-26T07:34:48Z StarDeg 16311 /* Выбраная фільмаграфія */ 5158509 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Леон Станіслаў Немчык''' ({{lang-pl|Leon Stanisław Niemczyk}}; 15 снежня 1923, Варшава, Польшча — 29 лістапада 2006, там жа) — польскі акцёр тэатра і кіно. Адзін з найвялікшых і самых папулярных акцёраў у гісторыі польскага кінематографа. За больш за 50 гадоў сваёй кар’еры ён сыграў прыкладна ў 400 польскіх і амаль 150 замежных фільмах. == Выбраная фільмаграфія == * 1962 — [[Нож у вадзе]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Немчык Леон}} thiwog5u3nmz0ordgci51m2n6hkbapn 5158510 5158509 2026-06-26T07:35:46Z StarDeg 16311 5158510 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Леон Станіслаў Немчык''' ({{lang-pl|Leon Stanisław Niemczyk}}; 15 снежня 1923, Варшава, Польшча — 29 лістапада 2006, там жа) — польскі акцёр тэатра і кіно. Адзін з найвялікшых і самых папулярных акцёраў у гісторыі польскага кінематографа. За больш за 50 гадоў сваёй кар’еры ён сыграў прыкладна ў 400 польскіх і амаль 150 замежных фільмах. == Выбраная фільмаграфія == * 1962 — [[Нож у вадзе]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры Польшчы]] {{DEFAULTSORT:Немчык Леон}} fgucw5zk7895jvp0ak20ri50hf0i4zr 0 809980 5158505 2026-06-26T07:31:39Z Ueschar 151377 Новая старонка: «{{Вучоны | Імя = Жазэф Луі Франсуа Бертран | Арыгінал імя = {{lang-fr|Joseph Louis François Bertrand}} | Фота = Bertrand.jpg | Шырыня = 220px | Подпіс = Жазэф Бертран | Дата нараджэння = 11.3.1822 | Месца нараджэння = [[Парыж]], [[Францыя]] | Дата смерці = 3.4.1900 | Месца смерці = [[Парыж]], [[Францыя]] | Наву...» 5158505 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Жазэф Луі Франсуа Бертран | Арыгінал імя = {{lang-fr|Joseph Louis François Bertrand}} | Фота = Bertrand.jpg | Шырыня = 220px | Подпіс = Жазэф Бертран | Дата нараджэння = 11.3.1822 | Месца нараджэння = [[Парыж]], [[Францыя]] | Дата смерці = 3.4.1900 | Месца смерці = [[Парыж]], [[Францыя]] | Навуковая сфера = [[матэматычны аналіз]], [[тэорыя лікаў]], [[тэорыя імавернасцей]], [[дыферэнцыяльная геаметрыя]], [[тэрмадынаміка]] | Месца працы = [[Іколь Політэкнік]], [[Калеж дэ Франс]], [[Вышэйшая нармальная школа]] | Альма-матэр = [[Іколь Політэкнік]], Горная школа Парыжа | Вядомы як = [[пастулат Бертрана]], [[Парадокс Бертрана, імавернасць|парадокс Бертрана]], тэарэма Бертрана | Узнагароды і прэміі = гранд-афіцэр [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэна Ганаровага легіёна]] }} '''Жазэ́ф Луі́ Франсуа́ Бертра́н''' ({{lang-fr|Joseph Louis François Bertrand}}; [[11 сакавіка]] [[1822]], [[Парыж]] — [[3 красавіка]] [[1900]], Парыж) — французскі [[матэматык]], педагог і гісторык навукі. Член [[Французская акадэмія навук|Парыжскай акадэміі навук]] з 1856 года, яе неадменны сакратар з 1874 года; член [[Французская акадэмія|Французскай акадэміі]] з 1884 года. З 1859 года член-карэспандэнт, з 1896 года замежны ганаровы член [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]]. З 1862 года прафесар [[Калеж дэ Франс]].<ref name="belenc">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9D-2|title=Бертран|website=Беларуская Энцыклапедыя|via=verbum.by|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="academie">{{Cite web|url=https://www.academie-francaise.fr/les-immortels/joseph-bertrand|title=Joseph Bertrand|website=Académie française|language=fr|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> Працы Бертрана належаць да [[матэматычны аналіз|матэматычнага аналізу]], [[тэорыя функцый|тэорыі функцый]], [[тэорыя груп|тэорыі груп]], [[тэорыя лікаў|тэорыі лікаў]], [[тэорыя імавернасцей|тэорыі імавернасцей]], [[дыферэнцыяльныя ўраўненні|дыферэнцыяльных ураўненняў]], тэорыі памылак, [[дыферэнцыяльная геаметрыя|дыферэнцыяльнай геаметрыі]] і [[тэрмадынаміка|тэрмадынамікі]].<ref name="belenc" /><ref name="bnf">{{Cite web|url=https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb12386552p|title=Notice de personne: Bertrand, Joseph (1822—1900)|website=Catalogue général|publisher=Bibliothèque nationale de France|language=fr|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> Ён таксама вядомы як аўтар падручнікаў па матэматыцы і прац па гісторыі навукі.<ref name="wolfram">{{Cite web|url=https://scienceworld.wolfram.com/biography/Bertrand.html|title=Bertrand, Joseph Louis Francois (1822—1900)|website=World of Scientific Biography|publisher=Wolfram Research|language=en|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> == Біяграфія == Жазэф Бертран нарадзіўся ў сям’і лекара Аляксандра Жака Франсуа Бертрана і Мары Каралін Бэлен. Яго бацька рана памёр, і значную ролю ў выхаванні будучага матэматыка адыграў [[Жан-Мары Дзюамель|Жан Мары Дзюамэль]]. Бертран вельмі рана выявіў матэматычныя здольнасці: у адзінаццаць гадоў ён ужо слухаў курсы ў [[Політэхнічная школа|Іколь Політэкнік]] як вольны слухач.<ref name="mactutor">{{Cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Bertrand/|title=Joseph Louis François Bertrand|website=MacTutor History of Mathematics|publisher=University of St Andrews|language=en|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> У 1839 годзе Бертран паступіў у Іколь Політэкнік, прычым быў залічаны першым па выніках конкурсу. У 1841 годзе працягнуў навучанне ў Горнай школе Парыжа, але галоўнай сферай яго дзейнасці сталі не інжынерная служба, а матэматыка і выкладанне.<ref name="academie" /><ref name="wolfram" /> З 1841 года ён выкладаў у ліцэі Сэн-Луі, з 1844 года працаваў у Іколь Політэкнік, дзе пазней стаў прафесарам. Таксама чытаў лекцыі ў [[Вышэйшая нармальная школа|Вышэйшай нармальнай школе]].<ref name="mactutor" /> У 1856 годзе Бертран быў абраны членам Парыжскай акадэміі навук. У 1862 годзе ён заняў кафедру фізікі і матэматыкі ў Калеж дэ Франс, змяніўшы [[Жан-Батыст Б’ё|Жана-Батыста Б’ё]]. З 1874 года займаў пасаду неадменнага сакратара Акадэміі навук. У 1885 годзе быў прыняты ў Французскую акадэмію на месца [[Жан Батыст Дзюма|Жана Батыста Дзюма]] [[Луі Пастэр|Луі Пастэрам]].<ref name="academie" /> Памёр у Парыжы 3 красавіка 1900 года.<ref name="belenc" /><ref name="academie" /> == Навуковая дзейнасць == Адным з найбольш вядомых вынікаў, звязаных з імем Бертрана, стаў [[пастулат Бертрана]]. Ён сцвярджае, што для любога цэлага ліку ''n'' > 1 заўсёды існуе хаця б адзін [[просты лік]] ''p'', які адпавядае няроўнасці: : <math>n < p < 2n</math> Бертран сфармуляваў гэта сцвярджэнне як гіпотэзу ў 1845 годзе на падставе табліц простых лікаў і праверыў яго для ўсіх ''n'' да 3 мільёнаў, не маючы агульнага доказу.<ref name="encmath-postulate">{{Cite web|url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Bertrand_postulate|title=Bertrand postulate|author=Bredikhin, B. M.|website=Encyclopedia of Mathematics|publisher=Springer|language=en|access-date=26 чэрвеня 2026}}</ref> Агульны доказ знайшоў [[Пафнуцій Львовіч Чабышоў|Пафнуцій Чабышоў]] у 1850 годзе аналітычнымі метадамі тэорыі лікаў, у сувязі з чым сцвярджэнне таксама называюць тэарэмай Бертрана—Чабышова.<ref name="encmath-postulate" /> [[Файл:Bertrand - Les Fondateurs de l astronomie moderne, 1865.jpg|міні|злева|Партрэт Бертрана ў выданні яго кнігі ''Les fondateurs de l’astronomie moderne'' (1865)]] У 1883 годзе ў рэцэнзіі на кнігу [[Антуан Аўгюстэн Курно|Антуана Аўгюстэна Курно]] ''Recherches sur les principes mathématiques de la théorie des richesses'' (1838) Бертран крытычна разгледзеў мадэль дуаполіі Курно, у якой фірмы канкуруюць, абіраючы аб’ёмы вырабу. Бертран паказаў, што калі аднолькавыя фірмы з пастаянным гранічнымі коштам вырабу канкуруюць не аб’ёмамі, а коштамі аднароднага тавару, то працэс узаемнага «падбівання» коштаў апускае рынкавую цану да ўзроўню гранічных выдаткаў — фактычна да выніку поўнай канкурэнцыі, нягледзячы на наяўнасць толькі дзвюх фірмаў на рынку.<ref name="palgrave-bertrand">{{Cite web|url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-1-349-58802-2_129|title=Bertrand competition|website=The New Palgrave Dictionary of Economics|publisher=Springer|language=en|access-date=26 чэрвеня 2026}}</ref> Гэтая мадэль, вядомая сёння як '''мадэль (дуаполія) Бертрана.'''<ref name="palgrave-bertrand" /> Бертран шмат працаваў як аўтар навучальных кніг. Яго падручнікі па арыфметыцы, алгебры, дыферэнцыяльным і інтэгральным злічэнні выкарыстоўваліся ў французскай адукацыі другой паловы XIX стагоддзя. Акрамя ўласна матэматычных прац, ён пісаў навуковыя біяграфіі і кнігі па гісторыі навукі — пра [[Франсуа Араго]], [[Жан ля Рон д’Аламбер|Д’Аламбера]], [[Блез Паскаль|Блеза Паскаля]].<ref name="academie" /><ref name="wolfram" /> == Асноўныя працы == * ''Traité d’arithmétique'' (1849; «Трактат па арыфметыцы»). * ''Traité élémentaire d’algèbre'' (1850; «Элементарны трактат па алгебры»). * ''Traité de calcul différentiel et de calcul intégral'' (1864—1870; «Трактат па дыферэнцыяльным і інтэгральным злічэнні»). * ''Arago et la vie scientifique'' (1865; «Араго і навуковае жыццё»). * ''Les fondateurs de l’astronomie moderne: Copernic, Tycho Brahé, Képler, Galilée, Newton'' (1865; «Заснавальнікі сучаснай астраноміі: Капернік, Ціха Браге, Кеплер, Галілей, Ньютан»). * ''Rapport sur les progrès les plus récents de l’analyse mathématique'' (1867; «Даклад пра найноўшыя поспехі матэматычнага аналізу»). * ''L’Académie des sciences et les académiciens de 1666 à 1793'' (1868; «Акадэмія навук і акадэмікі ад 1666 да 1793 года»). * ''Thermodynamique'' (1887; «Тэрмадынаміка»). * ''Calcul des probabilités'' (1889; «Злічэнне імавернасцей»). * ''D’Alembert'' (1889; «Д’Аламбер»). * ''Éloges académiques'' (1889; «Акадэмічныя пахвальныя прамовы»). * ''Leçons sur la théorie mathématique de l’électricité'' (1890; «Лекцыі па матэматычнай тэорыі электрычнасці»). * ''Blaise Pascal'' (1891; «Блез Паскаль»). {{зноскі}} == Літаратура == * Бертран // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 3: Беларусы — Варанец. — С. 123. * Darboux, Gaston. ''Éloge historique de Joseph Bertrand'' // ''Éloges académiques. Nouvelle série''. — Paris: Hachette, 1902. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Joseph Bertrand}} * [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Bertrand/ Joseph Louis François Bertrand] на сайце ''MacTutor History of Mathematics'' * [https://www.academie-francaise.fr/les-immortels/joseph-bertrand Joseph Bertrand] на сайце [[Французская акадэмія|Французскай акадэміі]] * [https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb12386552p Bertrand, Joseph (1822—1900)] у каталогу [[Нацыянальная бібліятэка Францыі|Нацыянальнай бібліятэкі Францыі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Францыі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі]] [[Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Політэхнічнай школы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1822 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1900 годзе]] nl1fxsdvuw23suop538aoeu11uz7uy9 5158565 5158505 2026-06-26T10:03:26Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Жазэф Бертрам]] у [[Жазэф Бертран]]: Назва з памылкай правапісу 5158505 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Жазэф Луі Франсуа Бертран | Арыгінал імя = {{lang-fr|Joseph Louis François Bertrand}} | Фота = Bertrand.jpg | Шырыня = 220px | Подпіс = Жазэф Бертран | Дата нараджэння = 11.3.1822 | Месца нараджэння = [[Парыж]], [[Францыя]] | Дата смерці = 3.4.1900 | Месца смерці = [[Парыж]], [[Францыя]] | Навуковая сфера = [[матэматычны аналіз]], [[тэорыя лікаў]], [[тэорыя імавернасцей]], [[дыферэнцыяльная геаметрыя]], [[тэрмадынаміка]] | Месца працы = [[Іколь Політэкнік]], [[Калеж дэ Франс]], [[Вышэйшая нармальная школа]] | Альма-матэр = [[Іколь Політэкнік]], Горная школа Парыжа | Вядомы як = [[пастулат Бертрана]], [[Парадокс Бертрана, імавернасць|парадокс Бертрана]], тэарэма Бертрана | Узнагароды і прэміі = гранд-афіцэр [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэна Ганаровага легіёна]] }} '''Жазэ́ф Луі́ Франсуа́ Бертра́н''' ({{lang-fr|Joseph Louis François Bertrand}}; [[11 сакавіка]] [[1822]], [[Парыж]] — [[3 красавіка]] [[1900]], Парыж) — французскі [[матэматык]], педагог і гісторык навукі. Член [[Французская акадэмія навук|Парыжскай акадэміі навук]] з 1856 года, яе неадменны сакратар з 1874 года; член [[Французская акадэмія|Французскай акадэміі]] з 1884 года. З 1859 года член-карэспандэнт, з 1896 года замежны ганаровы член [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]]. З 1862 года прафесар [[Калеж дэ Франс]].<ref name="belenc">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9D-2|title=Бертран|website=Беларуская Энцыклапедыя|via=verbum.by|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="academie">{{Cite web|url=https://www.academie-francaise.fr/les-immortels/joseph-bertrand|title=Joseph Bertrand|website=Académie française|language=fr|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> Працы Бертрана належаць да [[матэматычны аналіз|матэматычнага аналізу]], [[тэорыя функцый|тэорыі функцый]], [[тэорыя груп|тэорыі груп]], [[тэорыя лікаў|тэорыі лікаў]], [[тэорыя імавернасцей|тэорыі імавернасцей]], [[дыферэнцыяльныя ўраўненні|дыферэнцыяльных ураўненняў]], тэорыі памылак, [[дыферэнцыяльная геаметрыя|дыферэнцыяльнай геаметрыі]] і [[тэрмадынаміка|тэрмадынамікі]].<ref name="belenc" /><ref name="bnf">{{Cite web|url=https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb12386552p|title=Notice de personne: Bertrand, Joseph (1822—1900)|website=Catalogue général|publisher=Bibliothèque nationale de France|language=fr|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> Ён таксама вядомы як аўтар падручнікаў па матэматыцы і прац па гісторыі навукі.<ref name="wolfram">{{Cite web|url=https://scienceworld.wolfram.com/biography/Bertrand.html|title=Bertrand, Joseph Louis Francois (1822—1900)|website=World of Scientific Biography|publisher=Wolfram Research|language=en|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> == Біяграфія == Жазэф Бертран нарадзіўся ў сям’і лекара Аляксандра Жака Франсуа Бертрана і Мары Каралін Бэлен. Яго бацька рана памёр, і значную ролю ў выхаванні будучага матэматыка адыграў [[Жан-Мары Дзюамель|Жан Мары Дзюамэль]]. Бертран вельмі рана выявіў матэматычныя здольнасці: у адзінаццаць гадоў ён ужо слухаў курсы ў [[Політэхнічная школа|Іколь Політэкнік]] як вольны слухач.<ref name="mactutor">{{Cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Bertrand/|title=Joseph Louis François Bertrand|website=MacTutor History of Mathematics|publisher=University of St Andrews|language=en|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> У 1839 годзе Бертран паступіў у Іколь Політэкнік, прычым быў залічаны першым па выніках конкурсу. У 1841 годзе працягнуў навучанне ў Горнай школе Парыжа, але галоўнай сферай яго дзейнасці сталі не інжынерная служба, а матэматыка і выкладанне.<ref name="academie" /><ref name="wolfram" /> З 1841 года ён выкладаў у ліцэі Сэн-Луі, з 1844 года працаваў у Іколь Політэкнік, дзе пазней стаў прафесарам. Таксама чытаў лекцыі ў [[Вышэйшая нармальная школа|Вышэйшай нармальнай школе]].<ref name="mactutor" /> У 1856 годзе Бертран быў абраны членам Парыжскай акадэміі навук. У 1862 годзе ён заняў кафедру фізікі і матэматыкі ў Калеж дэ Франс, змяніўшы [[Жан-Батыст Б’ё|Жана-Батыста Б’ё]]. З 1874 года займаў пасаду неадменнага сакратара Акадэміі навук. У 1885 годзе быў прыняты ў Французскую акадэмію на месца [[Жан Батыст Дзюма|Жана Батыста Дзюма]] [[Луі Пастэр|Луі Пастэрам]].<ref name="academie" /> Памёр у Парыжы 3 красавіка 1900 года.<ref name="belenc" /><ref name="academie" /> == Навуковая дзейнасць == Адным з найбольш вядомых вынікаў, звязаных з імем Бертрана, стаў [[пастулат Бертрана]]. Ён сцвярджае, што для любога цэлага ліку ''n'' > 1 заўсёды існуе хаця б адзін [[просты лік]] ''p'', які адпавядае няроўнасці: : <math>n < p < 2n</math> Бертран сфармуляваў гэта сцвярджэнне як гіпотэзу ў 1845 годзе на падставе табліц простых лікаў і праверыў яго для ўсіх ''n'' да 3 мільёнаў, не маючы агульнага доказу.<ref name="encmath-postulate">{{Cite web|url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Bertrand_postulate|title=Bertrand postulate|author=Bredikhin, B. M.|website=Encyclopedia of Mathematics|publisher=Springer|language=en|access-date=26 чэрвеня 2026}}</ref> Агульны доказ знайшоў [[Пафнуцій Львовіч Чабышоў|Пафнуцій Чабышоў]] у 1850 годзе аналітычнымі метадамі тэорыі лікаў, у сувязі з чым сцвярджэнне таксама называюць тэарэмай Бертрана—Чабышова.<ref name="encmath-postulate" /> [[Файл:Bertrand - Les Fondateurs de l astronomie moderne, 1865.jpg|міні|злева|Партрэт Бертрана ў выданні яго кнігі ''Les fondateurs de l’astronomie moderne'' (1865)]] У 1883 годзе ў рэцэнзіі на кнігу [[Антуан Аўгюстэн Курно|Антуана Аўгюстэна Курно]] ''Recherches sur les principes mathématiques de la théorie des richesses'' (1838) Бертран крытычна разгледзеў мадэль дуаполіі Курно, у якой фірмы канкуруюць, абіраючы аб’ёмы вырабу. Бертран паказаў, што калі аднолькавыя фірмы з пастаянным гранічнымі коштам вырабу канкуруюць не аб’ёмамі, а коштамі аднароднага тавару, то працэс узаемнага «падбівання» коштаў апускае рынкавую цану да ўзроўню гранічных выдаткаў — фактычна да выніку поўнай канкурэнцыі, нягледзячы на наяўнасць толькі дзвюх фірмаў на рынку.<ref name="palgrave-bertrand">{{Cite web|url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-1-349-58802-2_129|title=Bertrand competition|website=The New Palgrave Dictionary of Economics|publisher=Springer|language=en|access-date=26 чэрвеня 2026}}</ref> Гэтая мадэль, вядомая сёння як '''мадэль (дуаполія) Бертрана.'''<ref name="palgrave-bertrand" /> Бертран шмат працаваў як аўтар навучальных кніг. Яго падручнікі па арыфметыцы, алгебры, дыферэнцыяльным і інтэгральным злічэнні выкарыстоўваліся ў французскай адукацыі другой паловы XIX стагоддзя. Акрамя ўласна матэматычных прац, ён пісаў навуковыя біяграфіі і кнігі па гісторыі навукі — пра [[Франсуа Араго]], [[Жан ля Рон д’Аламбер|Д’Аламбера]], [[Блез Паскаль|Блеза Паскаля]].<ref name="academie" /><ref name="wolfram" /> == Асноўныя працы == * ''Traité d’arithmétique'' (1849; «Трактат па арыфметыцы»). * ''Traité élémentaire d’algèbre'' (1850; «Элементарны трактат па алгебры»). * ''Traité de calcul différentiel et de calcul intégral'' (1864—1870; «Трактат па дыферэнцыяльным і інтэгральным злічэнні»). * ''Arago et la vie scientifique'' (1865; «Араго і навуковае жыццё»). * ''Les fondateurs de l’astronomie moderne: Copernic, Tycho Brahé, Képler, Galilée, Newton'' (1865; «Заснавальнікі сучаснай астраноміі: Капернік, Ціха Браге, Кеплер, Галілей, Ньютан»). * ''Rapport sur les progrès les plus récents de l’analyse mathématique'' (1867; «Даклад пра найноўшыя поспехі матэматычнага аналізу»). * ''L’Académie des sciences et les académiciens de 1666 à 1793'' (1868; «Акадэмія навук і акадэмікі ад 1666 да 1793 года»). * ''Thermodynamique'' (1887; «Тэрмадынаміка»). * ''Calcul des probabilités'' (1889; «Злічэнне імавернасцей»). * ''D’Alembert'' (1889; «Д’Аламбер»). * ''Éloges académiques'' (1889; «Акадэмічныя пахвальныя прамовы»). * ''Leçons sur la théorie mathématique de l’électricité'' (1890; «Лекцыі па матэматычнай тэорыі электрычнасці»). * ''Blaise Pascal'' (1891; «Блез Паскаль»). {{зноскі}} == Літаратура == * Бертран // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 3: Беларусы — Варанец. — С. 123. * Darboux, Gaston. ''Éloge historique de Joseph Bertrand'' // ''Éloges académiques. Nouvelle série''. — Paris: Hachette, 1902. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Joseph Bertrand}} * [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Bertrand/ Joseph Louis François Bertrand] на сайце ''MacTutor History of Mathematics'' * [https://www.academie-francaise.fr/les-immortels/joseph-bertrand Joseph Bertrand] на сайце [[Французская акадэмія|Французскай акадэміі]] * [https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb12386552p Bertrand, Joseph (1822—1900)] у каталогу [[Нацыянальная бібліятэка Францыі|Нацыянальнай бібліятэкі Францыі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Францыі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі]] [[Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Політэхнічнай школы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1822 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1900 годзе]] nl1fxsdvuw23suop538aoeu11uz7uy9 5158569 5158565 2026-06-26T10:08:13Z Ueschar 151377 вычытка 5158569 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Жазэф Луі Франсуа Бертран | Арыгінал імя = {{lang-fr|Joseph Louis François Bertrand}} | Фота = Bertrand.jpg | Шырыня = 220px | Подпіс = Жазэф Бертран | Дата нараджэння = 11.3.1822 | Месца нараджэння = [[Парыж]], [[Францыя]] | Дата смерці = 3.4.1900 | Месца смерці = [[Парыж]], [[Францыя]] | Бацька = Аляксандр Жак Франсуа Бертран | Маці = Мары Каралін Бэлен | Навуковая сфера = [[матэматычны аналіз]], [[тэорыя лікаў]], [[тэорыя імавернасцей]], [[дыферэнцыяльная геаметрыя]], [[тэрмадынаміка]] | Месца працы = [[Іколь Політэкнік]], [[Калеж дэ Франс]], [[Вышэйшая нармальная школа]] | Альма-матэр = [[Іколь Політэкнік]], Горная школа Парыжа | Вядомы як = [[пастулат Бертрана]], [[Парадокс Бертрана, імавернасць|парадокс Бертрана]], тэарэма Бертрана | Узнагароды і прэміі = гранд-афіцэр [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэна Ганаровага легіёна]] }} '''Жазэ́ф Луі́ Франсуа́ Бертра́н''' ({{lang-fr|Joseph Louis François Bertrand}}; [[11 сакавіка]] [[1822]], [[Парыж]] — [[3 красавіка]] [[1900]], Парыж) — французскі [[матэматык]], педагог і гісторык навукі. Член [[Французская акадэмія навук|Парыжскай акадэміі навук]] з 1856 года, яе неадменны сакратар з 1874 года; член [[Французская акадэмія|Французскай акадэміі]] з 1884 года. З 1859 года член-карэспандэнт, з 1896 года замежны ганаровы член [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]]. З 1862 года прафесар [[Калеж дэ Франс]].<ref name="belenc">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9D-2|title=Бертран|website=Беларуская Энцыклапедыя|via=verbum.by|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="academie">{{Cite web|url=https://www.academie-francaise.fr/les-immortels/joseph-bertrand|title=Joseph Bertrand|website=Académie française|language=fr|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> Ягоныя навуковыя працы ахопліваюць [[тэорыя функцый|тэорыю функцый]], [[тэорыя груп|тэорыю груп]], [[тэорыя лікаў|тэорыю лікаў]], [[тэорыя імавернасцей|тэорыю імавернасцей]], [[дыферэнцыяльныя ўраўненні|дыферэнцыяльня ўраўненні]], тэорыю памылак, [[дыферэнцыяльная геаметрыя|дыферэнцыяльную геаметрыю]] і [[тэрмадынаміка|тэрмадынаміку]].<ref name="belenc" /><ref name="bnf">{{Cite web|url=https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb12386552p|title=Notice de personne: Bertrand, Joseph (1822—1900)|website=Catalogue général|publisher=Bibliothèque nationale de France|language=fr|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> Ён таксама вядомы як аўтар падручнікаў па матэматыцы і прац па гісторыі навукі.<ref name="wolfram">{{Cite web|url=https://scienceworld.wolfram.com/biography/Bertrand.html|title=Bertrand, Joseph Louis Francois (1822—1900)|website=World of Scientific Biography|publisher=Wolfram Research|language=en|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> == Біяграфія == Жазэф Бертран нарадзіўся ў сям’і лекара Аляксандра Жака Франсуа Бертрана і Мары Каралін Бэлен. Яго бацька рана памёр, і значную ролю ў выхаванні будучага матэматыка адыграў [[Жан-Мары Дзюамель|Жан Мары Дзюамэль]]. Бертран вельмі рана выявіў матэматычныя здольнасці: у адзінаццаць гадоў ён ужо слухаў курсы ў [[Політэхнічная школа|Іколь Політэкнік]] як вольны слухач.<ref name="mactutor">{{Cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Bertrand/|title=Joseph Louis François Bertrand|website=MacTutor History of Mathematics|publisher=University of St Andrews|language=en|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> У 1839 годзе Бертран паступіў у Іколь Політэкнік, прычым быў залічаны першым па выніках конкурсу. У 1841 годзе працягнуў навучанне ў Горнай школе Парыжа, але галоўнай сферай яго дзейнасці сталі не інжынерная служба, а матэматыка і выкладанне.<ref name="academie" /><ref name="wolfram" /> З 1841 года ён выкладаў у ліцэі Сэн-Луі, з 1844 года працаваў у Іколь Політэкнік, дзе пазней стаў прафесарам. Таксама чытаў лекцыі ў [[Вышэйшая нармальная школа|Вышэйшай нармальнай школе]].<ref name="mactutor" /> У 1856 годзе Бертран быў абраны членам Парыжскай акадэміі навук. У 1862 годзе ён заняў кафедру фізікі і матэматыкі ў Калеж дэ Франс, змяніўшы [[Жан-Батыст Б’ё|Жана-Батыста Б’ё]]. З 1874 года займаў пасаду неадменнага сакратара Акадэміі навук. У 1885 годзе быў прыняты ў Французскую акадэмію на месца [[Жан Батыст Дзюма|Жана Батыста Дзюма]] [[Луі Пастэр|Луі Пастэрам]].<ref name="academie" /> Памёр у Парыжы 3 красавіка 1900 года.<ref name="belenc" /><ref name="academie" /> == Навуковая дзейнасць == Адным з найбольш вядомых вынікаў, звязаных з імем Бертрана, стаў [[пастулат Бертрана]]. Ён сцвярджае, што для любога цэлага ліку ''n'' > 1 заўсёды існуе хаця б адзін [[просты лік]] ''p'', які адпавядае няроўнасці: : <math>n < p < 2n</math> Бертран сфармуляваў гэта сцвярджэнне як гіпотэзу ў 1845 годзе на падставе табліц простых лікаў і праверыў яго для ўсіх ''n'' да 3 мільёнаў, не маючы агульнага доказу.<ref name="encmath-postulate">{{Cite web|url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Bertrand_postulate|title=Bertrand postulate|author=Bredikhin, B. M.|website=Encyclopedia of Mathematics|publisher=Springer|language=en|access-date=26 чэрвеня 2026}}</ref> Агульны доказ знайшоў [[Пафнуцій Львовіч Чабышоў|Пафнуцій Чабышоў]] у 1850 годзе аналітычнымі метадамі тэорыі лікаў, у сувязі з чым сцвярджэнне таксама называюць тэарэмай Бертрана—Чабышова.<ref name="encmath-postulate" /> [[Файл:Bertrand - Les Fondateurs de l astronomie moderne, 1865.jpg|міні|злева|Партрэт Бертрана ў выданні яго кнігі ''Les fondateurs de l’astronomie moderne'' (1865)]] У 1883 годзе ў рэцэнзіі на кнігу [[Антуан Аўгюстэн Курно|Антуана Аўгюстэна Курно]] ''Recherches sur les principes mathématiques de la théorie des richesses'' (1838) Бертран крытычна разгледзеў мадэль дуаполіі Курно, у якой фірмы канкуруюць, абіраючы аб’ёмы вырабу. Бертран паказаў, што калі аднолькавыя фірмы з пастаянным гранічнымі коштам вырабу канкуруюць не аб’ёмамі, а коштамі аднароднага тавару, то працэс узаемнага «падбівання» коштаў апускае рынкавую цану да ўзроўню гранічных выдаткаў — фактычна да выніку поўнай канкурэнцыі, нягледзячы на наяўнасць толькі дзвюх фірмаў на рынку.<ref name="palgrave-bertrand">{{Cite web|url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-1-349-58802-2_129|title=Bertrand competition|website=The New Palgrave Dictionary of Economics|publisher=Springer|language=en|access-date=26 чэрвеня 2026}}</ref> Гэтая мадэль, вядомая сёння як '''мадэль (дуаполія) Бертрана.'''<ref name="palgrave-bertrand" /> Бертран шмат працаваў як аўтар навучальных кніг. Яго падручнікі па арыфметыцы, алгебры, дыферэнцыяльным і інтэгральным злічэнні выкарыстоўваліся ў французскай адукацыі другой паловы XIX стагоддзя. Акрамя ўласна матэматычных прац, ён пісаў навуковыя біяграфіі і кнігі па гісторыі навукі — пра [[Франсуа Араго]], [[Жан ля Рон д’Аламбер|Д’Аламбера]], [[Блез Паскаль|Блеза Паскаля]].<ref name="academie" /><ref name="wolfram" /> == Асноўныя працы == * ''Traité d’arithmétique'' (1849; «Трактат па арыфметыцы»). * ''Traité élémentaire d’algèbre'' (1850; «Элементарны трактат па алгебры»). * ''Traité de calcul différentiel et de calcul intégral'' (1864—1870; «Трактат па дыферэнцыяльным і інтэгральным злічэнні»). * ''Arago et la vie scientifique'' (1865; «Араго і навуковае жыццё»). * ''Les fondateurs de l’astronomie moderne: Copernic, Tycho Brahé, Képler, Galilée, Newton'' (1865; «Заснавальнікі сучаснай астраноміі: Капернік, Ціха Браге, Кеплер, Галілей, Ньютан»). * ''Rapport sur les progrès les plus récents de l’analyse mathématique'' (1867; «Даклад пра найноўшыя поспехі матэматычнага аналізу»). * ''L’Académie des sciences et les académiciens de 1666 à 1793'' (1868; «Акадэмія навук і акадэмікі ад 1666 да 1793 года»). * ''Thermodynamique'' (1887; «Тэрмадынаміка»). * ''Calcul des probabilités'' (1889; «Злічэнне імавернасцей»). * ''D’Alembert'' (1889; «Д’Аламбер»). * ''Éloges académiques'' (1889; «Акадэмічныя пахвальныя прамовы»). * ''Leçons sur la théorie mathématique de l’électricité'' (1890; «Лекцыі па матэматычнай тэорыі электрычнасці»). * ''Blaise Pascal'' (1891; «Блез Паскаль»). {{зноскі}} == Літаратура == * Бертран // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 3: Беларусы — Варанец. — С. 123. * Darboux, Gaston. ''Éloge historique de Joseph Bertrand'' // ''Éloges académiques. Nouvelle série''. — Paris: Hachette, 1902. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Joseph Bertrand}} * [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Bertrand/ Joseph Louis François Bertrand] на сайце ''MacTutor History of Mathematics'' * [https://www.academie-francaise.fr/les-immortels/joseph-bertrand Joseph Bertrand] на сайце [[Французская акадэмія|Французскай акадэміі]] * [https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb12386552p Bertrand, Joseph (1822—1900)] у каталогу [[Нацыянальная бібліятэка Францыі|Нацыянальнай бібліятэкі Францыі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Францыі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі]] [[Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Політэхнічнай школы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1822 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1900 годзе]] hh0pr7yxyg4aq04uq205mvtacl7rxlm 1 809981 5158533 2026-06-26T08:30:33Z جودت 170287 /* Article */ новы падраздзел 5158533 wikitext text/x-wiki == Article == @[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Why don't you review the pending changes? [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 11:30, 26 чэрвеня 2026 (+03) 8wz50j1f0qp12vaos2hpefv4hgs0i9q 5158583 5158533 2026-06-26T11:17:51Z JerzyKundrat 174 5158583 wikitext text/x-wiki == Article == @[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Why don't you review the pending changes? [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 11:30, 26 чэрвеня 2026 (+03) : Гэта раздзел Ыікіпедыі на беларускай мове, не ўмееш пісаць — не пішы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:17, 26 чэрвеня 2026 (+03) 769dg4hsyaovtk09ynnixxw9y4yhtp6 5158584 5158583 2026-06-26T11:18:13Z JerzyKundrat 174 5158584 wikitext text/x-wiki == Article == @[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Why don't you review the pending changes? [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 11:30, 26 чэрвеня 2026 (+03) : Гэта раздзел Вікіпедыі на беларускай мове, не ўмееш пісаць — не пішы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:17, 26 чэрвеня 2026 (+03) 8ndijuoawdxwss4mm31qunc4d9zyceo 5158594 5158584 2026-06-26T11:44:11Z جودت 170287 /* Article */ Адказ 5158594 wikitext text/x-wiki == Article == @[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Why don't you review the pending changes? [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 11:30, 26 чэрвеня 2026 (+03) : Гэта раздзел Вікіпедыі на беларускай мове, не ўмееш пісаць — не пішы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:17, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Не трэба мудрагеліць — ёсць жа Google Translate! [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 14:44, 26 чэрвеня 2026 (+03) mi820ae2n1hqk0nyoyaobcx7scirgl9 5158597 5158594 2026-06-26T11:49:53Z JerzyKundrat 174 5158597 wikitext text/x-wiki == Article == @[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Why don't you review the pending changes? [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 11:30, 26 чэрвеня 2026 (+03) : Гэта раздзел Вікіпедыі на беларускай мове, не ўмееш пісаць — не пішы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:17, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Не трэба мудрагеліць — ёсць жа Google Translate! [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 14:44, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::: Ржунімагу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:49, 26 чэрвеня 2026 (+03) 5f8mbdabc400rmqxdlsg2s6bnqqko2e 5158598 5158597 2026-06-26T11:52:09Z جودت 170287 /* Article */ Адказ 5158598 wikitext text/x-wiki == Article == @[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Why don't you review the pending changes? [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 11:30, 26 чэрвеня 2026 (+03) : Гэта раздзел Вікіпедыі на беларускай мове, не ўмееш пісаць — не пішы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:17, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Не трэба мудрагеліць — ёсць жа Google Translate! [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 14:44, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::: Ржунімагу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:49, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Я буду абмяркоўваць рэчы на ​​мове, якая мне падабаецца; калі вам гэта не падабаецца, нават не адказвайце мне! [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 14:52, 26 чэрвеня 2026 (+03) 3yka2y6g32wy9yifkv0i46s6iyui3xk 5158599 5158598 2026-06-26T11:53:24Z JerzyKundrat 174 /* Article */ 5158599 wikitext text/x-wiki == Article == @[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Why don't you review the pending changes? [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 11:30, 26 чэрвеня 2026 (+03) : Гэта раздзел Вікіпедыі на беларускай мове, не ўмееш пісаць — не пішы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:17, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Не трэба мудрагеліць — ёсць жа Google Translate! [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 14:44, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::: Ржунімагу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:49, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Я буду абмяркоўваць рэчы на ​​мове, якая мне падабаецца; калі вам гэта не падабаецца, нават не адказвайце мне! [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 14:52, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::::: Тут прынята размову весці па-беларуску, але магчыма табе нехта адкажа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 26 чэрвеня 2026 (+03) gyn7kpy84jy48xgeu7m3ag0jc950qve 5158600 5158599 2026-06-26T11:55:22Z JerzyKundrat 174 /* Article */ 5158600 wikitext text/x-wiki == Article == @[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Why don't you review the pending changes? [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 11:30, 26 чэрвеня 2026 (+03) : Гэта раздзел Вікіпедыі на беларускай мове, не ўмееш пісаць — не пішы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:17, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Не трэба мудрагеліць — ёсць жа Google Translate! [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 14:44, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::: Ржунімагу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:49, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Я буду абмяркоўваць рэчы на ​​мове, якая мне падабаецца; калі вам гэта не падабаецца, нават не адказвайце мне! [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 14:52, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::::: Тут прынята размову весці па-беларуску, але магчыма табе нехта адкажа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 26 чэрвеня 2026 (+03) :::::: Хоць твой унёсак у Вікіпедыю і называецца кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:55, 26 чэрвеня 2026 (+03) m3xnmd1y5n2brp5hjb4nam1wdc0qpzp 5158601 5158600 2026-06-26T11:57:00Z JerzyKundrat 174 5158601 wikitext text/x-wiki == Article == @[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Why don't you review the pending changes? [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 11:30, 26 чэрвеня 2026 (+03) : Гэта раздзел Вікіпедыі на беларускай мове, не ўмееш пісаць — не пішы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:17, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Не трэба мудрагеліць — ёсць жа Google Translate! [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 14:44, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::: Ржунімагу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:49, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Я буду абмяркоўваць рэчы на ​​мове, якая мне падабаецца; калі вам гэта не падабаецца, нават не адказвайце мне! [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 14:52, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::::: Тут прынята размову весці па-беларуску, але магчыма табе нехта адкажа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 26 чэрвеня 2026 (+03) :::::: Хоць твой унёсак у Вікіпедыю і называецца [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:GlobalContributions/%D8%AC%D9%88%D8%AF%D8%AA кросвікіспам]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:55, 26 чэрвеня 2026 (+03) 53u10mgf3sc9ip8v6jwqm2ehgxut5g5 5158602 5158601 2026-06-26T11:58:31Z جودت 170287 /* Article */ Адказ 5158602 wikitext text/x-wiki == Article == @[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Why don't you review the pending changes? [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 11:30, 26 чэрвеня 2026 (+03) : Гэта раздзел Вікіпедыі на беларускай мове, не ўмееш пісаць — не пішы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:17, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Не трэба мудрагеліць — ёсць жа Google Translate! [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 14:44, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::: Ржунімагу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:49, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Я буду абмяркоўваць рэчы на ​​мове, якая мне падабаецца; калі вам гэта не падабаецца, нават не адказвайце мне! [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 14:52, 26 чэрвеня 2026 (+03) ::::: Тут прынята размову весці па-беларуску, але магчыма табе нехта адкажа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 26 чэрвеня 2026 (+03) :::::: Хоць твой унёсак у Вікіпедыю і называецца [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:GlobalContributions/%D8%AC%D9%88%D8%AF%D8%AA кросвікіспам]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:55, 26 чэрвеня 2026 (+03) :::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] Вы можаце палічыць гэта спамам, але гэта не так. Спам = рэклама. [[Удзельнік:جودت|جودت]] ([[Размовы з удзельнікам:جودت|размовы]]) 14:58, 26 чэрвеня 2026 (+03) 1rlakfe1cah2z4c6o1kx6meiw42uzye 14 809982 5158534 2026-06-26T08:34:03Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Vertigo Records]] [[Катэгорыя:Альбомы паводле лэйблаў|Vertigo]] [[Катэгорыя:Альбомы Universal Music Group|Vertigo]]» 5158534 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Vertigo Records]] [[Катэгорыя:Альбомы паводле лэйблаў|Vertigo]] [[Катэгорыя:Альбомы Universal Music Group|Vertigo]] f7n4o82qylddf9joe57co8gwzbcy0yk 14 809983 5158536 2026-06-26T08:43:06Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Палітыка паводле гадоў]] [[Катэгорыя:2026]]» 5158536 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Палітыка паводле гадоў]] [[Катэгорыя:2026]] 9ed93zx03up0ule6p0ufunfiduq3b72 14 809984 5158537 2026-06-26T08:47:29Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Гады ў краіне|1870|у|Францыі}} [[Катэгорыя:1870 год у Еўропе|Францыя]]» 5158537 wikitext text/x-wiki {{Гады ў краіне|1870|у|Францыі}} [[Катэгорыя:1870 год у Еўропе|Францыя]] hnp2r1bzqfzcyvzarbkg5owr7f0pv52 14 809985 5158541 2026-06-26T09:02:00Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Песні|19]] [[Катэгорыя:Творы XIX стагоддзя]] {{Тэма паводле стагоддзяў|Песні|19|стагоддзя}} {{Навігацыя}}» 5158541 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Песні|19]] [[Катэгорыя:Творы XIX стагоддзя]] {{Тэма паводле стагоддзяў|Песні|19|стагоддзя}} {{Навігацыя}} mht4t9f3ifyhpakame8rt62p6u0t1ny 0 809986 5158543 2026-06-26T09:06:04Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Класіфікацыя камп’ютарных гульняў]] у [[Класіфікацыя відэагульняў]]: Вырашэнне неадназначнасці 5158543 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Класіфікацыя відэагульняў]] fdc3d8tj8exrxaxuwopc8bq0fuu70kl 14 809987 5158544 2026-06-26T09:08:30Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле стагоддзяў|Творы|-6|стагоддзя}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Творы паводле стагоддзяў|-]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў VI стагоддзі да н.э.]]» 5158544 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле стагоддзяў|Творы|-6|стагоддзя}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Творы паводле стагоддзяў|-]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў VI стагоддзі да н.э.]] ob2oqw3czopggtb9norwcrdafhud41g 5158545 5158544 2026-06-26T09:09:13Z DzBar 156353 5158545 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле стагоддзяў|Творы|-6|стагоддзя}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Творы паводле стагоддзяў|-]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў VI стагоддзі да н.э.]] 1lrsw6gah8nempsksw2xjcde6ku8cvm 5158546 5158545 2026-06-26T09:09:39Z DzBar 156353 5158546 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле стагоддзяў|Творы|-6|стагоддзя}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Творы паводле стагоддзяў|-]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў VI стагоддзі да н.э.]] 5redl1lwpccbuek5zfl4fm7qgexy2ee 0 809988 5158549 2026-06-26T09:18:21Z DzBar 156353 Перасылае да [[Смайлік]] 5158549 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Смайлік]] 1g2noceo8bpml5nq07xyv9dy13hn09t 14 809989 5158556 2026-06-26T09:49:04Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Прыбыткі]] [[Катэгорыя:Капітал]]» 5158556 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Прыбыткі]] [[Катэгорыя:Капітал]] 66iv4qwfhi5tirwge6vbuq2eorqag3l 14 809990 5158563 2026-06-26T09:57:02Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Выявы:Вокладкі]] [[Катэгорыя:Выявы:Відэагульні]]» 5158563 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Выявы:Вокладкі]] [[Катэгорыя:Выявы:Відэагульні]] p7pa319api3jxpzwhvwn6tgfm0mhem8 14 809991 5158564 2026-06-26T10:00:25Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Выявы:Класіфікацыя паводле тэм]] {{Навігацыя}}» 5158564 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Выявы:Класіфікацыя паводле тэм]] {{Навігацыя}} g36pz5yvv3b8v74fv684qkmgmvfna7x 0 809992 5158566 2026-06-26T10:03:27Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Жазэф Бертрам]] у [[Жазэф Бертран]]: Назва з памылкай правапісу 5158566 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жазэф Бертран]] gejx770ynenlplkg2bifp4ijygx1sm0 14 809993 5158575 2026-06-26T11:04:12Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Ксенафілія]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] [[Катэгорыя:Грамадства Украіны]] [[Катэгорыя:Украінцы]]» 5158575 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Ксенафілія]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] [[Катэгорыя:Грамадства Украіны]] [[Катэгорыя:Украінцы]] rvrfbtpwjl7vh4mkidk5a153dhpbm2u 14 809994 5158577 2026-06-26T11:07:10Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Этнафобіі]] [[Катэгорыя:Украінцы]] [[Катэгорыя:Грамадства Украіны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]]» 5158577 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Этнафобіі]] [[Катэгорыя:Украінцы]] [[Катэгорыя:Грамадства Украіны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] sq12jv0k1pgdfp2d042j8ery45pxi4y 14 809995 5158578 2026-06-26T11:10:12Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Выканаўцы паводле лэйблаў]] [[Катэгорыя:Epitaph Records]]» 5158578 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Выканаўцы паводле лэйблаў]] [[Катэгорыя:Epitaph Records]] 1ldcfwua1u9gabilrm64vi1f30zhroe 5158579 5158578 2026-06-26T11:11:13Z DzBar 156353 5158579 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Выканаўцы паводле лэйблаў]] [[Катэгорыя:Epitaph Records]] {{Навігацыя}} e2bmf7h3x4oer0wzgccdojtiy3uv74f 14 809996 5158585 2026-06-26T11:19:19Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Выдаўцы відэагульняў]] [[Катэгорыя:Вытворцы відэагульняў Швецыі]]» 5158585 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Выдаўцы відэагульняў]] [[Катэгорыя:Вытворцы відэагульняў Швецыі]] 9wwxfhbhuvkqgx3eujejhh6oqzih0i0 14 809997 5158588 2026-06-26T11:27:21Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Палітычныя забойствы]] [[Катэгорыя:Манархія]]» 5158588 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Палітычныя забойствы]] [[Катэгорыя:Манархія]] lg21nqb7qlpqjnkw4eeq8dwr7zgy3zk 14 809998 5158590 2026-06-26T11:40:54Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Персанажы са звышздольнасцямі]] [[Катэгорыя:Выдуманыя істоты]]» 5158590 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Персанажы са звышздольнасцямі]] [[Катэгорыя:Выдуманыя істоты]] tv0mdsin8pok8y14r96evmzejgheh61 10 809999 5158592 2026-06-26T11:43:40Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «<templatedata> { "params": { "1": { "description": "сюды пішам тое самае \"Нешта\"", "example": "Кнігі", "required": true }, "2": { "description": "сюды упісваць арабскую цыфру стагоддзя, якую шаблон ператворыць у рымскую, для стагоддзяў да нашай эры пішам з знакам -", "example": "20, -4", "required": true },...» 5158592 wikitext text/x-wiki <templatedata> { "params": { "1": { "description": "сюды пішам тое самае \"Нешта\"", "example": "Кнігі", "required": true }, "2": { "description": "сюды упісваць арабскую цыфру стагоддзя, якую шаблон ператворыць у рымскую, для стагоддзяў да нашай эры пішам з знакам -", "example": "20, -4", "required": true }, "3": { "description": "пішам слова \"стагоддзя\"", "required": true } }, "description": "Шаблон паказвае блок з спасылкамі на катэгорыі іншых стагоддзяў па тэме. У сам шаблон упісваецца фраза віду \"Нешта ?? стагоддзя\" з назвы катэгорыі.", "paramOrder": [ "1", "2", "3" ] } </templatedata> 63kc2jvjagj7b8zlw1liu1hxttfdkyj 14 810000 5158595 2026-06-26T11:44:41Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Персанажы паводле роду дзейнасці]] [[Катэгорыя:Навука ў культуры і мастацтве]]» 5158595 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Персанажы паводле роду дзейнасці]] [[Катэгорыя:Навука ў культуры і мастацтве]] m1z8pikd7gvzvrqrhlfg69l34hza03c