Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 1805 5158615 5019850 2026-06-26T12:56:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158615 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Горацкі раён |Арыгінальная назва = |Герб = Coat of Arms of Horki, Belarus.svg |Сцяг = Flag of Horki, Belarus.svg |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Магілёўская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Горкі]] |Датаўтварэння = [[17 ліпеня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 61,93 %, [[руская мова|руская]] 34,52 %<br /><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 29,36 %, руская 64,75 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 47&nbsp;800 чал.<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 2 |Шчыльнасць = 37,22 |Месца па шчыльнасці = 2 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 90,85 %, <br /> [[рускія]] — 5,67 %, <br /> іншыя — 3,48 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;284,31<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 15 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Mogilev-Oblast-Gorki.png |Часавыпояс = [[UTC+2]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Го́рацкі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыльяная адзінка ў складзе [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — горад [[Горкі]]. == Геаграфічнае становішча == Размешчаны на паўночным усходзе Магілёўскай вобласці. На поўначы мяжуе з [[Дубровенскі раён|Дубровенскім]] і [[Аршанскі раён|Аршанскім]] раёнамі [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], на захадзе — [[Шклоўскі раён|Шклоўскім]], поўдні — [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскім]] і [[Мсціслаўскі раён|Мсціслаўскім]] раёнамі [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], усходзе — [[Краснінскі раён (Смаленская вобласць)|Краснінскім]] і [[Манастыршчынскі раён|Манастыршчынскім]] раёнамі [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. == Прырода == У тэктанічных адносінах Горацкі раён прымеркаваны да [[Магілёўская мульда|Магілёўскай мульды]] [[Аршанская ўпадзіна|Аршанскай упадзіны]]. Зверху залягаюць пароды [[антрапаген]]авага ўзросту магутнасцю 30-50 м, радзей да 98 м, ніжэй дэвонскія да 400—450 м. Юрскія і мелавыя адклады трапляюцца на поўдні раёна. Антрапагенавая тоўшча складзена з маламагутных марэнных адкладаў сожскага ўзросту і водналедавіковых, якія займаюць вузкія палосы і азёрападобныя пашырэнні ўздоўж рачных далін. Пашыраны ўтварэнні верхняга пратэразою (венду і рыфею) магутнасцю да 1000 м. Паверхня крышталічнага фундаменту на глыбіні 1300—1400 м ніжэй ўзроўню мора. Найбольш распаўсюджанымі адкладамі з’яўляюцца верхнедэвонскія, верхнемелавыя і чацвярцічныя адклады. Верхнедэвонскія адклады — даламіты, даламітызаваныя вапнякі, распаўсюджаныя вапнякі ў паўночнай частцы раёна, маюць магутнасць 160—180 м. Маламагутныя (10-15 м) маргельна-мелавыя адклады карбанатнай фармацыі верхняга мела распаўсюджаны ў паўднёвай частцы раёна (в. Ленполле, Мядзвёдаўка). Дэвонскія і мелавыя адклады пакрываюцца непасрэдна чацвярцічнымі адкладамі — суглінкі, водна-ледніковыя і алювіяльныя пяскі і супесі, балотныя адклады Магутнасць іх у межах не раёна не перавышае 40-60 м. Тэрыторыя Горацкага раёна знаходзіцца на [[Горацка-Мсціслаўскае ўзвышша|Горацка-Мсціслаўскай узвышанай раўніне]]. Па характару рэльефа — гэта раён хвалістай платападобнай раўніны, моцна расчлененай далінамі рэк і ручаёў, густой сеткай глыбокіх яроў і балак з выступаючымі ў шэрагу месц марэннымі градамі ў выглядзе палогіх узгоркаў. Рэльеф раўніны складаюць лёсавідныя суглінкі і супесі. Характэрнай асаблівасцю рэльефа з’яўляецца ўтварэнне шматлікіх (10-15 на 1 га) сподкападобных западзін, звязаных з вышчалочваннем карбанатаў і вымываннем гліністага драбназёму і паслядоўнай прасадкай грунту ў мікрапаніжэннях водападзельнай паверхні. Паверхня пласкахвалістая, парэзаная рачнымі далінамі і ярамі. Каля 2/3 тэрыторыі занята Аршанска-Магілёўскай раўнінай. На паўночным усходзе адгор’і Смаленскага ўзвышша. Агульны нахіл паверхні з поўначы на поўдзень. 75 % тэрыторыі на вышыні 190—200 м, 20 % — ніжэй за 190 м. Найвышэйшы пункт 231, 4 м (каля в. Майсеева Ленінскага с/с), найбольш нізкая адзнака 147 м. (урэз Проні на поўдні раёна). Найбольш прыўзнята паўднёвая ўскраіна раёна, у цэнтральнай частцы пераважае сярэдня і дробнахвалісты рэльеф, найбольш плоская паверхня ў заходняй і паўднёвай частках (выш. 190—185 м). Карысныя выкапні: [[торф]], [[пясок|пяскі]], [[гліна|гліны]]. Асноўныя рэкі раёна: [[Проня]] (з прытокамі [[Парасіца]], [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]], [[Гольша (рака)|Галыша]]), [[Бася]] (з прытокамі [[Поўна|Паўна]] і [[Галубіна (рака)|Галубіна]]), [[Рамясцвянка]], [[Лебядзёўка (рака)|Лебядзёўка]], [[Дняпрэц (рака)|Дняпрэц]], [[Мярэя]]. Па механічнаму складу глебы раёна размяркоўваюцца наступным чынам: * Сугліністыя — 85,4 % * Супясчаныя — 13 % * Пясчаныя — 1,6 % Асноўную долю глеб у раёне складаюць дзярнова-падзолістыя сугліністыя глебы, 86 % якіх выкарыстоўваецца пад ворыва. Найбольш натуральнай урадлівасцю адзначаюцца глебы на лёсавідных суглінках. У такіх глебах утрымліваецца да 2 % перагною, яны валодаюць добрай вільгацеёмістасцю, але слаба забяспечаны рухомай формай калія і фосфара, маюць патрэбу ў вапнаванні. Дзярнова-сярэдне і моцна падзоленыя глебы на лёссах прымяркованы да высокіх водападзельных плато, парэзаных па краях ярамі і балкамі з мноствам «сподкаў», утворанымі глыбокім вымываннем вапняку, занятых сухадольнымі і забалочанымі лугамі. Высокае размяшчэнне, наяўнасць рачных далін, яроў, лагчын, западзін і лёгкае размыццё лёсаў садзейнічаюць развіццю воднай плоскаснай і яравой эрозіі. У ворыўным гарызонце гэтых глебаў утрымліваецца 2-2, 5 % гумуса, значная кіслотнасць, рухомасць фосфара 8-10, а ў падзолістым пласце да 30 мг на 100 га глебы, што вышэй сярэдняй забяспечанасці. Дзярнова-падзолістыя супясчаныя глебы размешчаныя ў асноўным у паўднёва-усходняй частцы раёна, з’яўляюцца малагумуснымі, маюць няўстойлівы водны рэжым, маюць патрэбу ў вапнаванні і ўнясенні фосфарных удабрэнняў. На водна-ледавіковых пясках развіліся дзярнова-падзолістыя пясчаныя глебы, якія сустракаюцца асобнымі участкамі ў асноўным на поўдні. Глебы малагумусныя. У паніжэннях з далёкай грунтовай вадою распаўсюджаны дзярнова-падзолістыя залішне ўвільготненыя глебы, маючыя моцную кіслую рэакцыю. Гэтыя глебы патрабуюць абавязковага вапнавання, ўнясення ўдабрэнняў. У рачных далінах — поймах фарміруюцца пойменныя глебы. Яны адзначаюцца высокай урадлівасцю, у большай частцы маюць блізкую да нейтральнай або слабакіслую рэакцыю, утрымліваюць шмат гумуса. Выкарыстоўваюцца ў асноўным пад натуральныя сенакосы і пашы. Тарфяна-балотныя глебы сустракаюцца толькі плямамі ў западзінах і поймах рэк. == Адміністрацыйны падзел == Раён падзелены на 9 сельсаветаў. == Гісторыя == Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. 20 жніўня 1924 года падзелены на 12 сельсаветаў: [[Гарадзецкі сельсавет (Горацкі раён)|Гарадзецкі]], [[Горацкі сельсавет (Горацкі раён)|Горацкі]], [[Горскі сельсавет (Горацкі раён)|Горскі]], [[Кацялёўскі сельсавет|Кацялёўскі]], [[Красулінскі сельсавет|Красулінскі]], [[Ленінскі сельсавет (Горацкі раён)|Ленінскі]], [[Любіжскі сельсавет|Любіжскі]], [[Палёнскі сельсавет|Палёнскі (Палёнкаўскі)]], [[Панкратаўскі сельсавет|Панкратаўскі]], [[Паршынскі сельсавет|Паршынскі]], [[Сенькаўскі сельсавет (Горацкі раён)|Сенькаўскі]] і [[Чашніцкі сельсавет (Горацкі раён)|Чашніцкі]]. 21 жніўня 1925 года скасаваны Горацкі сельсавет, утвораны [[Асталопаўскі сельсавет|Асталопаўскі]], [[Казіміраўскі сельсавет (Горацкі раён)|Казіміраўскі]] і [[Каменкаўскі сельсавет (Горацкі раён)|Каменкаўскі (Каменскі)]] сельсаветы, Гарадзецкі сельсавет перайменаваны ў [[Ходараўскі сельсавет (Горацкі раён)|Ходараўскі]], Красулінскі сельсавет — у [[Шарыпскі сельсавет|Шарыпскі]], Палёнскі (Палёнкаўскі) сельсавет — у [[Ліхачоўскі сельсавет|Ліхачоўскі]], Сенькаўскі сельсавет — у [[Рэкценскі сельсавет|Рэкценскі (Ракцянскі)]], Чашніцкі сельсавет — у [[Макараўскі сельсавет|Макараўскі]]. 24 верасня 1926 года Ліхачоўскі сельсавет перайменаваны ў [[Палёнскі сельсавет|Палёнскі (Палёнкаўскі)]], Рэкценскі (Ракцянскі) сельсавет — у Сенькаўскі. У 1927 годзе скасаваны Ходараўскі сельсавет. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. У 1931 годзе Палёнскі (Палёнкаўскі) сельсавет зноў перайменаваны ў [[Ліхачоўскі сельсавет|Ліхачоўскі]], а Сенькаўскі сельсавет — зноў у Рэкценскі (Ракцянскі). 25 сакавіка 1931 года Казіміраўскі сельсавет уключаны ў гарадскую рысу горада Горкі, 11 ліпеня 1931 года сельсавет скасаваны. 8 ліпеня 1931 года да раёна далучаны [[Бельскі сельсавет (Горацкі раён)|Бельскі (Кішчыцкі)]], [[Гарадзецкі сельсавет (Дрыбінскі раён)|Гарадзецкі]], [[Гасподаўскі сельсавет|Гасподаўскі (Трылесінскі)]], [[Дрыбінскі сельсавет|Дрыбінскі]], [[Карэбскі сельсавет|Карэбскі]], [[Кледнявіцкі сельсавет|Кледнявіцкі]], [[Пакуцценскі сельсавет|Пакуцценскі]], [[Чурылаўскі сельсавет|Чурылаўскі (Студзянецкі)]] сельсаветы скасаванага [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]], [[Маслакоўскі сельсавет]] скасаванага [[Копыскі раён|Копыскага раёна]], [[Пячонкаўскі сельсавет]] скасаванага [[Расненскі раён|Расненскага раёна]]. 25 ліпеня 1931 года далучаны [[Чэрнеўскі сельсавет (Горацкі раён)|Чэрнеўскі сельсавет]] [[Чавускі раён|Чавускага раёна]], Пячонкаўскі сельсавет перададзены ў склад [[Мсціслаўскі раён|Мсціслаўскага раёна]]. 5 верасня 1931 года да раёна далучаны [[Жданавіцкі сельсавет (Горацкі раён)|Жданавіцкі сельсавет]] Чавускага раёна. 20 лістапада 1934 года Асталопаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Варашылаўскі сельсавет (Горацкі раён)|Варашылаўскі]]. 12 лютага 1935 года Бельскі (Кішчыцкі), Гарадзецкі, Гасподаўскі (Трылесінскі), Дрыбінскі, Жданавіцкі, Карэбскі, Кледнявіцкі, Пакуцценскі, Чурылавіцкі (Студзянецкі) і Чэрнеўскі сельсаветы перададзены ў склад адноўленага [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]]. 5 красавіка 1935 года да раёна далучаны [[Рудкаўшчынскі сельсавет]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]]. З 20 лютага 1938 года раён у складзе Магілёўскай вобласці. 12—13 кастрычніка 1943 года на тэрыторыі раёна адбылася [[бітва пад Леніна]], у якой воіны Першай Польскай пяхотнай дывізіі імя Тадэвуша Касцюшкі ўступілі ў першы бой з немцамі. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Варашылаўскі, Каменкаўскі, Кацялёўскі, Паршынскі сельсаветы, утвораны [[Будскі сельсавет (Горацкі раён)|Будскі сельсавет]], Ліхачоўскі сельсавет перайменаваны ў [[Палёнкаўскі сельсавет|Палёнкаўскі]], Шарыпскі — у [[Саўскі сельсавет|Саўскі]]. 16 верасня 1959 года да раёна далучаны [[Гарадзецкі сельсавет (Дрыбінскі раён)|Гарадзецкі]], [[Дрыбінскі сельсавет|Дрыбінскі]], [[Кароўчынскі сельсавет|Кароўчынскі]], [[Первамайскі сельсавет|Первамайскі]], [[Чурылаўскі сельсавет|Чурылаўскі]] сельсаветы і часткі [[Бельскі сельсавет (Дрыбінскі раён)|Бельскага]] і [[Суслаўскі сельсавет|Суслаўскага]] сельсаветаў скасаванага [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]], 14 кастрычніка 1959 года — [[Пакуцценскі сельсавет|Пакуцценскі]] і [[Расненскі сельсавет (Горацкі раён)|Расненскі]] сельсаветы [[Мсціслаўскі раён|Мсціслаўскага раёна]]. 19 студзеня 1960 года Чурылаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Копцеўскі сельсавет|Копцеўскі]]. 24 чэрвеня 1960 года скасаваны Гарадзецкі, Кароўчынскі і Пакуцценскі сельсаветы. 20 чэрвеня 1966 года ўтвораны [[Кароўчынскі сельсавет|Кароўчынскі]], [[Паршынскі сельсавет|Паршынскі]] і [[Цемналескі сельсавет|Цемналескі]] сельсаветы. 18 лютага 1972 года Панкратаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Добраўскі сельсавет|Добраўскі]]. 29 кастрычніка 1982 года горад Горкі аднесены да катэгорыі гарадоў абласнога падпарадкавання. У 1982 годзе Рэкценскі сельсавет перайменаваны ў [[Рэкцянскі сельсавет|Рэкцянскі]]. 26 сакавіка 1987 года ўтвораны [[Горацкі сельсавет (Горацкі раён)|Горацкі сельсавет]], скасаваны Макараўскі сельсавет. 29 снежня 1989 года ў склад адноўленага [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] перададзены Дрыбінскі, Кароўчынскі, Первамайскі, Расненскі і Цемналескі сельсаветы. 5 чэрвеня 1992 года скасаваны Палёнкаўскі сельсавет, Любіжскі сельсавет перайменаваны ў [[Аўсянкаўскі сельсавет|Аўсянкаўскі]]. 1 снежня 1998 года горад Горкі і Горацкі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 7 верасня 2000 года ўтвораны [[Ходараўскі сельсавет (Горацкі раён)|Ходараўскі сельсавет]]. 22 лютага 2001 года скасаваны Будскі сельсавет, 13 чэрвеня 2002 года — Горацкі сельсавет, 20 лістапада 2013 года — Рудкаўшчынскі і Ходараўскі сельсаветы<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилёвского областного совета депутатов №23-1 от 20 ноября 2013 г. Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Насельніцтва == На тэрыторыі раёна знаходзяцца 172 населеныя пункты. Колькасць гарадскога насельніцтва складае 34,3 тыс. чал., сельскага — 17,6 тыс. чал. Пятая частка насельніцтва — людзі пенсіённага ўзросту. Колькасць насельніцтва: : 1969 — 77,1 тыс. : 2004 — 52,6 тыс. : 2007 — 51,5 тыс. : 2009 — 47,8 тыс. : 2019 — 45,8 тыс. : 2025 — 37,1 тыс.<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/1fd/m8rjdl8603e7eza52sufglw21em8gdks.pdf|title=Wayback Machine|website=www.belstat.gov.by|access-date=2025-04-12|archive-date=30 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250330075701/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/1fd/m8rjdl8603e7eza52sufglw21em8gdks.pdf|url-status=dead}}</ref> Згодна інфармацыі аддзела статыстыкі на 2009 г. у раёне пражывалі 90,9 % [[беларусы|беларусаў]], 5,7 % рускіх, 0,8 % украінцаў, 0,7 % туркменаў. На тэрыторыі Горацкага раёна пражываюць таксама [[палякі]], яўрэі, цыгане, армяне, азербайджанцы, татары, малдаване, грузіны, немцы, літоўцы, узбекі і інш. == Гаспадарчая дзейнасць == Прамысловасць раёна прадстаўлена вытворцамі прадуктаў харчавання, будаўнічых матэрыялаў, прадпрыемствамі лёгкай прамысловасці. Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі: мяса-малочная жывёлагадоўля, [[ільнаводства]]. Вырошчваюцца зерневыя, кармавыя культуры, [[бульба]]. == Транспарт == Па Горацкім раёне праходзяць чыгунка [[Орша]] — [[Крычаў]], [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|аўтадарогі]] з Горак у Оршу, [[Магілёў]], [[Мсціслаў]]. == Культура, адукацыя, друк == На тэрыторыі раёна дзейнічае [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія]] і педагагічнае вучылішча, 12 сярэдніх, 6 базавых і 10 пачатковых школ, 2 музычныя школы, 16 дашкольных устаноў, 25 клубаў, 27 бібліятэк, 6 бальніц, 21 фельчарска-акушэрскі пункт. Помнікі архітэктуры: захавалася частка касцёла пачатку XIX стагоддзя і сядзібы канца XIX стагоддзя ў вёсцы Расна. Мемарыяльны комплекс і музей савецка-польскай баявой садружнасці ў вёсцы Леніна. Мясцовая прэса прадстаўлена праз выданні: * Грамадская газета «Ленінскі шлях». Наклад — каля 3,4 тыс. асобнікаў ([[2009]]), заснавальнік — Горацкі раённы выканаўчы камітэт. * Штотыднёвік «Узгорак». Асвятляе сацыяльна-эканамічнае і культурнае жыццё. * Газета БДСГА « Советский студент». == Рэлігія == У раёне прадстаўлены 3 рэлігійных канфесіі, агульная колькасць рэлігійных суполак — 10: * [[Руская Праваслаўная Царква]] — 6 суполак * [[Пратэстантызм|Пратэстанцтва]] — 3 суполкі * [[Каталіцкая царква|Рымска-Каталіцкая Царква]] — 1 суполка == Зніклыя і пакінутыя населеныя пункты == * вёскі: Арлоўшчына, Бася, Буда, Верашчакі, Дыбаўскія, Цяплухі, Шведы. * пасёлкі: Антропенкі, Глінішча, Грабянёўка, Гразіна, Дуброва, Запаложжа, Засценкі, Зялезны, Круты, Казіміраўскі, Мікалаеўскі, Павінскі, Паўдзённы, Рагавы, Ржаўскі, Сябрацкі, Тормаль, Троіцкі, Цёплае, Цвяткоў, Эмігрант, * хутары: Барэц, Выдрыца, Выжары, Высоцкія, Добры Двор, Дубінец, Закамчынскія, Зарэчча, Іванькава, Кангрэс, Кастрычнік, Мяжэвічы, Навасёлкі, Новыя Душкі, Пасек, Ракіта, Раўкі, Рудня, Сушчак, Таўкачы, Чайкі, Шупілава, Шыманоўка. == Вядомыя асобы == === Героі Савецкага Саюза === * [[Іван Ігнатавіч Якубоўскі]] (7.01.1912-30.11.1976) нар. у [[Зайцава (Горацкі раён)|в. Зайцава]], двойчы Герой Савецкага Саюза (студзень, верасень 1944 г.), Герой ЧССР (1970 г.), [[маршал Савецкага Саюза]]. * [[Рыгор Усцінавіч Дольнікаў]] нар. 8.05.1921 г. у в. [[Сахараўка]], званне Героя Савецкага Саюза прысвоена ў 1978 г., [[генерал-палкоўнік]], заслужаны ваенны лётчык СССР, [[кандыдат гістарычных навук]], з 1994 г.- ганаровы грамадзянін г. Горкі. * [[Мікалай Фаміч Шындзікаў]] (30.10.1925-22.01.1945) нар. у в. Любіж, званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 27.02.1945 г. пасмяротна. * [[Фёдар Антонавіч Угначоў]] (1913—1978) нар. у в. Слабада, званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 6.04.1945 г. === Героі Сацыялістычнай Працы === * [[Аляксандра Антонаўна Анюхоўская]], нар.31.08.1920 г. у в. [[Вёска Клімацічы|Клімацічы]], званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена ў 1966 г. * [[Пётр Іванавіч Афіцэраў]], нар. 18.08.1928 г. у в. [[Стрыкілі]], званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена ў 1966 г. * [[Аляксандра Кірылаўна Балабава]], нар. 16.4.1928 г. у в. [[Калінаўка (Горацкі раён)|Калінаўка]], званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена ў 1966 г. * [[Якаў Іванавіч Галухін]], нар. 14.08.1930 г. у в. [[Сахараўка]], званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена ў 1981 г. * [[Еўдакія Малахаўна Гаўрыленка]], нар. 14.08.1915 г. у в. [[Кварцяны]], званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена ў 1966 г. * [[Ганна Данілаўна Каліва]], нар. 25.07.1915 г. у в. [[Каменка (Горацкі раён)|Каменка]], званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена ў 1966 г. * [[Міхаіл Трафімавіч Клімаў]], нар. 3.01.1915 г. в. [[Міхайлавічы]], званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена ў 1976 г. * [[Іван Лазаравіч Крупскі]], нар. у 1926 г. у в. [[Першыно]], званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена ў 1957 г. * [[Ніна Іванаўна Ніканава]], нар. 25 06.1933 г. у в. [[Сцяфанава]], званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена ў 1981 г. * [[Яфрэм Яўсеевіч Сакалоў]], (25.04.1926 г. у в. [[Равячына (Горацкі раён)|Равячына]] – 05.04.2022), званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена ў 1986 г. * [[Аляксей Аляксандравіч Старасцін]], нар. ў 1931 г. у в. [[Нівішчы (Горацкі раён)|Нівішчы]], званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена ў 1973 г. * [[Іван Ігнацьевіч Шурынаў]], нар. 8.03.1926 г. у в. [[Шапялёўка]], званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена ў 1971 г. === Іншыя === * [[Барыс Барысавіч Бойка]] нар. 6.08.1923 г. у в [[Ходараўка]] — [[доктар фізіка-матэматычных навук]], прафесар, член-карэспандэнт АН БССР, заслужаны дзеяч навукі БССР * [[Міхаіл Гапеевіч Булахаў]] нар. 22.07.1919 г. ў в. [[Маслакі]], [[доктар філалагічных навук]], прафесар, заслужаны дзеяч навукі БССР * [[Васіль Іванавіч Васільеў]] нар. 1.06.1923 г. у в. [[Тушавая]], член [[Саюз мастакоў Беларусі|Саюза мастакоў Беларусі]]. * [[Аляксей Маісеевіч Венядзіктаў]], нар.17.10.1915 г у в. [[Блажкі (Горацкі раён)|Блажкі]], доктар сельскагаспадарчых навук, старэйшы навуковы супрацоўнік. * [[Віктар Ціханавіч Гарбатоўскі]] нар. 5.05.1936 г. у в. [[Тушавая]], заслужаны дзеяч культуры БССР. * [[Нічыпар Эмануілавіч Глушанкоў]] нар. 14.03.1902 г. у в. [[Зубры]], [[генерал-лейтэнант]]. * [[Віктар Аляксандравіч Грамыка]] нар. 1.01.1923 г. у. в. [[Сенькава (Горацкі раён)|Сенькава]], прафесар, заслужаны дзеяч мастацтва БССР,член Саюза мастакоў БССР. * [[Георгій Фёдаравіч Іваноў]] (1883—1955) нар. у в. [[Горы (Горацкі раён)|Горы]], [[доктар медыцынскіх навук]], прафесар. * [[Сяргей Несцеравіч Іваноў]] нар. 20.03.1909 г. у в. [[Валынцава]], доктар сельскагаспадарчых навук, прафесар, член-карэспандэнт АН БССР, лаўрэат дзяржаўнай прэміі БССР. * [[Аляксандр Фаміч Коршунаў]] нар. 4.03.1924 г. у в. [[Палішына]], [[кандыдат філалагічных навук]], лаўрэат дзяржаўнай прэміі БССР. * [[Фёдар Ісідаравіч Кузняцоў]] (29.09.1898-22.03.1961) г. у в. [[Балбечына (Горацкі раён)|Балбечына]] — генерал-палкоўнік. Яго імя носіць адна з вуліц Горак. * [[Анісім Сцяфанавіч Люхцікаў]] нар. у 1898 г. у в. [[Кузавіна]], генерал-маёр. * [[Давід Міхайлавіч Міхлін]] нар. у 1887 г. у в. [[Горы (Горацкі раён)|Горы]], [[доктар біялагічных навук]], прафесар, заслужаны дзеяч навукі РСФСР. * [[Дзям'ян Раманавіч Новікаў]] (1886—1976) нар. у в. [[Шапялёўка]], заслужаны дзеяч культуры БССР. * [[Даніла Іванавіч Пагуляеў]] нар. 10.12. 1895 г. у в. [[Горы (Горацкі раён)|Горы]], доктар геолага-мінералагічных навук, прафесар. * [[Павел Ананьевіч Піліпенка]] нар.16.12. 1897 г. у в. [[Анікавічы]], генерал-маёр артылерыі. * [[Якаў Львовіч Сімкін]] нар. у 1921 г. у в. [[Леніна (Горацкі раён)|Леніна]], член Саюза мастакоў СССР. * [[Уладзімір Сяргеевіч Чатыркін]] нар. У 1899 г. у в. [[Горы (Горацкі раён)|Горы]], доктар сельскагаспадарчых навук, прафесар, заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі БССР. * [[Георгій Міхайлавіч Шчарбатаў]] (1919—1953) нар. у в. [[Рэкатка]], член [[Саюз пісьменнікаў Беларусі|Саюза пісьменнікаў Беларусі]]. * [[Фелікс Купрыянавіч Яўмененка]] (1908—1978) нар. у в. [[Леніна (Горацкі раён)|Леніна]], член Саюза мастакоў СССР. * [[Міхаіл Васілевіч Мірончыкаў]], нар. 20.08.1937., нар. у.в. [[Горы (Горацкі раён)|Горы]], заслужаны работнік гандлю і грамадскага харчавання БССР. * [[Пётр Маісеевіч Гарэлінкаў]], нар. 5.02.1922 г. у.в. [[Сахараўка]], заслужаны настаўнік БССР. * [[Марыя Паўлаўна Дылянок]], нар. 17.01.1910 г. у в. [[Валынцава]], заслужаны настаўнік БССР. * [[Кацярына Якаўлеўна Панамарова]], нар. 8.01.1928 г. у.в. [[Галёнкі]], заслужаны настаўнік БССР. * [[Уладзімір Пятровіч Фомчанка]], нар. 1890 г., у в. [[Рэкатка]], заслужаны настаўнік БССР. * [[Віктар Уладзіміравіч Фомчaнка]], нар. 14.04.1925 г. у. в. [[Рэкатка]], заслужаны настаўнік БССР. * [[Мікалай Гаўрылавіч Дзівакоў]] нар.25.04.1928 г. у в. [[Арлы (Горацкі раён)|Арлы]], заслужаны будаўнік БССР. * [[Анатоль Сямёнавіч Добышаў]] нар.26.02.1949 г. у в. [[Шышава]], доктар тэхнічных навук, прафесар. * [[Даніла Уладзіміравіч Жаркоўскі]] нар. 2.01.1904 г.у в. [[Ходараўка]], доктар хімічных навук, прафесар. * [[Праскоўя Самуілаўна Жукава]] нар. 13.10.1921 г. у в. [[Рэкта (Слаўгарадскі раён)|Рэкта]], доктар сельскагаспадарчых навук, прафесар, заслужаны работнік сельскай гаспадаркі БССР. * [[Васіль Каваль|Васіль Пятровіч Каваль (сапр. Кавалёў)]] (17.08.1907 −2 9.10.1937) нар. у в. [[Сава (Горацкі раён)|Сава]] — член Саюза пісьменнікаў БССР. * [[Аляксандр Аляксеевіч Кажэкін]] нар. у в. [[Шаўнева]] — [[доктар медыцынскіх навук]], прафесар. * [[Іван Данілавіч Касачоў]] нар. 25 ліпеня 1939 у в. [[Акушкі]] — [[доктар медыцынскіх навук]], прафесар, заслужаны ўрач Расійскай Федэрацыі. * [[Тамара Міхайлаўна Міхеева]] нар. 13 лістапада 1938 г., у в. [[Гарадзец (Горацкі раён)|Гарадзец]][[Вёска Гарадзец,|,]] — [[доктар біялагічных навук]]. * [[Уладзімір Міхайлавіч Кавалёў]] нар. 19 мая 1940 г. у в. [[Пнеўшчына]] — [[доктар біялагічных навук]], прафесар. * [[Дзмітрый Фёдаравіч Вайстроў]] — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Магілёўскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны * [[Васіль Андрэевіч Мастоўнікаў]] — беларускі фізік == Гл. таксама == * [[Горацкі павет]] * [[Моўчанка]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. * Лившиц В. М. Горки. Историко-экономический очерк. Минск: «Беларусь», 1984. — 80 с., ил. * Лившиц В. М. Горки. Историко-экономический очерк. Минск: «Полымя», 1989, 95 с., ил. ISBN 5-345-00084-0 * Лившиц В. М. Белорусская сельскохозяйственная академия. Памятники и памятные места. Соавт.: Добролюбов Н. Н. Минск: «Ураджай»,1990. — 93 с. ISBN 5-7860-0551-8 * Лившиц В. М. Горки. Фотоальбом. Автор текста. Минск: «Беларусь», 1991, с.110, цв. ил. ISBN 5-538-00738-Х * Ліўшыц У. М. Горацкі гістарычна-этнаграфічны музей. Даведнік. Мінск: «Полымя», 1991. — 95 с., іл. ISBN 5-345-00376-9 * Ліўшыц У. М. Летапіс горада Горкі. Горкі: адзел культуры Горацкага райвыканкама, 1995, 103 с. *ISBN 985-6120-04-7 * Ліўшыц У. М. "Ішло ў бясмерце Горацкае гетта… " Горкі: адзел культуры Горацкага райвыканкама, 1995. — 24 с. ISBN 985-6120-06-3 * Ліўшыц У. М. Летапіс Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі (1836—1995 гг.). аўт.-склад. Горки: ред.-изд. отдел БСХА, 1995. — 208 с. ISBN 985-6120-11-Х * Ліўшыц У. М. Раскопкі вакол горацкага «Парнаса. Літаратуразнаўчыя нарысы». Горкі: адзел культуры Горацкага райвыканкама, 2001. — 194 с., ил. 20. ISBN 985-6120-44-6 * Ліўшыц У. М. Горкі: Старонкі гісторыі. Мінск: «Красико — принт», 2007. — 312 с., ил.16 л. ISBN 985-405-384-9 * Лившиц В.М Горецкая еврейская община: страницы истории. Нацрат Илит — Горки: 2009. — 298 с., ил. * Лившиц, В. М. Евреи в Горках: судьбы и дела.— Горки-Нацрат Илит. Типография БГСХА.2012.-310с. * Ліўшыц, У. М.У краі бярозавых гаёў. Аўтар тэксту/сааўтар А. В. Бяляцкі.- Магілёў:2012. Магілёўская друкарня імя С.Собаля.-120с. ил. ISBN 978-985-6848-96-7 * Стельмашонок И. М. Освобождение Горецкого района в годы Великой Отечественной войны. Горки:1994. 64 с. * Стельмашонок И. М. Защищая Родину(из истории горецкого антифашисткого подполья и партизанского движения, участия воинов-земляков в борьбе с немецко-фашисткими захватчиками).Горки: 1995. 44 с. * Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Горацкага раёна. Мінск:1996."Вышэйшая школа".589 с. ISBN 985-06-0180-9 == Спасылкі == * [http://www.gorki.mogilev-region.by/ Горацкі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111223115241/http://gorki.mogilev-region.by/ |date=23 снежня 2011 }} (на рускай мове) * [http://region.mogilev.by/ru/node/108 Горацкі раён на сайце Магілёўскага аблвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110218134129/http://region.mogilev.by/ru/node/108 |date=18 лютага 2011 }} (на рускай мове) * [http://horki.info Рэгіянальны інфармацыйны партал horki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200912163033/http://horki.info/ |date=12 верасня 2020 }} * [http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_mogilev/regions/reg_gorki/map.shtml Карты і агульныя звесткі на emaps-online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201127074201/http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_mogilev/regions/reg_gorki/map.shtml |date=27 лістапада 2020 }} * [http://globustut.by/_regs/gorec.htm Славутасці на партале globustut.by] (на рускай мове) {{Горацкі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Магілёўскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Горацкі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |спіс1 = {{Аршанская акруга|child|загаловак=Горацкі раён у [[Аршанская акруга|Аршанскай акрузе]] (1924—1930)}} |спіс2 = {{Магілёўская вобласць БССР|child|загаловак=Горацкі раён у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] (з 1938)}} }} [[Катэгорыя:Горацкі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]] 1xn4erzi70whcehalfi8cpo2bezv8do 0 1813 5158673 4794960 2026-06-26T18:14:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158673 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Гродзенскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую вобласць]] |Уключае = 383 сельскіх населеных пунктаў<br />13 сельсаветаў |Сталіца = [[Гродна]] |Буйныгорад = [[Скідзель]] |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 51,21 %, [[руская мова|руская]] 38,53 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 27,58 %, руская 54,77 %<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Насельніцтва = 49803 |Год перапісу = 2018 |Месца па насельніцтве = 5 |Шчыльнасць = 21,02 |Месца па шчыльнасці = 13 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 55,98 %, <br /> [[палякі]] — 33,6 %, <br /> [[рускія]] — 7,78 %, <br /> [[украінцы]] — 1,26 %, <br /> іншыя — 1,38 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 2&nbsp;593,92<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 1 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Гродзенскі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўночным захадзе [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Плошча — 2,6 тыс. км², мяжуе з [[Польшча|Рэспублікай Польшча]] (працягласць мяжы 68 км) і [[Літва|Літоўскай Рэспублікай]] (працягласць мяжы 32,8 км). Падзяляецца на 13 сельсаветаў. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Гродна]] (не ўваходзіць у склад раёна). Утвораны 15 студзеня 1940 года. == Геаграфія == Плошча 2700 км² (1-е месца сярод раёнаў). Большая частка тэрыторыі раёна занята [[Нёманская нізіна|Нёманскай нізінай]], на захадзе — [[Гродзенскае ўзвышша]]. Рэльеф — узгорыста-раўнінны. Пераважае вышыня 100—170 метраў над узроўнем мора. Самы высокі пункт — 247 метраў (каля аг. [[Капцёўка]]). [[Карысныя выкапні]]: цагельныя гліны, [[торф]], сілікатныя пяскі, мел, пясчана-гравійныя матэрыялы, [[сапрапель]]. Сярэдняя тэмпература студзеня −5,1 °C, ліпеня 18 °C. Ападкаў выпадае 545 мм у год. Вегетацыйны перыяд — 199 сутак. Асноўныя рэкі — [[Нёман]] і яго прытокі [[Свіслач (прыток Нёмана)|Свіслач]], [[Ласосна (рака)|Ласосна]], [[Чорная Ганча]], [[Котра (рака)|Котра]]. [[Аўгустоўскі канал]] злучае раку Нёман з ракой Бебжа (басейн ракі [[Вісла]]). Іншыя рэкі: [[Баранава (рака)|Баранава]], [[Баярка]], [[Гажанка]], [[Горніца (рака)|Горніца]]. На тэрыторыі раёна размешчаны азёры: [[Белае (возера, Гродзенскі раён)|Белае]], [[Рыбніца (возера)|Рыбніца]], [[Малочнае]], [[Дзервяніскае|Кальніца]], [[Вераўскае]], [[Вензавец (возера)|Вензавец]], [[Кавеня]], [[Шлямы]]. Лясы пераважна хваёвыя, бярозавыя, яловыя, займаюць 31,7 % тэрыторыі раёна (буйны масіў Гродзенскай пушчы на паўночным усходзе). Глебы пераважна дзярнова-падзолістыя і дзярнова-падзолістыя забалочаныя. Агульная плошча балот займае 2,5 % плошчы раёна (балотныя масівы Святое, Масткі-Нівішча, Закрэўшчына). На тэрыторыі раёна размешчаны заказнікі: ландшафтны — Азёры, біялагічныя — Гожаўскі і [[Сапоцкінскі біялагічны заказнік|Сапоцкінскі]]. Помнікі прыроды: [[Прынёманскі кангламерат|кангламерат пясчана-гравійна-галечны «Прынёманскі»]], геалагічныя агаленні Калодзежны Роў і Равец. == Гісторыя == Гродзенскі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] [[БССР]]. 1 мая 1940 года мястэчка [[Індура]] атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 17 сельсаветаў: [[Агародніцкі сельсавет (Гродзенскі раён)|Агародніцкі]], [[Багушоўскі сельсавет (Гродзенскі раён)|Багушоўскі]], [[Брузгінскі сельсавет|Брузгінскі]], [[Валкушскі сельсавет|Валкушскі]], [[Верцялішкаўскі сельсавет|Верцялішкаўскі]], [[Гібуліцкі сельсавет|Гібуліцкі]], [[Гожаўскі сельсавет|Гожаўскі]], [[Грандзіцкі сельсавет|Грандзіцкі]], [[Далінскі сельсавет|Далінскі]], [[Дубаўскі сельсавет (Гродзенскі раён)|Дубаўскі]], [[Жукевіцкі сельсавет (Гродзенскі раён)|Жукевіцкі]], [[Індурскі сельсавет|Індурскі]], [[Капцёўскі сельсавет|Капцёўскі]], [[Кузніцкі сельсавет|Кузніцкі]], [[Навасёлкаўскі сельсавет (Гродзенскі раён)|Навасёлкаўскі]], [[Падліпкаўскі сельсавет|Падліпкаўскі]], [[Путрышкаўскі сельсавет|Путрышкаўскі]]. 25 лістапада 1940 года да раёна далучаны [[Ліхацкі сельсавет|Ліхацкі]], [[Парэцкі сельсавет (Гродзенскі раён)|Парэцкі]], [[Плябанішкаўскі сельсавет|Плябанішкаўскі]] і [[Прывалкаўскі сельсавет]]ы скасаванага [[Парэцкі раён|Парэцкага раёна]], Валкушскі, Дубаўскі і Кузніцкі сельсаветы перададзены [[Саколкаўскі раён|Саколкаўскаму раёну]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 жніўня 1945 года да раёна далучаны [[Бялянскі сельсавет]] [[Дамброўскі раён|Дамброўскага раёна]], [[Адэльскі сельсавет|Адэльскі]] і Дубаўскі сельсаветы Саколкаўскага раёна. 29 снежня 1949 года статус Індуры паніжаны з пасёлка гарадскога тыпу да вёскі. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Агародніцкі, Жукевіцкі, Ліхацкі, Падліпкаўскі і Плябанішкаўскі сельсаветы, Гібуліцкі сельсавет перайменаваны ў [[Малахавіцкі сельсавет|Малахавіцкі]], Навасёлкаўскі — у [[Баранаўскі сельсавет|Баранаўскі]]. 10 сакавіка 1959 года да раёна далучаны гарадскі пасёлак [[Сапоцкін]], [[Багатырскі сельсавет|Багатырскі]], [[Баранавіцкі сельсавет (Гродзенскі раён)|Баранавіцкі]], [[Галынкаўскі сельсавет (Гродзенскі раён)|Галынкаўскі]], [[Лойкаўскі сельсавет|Лойкаўскі]], [[Навумавіцкі сельсавет|Навумавіцкі]], [[Новікаўскі сельсавет|Новікаўскі]], [[Рачыцкі сельсавет|Рачыцкі]], [[Сільванавецкі сельсавет|Сільванавецкі]], [[Соніцкі сельсавет]]ы скасаванага [[Сапоцкінскі раён|Сапоцкінскага раёна]]. 1 верасня 1959 года скасаваны Багатырскі, Новікаўскі, Рачыцкі, Сільванавецкі сельсаветы, Галынкаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Гінавіцкі сельсавет|Гінавіцкі]]. 17 лістапада 1959 года скасаваны Багушоўскі, Брузгінскі, Малахавіцкі сельсаветы, утвораны [[Каробчыцкі сельсавет]]. 2 снежня 1961 года скасаваны Прывалкаўскі сельсавет. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны гарадскі пасёлак [[Скідзель]], [[Абухаўскі сельсавет|Абухаўскі]], [[Азёрскі сельсавет (Гродзенскі раён)|Азёрскі]], [[Багатырэвіцкі сельсавет|Багатырэвіцкі]], [[Берштаўскі сельсавет|Берштаўскі]], [[Глінянскі сельсавет|Глінянскі]], [[Жытомлеўскі сельсавет|Жытомлеўскі]], [[Лунненскі сельсавет|Лунненскі]], [[Наварудскі сельсавет|Наварудскі]], [[Русінавецкі сельсавет|Русінавецкі]], [[Скідзельскі сельсавет]]ы скасаванага [[Скідзельскі раён|Скідзельскага раёна]]. 15 мая 1963 года скасаваны Бялянскі сельсавет, 23 сакавіка 1964 года — Адэльскі сельсавет. 6 студзеня 1965 года Берштаўскі сельсавет перададзены [[Шчучынскі раён|Шчучынскаму раёну]], Багатырэвіцкі, Лунненскі і Русінавецкі сельсаветы — адноўленаму [[Мастоўскі раён|Мастоўскаму раёну]]. 10 снежня 1965 года Дубаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Падліпкаўскі сельсавет|Падліпкаўскі]], 1 жніўня 1966 года Соніцкі — у [[Васілевіцкі сельсавет (Гродзенскі раён)|Васілевіцкі]], 28 ліпеня 1967 года Далінскі — у [[Квасоўскі сельсавет|Квасоўскі]]. 28 ліпеня 1967 года скасаваны Баранаўскі, 11 лютага 1972 года — Навумавіцкі, 29 верасня 1972 года — Глінянскі, 10 снежня 1973 года — Наварудскі, 29 верасня 1975 года — Жытамлянскі сельсаветы. 30 студзеня 1974 года гарадскі пасёлак Скідзель набыў статус горада раённага падпарадкавання. 12 верасня 1977 года Падліпкаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Адэльскі сельсавет|Адэльскі]], 15 ліпеня 1985 года Гінавіцкі сельсавет — у [[Раціцкі сельсавет|Раціцкі]]. 16 сакавіка 1987 года скасаваны Васілевіцкі і Грандзіцкі сельсаветы, 21 жніўня 1989 года — Каробчыцкі сельсавет. 20 верасня 2002 года Баранавіцкі сельсавет перайменаваны ў [[Падлабенскі сельсавет|Падлабенскі]], скасаваны Лойкаўскі і Раціцкі сельсаветы. 23 студзеня 2014 года Сапоцкінскі пассавет рэарганізаваны ў [[Сапоцкінскі сельсавет]]. == Насельніцтва == Колькасць насельніцтва раёна на 1 студзеня 2016 года — 50,5 тыс. чалавек. У горадзе [[Скідзель|Скідзелі]] — 10,4 тыс. чалавек, у гарадскім пасёлку [[Сапоцкін]]е — 1,1 тыс. чалавек; гарадское насельніцтва — 11,5 тыс. чалавек, сельскае — 38,9 тыс. чалавек. Нацыянальны склад: [[беларусы]] — 56 %, [[Палякі ў Беларусі|палякі]] — 34 %, [[Рускія ў Беларусі|рускія]] — 7,8 %, іншыя нацыянальнасці — 2,2 %. == Гаспадарка == Агульная плошча сельгасугоддзяў складае 117 тыс. га, з іх асушаных 20,9 тыс. га. У раёне 12 калгасаў, 5 саўгасаў, 4 сельгаспрадпрыемствы, 4 птушкафабрыкі. Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі: мяса-малочная жывёлагадоўля (буйная [[карова|рагатая жывёла]], [[свінагадоўля]], [[конегадоўля]]), буракаводства, агародніцтва, вырошчваюць [[Збожжавыя культуры|збожжавыя]], кармавыя культуры, бульбу. Гродзенскі раён на працягу 2013—2014 гадоў займаў першае месца ў краіне па ўраджайнасці збожжавых і зернебабовых культур (73,9 цэнтнераў з гектара ў 2014 г.)<ref>{{cite news|url=http://nashaniva.by/?c=ar&i=139810|title=Карта ўраджайнасці Беларусі за 2014 год|date=27 снежня 2014|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|accessdate=2014-12-27}}</ref>. Прадпрыемствы: харчовай (Скідзельскі цукровы камбінат, вытворчасць мясных і агароднінных кансерваў, масла, сыру, крухмалу), дрэваапрацоўчай прамысловасці (мэбля, піламатэрыялы, сталярныя вырабы), паліўнай прамысловасці (торфабрыкет), вытворчасць будаўнічых матэрыялаў (кафля і жалезабетонныя вырабы). На тэрыторыі раёна праходзяць чыгуначныя лініі Вільнюс — Гродна — Беласток (Польшча), Гродна — Масты, аўтадарогі ад Гродна на Беласток, Друскінінкай (Літва), Астрыну, Ліду, Вялікую Бераставіцу, Ваўкавыск. == Рэлігія == У раёне дзейнічаюць 46 рэлігійных суполак, якія зарэгістравалі свае статуты: 24 рымска-каталіцкіх, 18 — [[праваслаўе|праваслаўных]], таксама дзейнічаюць: суполка царквы Хрысціян Веры Евангельскай, царква Хрысціян Адвентыстаў Сёмага Дня, [[Іслам|мусульманская]] рэлігійная суполка, Новаапостальская рэлігійная суполка. У прыходах раёна 14 праваслаўных святароў, 18 ксяндзоў, 9 з іх грамадзяне Рэспублікі Польшча. На тэрыторыі раёна знаходзіцца 40 культавых будынкаў. == Памятныя мясціны == {{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Гродзенскага раёна}} Архітэктурныя помнікі: касцёл Тэклі (1854) у вёсцы [[Адамавічы (Гродзенскі раён)|Адамавічы]], касцёл Ушэсця (XVIII ст.) у вёсцы [[Адэльск]], царква Ушэсця (XX ст.) у вёсцы [[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры]], Крыжаўзвіжанская царква (1881) у вёсцы Галавачы, касцёл (XIX ст.) у вёсцы Галынка, касцёл (XIX—XX стст.) у вёсцы Гожа, [[Свята-Дабравешчанская царква (Жытомля)|Свята-Дабравешчанская царква]] (XVII—XVIII стст.) у вёсцы [[Жытомля]], касцёл Марыі (пачатак XX ст.) у вёсцы Зарачанка, Троіцкі касцёл (1825) у вёсцы [[Індура]], Праабражэнская царква (1844) у вёсцы [[Коматава]], Мікалаеўская царква (1822) у вёсцы Лаша, касцёл (1806) у вёсцы [[Парэчча (Гродзенскі раён)|Парэчча]], сядзіба (XIX ст.) у вёсцы Свіслач, палацава-паркавы ансамбль (XVIII—XIX стст.) у вёсцы Свяцк, Праабражэнскі касцёл (1844) у вёсцы Селіванаўцы. Помнік гідратэхнічнага будаўніцтва (XIX ст.) — [[Аўгустоўскі канал]]. У вёсцы [[Верцялішкі]] мемарыяльны комплекс на брацкай магіле савецкіх воінаў. Вёска Квасоўка — старажытны цэнтр мастацкага промыслу (ручное ткацтва і апрацоўка дрэва). == Кіраўніцтва раёна == === Першыя сакратары раённага камітэта КПБ === * [[Піліп Пятровіч Дайнека]] (1965—1970)<ref>Імі ганарыцца Светлагоршчына // Памяць: Светлагорск. Светлагорскі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі: У 2 кн. / [Уклад. П. П. Рабянок; Рэдкал.: У. Дз. Бурачонак [і інш.]; Мастак Э. Э. Жакевіч. Кн. 2. — Мн.: Беларусь, 2003. — 749, [1] с. — С. 585. — ISBN 985-01-0255-1.</ref> == Выдатныя асобы == * [[Антон Васілевіч Баліцкі]] (1891, в. [[Балічы (Гродзенскі раён)|Балічы]] — 1937) — беларускі палітычны дзеяч, публіцыст. * [[Іосіф Баранецкі]] * [[Анжаліка Борыс]] (нар. 1973) — настаўніца і польскі грамадскі дзеяч [[Беларусь|Беларусі]]. * [[Марыя Аляксандраўна Абабкава]] (нар. 1935, в. [[Сухмяні]]) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. * [[Леакадыя Іванаўна Богдан]] — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[Краўцоў Макар|Макар Краўцоў]] (1891, в. [[Баброўня]] — 1939) — рэпрэсаваны дзеяч нацыянальна-вызваленчага руху, аўтар слоў гімна [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] «[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]». == Ганаровыя грамадзяне == * Барыс Іванавіч Белы (2008) * Міхаіл Сцяпанавіч Дарафейчык (2008) * [[Антон Францавіч Клява]] (2008) * Васіль Афанасьевіч Свірыд (2008) * Яўгенія Філіпаўна Сідарчук (2008) * Уладзімір Аляксандравіч Квач (2009) * [[Васіль Апанасавіч Равяка]] (2010) * [[Ілья Пятровіч Сянько]] (2010) * Вольга Мікалаеўна Купрыенка (2010) * Васіль Мікалаевіч Густыр (2011) * Канстанцін Андрэевіч Скопінаў (2011) * Мікалай Антонавіч Каханоўскі (2012) * Іван Станіслававіч Алізаровіч (2012) * [[Надзея Іванаўна Урукіна]] (2013) * Аляксандр Іосіфавіч Дзерачэнік (2013) * [[Станіслава Вацлаваўна Звалінская]] (2014) * Міхаіл Віктаравіч Камарэц * [[Аляксандр Мікалаевіч Шышко]] (2015) * [[Мар’ян Антонавіч Скрамблевіч]] (2016) * Генрых Адольфавіч Федасевіч (2016) == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|5}} * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://grodno-region.gov.by/by/oblast/regions/Grodno Сайт Гродзенскага аблвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418061939/http://grodno-region.gov.by/by/oblast/regions/Grodno |date=18 красавіка 2012 }} * [http://www.rik.by/area/ Гісторыя Гродзенскага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120926024422/http://www.rik.by/area/ |date=26 верасня 2012 }} {{Гродзенскі раён}} {{Гродзенская вобласць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Гродзенскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Беластоцкая вобласць|child|загаловак=Гродзенскі раён у [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] (1940—1944)}} |спіс2 = {{Гродзенская вобласць БССР|child|загаловак=Гродзенскі раён у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] (з 1944)}} }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гродзенскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1940 годзе]] iksqffpvddwjjky4qbi4irnlc0rizbu 0 3155 5158675 5149806 2026-06-26T18:34:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158675 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Гродна |вобласць = Гродзенская |унутранае дзяленне = 2 раёны }} '''Гро́дна'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hrodna}}), часта '''Го́радня'''{{efn|Сустракаюцца таксама назвы '''Гаро́дня''' і радзей '''Го́радзен'''}} ({{lang-be-latin|Horadnia|1}}) — горад на захадзе [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] і [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]]. Стаіць на рацэ [[Нёман]]е, на мяжы з [[Польшча]]й і [[Літва|Літвой]] (за 15 і 30 км адпаведна). Вузел [[Чыгуначны транспарт|чыгунак]] на [[Вільня|Вільню]] ([[Літва]]), [[Масты]], [[Беласток]] ([[Польшча]]), аўтамабільных дарог на Вільню, [[Ліда|Ліду]], [[Ваўкавыск]]. Порт, аэрапорт. Гродна — адзін з найстарэйшых гарадоў Беларусі. Упершыню згаданы пад 1128 годам у [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]]<ref name="grodno.by-goroden"/>. З сярэдзіны XIII стагоддзя ў складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1376 годзе Гродна вылучана ў асобнае ўладанне князю [[Вітаўт]]у. У 1795 годзе Гродна далучана да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з 1801 года цэнтр [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Горад быў цэнтрам [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў на Беларусі]]. У кастрычніку 1920 года горад заняты польскімі войскамі, заставаўся ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] да верасня 1939 года, калі горад [[Абарона Гродна (1939)|заняла Чырвоная Армія]]. 23 чэрвеня 1941 года Гродна [[Абарона Гродна (1941)|захоплена нямецкімі войскамі]], а 16 ліпеня 1944 года ў ходзе [[Аперацыя «Баграціён»|аперацыі «Баграціён»]] у горад увайшлі савецкія войскі. З 1991 года ў складзе незалежнай Беларусі. == Назва == Нарматыўная форма назвы паходзіць ад беларусізаванай рускай перадачы польскай назвы (''Гродна'' > ''Гродно'' > ''Grodno'') і адлюстроўвае працэсы спачатку [[Паланізацыя|паланізацыі]], а потым [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]] Беларусі. У першых пісьмовых дакументах XII ст. — Городень, Городно, Городня, варыянты напісанняў даволі шматлікія. Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], у аснове назвы — славянскае ''горад, гарадзьба''<ref>''В. А. Жучкевич''. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 87.</ref>. У. Ніканаў прыводзіць варыянт ''Городьнъ'', значэнне якога тлумачыць як «агароджанае, умацаванае месца»<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 110</ref>. Э. Мурзаеў выводзіць назву Гродна ад слова ''горад''. У даўніну горадам называліся гарадскія сцены, унутраная частка паселішча; крэпасць, абароннае збудаванне. Першапачатковае значэнне слова — «агароджа»<ref>Э. М. Мурзаев. Словарь народных географических терминов. Москва, 1984. С. 154-155.</ref>. На думку [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], назвы ''Городенъ, Городно'' (першапачатковая форма назвы горада Гродна) спачатку з'яўляліся прыметнікамі і разумеліся як «абгароджаны населены пункт, умацаванае паселішча». Акрамя таго словамі ''гародна, гародня'' таксама называлі прамавугольны зруб з бярвенняў ці драўляных брускоў<ref>А. Ф. Рогалев. Географические названия в калейдоскопе времен. Гомель, 2011. С. 36.</ref>. В. Лучык назву Гродна, як і ўкраінскія айконімы Гарадзенка, Гародня тлумачыць ад ''горад'' «абгароджанае месца; агарод». ''Городьнъ'' — «звязаны з ''горад''» або «гарадскі»<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 162.</ref>. Адпачатным варыянтам назвы лічыцца форма «Горадзен», засведчаная як «Городенъ» у летапісных запісах пачынаючы ад ХІІ ст.<ref>''Швед В. В. и др.'' Гораден. Рассказы из истории города (10 век — середина 16 века) = Горадзен. Аповеды з гісторыі горада (10 ст. — сярэдзіна 16 ст.). — Гродно, 1996. — 60 с.</ref> Назвы горада на розных мовах, у розны час: * '''Городен''', '''Городень''', таксама '''Городна''', '''Городня''' — старажытнаруская-старабеларуская летапісная назва. * '''Гро́дно''' — паланізаваная назва, з’явілася каля 1560-х гадоў.<ref name="Гродно"/> * '''Го́радна''', '''Го́радня''' — мясцовыя варыянты назвы ў XX стагоддзі<ref>[https://slounik.org/search?dict=bn&search=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F Горадня] // Беларуска-расійскі слоўнік. — Мн.: Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, 1925. (— Мн.: Народная асвета, 1993. — ISBN 5-341-00918-5)</ref>. * '''Гаро́дня''' — сучасная паэтычна-літаратурная назва ([[Максім Багдановіч|М. Багдановіч]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіч]]), папулярная як альтэрнатыва афіцыйнай. * '''Grodna''' — сярэдневяковая лацінская назва (атлас Браўна, 1575). * '''Grodno''' — польская назва. * '''Gardinas''' — літоўская назва. * '''Garthen, Garten''' — нямецкая назва ў сярэдневяковых лаціна- і нямецкамоўных хроніках (таксама '''Garto'''{{efn|name="Garto"}}), якая ўжывалася як афіцыйная ў XX стагоддзі, у час нямецкіх акупацый. {| class="wikitable" ! пачатковая форма<br />(назоўны склон) !! Гродна !! Горадна !! Горадня !! Горадзен !! Горадзень !! Гародня |- | граматычны род || ніякі || ніякі || жаночы || мужчынскі|| мужчынскі || жаночы |- | родны скл. || Гродна || Горадна || Горадні || Горадна || Горадня || Гародні |- | давальны скл. || Гродну || Горадну || Горадні || Горадну || Горадню || Гародні |- | вінавальны скл. || Гродна || Горадна || Горадню || Горадзен || Горадзень || Гародню |- | творны скл. || Гроднам|| Гораднам|| Горадняй|| Гораднам || Гораднем || Гародняй |- | месны скл. || Гродне || Горадне || Горадні || Горадне || Горадні || Гародні |} == Герб == Гербам Гродна з’яўляецца так званы Алень [[Святы Губерт|Святога Губерта]], які быў прыняты 1 кастрычніка 1990 года. Такім самым быў і першы герб горада (1540—1795). Пэўны час (15 чэрвеня 1988 — 1 кастрычніка 1990) выкарыстоўвалася адмена герба без крыжа, але з пяціканцовай зоркай у левым верхнім куце. У часы Расійскай імперыі горад карыстаўся двума варыянтамі герба з выявай зубра. Больш ранні варыянт быў неафіцыйным гербам горада ў часы СССР. <center><gallery caption="Сімволіка Гарадзеншчыны" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Horadnia. Горадня (XVII).png|Пячатка горада, [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] Выява:Horadnia, Pahonia. Горадня, Пагоня (XVII).jpg|Харугва [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павета]]. Выява:Horadnia, Pahonia. Горадня, Пагоня (1802).jpg|Герб [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] (да [[1845]]). Выява:POL Grodno COA.svg|[[Герб Гродна|Гарадскі герб]] за польскім часам. </gallery></center> == Геаграфія == === Геалогія і рэльеф === Мясцовасць горада і ваколіц узгорыстая. Будаўнічыя мел і вапна на паўночных ускраінах (Мелавыя Горы). Раней на паўночным усходзе здабывалі гліну. Глеба гліністая. === Клімат === [[Клімат Гродна]] ўмерана кантынентальны з мяккай зімой і цёплым летам. {{Клімат горада |Горад_род=Гродна |Крыніца=[http://pogodaiklimat.ru/climate/26825.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-3.5 | Сту_сяр_апад=34 | Лют_сяр=-3.2 | Лют_сяр_апад=29 | Сак_сяр=0.8 | Сак_сяр_апад=32 | Кра_сяр=7.2 | Кра_сяр_апад=33 | Май_сяр=13.1 | Май_сяр_апад=55 | Чэр_сяр=15.8 | Чэр_сяр_апад=66 | Ліп_сяр=18.2 | Ліп_сяр_апад=75 | Жні_сяр=17.4 | Жні_сяр_апад=57 | Вер_сяр=12.4 | Вер_сяр_апад=52 | Кас_сяр=7.1 | Кас_сяр_апад=36 | Ліс_сяр=1.8 | Ліс_сяр_апад=42 | Сне_сяр=-2.2 | Сне_сяр_апад=41 | Год_сяр=7.1 | Год_сяр_апад=552 | Сту_сяр_мін=-5.8 | Сту_сяр_макс=-1.1 | Лют_сяр_мін=-5.7 | Лют_сяр_макс=-0.1 | Сак_сяр_мін=-2.5 | Сак_сяр_макс=4.9 | Кра_сяр_мін=2.5 | Кра_сяр_макс=12.9 | Май_сяр_мін=7.5 | Май_сяр_макс=19.0 | Чэр_сяр_мін=10.6 | Чэр_сяр_макс=21.5 | Ліп_сяр_мін=12.7 | Ліп_сяр_макс=23.9 | Жні_сяр_мін=12.0 | Жні_сяр_макс=23.4 | Вер_сяр_мін=8.1 | Вер_сяр_макс=17.5 | Кас_сяр_мін=3.8 | Кас_сяр_макс=11.3 | Ліс_сяр_мін=-0.4 | Ліс_сяр_макс=4.4 | Сне_сяр_мін=-4.4 | Сне_сяр_макс=-0.1 | Год_сяр_мін=3.2 | Год_сяр_макс=11.4 | Сту_а_макс=11.8 | Сту_а_мін=-33.7 | Лют_а_макс=15.0 | Лют_а_мін=-36.1 | Сак_а_макс=22.4 | Сак_а_мін=-26.9 | Кра_а_макс=29.2 | Кра_а_мін=-9.3 | Май_а_макс=32.0 | Май_а_мін=-6.0 | Чэр_а_макс=34.0 | Чэр_а_мін=-0.7 | Ліп_а_макс=35.7 | Ліп_а_мін=3.0 | Жні_а_макс=36.2 | Жні_а_мін=-1.4 | Вер_а_макс=34.2 | Вер_а_мін=-4.3 | Кас_а_макс=25.2 | Кас_а_мін=-13.5 | Ліс_а_макс=17.2 | Ліс_а_мін=-19.8 | Сне_а_макс=12.7 | Сне_а_мін=-31.5 | Год_а_макс=36.2 | Год_а_мін=-36.1 |}} Час пасеваў: канец сакавіка-пачатак чэрвеня. Жніво да сярэдзіны верасня. Пазней — азімыя пасевы і збор пладоў. Пераважны кірунак вятроў — заходні. === Гідраграфія === [[Выява:Hrodna-Neman.JPG|thumb|Рака Нёман.]] Рака [[Нёман]] цячэ праз цэнтр горада з паўднёвага ўсходу на паўночны захад і, прыняўшы ў сябе Ласасянку, крута паварочвае на поўнач. Даліна Нёмана вузкая. У цэнтры горада і ніжэй па цячэнні правы бераг вышэйшы за левы. Берагі ўяўляюць сабой асобныя ўзвышшы, прарэзаныя стромкімі ярамі і пакрытыя пералескамі (Румлёва вышэй па цячэнні, лесапарк Пышкі — ніжэй). Нёман суднаходны ўніз па цячэнні. Прытокі Нёмана: ў гістарычным цэнтры — рэчкі [[Гараднічанка]] і Юрысдыка, на ўскраіне — рака [[Ласосна (рака)|Ласасянка]] i рэчка [[зарніца (рака)|Зарніца]]. Азёры: Юбілейнае вадасх., кар’ер «Зялёнка». == Адміністрацыйны падзел == Гродна падзяляецца на 2 адміністрацыйныя раёны — [[Ленінскі раён (Гродна)|Ленінскі]]<ref name="glenad"/> і [[Кастрычніцкі раён (Гродна)|Кастрычніцкі]]<ref name="aor"/>. У горадзе ёсць 120 [[мікрараён]]аў <ref name="microdistrict"/> == Гісторыя == {{main|Гісторыя Гродна}} === Старажытнасць === Да ўзнікнення дзяржаў землі Гарадзеншчыны засялялі плямёны [[крывічы|крывічоў]], [[яцвягі|яцвягаў]], [[літва (племя)|літвы]]. Археалагічныя раскопкі паказваюць, што першыя [[славяне|славянскія]] паселішчы на высокім беразе [[Нёман]]а з’явіліся яшчэ ў X стагоддзі. У XII стагоддзі на месцы гэтых паселішчаў узнік [[горад]], які размяшчаўся на скрыжаванні гандлёвых шляхоў і першапачаткова ўяўляў сабой невялікую крэпасць з умацаваным гандлёвым горадам. Першыя звесткі пра Горадзен змяшчаюцца ў [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім]], [[Лаўрэнцьеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскім]] і [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскім]] летапісах і датуюцца [[1127]] годам (у савецкай гістарыяграфіі з прычыны няправільнага пераводу летазлічэння памылкова замацавалася дата [[1128]]<ref name="LHN"/>; менавіта ад яе па інерцыі лічацца і адзначаюцца юбілеі горада<ref name="NH"/>), калі ён быў сталіцай [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскага княства]]. У другой палове XII стагоддзя князі Барыс і Глеб збудавалі царкву, вядомую цяпер як [[Барысаглебская царква (Гродна)|Каложская]]. У 1283 або 1284 годзе на горад упершыню напалі войскі [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]. У XIII стагоддзі мясцовыя княствы пачалі кансалідавацца вакол [[Навагрудак|Наваградка]], беручы ўдзел у стварэнні новай дзяржавы — [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1270 года Гарадзенскае княства канчаткова ўвайшло ў склад Вялікага Княства Літоўскага. === У Вялікім Княстве Літоўскім === Пасля далучэння да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] Горадзен быў ва ўладанні вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]], які ў 1276 годзе пасяліў тут прусаў, што ўцяклі ад [[крыжакі|крыжакоў]]<ref name="EHB-1"/>. У XIII—XIV стагоддзях Горадзен вёў упартую барацьбу з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]]. Прыкладна ў 1300 годзе кашталянам Горадзенскага замка стаў знакаміты [[Давыд Гарадзенскі]], сын [[Даўмонт Пскоўскі|Даўмонта]] і найбліжэйшы паплечнік [[Гедзімін]]а. У 1305 годзе ён разам з Гедзімінам каля Горадна разбіў ушчэнт войска крыжацкага комтура Конрада Ліхтэнхагена. На працягу наступных гадоў ён не толькі паспяхова адбіваў варожыя напады, але і сам наносіў крыжакам удары. У 1326 годзе Давыда Гарадзенскага па-здрадніцку забіў мазавецкі шляхціч Андрэй Гост. У 1376 годзе Горадзень перайшоў у валоданне князя [[Вітаўт]]а, які зрабіў горад у 1392 годзе другой сваёй сталіцай (агулам у 1386—1430 гадах вялікі князь наведаў Горадзень 31 раз<ref name="evkl514"/>). У канцы XIV стагоддзя Вітаўт заснаваў у горадзе [[Фара Вітаўта (Гродна)|Фарны касцёл]]. Неўзабаве Горадзень стаў найслаўнейшым, пасля [[Вільнюс|Вільні]], горадам краіны. Горадзенская [[харугва]] ў складзе войска Вялікага Княства Літоўскага ўдзельнічала пад кіраўніцтвам Вітаўта ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]]. Са скасаваннем у 1413 годзе княстваў, Горадна стала павятовым горадам [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]]. У 1391 годзе яно атрымала няпоўнае, а ў 1496 — поўнае [[Магдэбургскае права]]. У Горадне ўтварылася [[Магістратура (Старажытны Рым)|магістратура]], а ў 1540 годзе горад атрымаў уласны [[герб Гродна|герб]] ''«у блакітным полі алень святога Губерта з залатым крыжам паміж рагамі»''<ref name="gbm"/>. У 1543—1601 гадах у Горадне дзейнічала «Літоўская капэла» — адзін з найбольш ранніх музычных калектываў на Беларусі. У 1560—1561 гадах Гродна займала вялікую тэрыторыю, складалася з права- і левабярэжнай частак, у горадзе былі тры плошчы (старадаўнія «Нямецкі» і «Занёманскі» рынкі), 32 вуліцы і 5 трактаў<ref name="evkl514"/>. {{Панарама|Гравюра Цюндта.jpg|800px|[[Гравюра Адэльгаўзера-Цюнта]], 1568 г. На дальнім плане бачна панарама сярэдневяковага Гродна.|text-align=center}} === У Рэчы Паспалітай === Кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Стэфан Баторый]] у 1576 годзе перабудаваў палац, вядомы як Стары Замак, у якім да 1586 года размяшчалася яго рэзідэнцыя. Па смерці Стэфана Баторыя ў сувязі з тым, што паміж прыдворнымі медыкамі ўзнікла спрэчка, 14 снежня 1586 года ў Гродне правялі першае на тэрыторыі Усходняй Еўропы анатамаванне яго цела. Станам на 1588 год у месце было больш за 700 будынкаў, 31 вуліца, цэхі рамеснікаў-металістаў, цагельнікаў, ганчароў, целляроў і інш. У 1589—1795 гадах Гродна — цэнтр [[Гродзенская эканомія|эканоміі]]. У 1633 годзе ў Гродне прымалі Венецыянскае пасольства. У гэтыя часы ў Гродне распачалі сваю дзейнасць манаскія ордэны [[езуіты|езуітаў]], [[Дамініканцы|дамініканцаў]], [[францысканцы|францысканцаў]], [[Бернардзінцы|бернардзінак]], [[брыгіткі|брыгітак]], [[кармеліты|кармелітаў]] і [[баніфраты|баніфратаў]] (першы каталіцкі аўгусцінскі кляштар з’явіўся тут яшчэ ў XV стагоддзі). Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] ў Гродне імкліва распаўсюджваецца ўніяцтва. Да канца XVIII стагоддзя ў горадзе было 9 [[касцёл]]аў і 2 уніяцкія [[Манастыр|кляштары]]. З другой паловы XVII стагоддзя пачаўся час эканамічнага заняпаду ў развіцці Гродна, што было наступствам [[шляхта|шляхецкай]] анархіі і шматлікіх спусташальных войнаў. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну паміж Масковіяй і Рэччу Паспалітай]] (1654—1667) Гродна ў 1655—1657 гадах захапілі і спустошылі маскоўскія войскі. У 1673 годзе прынята соймавая канстытуцыя, паводле якой у месце мусіў праводзіцца кожны трэці сойм Рэчы Паспалітай. У 1678 годзе тут адбыўся першы генеральны сойм, на якім зацвердзілі [[Андросаўскае перамір’е|Андрусаўскі дагавор]] аб перамір’і паміж Масковіяй і Рэччу Паспалітай і ўтварылі саюз паміж дзвюмі дзяржавамі супраць [[Турцыя|Турцыі]]. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] (1700—1721) у 1702—1708 гадах Гродна некалькі разоў пераходзіла з рук у рукі, было разбурана і разрабавана расійскімі і шведскімі войскамі, а ў 1709—1710 гадах горад перажыў [[чума|чумную пошасць]], у выніку якой загінула значная частка насельніцтва. У 1705 годзе ў Гродне, у Фарным касцёле, адбылася сустрэча паміж каралём польскім і вялікім князем літоўскім [[Аўгуст Моцны|Аўгустам Моцным]] і расійскім імператарам [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]], якія выпрацоўвалі супольную палітыку супраць шведскага караля [[Карл XII|Карла XII]]. Вялікую шкоду нанеслі гораду пажары 1675, 1720, 1750 і 1782 гадоў. У другой палове XVIII стагоддзя ў Гродне працавалі дзяржаўныя ўстановы Вялікага Княства Літоўскага — Скарбовая камісія, Ваенная камісія, асэсарскі суд. У 1775 годзе ў Гродна з [[Мінск]]а і Навагрудка перанеслі пасяджэнні вярхоўнага суда Вялікага Княства Літоўскага — [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1793 годзе горад атрымаў статус сталіцы [[Гарадзенскае ваяводства|Гродзенскага ваяводства]]. У 1760-я—1770-я гады<ref name="evkl515"/> гарадзенскі староста, [[падскарбі надворны літоўскі]] [[Антоні Тызенгаўз]] заснаваў у месце і яго ваколіцах шэраг [[мануфактура|мануфактур]]: [[сукно|суконную]], збройную, панчошную, карэтную і г. д. Ён жа адкрыў першы ў Гродне [[тэатр]].<ref>O ''Teatrach grodzieńskich'' ''1784-1864,'' «Znad Wilii», nr 4 (60) z 2014 r., s. 143—145 (pol.), http://www.znadwiliiwilno.lt/wp-content/uploads/2020/04/Znad-Wilii-60.pdf;</ref> З 1775 па 1781 гады ў горадзе існавала медыцынская акадэмія, якую ў 1781 годзе перанеслі ў Вільню на правах медыцынскага факультэта [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Створаная на сродкі Антонія Тызенгаўза Гродзенская музычная трупа пасля пераводу ў [[Варшава|Варшаву]] дала пачатак Варшаўскай оперы. 19 красавіка 1776 года ў Гродне заснавалі камісію добрага парадку, якая займалася ўпарадкаваннем горада, паляпшэннем яго гаспадарча-фінансавага становішча. У кампэтэнцыю камісіі таксама ўваходзілі пытанні ўпарадкавання гарадскага архіва, складання інвентароў і планаў, супрацьпажарная [[бяспека]], будаўніцтва, санітарна-гігіенічныя мерапрыемствы, рэвізія шпіталяў і інш. Адным з вынікаў дзейнасці камісіі стала адбудова ў 1784 годзе Гродзенскай гарадской ратушы<ref name="evkl515"/>. 27 мая 1793 года ў Гродне ў будынку Новага Замка адбыўся апошні сойм Рэчы Паспалітай (г. зв. «нямы сойм»), які зацвердзіў [[другі падзел Рэчы Паспалітай]]. Гродна было адным з цэнтраў [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] (гэтак, сюды перавялі з Вільні Цэнтральную дэпутацыю Вялікага Княства Літоўскага). У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] горад апынуўся ў складзе Расійскай імперыі. 25 лістапада таго ж года ў Гродне адбылося адрачэнне ад стальца апошняга караля польскга і вялікага князя літоўскага — [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]]. <center><gallery caption="Гравюры і планы Гродна" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Horadnia. Горадня (1575).jpg|Браўн і Хогенберг, 1575 г. Выява:Grodna 1600.jpg|[[Тамаш Макоўскі|Т. Макоўскі]], 1600 г. Выява:Horadnia. Горадня (1575, 1623).jpg|Крогт пв. Хогенберг, 1623 г. Выява:Plan of Hrodna, 1655.jpg|[[1655]]. Выява:Horadnia. Горадня (1627).jpg|Кустос, XVII ст. Выява:Horadnia. Горадня (1713).jpg|Лясор, 1713 г. Выява:Horadnia. Горадня (1729).jpg|(памылкова) Бодэнер, 1729 г. Выява:Horadnia. Горадня (1758).jpg|1758 г. </gallery></center> === У Расійскай Імперыі === [[Выява:January Uprising insurgents leaving Grodno.JPG|thumb|Паўстанцы ў Гродне, 1864 г.]] З 1801 года Гродна стала цэнтрам [[Гродзенская губерня|губерні]]. У гэты час усе гарадскія прывілеі вывезлі ў [[Санкт-Пецярбург]] і [[Вільнюс|Вільню]]. Далучэнне да Расіі пазбавіла Гродна ранейшых правоў, замарудзіла развіццё эканомікі і культуры. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] ў горад 2 ліпеня ўвайшлі войскі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Гродна стала цэнтрам аднайменнага дэпартамента [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|Вялікага Княства Літоўскага]], адноўленага Напалеонам. У горадзе сфарміраваўся аддзел Нацыянальнай гвардыі Вялікага Княства з 290 чалавек, жандармерыя з 856 чалавек. Таксама ў Гродне ішоў набор рэкрутаў у літоўскія пяхотныя і кавалерыйскія часткі. З губерні ў войска Вялікага Княства было набрана каля {{Num|6400|чалавек}}, з іх паводле загадаў аб мабілізацыі {{Num|2495|пяхотнікаў}} і {{Num|1103|кавалерысты}}. Літоўскія часткі ўдзельнічалі ў баях супраць расійскага войска на канцавым этапе [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], а таксама ў кампаніях 1813 і 1814 гадоў. Расійскія войскі ізноў занялі горад [[8 снежня]]. Гродна было адным з цэнтраў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|нацыянальна-вызваленчага]] руху Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага ў 1830 годзе. У 1862 годзе праз горад была пабудавана [[Пецярбургска-Варшаўская чыгунка]], што паспрыяла развіццю рамесных майстэрняў, дрэваапрацоўчай і тытунёвай прамысловасці. У 1863 годзе Гродзенская губерня стала эпіцэнтрам [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] пад кіраўніцтвам [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]. Перад паўстаннем К. Каліноўскі і В. Урублеўскі ўтварылі ў месце рэвалюцыйную арганізацыю. У 1885 годзе адбыўся вялікі пажар, які значна пашкодзіў гістарычны цэнтр Гродна. У канцы XIX стагоддзя ў горадзе працавалі 73 прамысловыя прадпрыемствы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] 3 верасня 1915 года Гродна занялі войскі кайзераўскай [[Германія|Германіі]] і ўключылі яе ў склад нямецкай адміністрацыйнай адзінкі «[[Обер-Ост]]». На думку польскіх гісторыкаў, у канцы вайны нямецкія ўлады праводзілі ў Гродне палітыку аслаблення польскага ўплыву: горад аддзялілі ад [[Царства Польскае|Царства Польскага]] дэмаркацыйнай мяжой, што перашкаджала кантактам паміж мясцовымі палякамі і ўладамі ў [[Варшава|Варшаве]]. Паводле гэтага ж меркавання, немцы падтрымлівалі беларускія і літоўскія арганізацыі, якія ў той час фарміраваліся ў Гродне, і адначасова знішчалі польскія<ref name="gierowska"/>. Апроч таго, яны не дазвалялі фарміраваць польскую адміністрацыю<ref name="gierowska"/>. <center><gallery caption="Даўнія графічныя выявы горада" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Horadnia. Горадня (XVIII).jpg|Новы замак. Выява:HarodniaNovyZamakKaplica02.jpg|Капліца пры Новым замку. Выява:Гарадніца1789.jpg|Гарадніца, 1789 г. Выява:Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (E. Hłoŭna, 1852).jpg|Каложcкая царква, 1852 г. Выява:Horadnia, Kałoža (1866).jpg|Каложcкая царква, 1866 г. Выява:Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (S. Kudraŭcaŭ, 1866).jpg|Каложа і замкі. Выява:Kałoža. Каложа (XIX).jpg|Каложа і Нёман. Выява:Horadnia, Maračoŭščyna. Горадня, Марачоўшчына (1904).jpg|Новы і Стары замкі. </gallery></center> === У БНР === [[Файл:Biełaruskaja kamendatura, Horadnia (1919).png|thumb|Беларуская камендатура ў Гродне (пачатак 1919 г.).]] 25 сакавіка 1918 года [[Рада БНР]] абвясціла Гарадзеншчыну (разам з горадам [[Беласток]]ам) тэрыторыяй Беларускай Народнай Рэспублікі. Нямецкія войскі не перашкаджалі ўтварэнню ўстаноў БНР<ref name="gierowska"/>. У лістападзе ў Гродне пачаў дзейнічаць беларускі камітэт культурна-нацыянальнай сувязі<ref name="EHB-2"/>. 19 лістапада таго ж года ў Гродне ўтварылася Беларуская Рада, у снежні сюды пераехаў [[урад БНР]] на чале з [[Антон Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]], пачалося фарміраванне беларускага войска: арганізаваны [[1-ы беларускі полк]], [[асобны батальён Гродзенскай камендатуры]] і [[Беларускі гусарскі эскадрон]]. Ад пачатку 1919 года ў Гродне асеў [[Станіслаў Іваноўскі]], які заняў пасаду камісара польскага ўрада па Гродзенскай акрузе, нягледзячы на пратэсты літоўскіх і беларускіх урадаў. У лютым ён паставіў сваёй мэтай ліквідацыю беларускага войска, дамагаючыся тым самым, каб улада Літвы не распаўсюдзілася на Гродна. Адразу рэалізаваць свае планы яму не ўдалося, хоць ён здолеў перацягнуць на польскі бок адзін батальён (каля 500 чал.), які быў затым далучаны да Ковенскага палка стральцоў [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-беларускай дывізіі]]. Рэшта беларускіх падраздзяленняў засталася ў горадзе, не паддаўшыся агітацыі. Пасля адыходу з Гродна нямецкіх войскаў 27 красавіка 1919 года штурмавыя аддзелы Польскай вайсковай арганізацыі без бою авалодалі галоўнымі аб’ектамі горада, раззброілі беларускі конны эскадрон. Частка беларускіх вайскоўцаў перайшла на тэрыторыю Літвы і ўлілася ў склад беларускіх часцей літоўскіх узброеных сіл. У 1919—1921 гадах беларускую культурна-асветніцкую працу ў Гродне праводзіла [[Грамада беларускай моладзі ў Горадні|Грамада беларускай моладзі]]: утварылася 1-я Гродзенская агульная беларуская школа, Фарштацкая (Занёманская) школа, Гродзенская беларуская прытулкавая школа; дзейнічалі Беларуская школьная рада і Гродзенская цэнтральная Беларуская вучыцельская рада, выдавалася газета «Беларускае слова». === За польскім часам === Калі Гродна занялі польскія войскі, горад уключылі ў склад часовай адміністрацыйнай адзінкі — [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|Грамадзянскага ўпраўлення Усходніх зямель]] (ГУУЗ). З 7 чэрвеня 1919 года Гродна — цэнтр павета Віленскай акругі ГУУЗ. У [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскую вайну]] ў 1920 годзе бальшавікі захапілі Гродна і ўтрымлівалі яго дзесяць тыдняў. У выніку савецка-літоўскіх перамоў, падчас якіх тэрыторыя Беларусі разглядалася як расійская, яны далі згоду на максімальнае задавальненне тэрытарыяльных патрабаванняў літоўцаў (у тым ліку [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|фармальна перадалі ім]] Гродна). Літоўскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасць ''«антысавецкіх арганізацый і груп»'', у тым ліку органаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] i польскіх арганізацый. Пасля таго, як Гродна занялі польскія войскі, структур ГКУЗ ужо не аднаўлялі. 20 снежня горад уключылі ў Навагрудскую акругу Польскай Рэспублікі. Згодна з умовамі [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) Гродна афіцыйна стала часткай Польскай дзяржавы, дзе 19 лютага 1921 года ўвашла ў склад Беластоцкага ваяводства, цэнтр [[Гродзенскі павет (1921—1940)|павета]]. За польскім часам насельніцтва горада павялічылася з 40 тыс. чалавек (1926) да 49 тыс. (1931). У Гродне дзейнічалі гарадская рада, акруговы камітэт і гарадскія аддзяленні [[Таварыства беларускай школы]], беларускія палітычныя арганізацыі, працавала [[Гродзенская беларуская гімназія]]. Аднак у 1930-я гады польскія ўлады закрылі ўсе беларускія школы Гродна<ref name="EHB-3"/>. У 1927 годзе [[Ян Каханоўскі]] заснаваў [[Гродзенскі заапарк]], у 1920 годзе па ініцыятыве [[Юзаф Ядкоўскі|Юзафа Ядкоўскага]] ўтвораны [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей]]. Польскія ўлады праводзілі археалагічныя даследаванні [[Стары замак (Гродна)|Старога Замка]], пачалі яго [[рэстаўрацыя|рэстаўрацыю]]. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Гродна за польскім часам" perrow="4"> Выява:Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (J. Vałynski, 1929).jpg|Плошча Стэфана Баторыя. Выява:Rynak. Рынак (1930).jpg|У цэнтры горада. Выява:Horadnia, Nioman-Mastavaja. Горадня, Нёман-Маставая (1937).jpg|Панарама горада. Выява:Brygidzkaja Street in Horadnia.jpg|Вуліца Брыгіцкая. Выява:Horadnia, Stary most. Горадня, Стары мост (1938).jpg|Гарадскі мост. Выява:Horadnia, Lipavaja. Горадня, Ліпавая (1930).jpg|Дзяржаўная тытунёвая фабрыка. Выява:Panorama of Horadnia.jpg|Панарама горада. Выява:Horadnia, Padzamča. Горадня, Падзамча (1935).jpg|Краявід кляштара бернадынак, знішчанага ў 1950-я гады. </gallery></center> === Другая сусветная вайна === З 20 па 22 верасня 1939 года працягвалася [[Абарона Гродна (1939)|барацьба польскіх войскаў з Чырвонай Арміяй за Гродна]]<ref name="Hardzijenka"/>. У верасні 1939 года, пры [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|падзеле]] Польшчы Германіяй і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Заходняя Беларусь]] разам з Гроднам увайшла ў склад СССР і ў лістападзе 1939 года ў выніку [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|Уз’яднання Беларусі]] стала часткай [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. На другі дзень пасля пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Гродна было захоплена войскамі [[Адольф Гітлер|гітлераўскай]] Германіі (23 чэрвеня 1941). Гітлераўцы ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Было забіта і закатавана ў [[лагер смерці|лагеры смерці]] пад [[Фолюш (Гродна)|Фолюшам]] каля 33 тысяч чалавек. У [[Гродзенскае гета|канцэнтрацыйных лагерах]] была знішчана большая частка яўрэйскага насельніцтва горада. Гродна было цэнтрам [[Партызанская вайна|партызанскага]] і падпольнага антыфашысцкага руху. Падчас Віленскай і Беластоцкай аперацыі 1944 года горад быў вызвален войскамі 3-га Беларускага фронту (16 ліпеня). === У БССР === З верасня 1944 года Гродна — абласны цэнтр Беларускай ССР. У выніку вайны Гродна значна пацярпела. Хоць большую частку помнікаў архітэктуры і атрымалася захаваць, аднак савецкія ўлады знішчылі шэраг значных гарадзенскіх славутасцей: [[Фара Вітаўта (Гродна)|Фару Вітаўта]], ратушу, некаторыя кляштары, у тым ліку [[Ордэн Базыльян|базыльян]], кварталы старой забудовы ўздоўж вуліцы Падольнай. Даваеннага ўзроўню насельніцтва Гродна дасягнула толькі ў сярэдзіне 1950-х гадоў. У гэты перыяд горад пачаў ператварацца ў буйны цэнтр прамысловасці на захадзе Беларусі, колькасць жыхароў да 1988 года павялічылася ў 5 разоў у параўнанні з 1939 годам. === У Рэспубліцы Беларусь === У 2005 годзе пачалася перабудова гістарычнага цэнтра горада. У 2008 годзе Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры заявіла пра парушэнні [[Закон аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны Рэспублікі Беларусь|Закона аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны]] пры яе правядзенні<ref name="Astapovič" />: праводзіцца руйнаванне культурнага пласту на Савецкай плошчы, плануецца знос 28 будынкаў у стылі [[канструктывізм]]у па вуліцах Міцкевіча, Горкага і 17-га верасня і пабудова там сучаснага гасцінічнага комплексу, асноўны транспартны паток накіроўваецца ў небяспечнай блізкасці ад Новага і Старога Гродзенскіх замкаў; планы аднаўлення ратушы і Фары Вітаўта не рэалізоўваюцца. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:400000 ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1588 from:0 till:4000 bar:1856 from:0 till:18400 bar:1897 from:0 till:46900 bar:1913 from:0 till:63000 bar:1931 from:0 till:49000 bar:1939 from:0 till:57200 bar:1956 from:0 till:65000 bar:1965 from:0 till:98000 bar:1980 from:0 till:202000 bar:1988 from:0 till:272000 bar:2005 from:0 till:317366 bar:2009 from:0 till:327540 bar:2017 from:0 till:368710 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVI стагоддзе''': 1588 год — 4 тыс. чал. * '''XIX стагоддзе''': 1856 год — 18,4 тыс. чал.; 1897 год — 46,9 тыс. чал. * '''XX стагоддзе''': 1913 год — 63 тыс. чал.; 1931 год — 49 тыс. чал.; 1939 год — 57,2 тыс. чал.; 1956 год — 65 тыс. чал.; 1965 год — 98 тыс. чал.; 1980 год — 202 тыс. чал.; 1985 год — 247 тыс. чал.; 1988 год — 272 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2005 год —317&nbsp;366 чал., у т.л. беларусы — 62,3 %, палякі — 24,8 %, рускія — 10,1 %, украінцы — 1,8 %, яўрэі — 0,4 %, літоўцы — 0,2 %, татары — 0,2 %, іншыя нацыянальнасці — 0,4 %; 2006 год — 318,6 тыс. чал.; 2008 год — 337,4 тыс. чал.; 2009 год — {{num|327540|чал.}} (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2012 год — 346,6 тыс. чал.<ref name="346tsia"/>; 2015 год — {{num|361352|чал.}}<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — {{num|365610|чал.}}<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — {{num|368710|чал.}}<ref name="2017-Estimate"/>; 2018 год — {{num|373747|чал.}} == Эканоміка == Вядучымі галінамі ў горадзе з’яўляецца [[машынабудаванне і металаапрацоўка]], [[Хімічная прамысловасць|хімічная]], [[Тэкстыльная прамысловасць|тэкстыльная]], [[Абутковая прамысловасць|гарбарна-абутковая]], будматэрыялаў. Найбольш буйныя прадпрыемствы — «[[Гродна Азот]]», «[[Гродна Азот|Гродна Хімвалакно]]» і «[[Белкард]]». Гродна — буйны прамысловы цэнтр Беларусі. У 2006 годзе прамысловымі прадпрыемствамі выраблена прадукцыі на суму {{num|2142|млрд}} руб. у дзейсных цэнах. Найбольш развітыя [[лёгкая прамысловасць]] і [[хімічная прамысловасць]]. Таксама развіта харчовая прамысловасць, танкасуконная вытворчасць, [[Машынабудаванне і металаапрацоўка|машынабудаўнічая вытворчасць]] і [[металаапрацоўка|металаапрацоўчая]] галіны. У горадзе знаходзяцца прадпрыемствы электраэнергетыкі, дрэваапрацоўчыя, гарбарныя, будаўнічых матэрыялаў і іншыя. Найбольш вядомыя прадпрыемствы: * «Гродна Азот» — вытворчасць [[азотныя ўгнаенні|азотных угнаенняў]] ([http://www.azot.by сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081014175439/http://azot.by/ |date=14 кастрычніка 2008 }}); * «Гродна Хімвалакно» — [[хімічнае валакно|хімічнага валакна]] ([http://www.grodno-khim.by сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430203355/http://www.grodno-khim.by/ |date=30 красавіка 2016 }}); * «[[Гроднаэнерга]]»; * «Белкард» — вытворчасць [[карданны вал|карданных валаў]] ([http://www.belcard-grodno.com/belcard/ сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081006134408/http://www.belcard-grodno.com/belcard/ |date=6 кастрычніка 2008 }}); * «[[БелТАПАЗ|Завод такарных патронаў]]» — (вытворчасць [[станок|станкоў]]); * «[[Радыёхваля (завод)|Радыёхваля]]» — ([http://www.radiovolna.com.by/ сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120626222228/http://www.radiovolna.com.by/ |date=26 чэрвеня 2012 }}); * «[[Белкард|Завод аўтамабільных агрэгатаў]]» — [http://www.gzaa-grodno.com/ сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081107114354/http://www.gzaa-grodno.com/ |date=7 лістапада 2008 }}; * «ЗОВ-ЛенЕвроМебель» — вытворчасць мэблі ([http://zov.by/ сайт]); * Швейна-гандлёвая фабрыка «Элод» — (вытворчасць [[галантарэя|галантарэйнай прадукцыі]]); * Пальчаткавая фірма «[[Accent|Акцэнт]]» — ([http://www.accent-gloves.ru сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160422072658/http://www.accent-gloves.ru/ |date=22 красавіка 2016 }}); * [[Нёман (абутковая фабрыка)|Абутковая фабрыка «Нёман»]]; * [[Нёман (тытунёвая фабрыка)|Тытунёвая фабрыка «Нёман»]] ([http://www.tabak.by сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160504084351/http://www.tabak.by/ |date=4 мая 2016 }}; == Транспарт == Гродна з’яўляецца буйным транспартным вузлом. У горадзе дзейнічае [[Гродна (аэрапорт)|аэрапорт Гродна]], чыгуначны вакзал і аўтавакзал. Маецца развітая сетка гарадскога грамадскага транспарту. Аўтобусны рух наладжаны ў [[1930]] годзе, аснову парка складаюць аўтобусы маркі «[[Мінскі аўтамабільны завод|МАЗ]]» і «[[Нёман (аўтазавод)|Нёман]]». [[Тралейбус]]ны рух адкрыты [[10 лістапада]] [[1974]] г. да вынесенага за межы горада завода «АЗОТ». Усяго ў горадзе дзейнічае 34 аўтобусных і 20 тралейбусных маршрутаў. Ад горада адыходзяць чыгуначныя лініі на [[Вільнюс]] (лінія заканчваецца ля самай літоўскай мяжы), [[Масты]] і [[Беласток]]. З іх электрыфікавана толькі лінія ў бок Польшчы, на якой маецца сумешчаная [[Шырыня каляіны|каляіна]] (1 435 мм і 1 520 мм). Дзейнічае чыгуначны мост праз [[Нёман]]. У Гродне знаходзяцца 2 пункты пропуску праз дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь: чыгуначная станцыя Гродна—Кузня Беластоцкая і Гродна—аэрапорт. Па левым беразе з Гродна дарогі такія: на паўднёвы ўсход у [[Індура|Індуру]] і [[Ваўкавыск]], на паўднёвы захад у [[Брузгі]]-[[Беласток]], на поўнач у [[Сапоцкін]]. Па правым беразе Нёмана дарогі з Гродна ідуць на поўнач у [[Друскінінкай]], на паўночны ўсход у [[Парэчча (Гродзенскі раён)|Парэчча]], на ўсход у [[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры]] і на [[Скідзель]] — [[Мінск]]. == Культура == [[Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі]], Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей, Гродзенскі літаратурны [[Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)|музей Максіма Багдановіча]], Гродзенскі музей гісторыі Гарадніцы, [[Дом-музей Элізы Ажэшка]], музей Зоф’і Налкоўскай. Цэнтр тэатральнага жыцця — [[Гродзенскі абласны драматычны тэатр]] (сайт: http://www.drama.grodno.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080711180204/http://drama.grodno.by/ |date=11 ліпеня 2008 }}), [[Гродзенскі абласны тэатр лялек]]. Абласная філармонія. Працуе Гродзенскі заалагічны парк. Штогод ладзіцца найстарэйшы на Беларусі бардаўскі фестываль [[Зялёны Гран-Пры]]. == Адукацыя == У Гродне працуюць 97 дашкольных устаноў, 40 агульнаадукацыйных школ, у тым ліку 2 ліцэі, 6 гімназій, а таксама школы з ліцэйскімі класамі. Працуюць 9 сярэдніх адмысловых навучальных устаноў. У Гродне дзейнічаюць 3 дзяржаўныя [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] — [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]] (сайт: http://www.grsu.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080626121806/http://www.grsu.by/ |date=26 чэрвеня 2008 }}), Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт (сайт: http://www.grsmu.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220611040639/http://www.grsmu.by/ |date=11 чэрвеня 2022 }}), Гродзенскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт (сайт: http://www.ggau.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120624043316/http://www.ggau.by/ |date=24 чэрвеня 2012 }}), [[Гродзенская вышэйшая духоўная семінарыя]]. У горадзе ёсць 14 масавых [[бібліятэка|бібліятэк]], у тым ліку 6 дзіцячых, 2 змяшанага тыпу, [[польская літаратура|польскай літаратуры]], Гродзенская абласная з дзіцячым аддзяленнем. Дзейнічае Гродзенскі гісторыка-археалагічны [[запаведнік]], Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей. == СМІ == У горадзе выдаецца некалькі газет, сярод якіх: «[[Гродзенская праўда]]», «[[Вячэрні Гродна]]»<ref name="vgr"/>, «Міліцэйскі веснік», «[[Słowo Ojczyste, 1997|Słowo Ojczyste]]» і інш., працуе тэлерадыёкампанія «[[Гродна (тэлерадыёкампанія)|Гродна]]»<ref name="tvr"/>, абласное радыё<ref name="radio"/>, вузел [[тэлеграф]]най сувязі, станцыя міжгароднай [[тэлефон]]най сувязі. Маецца сетка кабельнага тэлебачання «ГАРАНТ»<ref name="garant"/>. == Турызм == Гродна — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Беларусь», «Гродна», «Маналіт», «Нёман», «Амега», «Турыст», «Кронан Парк Гатель», гандлёва-гасцінічны комплекс «Сямашка» [http://hotel-semashko.ru/ сайт]. У межах горада і ўрочышчы Грандзічы находзяцца дзіцячы санаторый «Нёман-72», санаторыі-прафілакторыі «Здароўе», ААТ «Гародна Хімвалакно», «Жамчужына», база адпачынку «Купалінка». == Славутасці == <center><gallery> [[Выява:Grodna 1600.jpg|thumb|left|300px|Горад Гродна — гравюра [[Т. Макоўскі|Т. Макоўскага]], [[1600]] г. ]] [[Файл:Стары і новы замак зімою.JPG|міні|[[Стары замак, Гродна|Стары]] і [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] узімку]] [[Выява:Grodno fortress (Гродзенская крэпасць).jpg|thumb|200px|[[Гродзенская крэпасць]] на нямецкай паштоўцы.]] </gallery></center> Захавалася звыш 400 аб’ектаў гісторыі і архітэктуры, якія ахоўваюцца дзяржавай. Старая частка горада ў 1988 г. абвешчана помнікам горадабудаўніцтва і культуры. Асноўныя славутасці: * [[Стары замак (Гродна)|Стары замак (Замак Баторыя)]] * [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] * [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя]] і кляштар езуітаў * [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў]] * [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак]] * [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў]] * [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебская (Каложская) царква]] * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква і кляштар базыльянак (Гродна)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква і кляштар базыльянак]] * [[Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Пакроўскі кафедральны сабор]] * [[Свята-Уладзімірская царква (Гродна)|Свята-Уладзімірская царква]] * [[Царква ў імя святой роўнаапостальнай княгіні Вольгі (Гродна)|Царква ў імя княгіні Вольгі]] (1995) * [[Свята-Марфінская царква (Гродна)|Царква прападобнай Марфы]] * [[Вялікая харальная сінагога (Гродна)|Вялікая харальная сінагога]] * [[Лютэранская кірха Святога Іаана (Гродна)|Лютэранская кірха]] * [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняя царква]] * [[Сядзіба Станіславова]] * [[Сядзіба Панямонь]] * {{нп5|Аўгустова (сядзіба)|Сядзіба Аўгустова|ru|Августово (усадьба)}} * [[Лямус брыгіцкага кляштара (Гродна)|Лямус брыгіцкага кляштара]] * [[Палац Храптовічаў (Гродна)|Палац Храптовічаў]] * [[Палац Сапегаў (Гродна)|Палац Сапегаў (Баторыеўка)]] * [[Вежа пажарнага дэпо (Гродна)|Вежа пажарнага дэпо]] * [[Воданапорныя вежы (Гродна)|Воданапорныя вежы]] * [[Дом купца Мураўёва]] * [[Аптэка езуітаў (Гродна)|Аптэка езуітаў]] * [[Дом урача Тальгейма]] * [[Будынак пазямельнага банка (Гродна)|Будынак пазямельнага банка]] * [[Дом урача (Гродна)|Дом урача Алшыбаева]] * [[Дом масонаў (Гродна)|Дом масонаў]] * [[Дом-музей Элізы Ажэшка]] * [[Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)|Дом-музей Максіма Багдановіча]] * [[Дом віцэ-адміністратара]] * [[Палац віцэ-адміністратара (Гродна)|Палац віцэ-адміністратара (Палац Валіцкага)]] * [[Крывая афіцына]] * [[Лямус на Гарадніцы]] * Дом лясной адміністрацыі * [[Домік майстра (Гродна)|Домік майстра]] * [[Палац віцэ-губернатара (Гродна)|Палац віцэ-губернатара Максімовіча]] * [[Будынак Марыінскай жаночай гімназіі (Гродна)|Будынак Марыінскай жаночай гімназіі]] * [[Будынак рэальнага вучылішча (Гродна)|Будынак рэальнага вучылішча]] * Палац Чацвярцінскіх * [[Фарныя могілкі]] * '''Помнікі''': Вітаўту Вялікаму, [[Помнік Давыду Гарадзенскаму|Давыду Гарадзенскаму]], [[Помнік Янку Купалу (Гродна)|Янку Купалу]], Элізе Ажэшка, Адаму Міцкевічу, Жану-Эмануэлю Жыліберу, маршалу Сакалоўскаму. * '''Скульптуры:''' Дойлід Гарадніцы (Джузэпэ дэ Сако), Святому Губерту, Гараднічанка, Амур, Ладдзя Насада, Лаўка архітэктараў. * '''Памятныя знакі''': «Фара Вітаўта», Давыду Гарадзенскаму (каля Каложы), [[Помнік у гонар 850-годдзя Гродна|у гонар 850-годдзя Гродна]], 580-годдзя Грунвальдскай бітвы. * '''Муралы:''' «Навука», «Фестывальны». * [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гродна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (мікрараён Паўднёвы) (2000) * [[Касцёл Божай Міласэрнасці (Гродна)|Касцёл Божай Міласэрнасці]] (мікрараён Вішнявец) * [[Касцёл Найсвяцейшага Адкупіцеля (Гродна)|Касцёл Найсвяцейшага Адкупіцеля]] (мікрараён Дзевятоўка) (2011) * [[Царква ў гонар Сабора Усіх Беларускіх Святых (Гродна)|Царква ў гонар Сабора Усіх Беларускіх Святых]] (2011) == Страчаная спадчына == * [[Фара Вітаўта (Гродна)|Фара Вітаўта]] * [[Касцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканцаў (Гродна)|Касцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканцаў]] * [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа і кляштар кармелітаў (Гродна)|Касцёл Узвышэння Святога Крыжа і кляштар кармелітаў]] * [[Дом па Савецкай вуліцы, 14 (Гродна)|Касцёл Святога Духа]] * [[Гарадзенская ратуша]] * [[Кляштар бернардзінак (Гродна)|Касцёл Нараджэння Панны Марыі і кляштар бернардзінак]] * [[Дом Агінскага (Гродна)|Дом Агінскага]] * Палац Радзівілаў * [[Гродзенскі палац Тызенгаўза|Палац Тызенгаўза]] * Карчма Тызенгауза * Аляксандра-Неўская царква * Помнік «Стэла Свабоды» == Галерэя == <center><gallery caption="Гродна на акварэлях [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 2-я пал. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Horadnia, Nioman. Горадня, Нёман (N. Orda, 6.06.1866).jpg|Панарама: Новы і Стары замкі, Каложа. Выява:Catholic church of Mother of God of Angels in Horadnia, N. Orda.jpg|Францысканы і Каложа. Выява:Catholic church of St. Francis Ksaver in Horadnia, N. Orda.jpg|Касцёл і калегіум езуітаў. Выява:Catholic church of St. Mary in Horadnia, N. Orda.jpg|Фара Вітаўта. Выява:Catholic church of Mother of God of the Rosary in Horadnia, N. Orda.jpg|Дамініканы. Выява:Monastery Bernardine in Horadnia, N. Orda.jpg|Жаночы і мужчынскі кляштары бернардзінцаў. Выява:Old Castle in Horadnia, N. Orda.jpg|Стары замак. Выява:Palace in Horadnia, N. Orda.jpg|Палац віцэ-адміністратара. </gallery></center> {{Панарама|Horadnia, Nioman. Горадня, Нёман (N. Orda, 1861-69).jpg|600px|<center>Панарама Гродна. Акварэль [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[XIX стагоддзе]].</center>}} <center><gallery> Выява:Grodno_plac.jpg|Цэнтр Гродна. Выява:Klasztor_brygitek.jpg|Касцёл Брыгітак. Выява:Grodno_katedra.jpg|Фарны касцёл. Выява:Grodna_1575.jpg|Гродна на выяве 16 ст. Выява:Kalozha.jpg|Каложа. Выява:Grodno - synagogue (za Nemanom) 1948-1963 Anatoly Nalivaev.jpg|Будынак былой сінагогі ў занёманскім прадмесце, 1948 год. Мастак А. Наліваеў. Выява:Hrodna_Batory_Old_Castle_cityside_2006-1.jpg|Стары замак. Выява:Каралеўскі палац у Гродне.jpg|Новы замак. |Помнік Другой Сусветнай вайны. </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Гродна|Ганаровыя грамадзяне Гродна}} * [[Эліза Ажэшка]] — польская пісьменніца * [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] * [[Максім Багдановіч]] — беларускі паэт * [[Леў Самойлавіч Бакст|Леў (Леон) Бакст]] — тэатральны [[мастак]], графік * [[Стэфан Баторый]] — [[Вялікія князі літоўскія|Вялікі князь літоўскі]] і кароль Польскі * [[Ігар Міхайлавіч Басінскі|Ігар Басінскі]] * [[Аўгуст Бекю]] (3 мая 1775, Гродна — 7 верасня 1824, Вільня) — вучоны-гігіеніст, прафесар Віленскага ўніверсітэта * [[Аляксандра Мікалаеўна Борціч|Аляксандра Борціч]] — выканаўца роляў у мастацкіх фільмах. * [[Васіль Быкаў]] — беларускі пісьменнік * [[Вільфрыд Войніч]] — бібліяфіл і гаспадар «[[Рукапісу Войніча]]» * [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург|Ілья Гінцбург]] — скульптар * [[Генрых Глябовіч]] * [[Антоні Грушэцкі]] — прафесар жывапісу, пісаў абразы для каралеўскай галерэі па запросе караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Панятоўскага]] * [[Юрый Ігаравіч Гумянюк|Юрый Гумянюк]] ([[1969]]—[[2013]]) — беларускі [[паэт]], [[Проза|празаік]], [[журналіст]] * [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля|Валерый Дзідзюля]] — [[гітарыст]] і [[кампазітар]], вядомы выканаўца [[фламенка]] * [[Мікалай Раманавіч Дзікоўскі]] — гісторык Гродзеншчыны, краязнавец * [[Жан Эмануэль Жылібер|Жан Жылібер]] — французскі [[Біялогія|біёлаг]], заснавальнік батанічнага парка * [[Людвіг Лазар Заменгоф|Людвік Заменгоф]] — заснавальнік мовы [[эсперанта]]<ref name="sb"/> * [[Ягор Ягоравіч Замыслоўскі|Ягор Замыслоўскі]] * [[Дзяніс Яўгенавіч Івашын|Дзяніс Івашын]] (нар. [[1979]]) — [[Беларусь|беларускі]] журналіст і [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]] * [[Казімір Казіміравіч]] (св. Казімір) — княжыч літоўскі і каралевіч польскі, прылічаны да святых, святы-патрон Літвы * [[Казімір IV Ягелончык]] — [[Вялікія князі літоўскія|Вялікі князь літоўскі]] і кароль Польскі * [[Кастусь Каліноўскі]] — адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], паэт * [[Віктар Іванавіч Карака|Віктар Карака]] * [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк|Аляксей Карпюк]] — беларускі пісьменнік * [[Авянір Маркавіч Касценчык|Авянір Касценчык]] * [[Алесь Кіркевіч]] — былы намеснік старшыні [[Малады Фронт|Маладога Фронту]] і кіраўнік Гродзенскага аддзялення маладзёжнай арганізацыі. [[Палітычныя зняволеныя|Палітвязень Беларусі]]. * [[Вольга Валянцінаўна Корбут|Вольга Корбут]] — гімнастка, алімпійская чэмпіёнка; * [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч|Аляксандр Курловіч]] — спартсмен * [[Меір Ланскі]] — «хросны бацька» яўрэйскай мафіі, «заснавальнік» Лас-Вегаса * [[Валерый Леванеўскі]] — прадпрымальнік, [[палітык]], грамадскі дзеяч * [[Эйтан Ліўні]] * [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандр Мілінкевіч]] — [[палітыка|палітык]], кандыдат у Прэзідэнты Беларусі ў 2006 г. * [[Сафія Налкоўская]] — польская пісьменніца * [[Чэслаў Неман]] — польскі музыкант * [[Аксана Уладзіміраўна Папко|Аксана Папко]] — беларуская веласіпедыстка * [[Аляксандр Мікалаевіч Сапега]] * [[Валерый Віталевіч Святоха|Валерый Святоха]] — беларускі лёгкаатлет * [[Януар Іванавіч Сухадольскі|Януар Сухадольскі]] — (1-ая пал. 19 ст.), мастак-баталіст * [[Антоні Тызенгаўз]] — гродзенскі стараста пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе А. Панятоўскім]], [[мецэнат]] * [[Аляксей Іванавіч Шаланда|Аляксей Шаланда]] * [[Ірына Алегаўна Шылава|Ірына Шылава]] * [[Юзаф Ядкоўскі]] — археолаг-аматар, нумізмат, стваральнік гісторыка-археалагічнага музея == Цікавыя звесткі == '''Песні аб Гродне''' * [[Віктар Антонавіч Шалкевіч|Віктар Шалкевіч]] — Горад ([[2006 год у гісторыі музыкі|2006]]) '''Фільмы і эпізоды з фільмаў, якія здымаліся ў Гродне і ваколіцах''' * «[[Міколка-паравоз (фільм)|Міколка-паравоз]]» (1956) * «[[Я родам з дзяцінства]]» (1966) * «[[Годен к нестроевой]]» (1968) * «[[Іван Макаравіч]]» (1968) * «[[Магіла льва (фільм)|Магіла льва]]» (1971) * «[[Рудабельская рэспубліка]]» (1971) * «[[Ищу человека]]» (1973) * «[[Корцік (фільм, 1973)|Корцік]]» (1973) * «[[Бронзавая птушка (фільм)|Бронзавая птушка]]» (1974) * «[[Без права на ошибку]]» * «[[Сямейныя абставіны]]» (1977) * «[[Торговка и поэт]]» (1978) * «[[Дажджы па ўсёй тэрыторыі]]» (1978) * «[[Вазьму твой боль (фільм)|Вазьму твой боль]]» (1980) * «[[Культпаход у тэатр]]» (1982) * «[[Найти и обезвредить]]» (1982) * «[[Белыя росы]]» (1983) * «[[Мама, я жывы]]» (1985) * «[[Двое на выспе слёз]]» (1987) * «[[Мяне завуць Арлекіна]]» (1988) * «[[Мёд асы]]» (1991) * «[[Кооператив «Политбюро» или Будет долгим прощание]]» (1992) * «[[Я — Іван, ты — Абрам]]» (1993) * «[[Сын за бацьку]]» (1995) * «[[У жніўні 44-га…]]» (2000) * «[[Бабий яр]]» (2003) * «[[Смерш (фільм)|Смерш]]» (2007) * «[[Чаклун і Румба / Другая памылка сапёра]]» (2007) * «[[Застава Жилина]]» (2008) * «[[Дняпроўскі рубеж]]» (2009) * «[[Слон (фільм)|Слон]]» (2010), эпізод з падзеннем фуры каля кар’ера ля [[Ласосна (вёска)|Ласосна]]<ref name="autogrodno"/> * «[[Сляды апосталаў]]» (2013) == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Кітай||20px}} [[Луннань]] ([[Кітай]]) * {{Сцяг|Польшча||20px}} [[Беласток]] ([[Польшча]]) — пабрацімства прыпынена<ref>[https://sputnik.by/20210330/Vlasti-Grodno-prokommentirovali-prekraschenie-sotrudnichestva-s-Belostokom-1047263085.html Власти Гродно прокомментировали прекращение сотрудничества с Белостоком]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг|Францыя||20px}} [[Лімож]] ([[Францыя]]) * {{Сцяг|Германія||20px}} [[Міндэн]] ([[Германія]]) * {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Бялград]] ([[Сербія]]) * {{Сцяг|Венгрыя||20px}} [[Ньірбатар]] ([[Венгрыя]]) * {{Сцяг|Расія||20px}} управа [[Шчукіна]] горада [[Масква|Масквы]] ([[Расія]]) * {{Сцяг|Расія||20px}} [[Хімкі]] ([[Расія]]) * {{Сцяг|Расія||20px}} [[Шчолкава]] ([[Расія]]) * {{Сцяг|Канада||20px}} [[Піцербаро]] ([[Канада]]) == Гл. таксама == {{Партал|Гродна}} * [[Спіс вуліц Гродна]] == Заўвагі == {{notelist|refs= {{efn|name="Garto"|Гэтыя варыянты часта блыталіся ў сярэдневяковых дакументах з '''Garthe''' (на правым беразе р. Нарва каля ўпадзення рр. Піса і Вінцэнта), '''Garden''' (колішняе ўмацаванне на дарозе з Мемеля ў Юрбарк), '''Garsden''' (колішняе ўмацаванне на правым беразе р. Мінга, недалёка да Мемеля)<ref>[[Тэадор Нарбут|Т. Нарбут]]. Старажытная гісторыя літоўскага народа, 1840. Т.7, С.73.</ref>.}} }} == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20111104135501/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_grodno.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Гродненской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> <ref name="Гродно">Напр., у грамаце вялікага князя Жыгімонта Аўгуста (1562). Госцеў, Швед. С.23.</ref> <ref name="grodno.by-goroden">{{cite web|url=http://www.grodno.by/grodno/history.html|title=История Гродно|publisher=grodno.by|access-date=2012-05-02|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/68ap0J6xQ?url=http://www.grodno.by/grodno/history.html|archive-date=21 чэрвеня 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="LHN">Госцеў А., Швед В. Летапіс горада на Нёмане (1116—1990). — Гродна: НВК «Пергамент», 1993. С. 11.</ref> <ref name="NH">[http://garady.org/grodno/ Гродна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100719191745/http://garady.org/grodno/ |date=19 ліпеня 2010 }} // {{Крыніцы/Нашы гарады|к}}</ref> <ref name="EHB-1">[[Алесь Госцеў]]. Гродна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 148.</ref> <ref name="evkl514">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=514|артыкул=Гродна|аўтар=[[Юрый Гардзееў|Гардзееў Ю.]]}}</ref> <ref name="gbm">[http://knihi.com/hierb/horad.html Гродна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}</ref> <ref name="evkl515">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=515|артыкул=Гродна|аўтар=[[Юрый Гардзееў|Гардзееў Ю.]]}}</ref> <ref name="gierowska">Joanna Gierowska-Kałłaur: Rozdział I. Sytuacja ogólna na świecie, w Polsce i na Litwie w chwili odzyskiwania przez Polskę niepodległości. // Joanna Gierowska-Kałłaur: Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (19 lutego 1919 — 9 września 1920). Wyd. 1. — Warszawa: Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN, 2003. ISBN 83-88973-60-6. — S. 31—32.</ref> <ref name="EHB-2">[[Алесь Госцеў]]. Гродна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 151.</ref> <ref name="EHB-3">[[Алесь Госцеў]]. Гродна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 152.</ref> <ref name="Hardzijenka">Алег Гардзіенка. [http://www.nn.by/2000/38/17.htm Невядомыя старонкі беларускага паходу] // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» № 38 (195), 18—25 верасня 2000.</ref> <ref name="Astapovič">{{Спасылка| аўтар = Антон Астаповіч| год = 14 красавіка 2008| url = http://baj.by/m-p-printpub-tid-1-pid-4674.html| загаловак = Прэс-рэліз Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры| выдавецтва = Беларуская асацыяцыя журналістаў| дата = 26 жніўня 2010}}{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="346tsia">{{cite web|url=http://grodno.gov.by/ru/print.aspx?guid=1921|title=Труд, занятость и социальная защита|publisher=Гродненский городской исполнительный комитет|access-date=2012-05-01|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150502195135/http://grodno.gov.by/ru/print.aspx?guid=1921|archive-date=2 мая 2015|url-status=dead}}</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="vgr">[http://www.vgr.by/ «Вячэрні Гродна»]</ref> <ref name="tvr">[http://tvr.grodno.by тэлерадыёкампанія «Гродна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080628051420/http://www.tvr.grodno.by/ |date=28 чэрвеня 2008 }}</ref> <ref name="radio">[http://tvr.grodno.by/radio/ абласное радыё] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080531225537/http://www.tvr.grodno.by/radio/ |date=31 мая 2008 }}</ref> <ref name="garant">[http://www.garant.by «ГАРАНТ»]</ref> <ref name="glenad">{{cite web|url=http://glenad-grodno.gov.by/state/AH:-1.188000265000/AA:navID.43|title=Раён|publisher=Адміністрацыя Ленінскага раёна|access-date=2012-05-01|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309092512/http://glenad-grodno.gov.by/state/AH:-1.188000265000/AA:navID.43/|archive-date=9 сакавіка 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="aor">{{cite web|url=http://www.aor.by/region|title=З гісторыі развіцця|publisher=Адміністрацыя Кастрычніцкага раёна|access-date=2012-05-01|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120919231143/http://www.aor.by/region/|archive-date=19 верасня 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="sb">[http://www.sb.by/article.php?articleID=58345 Вяртанне доктара Заменгофа // «Советская Беларусь», 15 мая 2007 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071226020745/http://www.sb.by/article.php?articleID=58345 |date=26 снежня 2007 }}</ref> <ref name="autogrodno">Видео: из-за съемок фильма в карьере возле Гродно утопили грузовик с прицепом http://autogrodno.by/home/avtosobytiya/4929-vozle-grodno-utopili-furu.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131121035800/http://autogrodno.by/home/avtosobytiya/4929-vozle-grodno-utopili-furu.html |date=21 лістапада 2013 }}</ref> <ref name="microdistrict">[https://flatfy.by/geo_list?geo_id=3211&geo_type=microdistrict&section_id=1 Усе мікрараёны Гродна]{{Недаступная спасылка}}</ref> }} == Літаратура == * Госцеў А. П., Швед В. В. Кронан. Летапіс горада на Нёмане (1116—1990 гг.). — Гродна: НВК «Пергамент», 1993. * Гродназнаўства. Гісторыя еўрапейскага горада / [аўтары тэксту: А. Госцеў і інш.]. — Гародня [Гродна]. — Wrocław: [б. в.], 2012. — 339 с. — (Гарадзенская бібліятэка; кн. 15). == Спасылкі == {{Commonscat}} * [https://locator.by/grodno Карта Гродна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170705140750/http://locator.by/grodno |date=5 ліпеня 2017 }} {{OSM relation|130921|Гродна}} * [http://belarusdigest.com/story/hrodna-region-land-catholics-and-smugglers-14163 Hrodna Region: The Land of Catholics and Smugglers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150731230705/http://belarusdigest.com/story/hrodna-region-land-catholics-and-smugglers-14163 |date=31 ліпеня 2015 }} * [http://oldgrodno.by Галерэя «Мая Гародня». Гісторыя горада Горадні ў фатаграфіях і паштоўках.] * [http://region.grodno.by/by/ Гродзенскі аблвыканкам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080701100229/http://www.region.grodno.by/by/ |date=1 ліпеня 2008 }} * [http://forum.grodno.net/ Форум Гродна] * [http://s13.ru/ Блог Гродно S13.RU] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081025044540/http://s13.ru/ |date=25 кастрычніка 2008 }} * [http://www.radzima.org/be/gorad/grodna.html Гродна ў фатаздымках на Radzima.org] * [http://szlachta.io.ua/album486785 Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Старажытнае Гродна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120523084747/http://szlachta.io.ua/album486785 |date=23 мая 2012 }} * [http://szlachta.io.ua/album50943 Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Гродна 1980-х] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120524163809/http://szlachta.io.ua/album50943 |date=24 мая 2012 }} * [http://harodnia.com/ Архітэктура Гродна] * [http://autogrodno.by/ Аўтарынак Гродна] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Гарады Гродзенскай вобласці}} {{Населеныя пункты на Нёмане}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Гродна| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] 90es6kp5g06ohhsa8zrvvff185ka3lx 0 9986 5158672 5157007 2026-06-26T18:09:21Z Pabojnia 135280 /* Літаратура */ афармленне 5158672 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Уладзіслаў II}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Уладзіслаў II Ягайла | арыгінальнае імя = {{lang-pl|Władysław II Jagiełło}} | тытул = [[Вялікі князь літоўскі]] | перыядпачатак = [[1377]] | перыядканец = [[1381]] | папярэднік = [[Альгерд]] | пераемнік = [[Кейстут]] | тытул_2 = [[Вялікі князь літоўскі]] | перыядпачатак_2 = [[1382]] | перыядканец_2 = [[1386]] | папярэднік_2 = [[Кейстут]] | пераемнік_2 = [[Скіргайла]] (як намеснік у 1386—1392) * [[Вітаўт]] (як вялікі князь літоўскі з 1392) | тытул_3 = [[Кароль польскі]] | перыядпачатак_3 = [[1386]] | перыядканец_3 = [[1434]] | папярэднік_3 = [[Ядвіга Анжуйская]] | пераемнік_3 = [[Уладзіслаў III Варненчык]] | дынастыя = [[Гедзімінавічы]] * [[Ягелоны]] (заснавальнік) | бацька = [[Альгерд]] | маці = [[Ульяна Аляксандраўна]] }} '''Яга́йла''', у каталіцкім хрышчэнні '''Уладзіслаў''' ({{Lang-pl|Władysław II Jagiełło}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=775|артыкул=Ягайла|аўтар=[[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]]}}</ref><ref name="БС">{{Кніга|частка = Ягайло|загаловак = Биографический справочник|месца = Мн.|выдавецтва = Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки|год = 1982|том = 5|старонкі = 714-715|старонак = 737}}</ref>) — [[Віцебскае княства|князь віцебскі]]<ref>{{Крыніцы/БіЭ|Витебск}}</ref>, [[вялікі князь літоўскі]] (1377—1392), [[кароль польскі]] (1386—1434) і вярхоўны князь літоўскі (1392—1434){{Efn|Пры гэтым вялікім князямі літоўскімі адначасова заставаліся [[Вітаўт]] (1392—1430), [[Свідрыгайла]] (1430—1432), [[Жыгімонт Кейстутавіч]] (1432—1440).}}<ref name="БС"/>. Старэйшы сын вялікага князя [[Альгерд]]а ў другім яго шлюбе, з [[Цвярское княства|цвярской]] князёўнай [[Ульяна Аляксандраўна|Ульянай Аляксандраўнай]]. У 1380 годзе, каб стаць аднаасобным уладаром Вялікага Княства Літоўскага, Ягайла падпісаў [[Давыдзішкаўскі дагавор|дагавор]] з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]], скіраваны супраць свайго дзядзькі [[Кейстут]]а, такім чынам распачаў [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1381—1384)|грамадзянскую вайну 1381—1384 гадоў]], якая скончылася яго перамогай. У 1385 годзе была падпісана [[Крэўская унія]] — пагадненне пра дынастычны саюз Польскага каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага. У 1386 годзе прыняў каталіцтва і ахрышчаны як Уладзіслаў у [[Кракаў|Кракаве]]. Ажаніўся з маладой каралевай Ядвігай, каранаваны пад імем Уладзіслаў II Ягайла<ref name="bojtár">{{Harvnb|Bojtár|2000|p=182}}</ref>. Неўзабаве паміж ім і сынам Кейстута [[Вітаўт]]ам пачалася чарговая [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1389—1392)|грамадзянская вайна]], якая скончылася [[Востраўскае пагадненне|Востраўскім пагадненнем]] і перадачай фактычнай улады ў Княстве Вітаўту. У 1410 годзе Ягайла разам з Вітаўтам камандаваў саюзнымі войскамі ў [[Вялікая вайна (1409—1411)|Вялікай вайне]], пасля паразы ў якой Тэўтонскі ордэн не здолеў аднавіць магутнасць. Уласнае ўладарства Ягайлы ў Польшчы пачалося ў 1399 годзе пасля смерці каралевы Ядвігі і доўжылася да 1434 года і заклала асновы шматвяковай [[Польска-літоўскія уніі|польска-вялікалітоўскай уніі]]. Ягайла заснавальнік [[Ягелоны|дынастыі Ягелонаў]]<ref name="БС"/><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Ягеллоны|{{нп5|Васіль Міхайлавіч Нячаеў|Нечаев В. М|ru|Нечаев, Василий Михайлович}}}}</ref>, якая да канца XVI ст. уладарыла ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]]{{efn|Дынастыя кіравала абедзвюма дзяржавамі да 1572 года. А [[Ганна Ягелонка]], апошні член каралеўскай сям’і, памерла ў 1596 годзе.}} і была адной з уплывовейшых у [[Сярэдневякоўе|позняй сярэдневяковай]] і [[Ранні Новы час|ранняй сучаснай]] Цэнтральнай і Усходняй Еўропе<ref name="Bojtar">{{Harvnb|Bojtár|2000|pp=180–186}}</ref>. == Імя == {{Глядзіце таксама|{{нп5|Імёны і тытулы Уладзіслава II Ягайлы||en|Names and titles of Władysław II Jagiełło}}}} Ягайла — імя з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных, якія дайшлі з [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскай]] эпохі і ўласцівыя іменасловам народаў індаеўрапейскага паходжання<ref>T. Milewski. Indoeuropejskie imiona osobowe. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969. С. 11-13.</ref>. Першая аснова — ''Jo-'' (ад балцкага ''Jā-'') звязана з літ. ''joti'' «ехаць конна». Аснова даволі папулярная ў раннелітоўскім іменаслове (праз гэта вялікая колькасць прозвішчаў з ёю ў цяперашні час). Мае варыянты ''Jog-'', ''Jos-'', ''Jot-'' (''Jog-min’as'', ''Jos-kant’as'', ''Jot-vil’as'' і інш.)<ref name=":0">Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 87-88.</ref>. Агульнабалцкая аснова ''Jā-'' урэшце ўзыходзіць да індаеўрапейскага *''i̯ā-'' «ісці, рушыць» (варыянт кораня ''ei''-)<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 296.</ref>. Такім чынам, яна частка агульнаіндаеўрапейскай спадчыны, таму таксама сустракаецца ў германскім і славянскім іменніках<ref>В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. М., 1980. С. 10.</ref>. Другая аснова, таксама папулярная — ''Gail-'', з ёй у літоўскай антрапаніміі ўтворана каля 60 антрапонімаў. Яна звязаная са старалітоўскім ''gailas'' «моцны»<ref name=":0" />, літоўскім ''gailus'' «гняўлівы», далей з індаеўрапейскім ''*ghoilo-s'' «моцны; няўрымслівы, жвавы»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 452.</ref>. Абедзве асновы, што ўтвараюць імя Ягайла, былі і ў старапрускім іменаслове: ''Jo-gaude'', ''Jo-wyl'', ''Jos-taute'' (па-пруску мусіла вымаўляцца як ''Jā-''), ''Gayle-minne'', ''Ey-gayle'' і інш.<ref>R. Trautmann. Die altpreußischen Personennamen. Göttingen, 1974. С. 136, 140.</ref> [[Файл:Ягайла на кані. Фрэска ў замкавай капліцы ў Любліне.jpg|міні|170px|left|Ягайла на кані. Фрэска ў [[Капліца Святой Тройцы, Люблін|замкавай капліцы]] ў [[Люблін]]е, 1418 год.]] Значэнне імя Ягайла можна перадаць як «несупынны вершнік» (або хутчэй «той, хто несупынна рушыць»). Ваенныя паходы і іх паспяховасць займалі высокае месца на шкале каштоўнасцяў раннелітоўскага княска-ваярскага асяроддзя. Імя Ягайлы праз аснову ''Gail-'' перагукалася з імёнамі яго братоў, Альгердавых сыноў [[Карыгайла Альгердавіч|Карыгайлы]], [[Скіргайла|Скіргайлы]], [[Свідрыгайла|Свідрыгайлы]] (Швітрыгайлы). Аснова ''Jo(t)-'' таксама ў імені [[Карыят]]а, роднага дзядзькі Ягайлу (брат Альгерда, сын Гедзіміна), таму імя Ягайлы выглядае вельмі ўпісаным у іменнік нашчадкаў Гедзімінавічаў. Гэта можа сведчыць пра практыку надаваць імёны з вар’іраваннем асноў для падтрымання цэльнасці і стабільнасці роду<ref>Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. Выбор имени у русских князей в X—XVI вв. Династическая история сквозь призму антропонимики. М., 2006. С. 40.</ref>. [[Томас Баранаўскас]], у кампілятыўным аглядзе паводле інтэрнэт-дыскусій, даў значэнне імя ''Ягайла'' як «добры яздок»<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://viduramziu.lietuvos.net/ru/names.htm |accessdate=5 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200130215623/http://viduramziu.lietuvos.net/ru/names.htm |archivedate=30 студзеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Выказвалася таксама думка, што менавіта літоўскія імёны дзецям ад свайго другога шлюбу Альгерд даваў з палітычных прычын. Сустракаюцца, аднак, і іншыя версіі паходжання імя. Так, у XIX ст. [[Уладзіслаў Нарбертавіч Юргевіч|Уладзіслаў Юргевіч]] выводзіў імя ''Ягайла'' з хрысціянскага імя ''Якаў''<ref>''Юргевич В.'' Опыт объяснения имён литовских князей // Чтения в императорском обществе истории и древностей российских. — М., 1883. Кн. 3. С. 22—23.</ref>. [[Вітаўт Чаропка]] выказваў гіпотэзу пра яго сувязь з імем ''Іаган'', формай імя ''Іван'', якая сустракалася ў ваколіцах Віцебска<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] [http://belhist.narod.ru/hist/gen2.html Паходжанне і радавод вялікіх князёў літоўскіх] // «[[Беларускі гістарычны часопіс (1993)|Беларускі гістарычны часопіс]]» № 6 (?), 2001. С. 42—53.</ref>. [[Павал Урбан]] звязваў са славянскім іменем «Івайла»<ref>''Урбан П.'' Старажытныя ліцвіны: Мова. Паходжанне. Этнічная прыналежнасць. Мн., 2003. С. 52.</ref>. [[Леанід Галяк]] тлумачыў імя праз індаеўрапейскія карані, без прыцягнення балцкага, літоўскага моўнага матэрыялу<ref>''Галяк Л.'' Аб паходжанні вялікіх князёў літоўскіх // «Спадчына», № 6, 1993. — С. 54—62.</ref>. == Біяграфія == === Маленства === Дата нараджэння Ягайлы застаецца дыскусійнай. Шэраг гісторыкаў трымаецца думкі, што Ягайла быў другім або трэцім дзіцём Альгерда і княжны [[Ульяна Цвярская|Ульяны]], дачкі [[Цвярское княства|вялікага князя цвярскога]] {{нп5|Аляксандр Міхайлавіч, князь уладзімірскі|Аляксандра Міхайлавіча|ru|Александр Михайлович (князь владимирский)}}<ref name="БС"/> і старэйшым сынам Альгерда ў гэтым шлюбе<ref name="evkl"/>. Паводле новых даследаванняў, асабліва папулярнай у польскай гістарыяграфіі версіяй стала дата нараджэння Ягайлы ў 1362 годзе<ref name="tęgowski">{{Harvnb|Tęgowski|1999|pp=124–125}}</ref>, паводле якой ён быў восьмым дзіцём Ульяны. Пра раннія гады жыцця Ягайлы вядома мала, нарадзіўся ён імаверна ў [[Вільня|Вільні]]. На думку Анатоля Грыцкевіча, Ягайла рос у «праваслаўным беларускамоўным асяродку»<ref name="evkl"/>. Вялікі князь Альгерд прызначыў Ягайлу сваім наступнікам на вялікакняскім стальцы<ref name="evkl"/>. === Барацьба за ўладу ў вялікім княстве === {{main|Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім, 1381—1384}} Вялікае Княства Літоўскае, уладаром якога Ягайла, воляй вялікага князя [[Альгерд]]а, стаў у 1377 годзе, складалася з неаднародных этнічна і палітычна сістэм — найперш і пераважна, з зямель былой [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], населеных [[Славяне|славянамі]]<ref name="stone">{{Harvnb|Stone|2001|p=4}}</ref>, і этнічных балцкіх зямель на паўночным захадзе. Стаўшы вялікім князем, Ягайла, як і бацька, трымаў непасрэдную ўладу над паўднёвымі і ўсходнімі тэрыторыямі, а дзядзька [[Кейстут]], [[Троцкае княства|князь троцкі]], як і раней, трымаў паўночна-заходнія землі дзяржавы (некаторыя гісторыкі называюць такую сістэму кіравання «дыярхіяй»{{sfn|Sruogienė-Sruoga|1987}}{{sfn|Deveike|1950}}). Аднак неўзабаве сістэма пайдвойнага кіравання аказалася пад пагрозай<ref name="Bojtar"/>. На пачатку ўладарства Ягайла быў заняты праблемамі на рускіх землях. У 1377—1378 гадах старэйшы сын Альгерда — полацкі князь [[Андрэй Альгердавіч|Андрэй]] — спрабаваў ажыццявіць свае правы і прэтэнзіі на велікакняскі сталец. Пасля кароткага змагання Ягайла авалодаў [[Полацк]]ам, але з-пад яго кантролю выйшаў [[Бранск]] (1371) і [[Смаленск]] (1375), потым [[Валынь]] і [[Падолле]] (1377), затым [[Севершчына]] (1379/1380)<ref name=SFM>''{{нп5|Фелікс Міхайлавіч Шабульда|Шабульдо Ф. М|ru|Шабульдо, Феликс Михайлович}}''. [http://krotov.info/lib_sec/25_sh/sha/buldo_01.htm Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120225064318/http://krotov.info/lib_sec/25_sh/sha/buldo_01.htm |date=25 лютага 2012 }}</ref>. {{Падвойная выява|right|Jagajła. Ягайла (A. Guagnini, 1578).jpg|170|Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (A. Guagnini, 1578, 1611).jpg|170|Ягайла і Вітаўт, ілюстрацыі з [[Хроніка Еўрапейскай Сарматыі|Хронікі Еўрапейскай Сарматыі]] [[Аляксандр Гваньіні|Аляксандра Гваньіні]] (1578).}} У 1380 годзе Андрэй Альгердавіч і яшчэ адзін брат — [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрый]] — служылі вялікаму князю маскоўскаму [[Дзмітрый Данскі|Дзмітрыя Іванавічу]], які быў праціўнікам Ягайлы і [[Мамай|Мамая]], фактычнага хана [[Залатая Арда|Залатой Арды]]. У верасні 1380 года Ягайла ў саюзе з [[Мамай|Мамаем]] выступіў у паход супраць маскоўскага князя Дзмітрыя Іванавіча<ref name="БС"/> і прамаскоўскі настроенай часткі літоўска-рускай знаці, але не дайшоў да Дона, калі даведаўся пра паразу Мамая ў [[Кулікоўская бітва|Кулікоўскай бітве]] і павярнуў назад. На думку адных даследчыкаў, Ягайла мог асцерагацца паходу сваіх братоў Андрэя і Дзмітрыя Альгердавічаў і пасля паразы Мамая разлічваў на саюз з яго канкурэнтам [[Тахтамыш]]ам<ref name=nasievich>{{Кніга|аўтар = [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л.]]|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 119|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}</ref>, на думку іншых<ref>[[Леў Мікалаевіч Гумілёў|Гумилёв Л. Н.]] [http://gumilevica.kulichki.net/R2R/r2r02b.htm#r2r02chapter3 От Руси к России] {{ref-ru}}</ref>, Ягайла напаў на маскоўскія войскі, якія вярталіся дадому, і захапіў здабычу. Перамога маскоўцаў над Мамаем у доўгатэрміновым плане паклала пачатак павольнага ўздыму [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага Княства Маскоўскага]], якое стала найбольш сур’ёзным канкурэнтам і пагрозай Вялікаму Княству Літоўскаму. Аднак у 1380 годзе Масква яшчэ не была самай значнай пагрозай: у тым жа годзе Ягайла пачаў барацьбу супраць Кейстута за аднаўладдзе над вялікім княствам. Хоць Кейстут падтрымаў волю Альгерда на прызначэнне Ягайлы на вялікае княжанне, троцкае баярства, інтарэсы якога прадстаўляў Кейстут, уступіла ў канфлікт з віленскім. У лютым 1380 года Ягайла без узгаднення з Кейстутам заключыў перамір’е на пяць месяцаў з Лівонскім Ордэнам для абароны сваіх спадчынных зямель у Літве, а таксама [[Полацк]]а, які ён толькі што адабраў у свайго брата і канкурэнта Андрэя Полацкага. Таксама Ягайла заключае [[Давыдзішкаўскі дагавор|тайнае пагадненне]], падпісанае 31 мая 1380 года з [[Спіс вялікіх магістраў Тэўтонскага Ордэна|вялікім магістрам Тэўтонскага ордэна]] [[Вінрых фон Кніпродэ|Вінрыхам фон Кніпродэ]], згодна з якім ён пайшоў на абяцанне не аказваць Кейстуту і яго дзецям дапамогі ў выпадку вайны з Тэўтонскім ордэнам у абмен на сумесны ненапад на землі, кантраляваныя бакамі пагаднення<ref>{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 117-118|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}</ref>. Калі Кейстут даведаўся пра гэта, ён распачаў [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1381—1384)|першую ў ВКЛ Грамадзянскую вайну]]. Ужо ў кастрычніку Кейстут захапіў [[Вільнюс|Вільню]] і, вымусіўшы Ягайлу адрачыся ад прэтэнзій на трон, абвясціў сябе вялікім князем замест яго<ref>''[[Ігар Барысавіч Грэкаў|Греков И. Б]]''. Восточная Европа и упадок Золотой Орды. — М.: Наука, 1975. — С. 150—151.</ref>. Ягайла быў адпушчаны, яму таксама былі вернуты яго вотчынныя землі ([[Крэва]] і [[Віцебск]])<ref name="Хроніка Быхаўца">[http://www.vostlit.narod.ru/Texts/rus/Bychovec/text.htm Хроника Быховца] / Сост. и автор предисл. [[Мікалай Улашчык|Н. Н. Улащик]]. — {{М.}}, 1966. — З. 62.{{ref-ru}}</ref>. Ягайла не адмаўляецца ад барацьбы. У 1381 годзе ён выкарыстоўвае мір з крыжакамі для здабыцця [[Полацк]]а, у выніку чаго ў кампаніі па ўсталяванні ў горадзе прыхільнага да Ягайлы брата [[Скіргайла|Скіргайлы]] ўдзельнічалі і тэўтонскія атрады<ref name=nasievich/>. Ужо ў маі—ліпені 1382 года Ягайла, скарыстаўшы паўстанне ў Вільні сваіх прыхільнікаў, а таксама незадаволеных антынямецкай палітыкай Кейстута купцоў, якая перашкаджала іх гандлю, вяртае пры дапамозе тэўтонцаў спачатку Вільню, а затым і Трокі<ref name=SFM />. 3 жніўня 1382 года войска Кейстута, Вітаўта і [[Любарт]]а, з аднаго боку, і Ягайлы і магістра [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] [[Вільгельм фон Фрымерсхайм|Вільгельма фон Фрымерсхайма]], з другога, сустрэліся каля [[Трокі|Трокаў]]. Кейстут і яго сын Вітаўт увайшлі ў лагер для перагавораў, але былі падманутыя<ref>{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 119-120|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}</ref> і кінутыя вязнямі ў [[Крэўскі замак]], дзе Кейстут, паводле звестак адных крыніц, у прыпадку адчаю сам на сябе налажыў рукі, а згодна з іншымі крыніцамі — быў задушаны паводле загаду Ягайлы (15 жніўня 1382 года). Казалі, што Ягайла распарадзіўся ўтапіць і жонку Кейстута, [[Бірута|Біруту]]. Пасля забойства Кейстута Ягайла, аднак, дэманстрацыйна аказаў Кейстуту пашану, зладзіўшы яму ўрачыстае пахаванне паводле паганскага звычаю і запэўніўшы віленскае баярства ў сваёй невінаватасці, хоць ужо ў тыя часы распаўсюдзіліся чуткі пра датычнасць Ягайлы да забойства Кейстута. Вітаўт, у сваю чаргу, будучы спачатку зняволены разам са сваім бацькам Кейстутам, паспеў выратавацца, пераапрануўшыся ў жаночае адзенне, яму ўдалося ўцячы ў Тэўтонскую крэпасць [[Замак Мальбарк|Марыенбург]]<ref name=nasievich2>{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 120|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}</ref>. [[Файл:Маскалізацыя (русіфікацыя). Крэўскі замак.jpg|thumb|міні|300px|Від на «Княжацкую вежу» і руіны [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]], фота пач. [[XX]] ст.]] Ягайла сфармуляваў [[Дубіскі дагавор]], у якім дзякаваў рыцарам за дапамогу ў барацьбе з Кейстутам і Вітаўтам, абяцаючы канчатковае хрышчэнне Літвы за чатыры гады і перадачу ім [[Жамойць|Жамойці]] на захад ад ракі [[Дубіса|Дубісы]], якая аддзяляла Тэўтонскі ордэн у [[Прусія|Прусіі]] ад [[Лівонскі ордэн|яго ландмайстарства]] ў [[Лівонія|Лівоніі]]. Аднак, калі Ягайла не ратыфікаваў дагавор, 30 ліпеня 1383 года рыцары абвясцілі Ягайлу вайну, уварваліся ў Літву і захапілі Трокі<ref name="Urban">Urban W. Samogitian Crusade. — Chicago: Lithuanian Research and Studies Center, 2006. — ISBN 0-929700-56-2. — P. 173—174{{ref-en}}</ref>, з 3-тысячным войскам да іх далучыўся Вітаўт. 21 кастрычніка Вітаўт быў ахрышчаны па каталіцкім абрадзе пад імем Віганд і 30 студзеня 1384 года ў [[Кёнігсберг]]у заключыў [[Кёнігсбергскі дагавор (1384)|пісьмовы дагавор]] з крыжакамі, паводле якога ён станавіўся [[Васалітэт|васалам]] Ордэна, як законны князь троцкі, і перадаваў яму Жамойць да ракі [[Нявежыс|Нявежы]] і Ковенскую вобласць<ref name="Sužiedėlis">''Sužiedėlis S''. Vytautas the Great // Encyclopedia Lituanica. — VI. — Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius, 1970—1978. — P. 208—209{{ref-lt}}</ref>. У час гэтай барацьбы Ягайла таксама быў вымушаны прызнаць пераход Полацка пад уладаранне Андрэя Альгердавіча і прызнаў вяртанне ў ВКЛ Дзмітрыя Бранскага, хоць у той жа час з вымарачных вотчын{{efn|Г. зн. вотчыны, якія засталіся без гаспадара пасля смерці ўладальніка, у якога не было нашчадкаў.}} на Валыні было ўтворана [[Луцк]]ае намесніцтва<ref name=nasievich2/>. У гэты час Ягайла заключае саюз з вялікім князем маскоўскім, вялася падрыхтоўка да яго жаніцьбы з дачкой Дзмітрыя Данскога<ref>''Gieysztor A''. The kingdom of Poland and the grand duchy of Lithuania, 1370—1506 // The New Cambridge Medieval History c.1415 — c.1500. — Vol. VII. — Cambridge University Press, 1998. — P. 731. — ISBN 0-521-38296-3.{{ref-en}}</ref>. Каб рэалізаваць азначаны план, Ягайлу было неабходна скончыць вайну з Вітаўтам. Вясною 1384 года пачаліся тайныя перагаворы. Ягайла прапанаваў Вітаўту ў валоданне Валынь з [[Луцк]]ам, абяцаў вярнуць Трокі. У ліпені Вітаўт даў згоду і вырашыў пазбавіцца ад апекі Тэўтонскага ордэна. Ён спаліў Георгенбург і Новы Марыенбург і з войскам перабраўся ў Літву. Жадаючы ісці далей на ўмацаванне ўласнага ўнутранага становішча, Ягайла прыняў у ВКЛ Вітаўта, перадаўшы большую частку яго вотчыны (Гарадзенскае, Ваўкавыскае княствы, Падляшша, часткова Берасцейскую зямлю), хоць уласна Троцкая зямля засталася пад кіраваннем Скіргайлы<ref>{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 124|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}</ref>. У канцы верасня Ягайла і Вітаўт аблажылі Новы Марыенвердэр. 6 лістапада замак быў узяты і разбураны<ref name="Christiansen">''Christiansen E''. The Northern Crusades. — London: Penguin Books, 1997. — P. 164—165. — ISBN 0-14-026653-4.{{ref-en}}</ref>. === Дыпламатычныя перагаворы з суседзямі === Каб знайсці саюзнікаў і ўмацаваць асабістае становішча, Ягайла ўвесь час шукае падтрымкі ў суседніх дзяржаў — [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масковіі]], Тэўтонскага ордэна і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]]. Яшчэ ў канцы [[1382]] года праз сваю маці Ульяну<ref name="kia2">''Kiaupa Z. Kiaupienė J., Kunevičius A''. The History of Lithuania Before 1795 / English ed. — Vilnius: Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 127—128. — ISBN 9986-810-13-2.{{ref-en}}</ref> Ягайла правёў перамовы з Маскоўскім княствам. Паводле дасягнутых дамоўленасцей, князі Ягайла, [[Скіргайла]] і [[Карыбут Альгердавіч|Карыбут]] цалавалі крыж маскоўскаму князю [[Дзмітрый Данскі|Дзмітрыю Данскому]], яго стрыечнаму брату {{нп5|Уладзімір Андрэевіч Храбры|Уладзіміру Храбраму|ru|Владимир Андреевич Храбрый}}{{efn|Быў жанаты з дачкой Альгерда, Аленай, т.ч. з’яўляўся шваграм Ягайлы.}} і іх дзецям<ref>Опись архива Посольского приказа 1626 года. — С. 35.</ref>. Іншая дамоўленасць, заключаная з маскоўскім манархам пры дапамозе пратэкцыі [[Ульяна Цвярская|Ульяны Аляксандраўны]], прадугледжвала шлюб яе сына Ягайлы з дачкой Дзмітрыя Данскога Соф’яй пры ўмове падпарадкавання літоўскага князя вярхоўнай уладзе князя маскоўскага (прызнання сябе «малодшым братам», «быць у волі») і прызнання [[праваслаўе|праваслаўя]] дзяржаўнай рэлігіяй Вялікага Княства Літоўскага<ref>''Черепнин Л. В.'' Русские феодальные архивы XIV—XV веков. — М., 1948. — Ч. 1. — С. 50-51.</ref>{{efn|Гісторык {{нп5|Іван Феафілавіч Меендорф|Іван Меендорф|ru|Мейендорф, Иван Феофилович}} выказаў меркаванне, што Ягайла ўжо мог быць праваслаўным: «У 1377 годзе Альгерд памёр, пакінуўшы Вялікае княства свайму сыну, Ягайле, праваслаўнаму…» ({{harvnb|Meyendorff|1989|p=205}}). Дзмітрый, аднак, зрабіў умовай шлюбу Ягайлы «павіннасць быць ахрышчаным у праваслаўную веру і аб’явіць сваё хрысціянства ўсім людзям» ({{harvnb|Dvornik|1992|p=221}}).}}. Гэты варыянт, аднак, не дапамог бы спыніць накіраваныя на Літву крыжовыя паходы Тэўтонскага ордэна, рыцары якога лічылі [[Праваслаўная царква|праваслаўных]] [[Схізма|ерэтыкамі]], амаль язычнікамі<ref name="Bojtar"/><ref name="Jones">{{harvnb|Rowell|2000|pp=709–712}}</ref>. [[Файл:Krakow wawel.JPG|300px|thumb|Сучасная панарама на замак [[Вавель]] у [[Кракаў|Кракаве]] — рэзідэнцыю польскіх каралёў.]] З азначаных прычын Ягайла аддаў перавагу саюзу з Польскім каралеўствам, з пасламі якога вяліся перамовы яшчэ ў 1383 годзе. Унія Вялікага Княства і Кароны тады адпавядала інтарэсам абодвух бакоў. Яна дазваляла аб’яднаць сілы абедзвюх дзяржаў супраць агульнага ворага — крыжакоў. Нямецкая экспансія ў Польшчы дасягнула вялікіх памераў. [[Малая Польшча|Малапольскай]] шляхце важна было забяспечыць спакой сваіх меж з боку Вялікага Княства Літоўскага (у 1376 годзе ліцвіны вывелі адтуль 23 тысячы палонных). У перспектыве польскія магнаты разлічвалі, відаць, на павелічэнне сваіх прывілеяў<ref name="dvornik">{{harvnb|Dvornik|1992|p=129}}</ref>, дамінаванне ў суседняй дзяржаве, таксама іх цікавіла набыццё маёнткаў на ўрадлівых землях [[Валынь|Валыні]] і [[Падолле|Падолля]]<ref name="lukowski">{{harvnb|Lukowski|Zawadzki|2001|p=42}}</ref> (апошняе з часоў Гедзіміна трапіла ў сферу ўплыву як ВКЛ, так і Польшчы, з прычыны чаго станавілася аб’ектам ваенных канфліктаў у сярэдзіне XIV стагоддзя). Прыход на польскі пасад літоўскага князя меркавана мог зняць напружанасць па ўсіх былых землях [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]], а таксама знаменаваў бы перамогу антынямецкай арыстакратычнай партыі, якая з палітычных прычын выступала супраць шлюбу каралевы{{efn|Ядвіга была каранавана [[Каралі польскія|каралём польскім]] (''rex poloni''), таму што польская палітычная сістэма не прадугледжвала {{нп5|Каралева, якая валадарыць|каралевы на чале дзяржавы|en|Queen regnant}} ({{harvnb|Stone|2001|p=8}}).}} Ядвігі з аўстрыйскімі Габсбургамі<ref>{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 123|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}</ref>. Гэтая партыя намагалася паменшыць аўстрыйскі ўплыў, прынесены папярэднім жаніхом Ядвігі [[Вільгельм (герцаг Аўстрыі)|Вільгельмам]]<ref name="lukowski2">{{harvnb|Lukowski|Zawadzki|2001|p=37}}</ref>. === Крэўская унія. Шлюб з Ядвігай === {{main|Крэўская унія}} У студзені 1385 года віленская дэлегацыя правяла перагаворы ў [[Кракаў|Кракаве]] з нагоды меркаванай дынастычнай уніі, а летам польскія ўпаўнаважаныя прыехалі ў Вялікае Княства Літоўскае. Акт [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] падпісалі 14 жніўня 1385 года ў княжацкай вежы [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]]<ref name="БС"/>. Умовы уніі ў тым ліку ўключалі прыняцце каталіцтва, вяртанне зямель, «скрадзеных» у Польшчы яе суседзямі, і «''terras suas Lithuaniae et Russiae Coronae Regni Poloniae perpetuo applicare''», што інтэрпрэтуецца гісторыкамі вельмі шырока, ад [[Асабістая унія|асабістай уніі]] паміж Літвой і Польшчай да поўнай інкарпарацыі Літвы ў Польшчу. Пагадненню ў Крэве даюцца ацэнкі адначасова і як дальнабачнаму, і як адчайна авантурнаму{{efn|Так, паводле цытаты польскага гісторыка [[Ежы Клачоўскі|Ежы Клачоўскага]], «[пагадненне] адлюстроўвае выключную дальнабачнасць палітычных эліт, якія кіравалі абедзвюма дзяржавамі» ({{Harvard citation no brackets|Kłoczowski|2000|p=55}}).}}. [[Файл:Jadwiga and Jagiello.jpg|170px|left|thumb|{{нп5|Оскар Томаш Сасноўскі|Томаш Сасноўскі|pl|Tomasz Oskar Sosnowski}}. «Ядвіга і Ягайла». Група сімвалізуе [[Крэўская унія|літоўска-польскую унію]].]] Ягайла мусіў ажаніцца з непаўналетняй 12-гадовай польскай каралеўнай Ядвігай і заняць польскі сталец. Узамен ён абавязваўся прыняць каталіцтва і ахрысціць у яго братоў, сваякоў і іншых падданых, вызваліць палонных хрысціян (палякаў), заплаціць 200 тысяч [[Фларын (манета)|фларынаў]] за зрыў пагаднення пра шлюб Ядвігі з [[Вільгельм (герцаг Аўстрыі)|Вільгельмам Габсбургам]], вярнуць забраныя і назаўсёды далучыць свае землі да Каралеўства Польскага. Існуе меркаванне, што тэкст пагаднення з гэтымі ўмовамі вядомы толькі паводле пазнейшых, падробленых самімі палякамі спісаў<ref>{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 125|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}</ref>. 12 лютага 1386 года Ягайла прыбыў у [[Кракаў]]. Канчатковае зацвярджэнне уніі адбылося 15 лютага 1386 года, калі Ягайла быў ахрышчаны ў [[Сабор Святых Станіслава і Вацлава|Вавельскім кафедральным саборы]] Кракава і з таго часу афіцыйна ўжываў імя Уладзіслаў<ref name="БС"/> або яго лацінскую версію. [[Файл:StHedvigFotoThalerT.JPG|міні|270px|Помнік Ягайлу і Ядвізе ў [[Замак Буда|Будайскай крэпасці]]. Скульптар {{нп5|Далюце Она Матуляйце|Далюце Матуляйце|lt|Daliutė Ona Matulaitė}}.]] 18 лютага 1386 года адбылося вянчанне з дванаццацігадовай Ядвігай, а 4 сакавіка Ягайла каранаваны {{нп5|Архібіскуп гнезненскі|архібіскупам гнезненскім|uk|Архієпископ Гнезненський}} {{нп5|Бадзанта, гнезненскі арцыбіскуп|Бадзантам|pl|Bodzanta (arcybiskup gnieźnieński)}} і афіцыйна пачаў тытулавацца «каралём Польшчы, вярхоўным князем Літоўскім і дзедзічам Рускім», паклаўшы пачатак каралеўскай дынастыі [[Ягелоны|Ягайлавічаў (Ягелонаў)]]{{efn|Пытанне аб тым, ці быў ён польскім каралём, падвяргаецца сумненням: польскі гісторык прафесар {{нп5|Францішак Пекасінскі||ru|Пекосинский, Францишек}} імкнецца давесці, што Ягайла быў толькі мужам польскай каралевы (каранаванай у 1384 годзе з тытулам «''караля'' Польшчы», які яна насіла і ў шлюбе). Пасля смерці Ядвігі правы Ягайла на пасад былі пацверджаны каралеўскім саветам. З тых часоў і да 1795 года згода каралеўскага савета стала абавязковай для абрання караля.}}. Пры каранацыі Ягайла абяцаў аб’яднаць сваю дзяржаву з Польшчай, далучыць да рымска-каталіцкай царквы не толькі паганскую [[Жамойць]], якая складала каля 8 % насельніцтва княства, але і праваслаўных літвінаў і русінаў. Палякі ў саюзе з Вялікім Княствам Літоўскім бачылі заклад утварэння магутнай Польшчы, уратавання краіны ад анархіі, што ўзнікла ў перыяд міжкаралеўя. Уладзіслаў II Ягайла і каралева Ядвіга правілі як манархі сумесна{{efn|Так, у 1387 годзе Ядвіга ўзначальвала два паспяховыя ваенныя паходы да [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русі]], вяртаючы землі свайго бацькі [[Людовік Венгерскі|Людовіка Венгерскага]], якія былі перададзены ад Польшчы Венгрыі, і забяспечыла даніну {{нп5|Петру I Малдаўскі|Петру I, ваяводы Малдавіі|en|Petru I of Moldavia}}. У 1390 годзе яна таксама асабіста адкрыла перамовы з Тэўтонскім ордэнам.}}. Хоць Ядвіга, мабыць, мела мала рэальнай улады, большасць палітычных абавязкаў перайшла да Ягайлы, пакінуўшы Ядвізе час для ўдзелу ў культурнай і дабрачыннай дзейнасці. Неўзабаве па каранацыі Ягайла з Ядвігай прыехалі ў [[Вільнюс|Вільню]], дзе знішчылі [[Язычніцтва|паганскія]] фетышы — непагасны агонь [[Пярун]]а, свяшчэнных змей, паганскія ўрочышчы; новаахрышчаным раздавалі белыя суконныя світкі, скураныя боты і грошы, таму асобныя язычнікі хрысціліся па два і болей разы. Ягайла выдаў дазвол на ўтварэнне каталіцкага [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]] і 7 плябаній (прыходаў) на чале з біскупам [[Андрэй Ястрабец|Андрэем Ястрабцом]], былым духоўнікам [[Лізавета Венгерская|Лізаветы Венгерскай]]. У час паездак па землях сучаснай Беларусі заснаваў шэраг касцёлаў і кляштароў{{efn|У тым ліку ў мястэчках [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]] (цяпер [[Талачынскі раён]]) і [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыца]] (цяпер [[Астравецкі раён]])}} для пашырэння каталіцтва. У 1388 годзе [[Тытул Папы Рымскага|Папа]] [[Урбан VI]] сваёй [[була]]й ухваліў стварэнне ў Вільні каталіцкае [[Віленскае біскупства|біскупства]], якое ўключала ў тым ліку і Жамойць, значную частку якой кантраляваў Тэўтонскі ордэн. Спачатку біскупства кіравалася Папскім прастолам, але з 1418 года перайшло ў падпарадкаванне {{нп5|Архібіскупства Гнезненскае|Гнезна|ru|Архиепископство Гнезненское}}<ref name="Jones"/><ref name="Kłoczowski">{{Harvnb|Kłoczowski|2000|pp=54–57}}</ref>. За каралеўскім хрышчэннем у каталіцтва навярнуліся тая частка арыстакратаў Ягайлавага двара і агулам баяры, якія яшчэ заставаліся паганцамі, а таксама адбылося масавае хрышчэнне ў рэках, што было пачаткам поўнай [[Хрышчэнне Літвы|хрысціянізацыі Літвы]]. Тады ж Ягайла [[Прывілей 1387 года|выдаў прывілей]], які надаваў новаахрышчаным баярам некаторыя правы на ўзор польскай шляхты. Нягледзячы на тое, што паганская частка этнічнай літоўскай арыстакратыі перайшла ў каталіцтва, паганства і праваслаўе заставаліся шырока распаўсюджанымі. === Уладар Літвы і Польшчы === Неўзабаве па заняцці польскага стальца Ягайла надаў [[Вільнюс|Вільні]] [[магдэбургскае права]] (на ўзор Кракава). Палітыка аб’яднання дзвюх прававых сістэм, якую распачаў Ягайла, была абмежаванай і нераўнамернай, але з цягам часу набыла трывалы ўплыў. На момант заключэння [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ў 1569 годзе не існавала вялікай розніцы паміж адміністрацыйнай і судовай сістэмамі, што дзейнічалі ў Літве і Польшчы. [[Файл:Majestic Seal of the Realm of Wladislaus II of Poland (16th century copy).jpg|thumb|270px|Каралеўская пячатка Уладзіслава II Ягайлы, 1411 год.]] Вяртаючыся ў Польшчу, Ягайла пакінуў намеснікам, дэ-факта амаль вялікім князем, свайго брата [[Скіргайла|Скіргайлу]], праз якога стаў кіраваць Літвой, лічачы яе часткай сваёй новай дзяржавы. Так вынікала і з умоў заключанай [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]. Адным з наступстваў Ягайлавых дзеянняў павінна было стаць паляпшэнне становішча каталікоў у Літве за кошт праваслаўнай часткі шляхты. З мэтай умацавання сваёй апоры і пашырэння каталіцтва сярод феадалаў княства ён выдаў у 1387 годзе прывілей, паводле якога феадалам, што прынялі каталіцтва, даваліся дадатковыя правы і вольнасці<ref name="БС"/>, недасяжныя для праваслаўнай шляхты<ref>{{Кніга|аўтар = Любавский М. К.|частка = |загаловак = Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии ВКЛючительно|арыгінал = |спасылка = |адказны = М. К. Любавский|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2012|том = |старонкі = 232|старонак = 395|серыя = Помнікі гістарычнай думкі Беларусі|isbn = |тыраж = }}</ref>. Гэта выклікала вялікае незадавальненне ў праваслаўнай знаці. Хрышчэнне Ягайлы не прыпыніла ваенныя кампаніі тэўтонскіх рыцараў, якія сцвярджалі, што хрышчэнне было прытворствам, магчыма, нават ерассю, і аднавілі свае ўварванні на падставе таго, што [[язычніцтва]] ў Літве не выкаранена. Аднак ім стала цяжэй знаходзіць фармальныя прычыны для сваіх паходаў, больш таго, узрасла пагроза самому існаванню ордэна, якая зыходзіла ад альянсу Каралеўства Польскага і Літвы. З-за збліжэння Вялікага Княства Літоўскага з Польшчай Тэўтонскі ордэн на гэты раз заключыў саюз з Андрэем Альгердавічам, які стаў дзейнічаць сумесна з залежным ад Вялікага Княства Літоўскага смаленскім князем Святаславам, што ўрэшце стала прычынай разгрому смаленскіх атрадаў і павелічэння залежнасці княства ад ВКЛ (наступны князь Смаленскага княства, [[Юрый Святаслававіч]], фактычна быў прызначаны Скіргайлам, ён жа прызнаў залежнасць ад Ягайлы і Скіргайлы)<ref>{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 126|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}</ref>. Ідучы на паўторнае ўмацаванне сваіх пазіцый у ВКЛ, Ягайла адправіў у Вільню ўласнага намесніка, пакінуў за Скіргайлам [[Трокі]] і далучыў да яго зямлі амаль усё тагачаснае [[Віленскае ваяводства]] ([[Менскае княства]] і [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўскія воласці]]), фармальна яму таксама быў перададзены [[Полацк]], які фактычна працягваў трымаць Андрэй. <!--Умацоўваючы свае пазіцыі ў Польшчы, Ягайла выдаў сваіх дачок замуж за свайго былога палітычнага канкурэнта мазавецкага князя {{нп5|Земавіт V Раўскі|Земавіта|ru|Земовит V Равский}} і кіраўніка прагерманскай партыі [[Уладзіслаў Апольскі|Уладзіслава Апольскага]]{{факт?}}. — няма пацверджання--> Зімой 1388 года Скіргайла здолеў усталяваць фактычны кантроль над Полацкам<ref>{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 127-128|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}</ref>. === Супрацьстаянне з Вітаўтам === {{main|Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім, 1389—1392}} У 1388—1389 гадах праўленне Ягайлы ў Вялікім Княстве Літоўскім ускладнілася супрацьстаяннем з [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўтам]], які быў абураны ўладаннямі [[Скіргайла|Скіргайлы]], нададзенымі яму за кошт вотчыны Вітаўта<ref name="Mick">{{Harvnb|Mickūnaitė|1999|p=157}}</ref>. Выражаючы незадавальненне аўкштайцкіх баяр рэзкім узмацненнем інтэграцыі з Польшчай, Вітаўт зноў перайшоў на бок Тэўтонскага ордэна, чым распачаў [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1389—1392)|другі эпізод грамадзянскай вайны ў Літве]] з намерам стаць вялікім князем. У абмен Вітаўт абяцаў перадаць Ордэну Жамойць аж да [[Нявежыс|Нявежы]]. Ягайла ў адказ Вітаўту пазбавіў яго Падляшша і Берасцейскай зямлі, хоць спроба мазавецкіх атрадаў замацавацца ў апошняй (землі былі перададзены {{нп5|Януш Мазавецкі|Янушу Мазавецкаму|ru|Януш Мазовецкий}}) аказалася беспаспяховай. 4 верасня 1390 года сумесныя сілы Вітаўта і тэўтонскага Вялікага магістра [[Конрад фон Валенрод|Конрада фон Валенрода]] аблажылі Вільню, якую ўтрымліваў Скіргайла з аб’яднаным польска-літоўскім войскам<ref name="Bojtar"/>. Хоць рыцары знялі аблогу замка праз месяц, яны ператварылі амаль увесь горад па-за межамі крапасной сцяны ў руіны. Аднак барацьба паміж Вітаўтам і Ягайлам на гэтым не скончылася, наадварот, стаў відавочным нарастаючы ўплыў сапернікаў Ягайлы і ўсё меншая яго падтрымка з боку мясцовай шляхты<ref>''Gudavičius E''. Lietuvos istorija. Nuo seniausių laikų iki 1569 metų. — Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 1999. — P. 173—174. ISBN 9986-39-112-1.{{ref-lt}}</ref>. Другі этап супрацьстаяння пачаўся пасля вяселля адзінай дачкі Вітаўта Соф’і з [[Вялікае Княства Маскоўскае|вялікім князем маскоўскім]] [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васілём Дзмітрыевічам]] 21 студзеня [[1391]] года, гэты шлюб дазваляў гаварыць аб Васілю як аб патэнцыйным саюзніку Вітаўта ў барацьбе супраць Ягайлы<ref name="Kiaupa">''Kiaupa Z., Kiaupiene. J., Kunevičius A''. The History of Lithuania Before 1795 (English ed.). — Vilnius: Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 131—132. — ISBN 9986-810-13-2.{{ref-en}}</ref>. Актывізаваў свае дзеянні Тэўтонскі ордэн — восенню 1391 года крыжакі арганізавалі новы паход на Вільню, узрасла пагроза ўварвання рыцараў на ўласна каронныя землі, цэнтрам нестабільнасці станавілася таксама [[Добжынская зямля]], [[Сілезія]] рыхтавала антыпольскую кааліцыю еўрапейскіх дзяржаў<ref name="Lukowski">''Lukowski J., Zawadzki H''. [http://books.google.com/books?id=HMylRh-wHWEC&pg=PA44&hl=ru#v=onepage&q&f=false A Concise History of Poland]. Cambridge University Press, 206. — P. 44. — ISBN 0-521-85332-X.{{ref-en}}</ref>. Зацяжны канфлікт, які спусташаў рэсурсы абодвух бакоў, у рэшце рэшт прымусіў Ягайлу і Вітаўта пайсці на мір, 4 ліпеня 1392 года адбылася сустрэча Ягайлы і Вітаўта ў маёнтку Востраў каля [[Ліда|Ліды]]<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=465|артыкул=Востраўскае пагадненне|аўтар=[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]]}}</ref>. Было падпісана [[Востраўскае пагадненне|пагадненне]]<ref name="БС"/>, паводле якога Вітаўт прызнаваўся вялікім князем (''magnus dux'') пры фармальным вяршэнстве Вярхоўнага князя (''dux supremus'') у асобе польскага манарха<ref name="rowell">{{harvnb|Rowell|2000|p=732}}</ref>, а Ягайла перадаваў у яго ўладанне Віленскае, Троцкае княствы, Луцк і Уладзімір-Валынскі, Скіргайла страчваў [[Троцкае княства]] і атрымліваў Крамянец з фармальным правам на Падолле<ref>{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 128-129|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}</ref> і абяцаннем Вітаўта дапамагчы дабіцца Кіеўскага стальца<ref name="stone5">{{harvnb|Stone|2001|p=10}}</ref>. [[Файл:AGAD Witold, wielki ksiaze litewski, przyrzeka Wladyslawowi Jagielle, krolowi polskiemu, wiernosc.png|270px|thumb|<small>Адна з захаваных прысяжных грамат Вітаўта «на вернасць і ўсякія абавязкі» Ягайлу і Каралеўству Польскаму, [[лацінская мова]] ([[Камянец]], 1404 год).</small>]] Падтрымліваючы распачатую Вітаўтам палітыку на скасаванне ўдзельных княжанняў у складзе ВКЛ, Ягайла садзейнічаў апошняму. У 1393 годзе адправіў на дапамогу Вітаўту войскі на задушэнне бунта свайго роднага брата Свідрыгайлы, які намагаўся захапіць [[Віцебскае княства|віцебскае княжанне]]. Неўзабаве паўстанне падтрымалі [[Орша]] і [[Друцк]], хоць узброенае супраціўленне аказала толькі Орша<ref>{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 131-132|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}</ref>. Свідрыгайла ўрэшце быў разбіты і палонным адпраўлены пад варту ў Кракаў. Вітаўт неўзабаве пачаў дабівацца незалежнасці ВКЛ ад Польшчы, ведучы вельмі самастойную палітыку<ref name="Jasienica">{{harvnb|Jasienica|1988|pp=80–146}}</ref><ref name="Dvornik">{{harvnb|Dvornik|1992|pp=222–225}}</ref>. Паміж Вітаўтам і тэўтонцамі 23 красавіка 1398 года заключаны [[Салінскі дагавор (1398)|Салінскі дагавор]], названы па востраву Салін у [[Вусце ракі|вусці]] ракі [[Нявежыс|Нявежы]], дзе ён быў падпісаны. Літва пагадзілася саступіць Жамойць і дапамагчы Тэўтонскаму ордэну ў кампаніі супраць [[Пскоў|Пскова]], а ордэн пагадзіўся дапамагчы Літве ў кампаніі супраць [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]<ref name="Jasienica"/>. Неафіцыйна Вітаўт заручыўся на Саліне згодай Ордэна на свае планы дабівацца поўнай незалежнасці ад [[Польшча|Польшчы]]; на святкаваннях у гонар падпісання Салінскага дагавора Вітаўт быў адзінадушна абвешчаны князямі і баярамі ВКЛ «каралём Літвы і Русі». Гэта выклікала насцярожанае стаўленне да дагавора польскага караля Ягайлы, а планы захопу Ноўгарада і Пскова прывялі да пагаршэння адносін ВКЛ з гэтымі землямі, а таксама з вялікімі княствамі [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскім]] і [[Цвярское княства|Цвярскім]]. Сур’ёзнай рэальнай падтрымкі ў рэалізацыі сваіх экспансіянісцкіх планаў Вітаўт не атрымаў, усё скончылася тым, што войска Вітаўта і яго саюзнікі, у тым ліку хан [[Тахтамыш]] з [[Белая Арда|Белай Арды]], былі разбітыя [[Залатая Арда|Залатой Ардой]] ў [[Бітва на Ворскле (1399)|бітве на Ворскле]], што спыніла яго амбіцыі на ўсходзе, вымусіўшы Вітаўта зноў вярнуцца пад пратэктарат Ягайлы<ref name="Bojtar"/><ref name="Dvornik"/>. У 1401 годзе паміж дзяржавамі была заключана [[Віленска-Радамская унія]]. Яна пацвярджала статус Вітаўта ў якасці вялікага князя пад вяршэнствам Ягайлы, абяцаючы пры гэтым тытул вялікага князя для спадчыннікаў Ягайлы, а не Вітаўта{{efn|У канцы 1401 года новая вайна супраць ордэна адцягнула рэсурсы ліцвінаў, якія вялі барацьбу на двух франтах пасля паўстанняў ва ўсходніх правінцыях. Адпушчаны да гэтых падзей на свабоду малодшы брат Ягайлы, [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайла]], выбраў гэты момант, каб распачаць паўстанне на ўсходзе і абвясціць сябе вялікім князем ({{harvnb|Housley|1992|p=354}}). 31 студзеня 1402 года ён явіўся ў [[Мальбарк|Марыенбург]], дзе атрымаў падтрымку рыцараў.}}. У выпадку, калі пасля смерці першага спадчынніка не будзе, літоўская шляхта мусіла абраць новага манарха<ref name="Jasienica-103">{{harvnb|Jasienica|1988|pp=103–105}}</ref><ref name="stone-11">{{harvnb|Stone|2001|p=11}}</ref>. Паколькі на момант падпісання дакумента законныя спадчыннікі адсутнічалі, наступствы уніі былі непрадказальныя, але яе заключэнне наладжвала сувязі паміж польскай і літоўскай шляхтай, а абарончы саюз дзвюх дзяржаў узмацняў пазіцыі літоўскай дзяржавы ў барацьбе супраць Тэўтонскага ордэна, хоць пры гэтым Польшча афіцыйна ўстрымлівалася ад падтрымкі любога з бакоў. Гэты дакумент пакідаў прывілеі польскай шляхты некранутымі, адначасова з тым ён гарантаваў павелічэнне ўлады літоўскай шляхты. Такім чынам, Віленска-Радамская унія павялічыла падтрымку Ягайлы з боку Літвы<ref name="Jasienica"/>. === Смерць Ядвігі. Дагаворы з Ордэнам === {{main|Рацёнжскі дагавор}} 22 чэрвеня 1399 года Ядвіга нарадзіла дачку, якую ахрысцілі пад імем {{нп5|Альжбета Баніфацыя|||Elizabeth Bonifacia of Poland}}, але праз месяц і маці, і дачка сканалі, пакінуўшы Ягайлу адзінаўладным кіраўніком Каралеўства Польскага і без нашчадкаў. Ядвігіна смерць падарвала права Ягайлы на сталец, да таго ж у каралеўстве ўсплылі на паверхню старыя канфлікты паміж шляхтай [[Малая Польшча|Малой Польшчы]] і шляхтай [[Вялікая Польшча|Вялікай Польшчы]]. У 1402 годзе Ягайла адказаў на выступленні супраць яго ўлады новым шлюбам, заключыўшы саюз з унучкай [[Казімір III Вялікі|Казіміра Вялікага]] і дачкой [[Графы Цэльскія|графа Цэльскага]], [[Ганна Цэльская|Ганнай]] з дынастыі [[Пясты|Пястаў]]. Гэты крок зноў зрабіў легітымным яго праўленне. 23 мая 1404 года паміж [[Тэўтонскі Ордэн|Тэўтонскім Ордэнам]], [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] быў падпісаны [[Рацёнжскі дагавор]], умовы якога фактычна паўтаралі ўмовы [[Салінскі дагавор (1398)|Салінскага дагавору]] 1398 года{{efn|Да заключэння [[Рацёнжскі дагавор|Рацёнжскага дагавору]] [[крыжакі]], спасылаючыся на невыкананне Вітаўтам умовы [[Салінскі дагавор|Салінскага дагавору]] аб перадачы Ордэну [[Жмудзь|Жмудзі]], працягвалі агрэсію супраць ВКЛ, падтрымлівалі [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлу]] як прэтэндэнта на велікакняжацкі трон. Пры гэтым яны ігнаравалі булу Папы [[Баніфацый IX|Баніфацыя IX]] ад [[9 верасня]] [[1403]] года, якая афіцыйна забараняла [[крыжовыя паходы]] супраць ВКЛ. Вітаўт, у сваю чаргу, падтрымаў {{нп5|Паўстанні жамойтаў|паўстанне ў Жамойці|ru|Восстания жемайтов}} 1401—1404 гадоў, якое, зрэшты, скончылася няўдала.}} — ВКЛ прызнавала ўсходнюю частку Жамойці за Ордэнам, Вітаўт абавязваўся не прымаць да сябе збеглых [[жамойты|жамойтаў]], садзейнічаць Ордэну супраць любых ворагаў (апроч Польшчы), вялікі магістр [[Конрад фон Юнгінген]] ад імя Ордэна пацвердзіў атрыманне Польшчай права выкупу ад Ордэна спрэчнай [[Добжынская зямля|Добжынскай зямлі]] і горада [[Златарыя|Златарыі]] за 40 тысяч злотых. Ордэн мусіў садзейнічаць ВКЛ у здабыцці [[Смаленск]]а і [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]<ref name="Jasienica-103"/>. Абодва бакі мелі практычныя прычыны для падпісання дагавора ў гэты момант: ордэну патрабаваўся час, каб умацаваць зноў набытыя землі, палякі і ліцвіны мусілі вырашыць справу з тэрытарыяльнымі праблемамі на ўсходзе і ў [[Сілезія|Сілезіі]]. Паводле дамоўленасці паміж Ягайлам і Вітаўтам, апошняму пажыццёва перадавалася {{нп5|Заходняе Падолле||uk|Західне Поділля}}, якім у якасці васала Вітаўта мусіў кіраваць Свідрыгайла. Узамен Вітаўт 20 верасня ў [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] прынёс Ягайлу новую чарговую васальную прысягу. Акрамя гэтага, у 1404 годзе Ягайла правёў перагаворы ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]] з імператарам [[Свяшчэнная Рымская імперыя|свяшчэннарымскім]] [[Вацлаў IV|Вацлавам IV]], які прапанаваў вярнуць Сілезію Польшчы, калі Ягайла падтрымае яго ў барацьбе за ўладу ў межах Свяшчэннай Рымскай Імперыі<ref name="cambridge">''New Cambridge Medieval History'', p. 348.</ref>. Ягайла адмовіўся ад прапановы, не жадаючы абцяжарваць сябе новымі ваеннымі абавязацельствамі на захадзе<ref name="Śląsk">{{Harvnb|Polska Piastów|2005}}</ref>. === Вялікая вайна === {{main|Вялікая вайна, 1409—1411}} [[Файл:Map of the Grand Duchy of Lithuania (pink) and the Crown of the Kingdom of Poland (red) and its neighborhood in 1386 – 1434 (English version).png|міні|270x270пкс|ВКЛ і Польшча ў пач. [[XV]] ст.]] У снежні 1408 года Ягайла і Вітаўт правялі стратэгічныя перамовы ў [[Навагрудскі замак|Наваградскім замку]], дзе яны вырашылі распаліць {{нп5|Паўстанні жамойтаў|паўстанне ў Жамойці|ru|Восстания жемайтов}}, якую кантраляваў Тэўтонскі ордэн, каб адцягнуць нямецкія сілы ад [[Усходняе Памор’е|Усходняга Памор’я]]. Ягайла паабяцаў за яго падтрымку вяртанне Жамойці Літве ў будучым мірным дагаворы<ref name="karwasińska">{{harvnb|Karwasińska|Zakrzewski|1935|p=21}}</ref>. Паўстанне, якое пачалося ў маі 1409 года, спачатку вызвала слабы водгук тэўтонцаў, якія яшчэ не паспелі замацавацца ў Жамойці і пабудаваць там замкі. Але ўжо ў чэрвені дыпламаты Ордэна пры каралеўскім двары ў [[Абарнікі|Абарніках]] дабіваліся ад шляхты Польскага каралеўства нейтралітэту ў супрацьстаянні Літвы і Ордэна<ref name="Jasienica-106">{{harvnb|Jasienica|1988|pp=106–107}}</ref>. Ягайла, аднак, насуперак меркаванню двара паведаміў вялікаму магістру [[Ульрых фон Юнгінген|Ульрыху фон Юнгінгену]], што калі тэўтонцы будуць намагацца задушыць Жамойць, то ён умяшаецца. Гэтая акалічнасць вымусіла Ордэн абвясціць [[Вялікая вайна (1409—1411)|вайну палякам]] 6 жніўня, аб чым Ягайла даведаўся 14 жніўня ў [[Новы Корчын|Новым Корчыне]]<ref name="Jasienica-106"/>. Замкі, якія ахоўвалі паўночныя межы, былі ў такім дрэнным стане, што тэўтонцы з лёгкасцю захапілі {{нп5|Замак у Златарыі|Златарыю|pl|Zamek w Złotorii}}, [[Добжынь над Віслан|Добжынь]] і {{нп5|Замак у Баброўніках|Баброўнікі|pl|Zamek w Bobrownikach}}, сталіцу [[Добжынская зямля|Добжынскай зямлі]], у той час як нямецкія бюргеры запрасілі іх у [[Быдгашч]]. Польскі кароль прыбыў на месца падзей у канцы верасня, адваяваў Быдгашч на працягу тыдня і пры пасрэдніцтве [[Вацлаў IV|Вацлава IV]] 8 кастрычніка прыйшоў да пагаднення з Ордэнам, паводле якога было заключана перамір’е «да заходу сонца» 24 чэрвеня 1410 года. Па ім абодва бакі захоўвалі ўладанні на час падпісання пагаднення, а палякі абавязваліся не дапамагаць жамойтам і іх саюзнікам. На працягу зімы два войскі рыхтаваліся да генеральнага сутыкнення. Ягайла падрыхтаваў стратэгічнае сховішча прыпасаў у [[Плоцк]]у ў [[Мазовія|Мазовіі]] і зладзіў [[пантонны мост]], пабудаваны і перанесены на поўнач уніз па [[Вісла|Вісле]]<ref name="turnbull6">{{harvnb|Turnbull|2003|pp=32–33}}</ref>. Адначасова з ваеннымі прыгатаваннямі абодва бакі развязалі наступ на дыпламатычным фронце. Рыцары накіравалі лісты манархам Еўропы, малюючы свой чарговы крыжовы паход супраць язычнікаў<ref name="delbrück">{{harvnb|Delbrück|1990|p=526}}</ref>, Ягайла супрацьпаставіў гэтым захадам свае пасланні да манархаў Еўропы, абвінавачваючы Ордэн у планах захопу ўсяго свету<ref name="Jasienica-108">{{harvnb|Jasienica|1988|p=108}}</ref>. Гэтыя меры прыцягнулі шмат замежных рыцараў на кожны з бакоў. [[Вацлаў IV]] падпісаў абарончы саюз з палякамі супраць Тэўтонскага Ордэна; яго брат, [[Жыгімонт I Люксембургскі|Жыгімонт Люксембургскі]], уступіў у саюз з Ордэнам і абвясціў вайну супраць Польшчы 12 ліпеня, хоць яго венгерскія васалы адмовіліся ад закліку да зброі<ref name="Jasienica-110">{{harvnb|Jasienica|1988|p=110}}</ref>. === Грунвальдская бітва. Перамога саюзнікаў === {{main|Грунвальдская бітва|Таруньскі мір 1411 года}} [[Файл:Polish and Lithuanian Conflict with Prussia. 1377-1435. Created by Mr. Spock.png|thumb|right|270px|Войны ВКЛ і Польшчы з Тэўтонскім ордэнам, 1377—1434 гады.]] Калі вайна аднавілася ў чэрвені 1410 года, Ягайла прасунуўся ўглыб Тэўтонскіх тэрыторый на чале<ref name="БС"/> арміі, складзенай прыкладна з 20 тысяч конных шляхціцаў, 15 тысяч узброеных людзей простага паходжання і 2 тысяч прафесійных вершнікаў, якіх у асноўным нанялі ў Чэхіі. Пасля перасячэння Віслы цераз {{нп5|Пантонны мост пад Чэрвінскам|пантонны мост|pl|Most łyżwowy pod Czerwińskiem}} у [[Чэрвіньск над Віслан|Чэрвінску]], яго войскі сустрэліся з арміяй [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]], якая налічвала 11 тысяч лёгкіх кавалерыстаў, сярод якіх былі ліцвіны, жамойты і [[Беларускія татары|татары]]<ref name="Stone 2001 16">{{harvnb|Stone|2001|p=16}}</ref>. Войска Тэўтонскага ордэна налічвала каля 18 тысяч кавалерыі, у асноўным немцаў, і 5 тысяч пяхоты. 15 ліпеня бакі сышліся ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]], адной з самых буйных і жорсткіх бітваў Сярэднявечча<ref name="bojtár7">{{harvnb|Bojtár|2000|p=182}}; {{harvnb|Turnbull|2003|p=7}}</ref>. Ягайла ўзначальваў усе саюзныя войскі (90 харугваў, каля 32 тысяч чалавек), якія атрымалі настолькі ўпэўненую перамогу, што войска Тэўтонскага ордэна было практычна знішчана, а большасць яго ключавых камандзіраў загінула ў баі, у тым ліку вялікі магістр [[Ульрых фон Юнгінген]] і [[Вялікія маршалы Тэўтонскага ордэна|вялікі маршал]] {{нп5|Фрыдрых фон Валенрод|Фрыдрых фон Валенрод|de|Friedrich von Wallenrode}}. Страты забітымі склалі тысячы ваяроў з абодвух бакоў<ref name="Stone 2001 16"/>. [[Файл:Grunwald Wojciech Kossak.jpg|270px|міні|left|[[Войцех Косак]]. «Грунвальд», 1931 год.]] Шлях на сталіцу Тэўтонскага ордэна [[Марыенбург]] быў адкрытым, горад не абараняўся, але па няясных прычынах Ягайла вагаўся з намерам пераследаваць праціўніка<ref name="turnbull8">{{harvnb|Turnbull|2003|p=7}}</ref>. Войскі засталіся на полі бою яшчэ на тры дні і ўсё ж рушылі да сталіцы крыжакоў 17 ліпеня, праходзячы ў сярэднім па 15 км за дзень<ref>{{harvnb|Urban|2003|p=162}}</ref>. Асноўныя саюзныя сілы прыбылі к добра ўмацаванаму Марыенбургу толькі [[26 ліпеня]] [[1410]] года. Гэтая затрымка дала новаму магістру {{нп5|Генрых фон Плаўэн|Генрыху фон Плаўэну|be-x-old|Генрых фон Пляўэн}} дастаткова часу для арганізацыі абароны<ref name="Stone-17">{{harvnb|Stone|2001|p=17}}</ref><ref name="turnbull9">{{harvnb|Turnbull|2003|p=73}}</ref>. Неэфектыўнасць [[Аблога Марыенбурга (1410)|аблогі крэпасці]] пэўныя даследчыкі тлумачаць непрыступнасцю ўмацаванняў<ref name=Stone-17/>, высокімі стратамі ў саюзным войску, нежаданнем саюзнікаў ісці на вялікую рызыку або іх намерам трымаць Ордэн аслабленым, але не пераможаным, каб не парушыць баланс сіл паміж Польшчай (якая, хутчэй за ўсё, стала б уладальніцай большасці маёмасці Ордэна пры яго татальным знішчэнні) і Вялікім Княствам Літоўскім, але ўсе гэтыя тэорыі за адсутнасцю крыніц застаюцца толькі меркаваннямі<ref name="jasienica2">{{harvnb|Jasienica|1988|pp=113–120}}</ref><ref name="jasienica2"/>. [[Файл:Marienburg (1890-1900).jpg|270px|міні|<small>Від на сталіцу рыцараў Тэўтонскага ордэна і [[замак у Марыенбургу]], фота ~1890—1905</small>]] Вайна скончылася ў 1411 годзе [[Першы Таруньскі мір|Таруньскім мірам]], у якім ні Літва, ні Польшча не здолелі ў поўнай меры скарыстаць сваю перавагу і вынікі разгромнай перамогі над Ордэнам, што выклікала вялікую незадаволенасць у мясцовай шляхты. Польшча вярнула [[Добжынская зямля|Добжынскую зямлю]], Літва атрымала Жамойць, а [[Мазовія]] — невялікую тэрыторыю за ракой {{нп5|Вкра|Вкрой|ru|Вкра}}. Аднак большая частка тэрыторыі Тэўтонскага ордэна, у тым ліку гарады, якія здаліся, засталася за Ордэнам. Ягайла пачаў працэс вызвалення з палону многіх вышэйшых ордэнскіх ураднікаў за адносна невялікія выкупы. Аднак, вялікія рэпарацыі былі фінансавым цяжарам для Ордэна, што спарадзіла ўнутраныя канфлікты і эканамічны спад. Ордэн не здолеў аднавіць былую моц<ref name="cambridge10">''New Cambridge Medieval History'', p. 364.</ref>. Параза і эканамічны спад спынілі агрэсію Тэўтонскага ордэна абумовілі заняпад яго як дзяржавы, садзейнічала эканамічнаму развіццю Польшчы і ВКЛ, якія атрымалі магчымасць шырэйшага ўдзелу ў міжнародным гандлі на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]]. Пры гэтым няздольнасць скарыстаць перамогу больш выгадным чынам выклікала рост апазіцыйных настрояў у польскай шляхты да Ягайлы пасля 1411 года, якія падсілкоўваліся перадачай Вітаўту спрэчнага паміж Польшчай і Літвой [[Падолле|Падолля]]<ref name="Jasienica-121">{{harvnb|Jasienica|1988|pp=121–124}}</ref>. У намаганнях абысці сваіх крытыкаў Ягайла паспрыяў лідару супрацьлеглай партыі {{нп5|Мікалай Тромба|Мікалаю Тромбу|ru|Тромба, Николай}} стаць {{нп5|Архібіскупства гнезненскае|архібіскупам гнезненскім|ru|Архиепископство Гнезненское}}, замяніўшы яго ў Кракаве {{нп5|Войцех Ястшэмбец|Войцехам Ястшэмбцам|ru|Войцех Ястшембец}}, які быў прыхільнікам Вітаўта<ref name="Jasienica-121"/>. Ён таксама імкнуўся стварыць больш саюзнікаў у Літве. На [[Гарадзельская унія|Гарадзельскім сойме]] ([[1413]]), які юрыдычна замацоўваў унію Літвы і Польскага каралеўства, было вырашана, што ВКЛ без волі польскага караля і сойму не абірае сабе вялікага князя, у сваю чаргу Польшча без ведама ВКЛ не абірае сабе караля. Адна з грамат гэтай уніі прадугледжвала прыём у польскія гербавыя брацтвы 47 родаў феадалаў ВКЛ. Адначасова Ягайла і Вітаўт абяцалі прызначаць на дзяржаўныя пасады пераважна феадалаў-католікаў, якія прынялі польскія гербы, і даваць ільготы каталіцкім установам. Але унія гарантавала захаванне адасобленасці ўлады вялікага князя<ref name=stone-11/><ref name="dvornik11">{{harvnb|Dvornik|1992|pp=342–343}}; ''New Cambridge Medieval History'', p. 775—776.</ref>. === Канстанцкі сабор. Апошнія канфлікты === {{main|Галодная вайна|Канстанцкі сабор|Голубская вайна}} [[Файл:Jagiełło dispute.JPG|170px|міні|Дыспут гусіцкіх тэолагаў у прысутнасці Ягайлы, мал. [[XV]] ст.]] У 1414 годзе з шэрага спарадычных сутыкненняў паміж Польшчай і Літвой, з аднаго боку, і Тэўтонскім ордэнам пачаўся новы канфлікт, вядомы пад назвай «[[Галодная вайна]]», у якой Ордэн шырока прымяняў [[Тактыка выпаленай зямлі|тактыку выпаленай зямлі]], якая ў [[Сярэдневякоўе|Сярэднявеччы]] заключалася ў спальванні пасеваў на палях з мэтай знішчэння крыніц харчавання для праціўніка. Але ўсе бакі канфлікту былі надта знясіленыя папярэдняй вайной, каб рызыкаваць у вялікіх бітвах, таму барацьба вычарпалася ўжо да восені<ref name="Jasienica-121"/>. Ваенныя дзеянні ўспыхвалі аж да 1419 года, калі ў час [[Канстанцкі сабор|Канстанцкага сабора]] іх прыпыніла настойлівасць папскага легата<ref name="Jasienica-121"/>. Канстанцкі сабор аказаўся паваротным момантам як для тэўтонскіх крыжовых паходаў, так і для шэрага іншых еўрапейскіх канфліктаў. Вітаўт адправіў у 1415 годзе дэлегацыю, якая ўключала {{нп5|Мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі|мітрапаліта Кіеўскага|uk|Митрополит Київський}} [[Грыгорый Цамблак|Грыгорыя Цамблака]] і назіральнікаў. Яны прыбылі ў Канстанц у канцы года, каб выказаць сваю прыхільнасць «хрышчэнню вадой, а не крывёю»<ref name="housley">{{harvnb|Housley|1992|p=361}}; {{harvnb|Rowell|2000|p=733}}</ref>. Польскія пасланцы, сярод якіх былі {{нп5|Мікалай Тромба||ru|Тромба, Николай}}, [[Завіша Чорны]] і {{нп5|Павел Уладковіц||pl|Paweł Włodkowic}}, дабіваліся спынення прымусовага хрышчэння і агрэсіі Ордэна супраць Літвы і Польшчы<ref name="kłoczowski">{{harvnb|Kłoczowski|2000|p=73}}</ref>. У выніку польска-літоўскай дыпламатыі сабор, хоць і шакаваны пытаннем Уладковіца пра легітымнасць [[Манах|манаскай]] дзяржавы, адмовіў Ордэну ў яго намеры і далей працягваць ваенныя дзеянні, накіраваныя на прымусовую хрысціянізацыю жамойтаў у Польшчы і ВКЛ<ref name="housley12">{{harvnb|Housley|1992|pp=351–361}}</ref>. У 1417 годзе Ягайла і Вітаўт звярталіся да айцоў [[Канстанцкі сабор|Канстанцкага сабору]] з просьбай скасаваць практыку перахрышчвання «русінаў», то-бок праваслаўных, пры іх пераходзе ў каталіцтва<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/6411256/|загаловак=Браки князя Свидригайла Ольгердовича|год=2014|выданне=По любви, въ правду, безо всякие хитрости. Друзья и коллеги к 80-летию В.А. Кучкина. Сборник статей. М.: Индрик|старонкі=256|автор=Полехов С.В.}}</ref>. [[Файл:The Wladyslaw Jagiello monument in NYC 7.jpg|190px|міні|злева|[[Помнік каралю Ягайлу (Нью-Ёрк)|Помнік Ягайлу ў Нью-Ёрку]]. Скульптар {{нп5|Станіслаў Казімір Астроўскі|Станіслаў Астроўскі|uk|Станіслав Казимир Островський}}.]] Дыпламатычны кантэкст у Канстанцы ўключаў таксама паўстанне багемскіх [[Гусіты|гусітаў]], якія бачылі ў Польшчы саюзніка ў сваіх войнах супраць [[Жыгімонт I Люксембургскі|Жыгімонта Люксембургскага]], які мусіў стаць новым каралём Багеміі. У 1421 годзе [[Часлаўскі сойм]] афіцыйна абвясціў Жыгімонта Люксембургскага зрынутым і прапанаваў карону Ягайлу пры ўмове згоды з рэлігійнымі прынцыпамі [[Чатыры пражскія артыкулы|Чатырох пражскіх артыкулаў]], на што атрымалі адмову{{efn|Пасля адмовы Ягайлы каралём Чэхіі быў пастуляваны (абраны завочна) Вітаўт, але ён запэўніў Папу, што знаходзіцца ў апазіцыі да ератыкоў. Паміж 1422 і 1428 гадамі пляменнік Ягайлы і Вітаўта [[Жыгімонт Карыбутавіч]] быў накіраваны намеснікам у ахопленую вайной Чэхію, але без вялікага поспеху ({{harvnb|Bideleux|1998|pp=233–235}}; {{harvnb|Turnbull|McBride|2004|pp=11–12}}). Вітаўт прыняў прапанову Жыгімонта аб каралеўскай кароне ў 1429 годзе, верагодна, з дазвалення Ягайлы, хоць на шляху цераз Польшчу карона ўсё адно была перахоплена, і каранацыі не адбылося.}}<ref name=stone-11/><ref name="cambridge13">''New Cambridge Medieval History'', p. 353.</ref>. У 1422 годзе Ягайла разам з Вітаўтам былі зноў уцягнуты яшчэ ў адну вайну супраць тэўтонцаў, вядомую як [[Голубская вайна|Голубская]]. Баявыя дзеянні працягваліся каля двух месяцаў і скончыліся перамогай польска-літоўскага боку яшчэ да падыходу імперскіх падмацаванняў Ордэна. У выніку быў заключаны [[Мельнскі мір]], паводле якога [[крыжакі]] саступалі Польшчы частку [[Куявія|Куявіі]] з [[Нешава]]й{{efn|Для Польшчы умовы Мельнскага дагавора можна разглядаць як неадназначныя, бо ў выніку Ягайла адмовіўся ад прэтэнзій на [[Памеранія|Памеранію]], Усходняе Памор’е і {{нп5|Хелмінская зямля|Хелмінскую зямлю|ru|Хелминская земля}}, за што атрымаў усяго толькі частку [[Куявія|Куявіі]] з [[Няшава]]й.}} і канчаткова адмаўляліся ад прэтэнзій на [[Жамойць]], якая паводле ўмоў [[Першы Таруньскі мір|Таруньскага міра]] павінна была адысці Ордэну пасля смерці [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]]. Літва атрымала Жамойць з портам [[Паланга]], але [[Клайпеда]] засталася ў Ордэна<ref name=stone-11/>. Гэтая мяжа праіснавала каля 500 гадоў, да 1920 года. Мельнскі мір завяршыў эпоху ў войнах Ордэна з Літвой, але мала што зрабіў для ўрэгулявання доўгатэрміновых праблем Ордэна з Польшчай. Пазней {{нп5|Польска-тэўтонская вайна, 1431—1435|спарадычныя ваенныя канфлікты|ru|Польско-тевтонская война (1431—1435)}} ўспыхвалі паміж Польшчай і рыцарамі яшчэ ў перыяд з 1431 па 1435 год{{efn|Ваенныя дзеянні паміж Тэўтонскім ордэнам і Польскім каралеўствам успыхвалі таксама ў час [[Трынаццацігадовая вайна (1454—1466)|вайны 1454—1466 гадоў]] і [[Польска-тэўтонская вайна (1519—1521)|вайны 1519—1521 гадоў]].}}. Раскол паміж Польшчай і Літвой пасля смерці Вітаўта ў 1430 годзе даў Ордэну новую магчымасць умяшання ў Польшчу. Ягайла падтрымаў свайго брата [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлу]] як наступнага вялікага князя літоўскага<ref name="sruogien">{{Harvnb|Sruogienė-Sruoga|1987}}</ref>, але калі Свідрыгайла з падтрымкай Тэўтонскага Ордэна і незадаволенай арыстакратыі<ref name="plokhy-98">{{harvnb|Plokhy|2006|p=98}}</ref> выступіў супраць польскага дамінавання ў Літве, палякі пад кіраўніцтвам кракаўскага біскупа [[Збігнеў Алясніцкі|Збігнева Алясніцкага]] акупіравалі [[Падолле]], якое Ягайла аддаў Вітаўту ў 1411 годзе, і [[Валынь]]<ref name="stone-11"/>. У 1432 годзе прапольская партыя ў Літве дзейсніла пераварот на карысць брата Вітаўта — [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта]], і абвясціла яго вялікім князем<ref name="sruogien"/>, з чаго пачалася [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах|ўнутраная вайна за пераемнасць велікакняжацкага стальца]]. Пытанні пра пераемнасць стальца трывалі і пасля вайны, працяглы час нават пасля смерці Ягайлы<ref name=stone-11/><ref name=plokhy-98/>. === Смерць і спадчына === [[Файл:Jagiełło sarcophagus figure.jpg|thumb|right|270px|Саркафаг Ягайлы ў [[Сабор Святых Станіслава і Вацлава|Вавельскім саборы]].]] У час падарожжа ў [[Перамышльская зямля|Перамышльскую зямлю]] на 48 годзе ўладарства 72-гадовы (або 82-гадовы) Ягайла застудзіўся і не здолеў ужо акрыяць<ref name="sruogien"/><ref name="prazmowska">{{harvnb|Prazmowska|2011|p=72}}</ref>, памёр у [[Гарадок (Львоўская вобласць)|Гарадку]] ў 1434 годзе і пакінуў Польшчу свайму старэйшаму сыну [[Уладзіслаў III Варненчык|Уладзіславу III]], а Літву малодшаму [[Казімір IV Ягелончык|Казіміру]]; абодва былі непаўналетнімі<ref name="sedlar">{{harvnb|Sedlar|1994|p=282}}</ref><ref name="rowell14">{{harvnb|Rowell|2000|p=711}}</ref>. Паводле патэтычнай версіі [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], Ягайла памёр слухаючы салаўя. Ягайла быў першым з дынастыі [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]] каралём польскім. Заснаваная ім дынастыя [[Ягелоны|Ягелонаў]] правіла абедзвюма дзяржавамі да 1572 года. 48-гадовае ўладарства Ягайлы было перыядам значных палітычных, эканамічных і культурных поспехаў у гісторыі Польшчы і ВКЛ. Як падзеі вялізнай важнасці часоў яго ўладарства вылучаюць [[хрышчэнне Літвы]] і [[Грунвальдская бітва]] (1410), якая спыніла экспансію ордэнскіх рыцараў у рэгіёне. Аднак захаванне вялікалітоўскай спадчыны за нашчадкамі Ягайлы не было безумоўным. З яго смерцю разарвалася асабістая унія дзвюх дзяржаў, і было няясна, якая форма адносін з’явіцца ёё на замену<ref name="stone15">{{harvnb|Stone|2001|p=22}}</ref>. Расійскія гісторыкі і пісьменнікі XIX стагоддзя, аднак, звычайна, схільныя лічыць Ягайлу чалавекам невялікага розуму і слабага характару, які не мог адыграць вялікай ролі ў гісторыі. Наадварот, у польскай гістарыяграфіі яму звычайна прыпісваюць вялікія здольнасці і моцны ўплыў на ход гістарычных падзей. == Сям’я == [[Файл:Hierb Pahonia z nadmahilnaj plity Jahajły.jpg|170px|міні|Герб Ягайлы «[[Пагоня, герб|Пагоня]]» з яго надмагілля.]] 22 чэрвеня 1399 года першая жонка Ягайлы каралева [[Ядвіга Анжуйская]] нарадзіла яму дачку, якую ахрысцілі пад імем {{нп5|Альжбета Баніфацыя|||Elizabeth Bonifacia of Poland}}, але праз месяц і маці, і дачка сканалі. Другая жонка, з якой Ягайла пабраўся шлюбам у 1402 годзе, [[Ганна Цэльская]], памерла ў 1416 годзе, пакінуўшы дачку {{нп5|Ядвіга Ягайлаўна|Ядвігу|en|Hedwig Jagiellon (1408–1431)}}. У 1417 годзе Ягайла ажаніўся з {{нп5|Эльжбета Граноўская|Эльжбетай Граноўскай|ru|Эльжбета Грановская}}, якая памерла ў 1420 годзе, дзяцей яны не мелі. Праз два гады новай жонкай стала [[Соф’я Гальшанская]], якая нарадзіла трох сыноў, з якіх выжылі двое. Смерць у 1431 годзе прынцэсы Ядвігі, апошняга нашчадка дынастыі [[Пясты|Пястаў]], дала Ягайлу магчымасць абвясціць сыноў ад Соф’і Гальшанскай сваімі спадчыннікамі, хоць ён павінен быў улашчыць польскіх вяльможаў саступкамі, каб забяспечыць іх згоду, паколькі манархія была выбарнай. * 1-я жонка з 1386 года [[Ядвіга Анжуйская|Ядвіга (каралева Польшчы)]], адна дачка # {{нп5|Лізавета Баніфацыя||en|Elizabeth Bonifacia of Poland}} (1399) * 2-я жонка з 1402 года [[Ганна Цэльская]], адна дачка # {{нп5|Ядвіга, дачка Ягайлы|Ядвіга|ru|Ядвига (дочь Ягайло)}} (1408—1431) * 3-я жонка з 1416 года {{нп5|Эльжбета Граноўская||ru|Эльжбета Грановская}}, дзяцей не мелі * 4-я жонка з 1422 года [[Соф’я Гальшанская]], трое дзяцей # [[Уладзіслаў III Варненчык|Уладзіслаў III]] (1424—1444) # Казімір (1426—1427) # [[Казімір IV Ягелончык|Казімір IV]] (1427—1492) === Генеалогія === {| width="100%" style="text-align:center; vertical-align:middle;" cellspacing="0" cellpadding="0" |- | colspan="2" | [[Гедзімін]]<br />~1275 <br />1341 | colspan="2" | | colspan="2" | [[Еўна]]<br />~1280 <br />1344 | colspan="2" | | colspan="2" | [[Аляксандр Міхайлавіч, князь уладзімірскі|Аляксандр Міхайлавіч]]<br />~1301 <br />22.10.1339 | colspan="2" | | colspan="2" | Настасся Галіцкая<br />? <br />? |- | style="border-right:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid;" | &nbsp; | colspan="4" style="border-bottom:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid; border-right:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid;" | &nbsp; | colspan="4" style="" | &nbsp; | colspan="4" style="border-bottom:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid; border-left:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid;" | &nbsp; | style="border-left:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid;" | &nbsp; |- | colspan="3" | &nbsp; | colspan="8" style="border-left:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid; border-right:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid;" | &nbsp; | colspan="3" | &nbsp; |- | colspan="2" | &nbsp; | colspan="2" | [[Альгерд]]<br />~1296 <br />май 1377 | colspan="6" | | colspan="2" | [[Ульяна Аляксандраўна]]<br />~1330 <br />1392 | colspan="2" | |- | colspan="3" style="border-right:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid;" | &nbsp; | colspan="8" style="border-bottom:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid;" | &nbsp; | colspan="3" style="border-left:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid;" | &nbsp; |- | colspan="7" style="border-right:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid;" | &nbsp; | colspan="7" | &nbsp; |- | width="7.14%"| | width="7.14%"| | width="7.14%"| | width="7.14%"| | width="7.14%"| | width="7.14%"| | width="7.14%"| | width="7.14%"| | width="7.14%"| | width="7.14%"| | width="7.14%"| | width="7.14%"| | width="7.14%"| | width="7.14%"| |- |} <!-- Жонкі і дзеці --> {| style="width:100%; text-align:center; vertical-align:top;" cellspacing="0" cellpadding="0" |- style="vertical-align:top;" | colspan="2" | 1<br /> [[Ядвіга Анжуйская]]<br />1374 <br />17.07.1399 <br /><span style="letter-spacing: −6pt;">OO</span> &nbsp;&nbsp;18.02.1386 | colspan="2" | 2<br /> [[Ганна Цэльская]]<br />1380/81 <br />21.01.1416 <br /><span style="letter-spacing: −6pt;">OO</span> &nbsp;&nbsp;29.01.1402 | colspan="2" style="vertical-align:middle;" | '''Ягайла'''<br />~1352/1362 <br />1.06.1434 | colspan="2" | 3<br /> [[Эльжбета Граноўская]]<br />1372 <br />12.05.1420 <br /><span style="letter-spacing: −6pt;">OO</span> &nbsp;&nbsp;2.05.1417 | colspan="2" | 4<br /> [[Соф’я Гальшанская]]<br />~1405 <br />21.09.1461 <br /><span style="letter-spacing: −6pt;">OO</span> &nbsp;&nbsp;7.02.1422 |- | style="width:10%;"| &nbsp; | style="width:10%;"| &nbsp; | style="width:10%;"| &nbsp; | style="width:10%;"| &nbsp; | style="width:10%;"| &nbsp; | style="width:10%;border-left:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);"| &nbsp; | style="width:10%;"| &nbsp; | style="width:10%;"| &nbsp; | style="width:10%;"| &nbsp; | style="width:10%;"| &nbsp; |- style="text-align:left;" | style="width:10%;"| &nbsp; | style="width:10%;border-left:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);border-top:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);"| &nbsp;1 | style="width:10%;border-top:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);"| &nbsp; | style="width:10%;border-left:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);border-top:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);"| &nbsp;2 | style="width:10%;border-top:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);"| &nbsp; | style="width:10%;border-left:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);border-top:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);"| &nbsp;4 | style="width:10%;border-top:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);"| &nbsp; | style="width:10%;border-left:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);border-top:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);"| &nbsp;4 | style="width:10%;border-top:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);"| &nbsp; | style="width:10%;border-left:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);"| &nbsp;4 |- style="vertical-align:top;" | colspan="2" | [[Лізавета Баніфацыя]] <br />&nbsp;22.06.1399 <br />&nbsp;13.07.1399 <br />&nbsp; | colspan="2" | [[Ядвіга, дачка Ягайлы|Ядвіга]] <br />&nbsp;8.04.1408 <br />&nbsp;8.12.1431 <br />&nbsp; | colspan="2" | [[Уладзіслаў III Варненчык|Уладзіслаў III]] <br />&nbsp;31.10.1424 <br />&nbsp;10.11.1444 <br />&nbsp; | colspan="2" | Казімір<br />&nbsp;16.05.1426 <br />&nbsp;2.03.1427 <br />&nbsp; | colspan="2" | [[Казімір IV Ягелончык|Казімір IV]] <br />&nbsp;30.11.1427 <br />&nbsp;7.6.1492 <br />&nbsp; |- |} == Асобныя значныя факты == * У 1387 годзе, на ўзор сталіцы [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскага каралеўства]] [[Кракаў|Кракава]], граматай Ягайлы першым з вялікалітоўскіх гарадоў [[Магдэбургскае права]] атрымала [[Вільня]]. * У 1400 годзе Ягайла рэарганізаваў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэт]] (заснаваны ў 1364 годзе [[Казімір III Вялікі|Казімірам III]]) на ўзор [[Парыжскі ўніверсітэт|Парыжскага ўніверсітэта]]. У XIX стагоддзі ўніверсітэт атрымаў сваю цяперашнюю назву ''Ягелонскі'', якая падкрэслівае сувязь з родам [[Ягелоны|Ягелонаў]]. * Ягайла заставаўся на польскім стальцы 48 гадоў і 4 месяцы, што з’яўляецца найбольш працяглым перыядам праўлення сярод польскіх манархаў. * Імем Ягайлы названы шэраг тапаграфічных аб’ектаў у [[Польшча|Польшчы]] і [[Літоўская Рэспубліка|Літоўскай рэспубліцы]], статуі, узведзеныя ў яго гонар, ёсць у Польшчы, Літоўскай рэспубліцы, [[Венгрыя|Венгрыі]], [[ЗША]]. == Вобразы ў мастацтве == * Вобраз Ягайлы выведзены лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] [[Генрык Сянкевіч|Генрыкам Сянкевічам]] у вядомым рамане «[[Крыжакі (раман)|Крыжакі]]». * Экранізацыя рамана Сянкевіча «Крыжакі» — «Krzyżacy» (Польшча, 1960), рэжысёр Аляксандр Форд, у ролі Ягайлы — Эміль Карэвіч. * Ягайла — герой драмы [[Аляксей Дудараў|Аляксей Дударава]] «Князь Вітаўт». <center> <gallery perrow="6"> Выява:Master Andrey Ladislaus II Jagiello kneeling before the Virgin Mary.jpg|Ягайла перад Маці Божай і Ісусам, фрэска 1418 года, [[Люблін]] Выява:Jagajła. Ягайла (XVII).jpg|Ягайла. Невядомы мастак XVII ст. Выява:Wladyslaw II Jagiello (275169).jpg|Ягайла. Малюнак [[Ян Матэйка|Яна Матэйкі]] (2-я палова XIX ст.) Выява:Wladislaus II of Poland (89921914).jpg|Уладзіслаў II Ягайла, работы {{нп5|Аляксандр Лесер|Аляксандра Лесера|pl|Aleksander Lesser}} (XIX ст.) Выява:Jogaila.jpeg|Ягайла на гравюры {{нп5|Бенуа Фар'ят|Бенуа Фар'ята|en|Benoît Farjat}} (1863) Выява:Władysław Jagiełło (Wizerunki książąt i królów polskich).jpg|З кнігі «Выявы князёў і каралёў польскіх», работа {{нп5|Ксаверый Пілаці|Ксаверыя Пілаці|pl|Ksawery Pillati}} (1888). </gallery> </center> == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Асветнікі зямлі беларускай: X — пачатак XX ст.: энцыкл. давед. — Мінск, 2001. — С. 480. * Беларуская энцыклапедыя. Т. 18. Кн. 1. — Мн., 2004. — С. 228. * Беларусь: энцыкл. давед. — Мн., 1995. — С. 784. * ''Груша А. І.'' «Чалавек, народжаны ў варварскай краіне»: Ягайла — яго тыпізаваныя паводзіны // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст.: саперніцтва, супрацоўніцтва, урокі. Да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы. Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі, Гродна, 8-9 ліпеня 2010 г. — Мінск: Беларуская навука, 2011. — С. 157—170. * Мысліцелі і асветнікі Беларусі: энцыкл. даведнік. — Мн., 1995. — С. 157. * {{нп5|Карл Шайноха||ru|Шайноха, Карл}}, «Jadwiga i Jagiełło 1374—1413», 1861, t. 1-4 (перавыданне: Warszawa, 1974). * {{ВТ-ЭСБЕ|Ягайло|[[Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі|Новодворский В. В]]}} * {{нп5|Якаў Кара|J. Caro|ru|Каро, Яков}}, «Geschichte Polens» (2-я частка, Гота, 1863) * {{нп5|Міхаіл Паўлавіч Смірноў, гісторык|M. Смирнов|ru|Смирнов, Михаил Павлович (историк)}}, «Ягелло-Яков-Владислав и первое соединение Литвы с Польшей» ([[Адэса|Одесса]], 1868, «Записки [[Адэскі нацыянальны ўніверсітэт імя І. І. Мечнікава|Новороссийского Университета]]») * [[Станіслаў Смолька|St. Smolka]], «Kiejstut i Jagiełło» (Краков, 1888) * [[Фелікс Канечны|F. Koneczny]], «Jagiełło i Witold» («Przewodnik naukowy», 1892) * {{нп5|Анатоль Лявіцкі|A. Lewicki|uk|Левицький Анатоль}}, «Powstanie Świdrygiełły» («Rozpr. Ak. Um.», XXIX) * {{нп5|Юозас Якштас|J. Jakštas|lt|Juozas Jakštas}}, {{нп5|Зянонас Івінскіс|Z. Ivinskis|lt|Zenonas Ivinskis}}, [[Сімас Сужыедзеліс|S. Sužiedėlis]], {{нп5|Адольфас Шапока|A. Šapoka|lt|Adolfas Šapoka}}, [[Паўліўс Шлежас|P. Šležas]]. «Jogaila», red. A. Šapoka, Kaunas, 1935. * {{h|Sruogienė-Sruoga|1987|3={{нп5|Ванда Даўгірдайтэ-Сруагенэ|Sruogienė-Sruoga, Vanda|lt|Vanda Daugirdaitė-Sruogienė}}, «[http://www.lituanus.org/1987/87_4_04.htm Jogaila (1350—1434)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200920023112/http://www.lituanus.org/1987/87_4_04.htm |date=20 верасня 2020 }}», ''Lituanus'', vol. 33 (4) (Winter 1987), p.&nbsp;23-34.}} * {{Cite journal| last=Deveike |first=Jone |year=1950 | title=The Lithuanian Diarchies | journal=The Slavonic and East European Review |volume=28 |issue=71 |pages=392–405}} * {{нп5|Міхал Тымоўскі|Тымовский, Михал|pl|Michał Tymowski}}. История Польши. М.: Весь мир, 2003. * {{Citation |last=Bideleux |first=Robert |year=1998 |title=A History of Eastern Europe: Crisis and Change |url=https://archive.org/details/historyofeastern0000bide |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-16111-4 }} * {{h|Bojtár|2000|3=Bojtár, Endre (2000), ''Foreword to the Past: A Cultural History of the Baltic People'', translated by Walter J. Renfroe, Budapest: Central European University Press, ISBN 978-963-9116-42-9}} * {{h|Delbrück|1990|3=Delbrück, Hans (1990), ''The Barbarian Invasions: History of the Art of War'', University of Nebraska Press, ISBN 978-0-8032-6447-2}} * {{h|Dvornik|1992|3=Dvornik, Francis (1992), ''The Slavs in European History and Civilization'', Rutgers University Press, ISBN 978-0-8135-0799-6}} * {{h|Housley|1992|3=Housley, Norman (1992), ''The Later Crusades 1274—1580: From Lyons to Alcazar'', Oxford University Press, ISBN 978-0-19-822136-4}} * {{h|Jasienica|1988|3=Jasienica, Paweł (1988), ''Polska Jagiellonów'', Warsaw: Państwowy Instytut Wydawniczy, ISBN 978-83-06-01796-0}} * {{h|KarwasińskaZakrzewski|1935|3=Karwasińska, Jadwiga & Zakrzewski, Ignacy (1935), ''Lites ac res gestae inter Polonos Ordinemque Cruciferorum'', Warsaw: Bibliotheca Cornicensis}} * {{h|Kłoczowski|2000|3=Kłoczowski, Jerzy (2000), ''A History of Polish Christianity'', Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-36429-4}} * {{h|LukowskiZawadzki|2001|3=Lukowski, Jerzy & Zawadzki, Hubert (2001), ''A Concise History of Poland'', Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-55917-1}} * {{Citation |last=Meyendorff |first=John |year=1989 |edition=Reprint |title=Byzantium and the Rise of Russia |url=https://archive.org/details/byzantiumriseofr0000meye_i3u6 |publisher=Vladimir's Seminary Press |location=Crestwood, NY |isbn=978-0-88141-079-2 }} * {{h|Mickūnaitė|1999|3=Mickūnaitė, Giedrė (1999), ''From Pamphlet to Origin Theory'', in Kooper, Erik Simon, The Medieval Chronicle: Proceedings of the 2nd International Conference on the Medieval Chronicle, Amsterdam: Rodopi, ISBN 978-90-420-0834-2}} * {{Артыкул|спасылка=https://apcz.umk.pl/RL/article/view/52990|аўтар=[[Яраслаў Нікодэм|Jarosław Nikodem]]|загаловак=O rzekomym chrzcie prawosławnym Jagiełły (polemika z hipotezą Jana Tęgowskiego)|год=2023|мова=pl|выданне=Rocznik Lituanistyczny|том=9|старонкі=19–35|issn=2450-8454|doi=10.12775/RL.2023.9.02}} * {{h|Plokhy|2006|3=Plokhy, Serhii (2006), ''The Origins of the Slavic Nations: Premodern Identities in Russia, Ukraine, and Belarus'', Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-86403-9}} * {{h|Polska Piastów|2005|3=Śląsk w polityce Piastów, Polska Piastów, 2005}} * {{h|Prazmowska|2011|3=Prazmowska, Anita J. (2011), ''A History of Poland: Second Edition'', Palgrave Macmillan, ISBN 0230345379}} * {{h|Rowell|2000|3=Rowell, S. C. (2000), ''Baltic Europe'', in Jones, Michael, The New Cambridge Medieval History VI, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-36290-0}} * {{h|Sedlar|1994|3=Sedlar, Jean W. (1994), ''East Central Europe in the Middle Ages, 1000—1500'', Seattle: University of Washington Press, ISBN 978-0-295-97290-9}} * {{h|Stone|2001|3=Stone, Daniel Z. (2001), The Polish-Lithuanian State, 1386–1795, Seattle: University of Washington Press, ISBN 978-0-295-98093-5}} * {{h|Tęgowski|1999|3=Tęgowski, Jan (1999), ''Pierwsze pokolenia Giedyminowiczow'', Poznań-Wrocław: Wydawn. Historyczne, ISBN 978-83-913563-1-9}} * {{h|Turnbull|2003|3=Turnbull, Stephen (2003), Tannenberg 1410: ''Disaster for the Teutonic Knights'', Osprey, ISBN 978-1-84176-561-7}} * {{Citation |last1=Turnbull |first1=Stephen |first2=Angus |last2=McBride |name-list-style=amp |year=2004 |title=The Hussite Wars: 1419–36 |url=https://archive.org/details/hussitewars141910000turn |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84176-665-2 }} * {{cite book| first=William |last=Urban |title=Tannenberg and After: Lithuania, Poland and the Teutonic Order in Search of Immortality |publisher=Lithuanian Research and Studies Center |location=Chicago | year=2003 |edition = Revised | isbn=0-929700-25-2 |lang=en}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/48697/ ''Великий Князь Литовский Ягайло''. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»] {{ref-ru}} * {{YouTube|yLxm0JzfGBg|Гісторыя пад знакам Пагоні. Ягайла}} {{Вялікія князі літоўскія}} {{Манархі Польшчы}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Дзярждзеяч|Гісторыя}} {{Артыкул года|2017}} [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Каралі польскія]] [[Катэгорыя:Ягелоны]] [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] 8neodf9yr61tj0024tyy9mhknxamu5c 0 15284 5158670 5149800 2026-06-26T17:57:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158670 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы |скарачэнне = ГрДУ імя Янкі Купалы |эмблема = ГрДУ імя Я. Купалы.png |выява =ГДУ імя Янкі купалы.jpg |подпіс = |арыгінал = |міжназва = Yanka Kupala State University of Grodno |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1940 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = класічны ўніверсітэт |найменне пасады =Рэктар |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = 17 900 |замежныя студэнты = |бакалаўрыят = |магістратура = 272 |аспірантура = 160 |дактарантура = |дактары = 51 |прафесары = |выкладчыкі = 874 |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Гродна]] |кампус = |адрас = 230023, Гродна, вул. Ажэшка, 22 |сайт = http://www.grsu.by/ |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = 53 |lat_min = 41 |lat_sec = 5 |lon_dir = |lon_deg = 23 |lon_min = 50 |lon_sec = 23 |CoordScale = |edu_region = }} '''Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы''' — [[вышэйшая навучальная ўстанова]] ў [[Гродна]]. ГрДУ імя Янкі Купалы ідзе па шляху фарміравання рэгіянальнага ўніверсітэцкага комплекса, які аб’ядноўвае таксама і ўстановы сярэдняй прафесійнай адукацыі. Так у структуру ўніверсітэта ўваходзяць [[Ваўкавыскі каледж]], [[Гуманітарны каледж (Гродна)|Гуманітарны каледж]], [[Тэхналагічны каледж (Гродна)|Тэхналагічны каледж]] і [[Лідскі каледж]]. Сістэма менеджменту якасці ГрДУ імя Янкі Купалы адпавядае нацыянальным і міжнародным стандартам якасці серыі [[ISO]]<ref>[http://ekonomika.by/?option=com_content&catid=177&id=8961&view=article&Itemid=358&fontstyle=f-smaller Гродненский госуниверситет подтвердил соответствие системы менеджмента качества стандарту ISO] // ekonomika.by {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151025194201/http://ekonomika.by/?option=com_content&catid=177&id=8961&view=article&Itemid=358&fontstyle=f-smaller |date=25 кастрычніка 2015 }}</ref>. Паводле міжнароднага рэйтынгу Webometrics, які штопаўгода састаўляецца паводле аналізу афіцыйных сайтаў устаноў вышэйшай адукацыі, Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы сярод беларускіх ВНУ ўжо некалькі год запар займае другое месца (2011)<ref>[http://www.webometrics.info/rank_by_country.asp?country=by&zoom_highlight=Grodno+State+University+2011 Вынікі міжнароднага рэйтынга Webometrics за ліпень 2011 года]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Гісторыя == Заснаваны Пастановай № 209 [[СНК БССР]] «Аб мерапрыемствах па арганізацыі народнай адукацыі ў заходніх абласцях Беларусі» ад 22 лютага 1940 года як '''Гродзенскі настаўніцкі інстытут''', часам згдаваецца памылковая дата 20 лютага 1940 года<ref>Габрусевіч, Крэнь, С. 28</ref>. Першым дырэктарам інстытута быў [[С. Я. Раскін]]. На двух аддзяленнях — беларускай мовы і літаратуры, рускай мовы і літаратуры і фізіка-матэматычным — рыхтавалі настаўнікаў 5-7 класаў няпоўнай сярэдняй школы<ref name="Гіст">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/gistoryya-universiteta.html|title=Гродненский государственный университет имени Янки Купалы - Гісторыя ўніверсітэта|website=www.grsu.by|access-date=2023-11-24|archive-date=24 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124182548/https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/gistoryya-universiteta.html|url-status=dead}}</ref>. На першы курс было прынята больш за 100 студэнтаў. Заняткі пачаліся 7 сакавіка 1940 года, некаторыя крыніцы даюць гэту дату як планаваную, а не фактычную дату пачатку заняткаў<ref>Габрусевіч, Крэнь, С. 28.</ref>. У 1941 годзе нацысты акупіравалі горад на наступны дзень пасля пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], знішчылі абсталяванне і навучальныя кабінеты, у памяшканні інстытута арганізавалі [[шпіталь]]. 15-тысячны фонд бібліятэкі быў спалены. Многія выкладчыкі і студэнты ваявалі на фронце, удзельнічалі ў партызанскім руху. Пасля [[вызваленне Гродна (1944)|вызвалення Гродна]] ў ліпені 1944 года пачалася падрыхтоўка да адкрыцця інстытута<ref name="Гіст"/>. На аснове распараджэння [[Савет Народных Камісараў СССР|Савета Народных Камісараў СССР]] ад [[20 кастрычніка]] [[1944]] г. Гродзенскі настаўніцкі інстытут быў ператвораны ў педагагічны. Дырэктарам інстытута быў прызначаны [[М. В. Уласавец]]. Інстытут у той час меў тры факультэты — фізіка-матэматычны, літаратурны і замежных моў, на першых двух былі арганізаваныя завочныя аддзяленні<ref name="Гіст"/>. Першы выпуск адбыўся ў 1948 годзе. У жніўні 1949 года на пасаду дырэктара Гродзенскага педагагічнага інстытута быў зацверджаны [[І. М. Малюкевіч]]. У 1954—1955 гадах была праведзена рэарганізацыя інстытута. Адкрыўся гістарычны факультэт, прызваны забяспечыць падрыхтоўку настаўнікаў гісторыі. Восенню 1955 годзе інстытут ўзначаліў [[Дзмітрый Спірыдонавіч Маркоўскі|Дз. С. Маркоўскі]], які зрабіў вялікі ўнёсак у развіццё<ref name="Гіст"/>. У сярэдзіне 1950-х гадоў выкладчык універсітэта [[Браніслаў Ржэўскі]] правёў кампанію пісьмовых зваротаў да ўладаў на тэму дыскрымінацыі [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. У 1957 годзе інстытуту нададзена імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. У 1964 годзе быў створаны біёлага-хімічны факультэт. У 1969 годзе ў інстытуце арганізавана [[аспірантура]]. Першыя наборы ў яе праводзіліся па наступных спецыяльнасцях: «беларуская мова», «гісторыя СССР», « матэматычны аналіз», «дыферэнцыяльныя і інтэгральныя ўраўненні», «методыка выкладання матэматыкі»<ref name="Гіст"/>. У 1973 годзе пасаду рэктара ГПІ заняў [[А. В. Бадакоў]]<ref name="Гіст"/>. Да 1978 года завершана выкананне шэрагу мерапрыемстваў, якія дазволілі значна ўдасканаліць навучальна-выхаваўчую і навукова-даследчую дзейнасць навучальнай установы<ref name="Гіст"/>. У 1978 годзе на базе педагагічнага інстытута імя Янкі Купалы заснаваны Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт (ГрДУ)<ref>{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-259-soveta-ministrov-bssr-ob-organizaczii-grodnenskogo-gosudarstvennogo-universiteta/ |title=Постановление № 259 Совета Министров БССР от 5 августа 1977 г. «Об организации Гродненского государственного университета» |access-date=3 чэрвеня 2025 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225152436/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%E2%84%96-259-soveta-ministrov-bssr-ob-organizaczii-grodnenskogo-gosudarstvennogo-universiteta/ |url-status=dead }}</ref>, які стаў першым ўніверсітэтам у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] . Рэктарам застаўся [[А. В. Бадакоў]]. У структуры ўніверсітэта дзейнічалі 5 факультэтаў: матэматычны, фізічны, гістарычны, філалагічны і факультэт педагогікі і методыкі пачатковага навучання. Працаваў факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі з двума аддзяленнямі: будучых педагогаў і будучых даследчыкаў, а таксама факультэт маладых настаўнікаў-стажораў. Дзейнічалі 25 кафедраў і курс грамадзянскай абароны. З 1 верасня пачалі працу дзве новыя кафедры: дыферэнцыяльных ураўненняў і дзяржавы і права. У тым жа годзе пры гістарычным факультэце было адкрытае аддзяленне правазнаўства, на базе якога з 1981 года распачаў сваю працу факультэт правазнаўства<ref name="Гіст"/>. У 1984 годзе аднавіў працу факультэт біялогіі і хіміі. 13 верасня 1988 года пастановай [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] па хадайніцтве партыйнай і камсамольскай арганізацыі ўніверсітэта ГрДУ было зноў прысвоена імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]].<ref>{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-275-soveta-ministrov-bssr-o-prisvoenii-imeni-yanki-kupaly-grodnenskomu-gosudarstvennomu-universitetu/ |title=Постановление № 275 Совета Министров БССР от 13 сентября 1988 г. «О присвоении имени Янки Купалы Гродненскому государственному университету» |access-date=3 чэрвеня 2025 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225161743/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%E2%84%96-275-soveta-ministrov-bssr-o-prisvoenii-imeni-yanki-kupaly-grodnenskomu-gosudarstvennomu-universitetu/ |url-status=dead }}</ref> У 1989 г. быў адкрыты факультэт фізічнага выхавання, якія рыхтаваў настаўнікаў фізічнага выхавання для агульнаадукацыйных школ, і аддзялення польскай мовы і літаратуры на базе філалагічнага факультэта<ref name="Гіст"/>. У 1990 годзе са складу фізічнага факультэта вылучылася яго вытворчае крыло ў самастойны інжынерны факультэт. У 1991 годзе ва ўніверсітэце адкрываецца факультэт беларускай філалогіі і культуры<ref name="Гіст"/>. Напачатку 1994 года рэктарам прызначаны [[Леанід Мікалаевіч Ківач]]. У першай палове 1994 г. ажыццёўлена аб’яднанне і перапрафіляванне факультэтаў: інжынерны і фізічны факультэты аб’ядналіся ў інжынерна-фізічны, аддзяленні правазнаўства і міжнародных адносін — у факультэт права і эканомікі, з філалагічнага факультэта ў самастойны факультэт вылучылася аддзяленне замежных моў. У 1997 г. факультэт права і эканомікі быў рэарганізаваны ў юрыдычны факультэт і факультэт эканомікі і кіравання, а факультэт замежных моў на правах аддзялення ўвайшоў у склад філалагічнага факультэта. У верасні 1997 года рэктарам прызначаны [[Сяргей Аляксандравіч Маскевіч]]<ref name="Гіст"/>. У 2001 годзе ў склад універсітэта ўключаны Інстытут паслядыпломнай адукацыі. У перыяд з 2001 па 2006 год у склад ГрДУ былі ўключаныя 4 каледжы: [[Тэхналагічны каледж (Гродна)|Тэхналагічны]], [[Ваўкавыскі каледж|Ваўкавыскі]], [[Лідскі каледж|Лідскі]], [[Гуманітарны каледж (Гродна)|Гуманітарны]]<ref name="Гіст"/>. У 2005 годзе рэктарам прызначаны [[Яўген Аляксеевіч Роўба]]. Створаны ваенны факультэт, інжынерна-будаўнічы факультэт, факультэт турызму і сэрвісу, факультэт інавацыйных тэхналогій машынабудавання, пашырыўся пералік спецыяльнасцяў і спецыялізацый<ref name="Гіст"/>. У верасні 2012 года па загадзе [[Старшыня Гродзенскага аблвыканкама|Старшыні Гродзенскага аблвыканкама]] [[Сямён Шапіра|Сямёна Шапіры]] за выданне падручніка «Гродназнаўства» з ўніверсітэта быў звольнены гісторык [[Андрэй Мікалаевіч Чарнякевіч|Андрэй Чарнякевіч]]<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=80101 Шабас працягваецца: у Гродне дацэнта звольнілі за кнігу.]</ref>. 1 сакавіка 2013 года рэктарам універсітэта прызначаны [[Андрэй Дзмітрыевіч Кароль]]. На паседжанні, на якім [[міністр адукацыі Беларусі|міністр адукацыі]] [[Сяргей Маскевіч]] прэзентаваў калектыву ГрДУ новапрызначанага рэктара, Шапіра таксама заявіў, што «ва ўніверсітэце шаснаццаць чалавек, якія заклікаюць звергнуць уладу»<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=105934 Звольніць Чарнякевіча загадаў асабіста Сямён Шапіра: «Ва ўніверсітэце 16 чалавек, якія заклікаюць звергнуць уладу».]</ref>. Пасля гэтага ў знак пратэсту супраць прэсінгу на выкладчыкаў звольніўся выкладчык юрыдычнага факультэта [[Ігар Расціслававіч Кузьмініч|Ігар Кузьмініч]]<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=107358 Выкладчык Гродзенскага ўніверсітэта звольніўся ў знак пратэсту: адкрыты ліст Ігара Кузьмініча губернатару Шапіру.]</ref>. У сакавіку 2013 года гісторыка [[Вячаслаў Швед|Вячаслава Шведа]], аўтара ідэі выдання падручніка «Гродназнаўства», яго актыўнага ўкладальніка і рэдактара, звольнілі з пасады загадчыка кафедры беларускай культуры і рэгіянальнага турызму, а [[1 красавіка]] Рада ўніверсітэта не абрала яго на пасаду прафесара па конкурсе. Швед у адказ заявіў, што выбары былі сфальсіфікаваныя, а звальненне з’яўляецца палітычным рашэннем<ref name="">[https://nn.by/?c=ar&i=107474 Прафесар Швед выступіў з адкрытым лістом: Маё звальненне — палітычнае]</ref>. Пасля звальнення Шведа з’явіліся чуткі аб ліквідацыі Факультэта гісторыі і сацыялогіі<ref name="news">[https://news.tut.by/society/352319.html У Гродзенскім універсітэце ліквідуюць бунтарскі гістфак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200924023508/https://news.tut.by/society/352319.html |date=24 верасня 2020 }}</ref>. 29 жніўня 2013 года аб’яднаннем Факультэта гісторыі і сацыялогіі, Факультэта турызму і сэрвісу, кафедры журналістыкі і кафедры лінгвістыкі і міжкультурных камунікацый філалагічнага факультэта быў створаны Факультэт гісторыі, камунікацыі і турызму<ref>[http://fh.grsu.by/index.php/faculty/historyoffaculty Факультет истории, коммуникации и туризма: История факультета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171010153327/http://fh.grsu.by/index.php/faculty/historyoffaculty |date=10 кастрычніка 2017 }} // Гродненский государственный университет имени Янки Купалы.{{ref-ru}}</ref>. Таксама ў 2013 годзе аднавіў сваю працу факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі. У 2013 годзе таксама была звольненая гісторык і культуролаг [[Вольга Сабалеўская]], у 2014 годзе — гісторык [[Іна Соркіна]]<ref name="t-styl"/>, якая збірала подпісы ў падтрымку Чарнякевіча, Кузьмініч і Шведа<ref>[https://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=68835 Гісторыка Іну Соркіну чакае звальненне з Гродзенскага ўніверсітэта]</ref><ref>[https://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=68950 «Мяне звольнілі не за прафесійныя якасці, а за грамадзянскую актыўнасць»]</ref>, [[Сяргей Сноп]], гісторыкі [[Святлана Куль-Сяльверстава]] і [[Юлія Юркавец]], у 2015 годзе — гісторык і археолаг [[Генадзь Семянчук]], літаратуразнавец [[Ала Петрушкевіч]]<ref name="t-styl">[http://www.t-styl.info/by/118/overview/13707/?option=com_content&task=view&id=231&Itemid=38 Юбілей прайшоў, а «осадочек» застанецца]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Адукацыйны партал універсітэта ў [[2014]] годзе атрымаў інтэрнэт-прэмію «[[Tibo]]» у намінацыі «Адукацыя і навука», а ў 2015 годзе ГрДУ імя Янкі Купалы дамогся другога месца сярод нацыянальных ВНУ ў міжнародным рэйтынгу [[Webometrics]] і ўвайшоў у дзесятку лепшых ВНУ беларусі па асноўных паказчыках дзейнасці<ref name="Гіст"/>. У сакавіку 2016 года ўніверсітэт стаў сузаснавальнікам першага ў Беларусі Інавацыйнага медыйнага кластара<ref name="Гіст"/>. 1 студзеня 2024 года шляхам аб’яднання інжынерна-будаўнічага факультэта і факультэта інавацыйных тэхналогій машынабудавання быў створаны інжынерны факультэт.<ref>{{Cite web |url=https://fbt.grsu.by/index.php/glavnaya/history-fakultet |title=История инженерного факультета |access-date=26 чэрвеня 2024 |archive-date=19 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719054550/https://fbt.grsu.by/index.php/glavnaya/history-fakultet |url-status=dead }}</ref> == Факультэты == {{Div col|2}} * [[Факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі ГрДУ|Факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі]] * [[Інжынерны факультэт ГрДУ|Інжынерны факультэт]] * [[Факультэт псіхалогіі ГрДУ|Факультэт псіхалогіі]] * [[Фізіка-тэхнічны факультэт ГрДУ|Фізіка-тэхнічны факультэт]] * [[Факультэт фізічнай культуры ГрДУ|Факультэт фізічнай культуры]] * [[Філалагічны факультэт ГрДУ|Філалагічны факультэт]] * [[Ваенны факультэт ГрДУ|Ваенны факультэт]] * [[Педагагічны факультэт ГрДУ|Педагагічны факультэт]] * [[Факультэт матэматыкі і інфарматыкі ГрДУ|Факультэт матэматыкі і інфарматыкі]] * [[Факультэт гісторыі, камунікацыі і турызму ГрДУ|Факультэт гісторыі, камунікацыі і турызму]] * [[Юрыдычны факультэт ГрДУ|Юрыдычны факультэт]] * [[Факультэт эканомікі і кіравання ГрДУ|Факультэт эканомікі і кіравання]] * [[Факультэт біялогіі і экалогіі ГрДУ|Факультэт біялогіі і экалогіі]] * [[Факультэт мастацтваў і дызайну ГрДУ|Факультэт мастацтваў і дызайну]] * [[Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў ГрДУ|Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў]] {{Div col end}} == Вывучэнне польскай мовы == З 1989<ref>{{Cite web |url=https://phf.grsu.by/fakultet/istoriya-fakulteta.html |title=История факультета |access-date=7 снежня 2025 |archive-date=15 кастрычніка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251015140752/https://phf.grsu.by/fakultet/istoriya-fakulteta.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/en/article/view/abs.2012.016 Кафедре Польской Филологии свыше двадцати лет]</ref> па 2022<ref>[https://web.archive.org/web/20220121230023/https://phf.grsu.by/fakultet/kafedry/kafedra-polskoj-filologii.html КАФЕДРА ПОЛЬСКОЙ ФИЛОЛОГИИ (2022)]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20220927214015/https://phf.grsu.by/fakultet/struktura.html Организационная структура филологического факультета (2022)]</ref> існавала адзіная ў Беларусі кафедра польскай філалогіі,<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_210&a001=BY-NLB-ar2510309&strq=l_siz=20 Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Я. Купалы. Кафедра польскай філалогіі]</ref> заснавальнікам і шматгадовым загадчыкам і выкладчыкам якой была [[Святлана Піліпаўна Мусіенка]]. == Абвінавачванні ў палітычных рэпрэсіях студэнтаў == ВНУ абвінавачваецца ў выключэнні студэнтаў з-за палітычных прычын. Паводле рапарту польскага Фонду «[[Фонд Свабода і Дэмакратыя|Свабода і Дэмакратыя]]», [[Сяргей Аляксандравіч Маскевіч|Сяргей Маскевіч]], рэктар універсітэта, выключаў студэнтаў за іх палітычную дзейнасць. Яго наступнік [[Яўген Аляксеевіч Роўба|Яўген Роўба]] запатрэбаваў з-за гэтых самых прычынаў скрэсліць Яўгена Скрабутана<ref>{{кніга|частка = Lista osób odpowiedzialnych za łamanie praw człowieka i represje na Białorusi|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 43}}</ref>. Паводле рапарту, прымала ў гэтым удзел таксама Т. І. Бадзюкова, былая прарэктар па справах выхавання ВНУ<ref>{{кніга|частка = Lista osób odpowiedzialnych za łamanie praw człowieka i represje na Białorusi|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 41}}</ref>, а Н. А. Карпіцкая, прарэктар па адміністрацыйных справах, дамапагала Бадзюковай у пераследзе студэнтаў<ref>{{кніга|частка = Lista osób odpowiedzialnych za łamanie praw człowieka i represje na Białorusi|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 42}}</ref>. У дзеяннях супраць студэнтаў, якія займаліся палітычнай дзейнцасцю, удзельнічаў таксама супрацоўнік універсітэта Н. А. Валковіч<ref>{{кніга|частка = Lista osób odpowiedzialnych za łamanie praw człowieka i represje na Białorusi|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 44}}</ref>. == Рэктары == {{Div col|2}} * [[Самуіл Якаўлевіч Раскін]] (1940) * [[Дзяменцій Пятровіч Кардаш]] (1940—1941) * [[Мікалай Васілевіч Уласавец]] (1944—1949) * [[Іосіф Мікалаевіч Малюкевіч]] (1949—1955) * [[Дзмітрый Спірыдонавіч Маркоўскі]] (1955—1973) * [[Аляксандр Васільевіч Бадакоў]] (1973—1994) * [[Леанід Мікалаевіч Ківач]] (1994—1997) * [[Сяргей Аляксандравіч Маскевіч]] (1997—2005) * [[Яўген Аляксеевіч Роўба]] (2005—2013) * [[Андрэй Дзмітрыевіч Кароль]] (2013—2017) * [[Ірына Фёдараўна Кітурка]] (з 2017) {{Div col end}} == Вядомыя выкладчыкі == * [[Таццяна Піліпаўна Сцяшковіч]] (1904—1986) — беларускі філолаг, мовазнавец, педагог. * [[Іван Якаўлевіч Лепешаў]] (1924—2014) — беларускі мовазнавец. * [[Якаў Навумавіч Мараш]] (1917—1990) — беларускі гісторык. * [[Барыс Маркавіч Фіх]] (1923—1977) — беларускі гісторык. * [[Якаў Іосіфавіч Рыўкінд]] (1910—1977) — беларускі матэматык. * [[Нікіфар Дзмітрыевіч Бяспамятных]] (1910—1987) — беларускі матэматык, педагог. * [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў]] (1942—1992) — беларускі археолаг, гісторык. * [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. [[1947]]) — беларускі палітык і навуковец. * [[Павел Уладзіміравіч Сцяцко]] (1930—2020) — беларускі мовазнавец. * [[Сяргей Аркадзьевіч Піваварчык]] (нар. [[1962]]) — беларускі гісторык-археолаг. * [[Святлана Валянцінаўна Марозава]] (нар. 1954) — беларускі гісторык. == Вядомыя выпускнікі == * [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі пісьменнік і грамадскі дзеяч. * [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі пісьменнік, грамадскі дзеяч. * [[Данута Бічэль-Загнетава]] (нар. 1937) — беларуская паэтэса. * [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк]] (1940—2019) — беларускі гісторык. * [[Фёдар Міхайлавіч Янкоўскі]] (1918—1989) — беларускі мовазнавец і празаік. * [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка. * [[Алена Ваўчэцкая]] (нар. 1943) — беларуская гімнастка. * [[Анатоль Аляксандравіч Брусевіч]] (нар. 1977) — беларускі паэт, перакладчык, даследчык гісторыі польскай літаратуры, польска-беларускіх літаратурных сувязяў. * [[Руслан Барысавіч Гагуа]] (нар. 1972) — беларускі гісторык, музыкант. * [[Альбіна Аляксандраўна Семянчук]] (нар. 1963) — беларускі гісторык. * [[Аляксей Мікалаевіч Загідулін]] (нар. 1978) — беларускі гісторык. * [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі публіцыст, журналіст, гісторык. * [[Іван Рыгоравіч Ціхан]] (нар. 1976) — беларускі атлет, кідальнік молата. * [[Дзмітрый Антонавіч Крывашэй|Дзмітрый Крывашэй]] (нар. 1972) — беларускі гісторык. * [[Сяргей Аркадзьевіч Піваварчык]] (нар. [[1962]]) — беларускі гісторык-археолаг. * [[Святлана Валянцінаўна Марозава]] (нар. 1954) — беларускі гісторык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гродзенскі універсітэт імя Янкі Купалы||439}} * Университет и его педагоги / под ред. Ю. П. Золотухина. — Гродно : ГрГУ, 2006. — 362 с. ISBN 985-417-833-1. * [[Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы (кніга)|Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы: Гістарычны нарыс]] / С. А. Габрусевіч, І. П. Крэнь. — Гродна : ГрДУ, 2001. — 174 с. ISBN 985-417-241-4. * Основные результаты работы Университета в 2010 году / под общ. ред. Е. А. Ровбы. — Гродно : ГрГУ, 2011. — 341 с. * Выкладчыкі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы: бібліяграфічны даведнік / пад рэдакцыяй В. М. Чарапіцы. — Гродна: ГрДУ, 1999. — 595 с. * Прафесары Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы, 1940—2012: біябібліяграфічны слоўнік / Габрусевіч С. А., Роўба Я. А. — 2-е выд. — Мінск, 2013. == Спасылкі == {{Commonscat|Hrodna State University}} * [http://grsu.by/ Афіцыйны сайт ГрДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090602133933/http://www.grsu.by/ |date=2 чэрвеня 2009 }} {{ГрДУ імя Янкі Купалы}} {{Рэктары ГрДУ імя Янкі Купалы}} {{ВНУ Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Гродна]] [[Катэгорыя:Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы| ]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:1940 год у Гродне]] p77pgw774o8e4tb7o3ns3qxklp0vj3y 0 18910 5158797 5051850 2026-06-27T09:41:42Z Bob7591 55882 /* Вядомыя асобы */ вікіфікацыя 5158797 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Пензенская вобласць''' — суб’ект [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], які размешчаны на паўночным захадзе краіны. Адміністрацыйны цэнтр — [[Пенза]]. Створана [[4 лютага]] [[1939]] года. Вобласць уваходзіць у [[Прыволжская федэральная акруга|Прыволжскую федэральную акругу]], мяжуе з [[Ульянаўская вобласць|Ульянаўскай]], [[Саратаўская вобласць|Саратаўскай]], [[Тамбоўская вобласць|Тамбоўскай]], [[Разанская вобласць|Разанскай абласцямі]] і рэспублікай [[Мардовія]]. Створана як вобласць [[РСФСР]] [[4 лютага]] [[1939]] года. == Геаграфія == Рэльеф паверхні — раўнінны, злёгку ўзгорысты. Шырокую частку тэрыторыі займаюць заходнія схілы [[Прыволжскае ўзвышша|Прыволжскага ўзвышша]]. Узвышша [[Сурская Шышка]] з’яўляецца самым высокім узвышшам вобласці. Крайні захад вобласці належыць да ўсходняй ускраіны Окска-Данскі раўніны. Падзяляецца на 28 раёнаў. Буйнейшыя гарады: [[Пенза]], [[Кузнецк]], [[Зарэчны (Пензенская вобласць)|Зарэчны]]. === Карысныя выкапні === Мінеральна-сыравінная база вобласці складаецца, у большай частцы з сыравіны для будаўнічай індустрыі. На тэрыторыі рэгіёну размешчаны радовішчы [[гліна|гліны]], [[гіпс]]у, шкляных пяскоў, [[мергель|мергеля]] і [[крэйда|крэйды]], а таксама невялікія заляжы [[фасфарыты|фасфарытаў]], прыдатныя для размолу ў фасфарытавую муку. === Гідраграфія === У вобласці налічваецца звыш 3 тысяч рэк і ручаёў агульнай працягласцю 15 458 км. Рачны сцёк арыентавана ацэньваецца ў 5—5,5 км³. Найбольш буйныя з рэкаў вобласці ёсць [[Сура (прыток Волгі)|Сура]], [[Мокша (рака)|Мокша]], [[Хапёр]] і [[Варона (прыток Хапра)|Варона]]. Адна з унікальных прыродных з’яў Пензенскай вобласці — вытокі ракі Хапёр, якія бяруць свой пачатак з найчысцейшых крыніц. Частка азёраў узята пад ахову як помнік прыроды. На тэрыторыі вобласці налічваецца каля 1500—2000 крыніц. == Гісторыя == Абласны цэнтр горад [[Пенза]] быў утвораны ў [[1663]] годзе як расійская крэпасць на мяжы [[Дзікае поле|Дзікага поля]]. Маюцца таксама звесткі пра прысутнасць на тэрыторыі сучаснага горада больш старажытных паселішчаў. У [[1718]] годзе была ўтворана Пензенская правінцыя ў складзе [[Казанская губерня|Казанскай губерні]]. [[15 верасня]] [[1780]] года ўтворана [[Пензенская губерня]]. [[5 сакавіка]] [[1797]] года губерня была скасавана, а Пенза стала павятовым цэнтрам [[Саратаўская губерня|Саратаўскай губерні]]. [[9 верасня]] [[1801]] года Пензенская губерня была адноўлена. У [[1928]] годзе губерня была зноў ліквідавана, Пенза стала цэнтрам Пензенскай акругі [[Сярэдняволжскі край|Сярэдняволжскага края]], [[Куйбышаўскі край|Куйбышаўскага края]], а затым з [[1937]] года раённым цэнтрам [[Тамбоўская вобласць|Тамбоўскай вобласці]]. [[4 лютага]] [[1939]] года Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] была ўтворана Пензенская вобласць. == Насельніцтва == Паводле перапісу насельніцтва 2010 года колькасць жыхароў у вобласці складае 1 386 178 чалавек. Большасць насельніцтва складаюць [[рускія]] (86,8 %). Другой па велічыні нацыянальнай групай з’яўляюцца [[татары]] (6,4 %), потым [[мардва]] (4,1 %). [[Беларусы]] з’яўляюцца сёмай па колькасці нацыянальнай групай, налічваючы на 2002 год 2 579 чалавек. == Вядомыя асобы == * [[Лідзія Васільеўна Арлова]] (нар. 1954) — беларуская псіхолаг, спецыяліст у галіне педагагічнай псіхалогіі, [[кандыдат псіхалагічных навук]], [[дацэнт]], [[прафесар]]. * [[Міхаіл Мікалаевіч Загоскін]] — рускі [[пісьменнік]], [[драматург]], аўтар гістарычных [[раман]]аў. * [[Сяргей Пятровіч Каткоў]] — беларускі савецкі мастак-жывапісец, у асноўным працаваў у жанры [[пейзаж]]а, педагог, заслужаны настаўнік [[БССР]]. * [[Васіль Восіпавіч Ключэўскі]] (1841 — 1911) — рускі [[гісторык]], [[ардынарны прафесар]] [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага ўніверсітэта]]; ардынарны акадэмік [[Пецярбургская акадэмія навук|Імператарскай Санкт-Пецярбургскай Акадэміі навук]] па гісторыі, [[тайны саветнік]]. * [[Галіна Дзмітрыеўна Кнацько]] (нар. 1945) — беларускі [[гісторык]], [[кандыдат гістарычных навук]]. * [[Фрыдрых Лунгерсгаўзен]] (1884 — 1960) — беларускі геолаг, кандыдат геолага-мінералагічных, прафесар. * [[Арыстарх Васілевіч Лянтулаў]] (1882 — 1943) — рускі і савецкі мастак, жывапісец, сцэнограф, адзін з родапачынальнікаў «Рускага авангарда». * [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў]] (нар. 1939) — [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]]. * [[Віктар Андрэевіч Скумін]] (нар. 1948) — савецкі і расійскі [[навуковец]], [[доктар медыцынскіх навук]], [[прафесар]], [[літаратар]]. * [[Аляксандр Анатолевіч Харчыкаў]] (1949 — 2023) — рускі [[Бард (Сярэднявечча)|бард]], [[паэт]]-спеўнік і выканавец аўтарскіх песень. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Penza Oblast}} * [http://www.penza.ru/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090819082331/http://www.penza.ru/ |date=19 жніўня 2009 }} {{Пензенская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Расіі}} [[Катэгорыя:Пензенская вобласць| ]] c9fzsfq4e05j3aqj3a9rlw7kevqn3fq 0 25301 5158664 5130867 2026-06-26T17:09:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158664 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Гродзенская губерня |Арыгінальная назва = Гродненская губернія |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Герб = Coat of arms of Grodno Governorate 1878.svg |Сцяг = |Краіна = [[Расійская імперыя]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = [[Гродна]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1 509 728 |Год перапісу = 1891 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Grodno province on the map of the western part of the Russian Empire.png |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Гродзенская губерня''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] рэгіянальнага ўзроўню, утвораная ў 1801 годзе, якая існавала да 1921 года. Цэнтрам быў горад [[Гродна]]. Губерня ўваходзіла ў склад [[Літоўскае генерал-губернатарства|Літоўскага (Віленскага) генерал-губернатарства]], а таму была складовай часткай [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]] Расійскай імперыі. == Гісторыя == Паводле свайго маніфеста ад [[30 кастрычніка]] [[1794]] г. расійская імператрыца [[Кацярына II|Кацярына ІІ]] загадала пасля падаўлення [[паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]] галоўнакамандуючаму расійскімі войскамі [[Мікалай Васілевіч Рапнін|Мікалаю Рапніну]] падзяліць акупаваныя землі Вялікага Княства Літоўскага на тры часткі (у складзе 17 паветаў) — Ковенскую, Віленскую і Гродзенскую, і прызначыла Рапніна [[Літоўскае генерал-губернатарства|літоўскім генерал-губернатарам]] (ці «генерал-губернатарам Літоўскага княства») з рэзідэнцыяй (Вярхоўным Праўленнем) у [[Гродна|Гродне]]<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, № 17264; ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Інкарпарацыя… С. 371.</ref><ref>Паралельна Мікалай Рапнін быў ліфляндскім і эстляндскім генерал-губернатарам, а цалкам князь афіцыйна менаваўся як «Яе Імператарскай Вялікасці, Самаўладцы Усерасійскай генерал-аншэф, Галоўнакамандуючы войскамі, ахапіўшымі Вялікае Княства Літоўскае, сенатар, ліфляндскі, эстляндскі і літоўскі генерал-губернатар, Яе Вялікасці генерал-ад’ютант, палкоў лейб-гвардыі Ізмайлаўскага падпалкоўнік, Таўрычаскага грэнадзерскага шэф, і ордэнаў расійскіх Св. Апостала Андрэя Першакліканага, Аляксандра Неўскага, ваеннага Св. Вялікапакутніка і пабеданосца Георгія і Св. Роўнаапостальнага князя Уладзіміра першых ступеняў, каралеўскага польскага Белага Арла і вялікакняскага Галсцінскага Св. Ганны кавалер». Гл.: Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, № 17264.</ref>. Пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзела Рэчы Паспалітай]] [[14 снежня]] [[1795]] г. захопленыя тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага, якія яшчэ з 30 кастрычніка 1794 падпарадкоўваліся літоўскаму генерал-губернатару Рапніну, былі падзелены на [[Слонімская губерня|Слонімскую]] (тэрытарыяльна правобраз будучай Гродзенскай губерні) і [[Віленская губерня|Віленскую губерні]] і засталіся пад кіраваннем літоўскага генерал-губернатара<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, № 17417.</ref><ref>У 1795—1796 гг. літоўскі генерал-губернатар князь Рапнін ва ўказах Кацярыны ІІ (а пасля і Паўла І) менаваўся часам як віленскі і слонімскі генерал-губернатар. Гл.: Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, № 17430, 17494, 17519.</ref>. [[Слонімская губерня]] складалася з 8 паветаў: Слонімскага, Навагрудскага, Гродзенскага, Ваўкавыскага, Брэсцкага, Кобрынскага, Пружанскага і Лідскага. [[18 чэрвеня]] [[1796]] г. [[Літоўскае генерал-губернатарства|літоўскі генерал-губернатар]] князь Мікалай Рапнін спланаваў рэарганізацыю падначаленай яму тэрыторыі ў Слонімскае намесніцтва (правобраз будучай Гродзенскай губерні) і Віленскае намесніцтва<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 383.</ref>. Указ імператрыцы Кацярыны ІІ ад [[8 жніўня]] [[1796]] г. Рапніну загадваў стварыць Віленскае і Слонімскае намесніцтвы, але па прычыне смерці імператрыцы яны не былі створаны<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, № 17494, 17525.</ref>. Падчас адміністрацыйна-тэрытарыяльных рэформ [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]] паводле ўказа ад [[12 снежня]] [[1796]] г. Віленская і Слонімская губерні аб’ядноўваліся ў адну — [[Літоўская губерня|Літоўскую губерню]] (1796—1801) з цэнтрам у [[Вільнюс|Вільні]]. Літоўская губерня ўваходзіла ў склад [[Літоўскае генерал-губернатарства|Літоўскага генерал-губернатарства]] (з адной Літоўскай губерняй)<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 24, № 17634.</ref>. Расійскі імператар (1801—1825) [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] сваім указам ад 9 (21) верасня 1801 г. падзяліў [[Літоўская губерня|Літоўскую губерню]] на дзве — Літоўска-Віленскую губерню (1801—1840) і Літоўска-Гродзенскую губерні (1801—1840), якія ўвайшлі ў склад [[Літоўскае ваеннае губернатарства|Літоўскага ваеннага губернатарства]] (1801—1830) з цэнтрам у Вільні<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 26, № 20004.</ref>. [[18 ліпеня]] [[1840]] г. расійскі імператар [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] загадаў Сенату перайменаваць Літоўска-Віленскую губерню ў [[Віленская губерня|Віленскую губерню]] (1840—1917), а Літоўска-Гродзенскую губерню ў Гродзенскую губерню<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 15, аддзяленне 1, № 13678; История Литовской ССР… С. 176; Żmudź / Encyklopedia Powszechna. — T. 28. — С. 997.</ref>. Паводле ўказу ад [[18 снежня]] [[1842]] г. у склад Гродзенскай губерні была ўключана [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкая вобласць]] (1808—1842)<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі, Т. 17, аддзял. 2, № 16347.</ref>, якая складалася з чатырох паветаў ([[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Бельскі павет (Гродзенская губерня)|Бельскі]] і Драгічынскі, прычым апошні злучаны быў з Бельскім у адзін павет). Тым жа ўказам Лідскі павет Гродзенскай губерні быў уключаны ў склад Віленскай губерні, а Навагрудскі — у склад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Такім чынам Гродзенская губерня пачала складацца з 9 паветаў. Такі склад Гродзенскай губерні пратрываў да скасавання губерні ў 1917 г. <gallery perrow=5> File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 27 nr 20369 - p 220 - 1802 AD.jpg|Паведамленне 14 жніўня 1802 г. Літоўскага ваеннага губернатара Сенату ''Аб перадачы Ашмянскага павета да Гродзенскай губерні''<ref>[[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі павет]] у канечным выніку не быў уключаны ў склад Літоўска-Гродзенскай губерні.</ref>. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 27, №20369. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 1 T 30 nr 23534 - p0874.jpg|Указ Сената 11 сакавіка 1809 г. ''Аб правядзенні дваранскіх выбараў у губернях, вернутых ад Польшчы, паводле ўказаў 5 сакавіка 1805 г. і 11 кастрычніка 1807 г.'' Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 30, №23534. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 31 nr 24366 - p 370 - 1810 AD.jpg|''Імператарскі ўказ Сенату аб базыліянскім духоўным ордэне і вучылішчах, ім трыманых''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 31, №24366 (фрагмент), 1810 г. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 31 nr 25665 - p 667 - 1811 AD.jpg|''Указ Сената аб заснаванні ў Гродзенскай губерні асаблівых судоў для размежавання зямель''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 31, №25665 (пачатак), 1811 г. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 31 nr 25665 - p 668 - 1811 AD.jpg|''Указ Сената аб заснаванні ў Гродзенскай губерні асаблівых судоў для размежавання зямель''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 31, №25665 (заканчэнне), 1811 г. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 1 Т 32 nr 25005 - p0199.jpg|Меркаванне Дзяржаўнага Савета 18 снежня 1811 г. ''Аб распаўсюджанні палажэння пра размежаванне Віленскай губерні і на Мінскую губерню''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 32, №25005. File:Division of Vilno Governorate within 1795-1842.jpg|Cтаронка з артыкула [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Ганорыя Кіркора]] «Этнографический взгляд на Виленскую губернию» (1858 г.) </gallery> 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] беларуская частка Гродзенскай губерні абвяшчалася часткай [[БНР]]. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі Гродзенская губерня ўвайшла ў [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Беларускую ССР]], а 27 лютага 1919 года было аформлена стварэнне [[ЛітБел ССР]]. Пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) тэрыторыя ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Гродзенская губерня скасавана, яе Беластоцкі, Бельскі, Ваўкавыскі, Гродзенскі, Саколкаўскі паветы ўвайшлі ў [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкае ваяводства]], Брэсцкі, Кобрынскі, Пружанскі паветы — у [[Палескае ваяводства]], а Слонімскі павет — у [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)]]. == Карты == <gallery perrow=5> File:1820 Гродненская Губерния и Белостокская Область.jpg| File:Grodnenskaya gubernia.jpg| File:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b18 750-0.jpg| File:Brockhaus and Efron Jewish Encyclopedia e6 791-2.jpg| File:Grodno governorate.jpg| </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Антон Станіслававіч Вайніловіч]] * [[Янка Геніюш]] * [[Іван Лук’янавіч Саланевіч]] * [[Лук’ян Міхайлавіч Саланевіч]] * [[Уладзіслаў Чарняўскі]] * [[Яўген Хлябцэвіч]] * [[Уладзімір Парфір’евіч Юзьвюк]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : [[Віктар Уладзіміравіч Хурсік|Хурсік]], 2003. — 470 с. * ''Арсеньев, К.'' Статистические очерки России / К. Арсеньев. — Санкт-Петербург : Тип. Импер. академии наук, 1848. — 503 с. * ''Большакова, О. В.'' Российская империя: система управления. Современная зарубежная историография: аналитический обзор / О. В. Большакова ; Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. отеч. и зарубеж. истории; Отв. ред. В. М. Шевырин. — М., 2003. — 92 с. [http://www.inion.ru/files/File/2003_Bolshakova_ros_imper.pdf]{{Недаступная спасылка}} * ''Ганчарук, І.'' Палітыка царызму ў адносінах да каталіцкай царквы (1772—1830) / І. Ганчарук // Беларус. гіст. часоп. — 2002. — № 1. — С. 39—46. * Гісторыя Беларусі. Курс лекцый : у 2 ч. / [[Пётр Іванавіч Брыгадзін|П. І. Брыгадзін]], У. Ф. Ладысеў, П. І. Зялінскі [і інш.]. — Мінск : РІВШ БДУ, 2002. — Ч. 2 : XIX—XX стагоддзі. — 656 с. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мн.: Выш. шк., 2003. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — 416 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2000—2012. — Т. 4 : Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.) / М. Біч [і інш.]. — 2005. — 519 с. * {{Крыніцы/БЭ|5|Гродзенская губерня}} * ''[[Міхаіл Дзмітрыевіч Далбілаў|Долбилов, М. Д.]]'' Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II / М. Д. Долбилов. — М. : Новое литературное обозрение, 2010. — 1000 с. * Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с. * ''Зайончковский, П. А.'' Правительственный аппарат самодержавной России в XIX в. / П. А. Зайончковский. — М. : Мысль, 1978. — 288 с. * Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — М. : Новое литературное обозрение, 2006. — 608 с. * История Литовской ССР / А. Таутавичюс, Ю. Юргинис, М. Ючас и др.; Ред. колл. Б. Вайткявичюс (отв. ред.) [и др.]. — Вильнюс : Мокслас, 1978. — 676 с. * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс : Eugrimas, 2013. — 318 с. * ''Казлоў, Л. Р.'' Беларусь на сямі рубяжах / Л. Р. Казлоў, А. К. Цітоў. — Мінск : Беларусь, 1993. — 71 с. * ''Каппелер, А.'' Россия — многонациональная империя: Возникновение. История. Распад / А. Каппелер; пер. с нем. С. Червонная. — М. : Традиция, 2000. — 344 с. — ISBN 5-89493-009-Х * ''[[Генадзь Васілевіч Кісялёў|Кісялёў, Г. В.]]'' Віленскае генерал-губернатарства / Г. В. Мальдзіс // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мн., 1994. — Т. 2. — С. 272—273. * ''[[Аляксандр Аляксандравіч Кісялёў|Киселев, А. А.]]'' [http://zapadrus.su/2012-04-11-14-59-43/2013/-1863-/246-2013-01-19-133149.html Конфессиональные аспекты кадровой политики российских властей в полицейских учреждениях МВД белорусских губерний во второй половине XIX — начале XX вв.] // Западнорус [Электронны рэсурс] * ''[[Аляксандр Аляксандравіч Кісялёў|Киселев, А. А.]]'' Система управления и чиновничество белорусских губерний в конце XVIII — первой половине XIX в. / А. А. Киселев. — Минск : ВА РБ, 2007. — 172 с. * ''Корнилов, И.'' Русское дело в Северо-Западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в муравьевскую эпоху / И. Корнилов. — Санкт-Петербург : Тип. А. Лопухина, 1901. — 420 с. * ''Липранди, А. П.'' [http://dlib.rsl.ru/01003548360?get=pdf «Отторженная возвратих»: Падение Польши и воссоединение Западно-Русского края] / А. П. Липранди (А. Волынец). — СПб : Калашниковск. тип. А. Л. Трунова, 1893. — 80 с. * ''Литвинов, М. М.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003545042?get=pdf Литовская область, Полесье и страна к югу от Полесья : Записки офицеров старш. курса Николаев. акад. Ген. штаба, сост. по лекциям адъюнкт-проф. М. Литвинова в 1883—83 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304225214/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003545042?get=pdf |date=4 сакавіка 2016 }} / М. М. Литвинов. — СПб : Общественная польза, 1883. — 16 с. * ''[[Лугаўцова Святлана Леанідаўна|Луговцова, С. Л.]]'' Политика российского самодержавия по отношению к дворянству Белоруссии в конце XVIII — первой половине XIX вв. / С. Л. Луговцова. — Минск : БГПУ, 1997. — 79 с. * ''Лысенко, Л. М.'' Губернаторы и генерал-губернаторы Российской империи (XVIII — начало XX века) / Л. М. Лысенко. — М. : МПГУ, 2001. — 2-е изд. — 358 с. * Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния / сост. А. Корева. — Санкт-Петербург : Тип. И. Огризко, 1861. — 804 с. * Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами генерального штаба. Гродненская губерния / сост. П. Бобровский. — СПб. : Тип. И. Огризко, 1863. — Ч. 1. — 820 с. * Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами генерального штаба. Гродненская губерния / сост. П. Бобровский. — СПб. : Тип. И. Огризко, 1863. — Ч. 2. — 1074 с. * ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края / Н. И. Петров. — СПб. : Тип. Тов. «Общественная польза», 1890. — 585 с. [http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015141/http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/ |date=29 лістапада 2014 }} * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_21.pdf Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Гродзенскай губерні ў 1801—1863 гг.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2016. — Вып. 21. — С. 240—246. * Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861—1862 гг.: материалы и документы / гл. ред. : С. Кеневич. — М. : Наука, 1964. — 707 с. * ''Реклю, Э.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf Россия европейская и азиатская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211904/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} : в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. Европейская Россия. До Урала. — СПб. : А. Ильин, 1883. — 700 с. * ''Столпянский, Н. П.'' Девять губерний Западно-Русского края в топографическом, геогностическом, статистическом, экономическом, этнографическом и историческом отношениях : (С карт. девяти губерний края) / Н. П. Столпянский. — СПб : тип. Гогенфельдена и К°, 1866. — 200 с. * ''[[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Эркерт, Р. Ф.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303234943/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с. * ''[[Вячаслаў Швед|Швед, В. В.]]'' [http://kamunikat.org/download.php?item=10267-1.pdf&pubref=10267 Губернскі Гродна: Аповяды з гісторыі горада (канец XVIII — пачатак ХХ ст.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090915155626/http://kamunikat.org/download.php?item=10267-1.pdf&pubref=10267 |date=15 верасня 2009 }} — Гродна, 2002. — 193 с. * ''[[Ігнат Эмануэль Лахніцкі|Lachnicki, I.E.]]'' [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=5954&from=FBC Statystyka gubernii Litewsko-Grodzienskiey] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241008222207/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=5954&from=FBC |date=8 кастрычніка 2024 }} / I.E. Lachnicki. — Wilno : Druk. Józefa Zawadzkiego, 1817. — 88 s. * ''Rodkiewicz, W.'' Russian Nationality Policy in the Western Provinces of the Empire (1863—1905) / W. Rodkiewicz. — Lublin: Scientific Society of Lublin, 1998. — 257 s. * ''[[Напалеон Роўба|Rouba, N.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/rouba/Rouba_N._Przewodnik_po_Litwe_i_Bia%C5%82ejrusi.html Przewodnik po Litwie i Białejrusi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140603144045/http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/rouba/Rouba_N._Przewodnik_po_Litwe_i_Bia%C5%82ejrusi.html |date=3 чэрвеня 2014 }} / N. Rouba. — Wilno : Wydawnictwo «Kurjera Litewkiego», 1908. — 2-e wyd. — 215 s. [http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=14001&from=publication&] * ''[[Дарус Сталюнас|Staliunas, D.]]'' Making Russians. Meaning and Practice of Russification in Lithuania and Belarus after 1863 / D. Staliunas. — Amsterdam—New York : Rodopi, 2007. — 465 s. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.runivers.ru/lib/book3130/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140530161039/http://www.runivers.ru/lib/book3130/ |date=30 мая 2014 }} // Руниверс * [http://www.runivers.ru/lib/book3136/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Второе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308003703/http://www.runivers.ru/lib/book3136/ |date=8 сакавіка 2016 }} // Руниверс * [http://www.runivers.ru/lib/book3139/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Третье] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110819174043/http://runivers.ru/lib/book3139/9995/ |date=19 жніўня 2011 }} // Руниверс {{Адміністрацыйны падзел Расійскай імперыі}} [[Катэгорыя:Гродзенская губерня| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] 4q4jm3cm398smcv91ca2exkkmffpl0l 0 32743 5158748 5158025 2026-06-27T06:16:14Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158748 wikitext text/x-wiki {{Замак |Назва = Навагрудскі замак |Арыгінальная назва = |Выява = Novogrudok ruin.jpg |Подпіс выявы = Руіны Навагрудскага замка (сучасны стан) |Шырыня выявы = 300px |Статус = {{ГККРБ 4|411Г000404}} |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Назва месцазнаходжання= Горад |Месцазнаходжанне = [[Навагрудак]] |lat_dir = N |lat_deg = 53|lat_min = 36|lat_sec = 5 |lon_dir = E |lon_deg = 25|lon_min = 49|lon_sec = 39 |region = BY |CoordScale = |Тып будынка = абарончы замак |Архітэктурны стыль = [[Гатычная архітэктура|готыка]], [[Беларуская готыка|беларуская готыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = мясцовыя майстры |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = XI стагоддзе (драўляны), XIII стагоддзе (мураваны) |Асноўныя даты = |Скасаваны = пачатак XVIII стагоддзя |Пачатак будаўніцтва = другая палова XIII стагоддзя |Заканчэнне будаўніцтва= пачатак XVI стагоддзя |Будынкі = 7 вежаў (захаваліся руіны дзвюх), палац, замкавая царква |Вядомыя жыхары = [[Вялікія князі літоўскія]] |Стан = руіны (закансерваваны) |Commons = Category:Navahradak Castle }} '''Навагру́дскі за́мак'''&nbsp;— унікальны помнік абарончага дойлідства XI—XVI стагоддзяў, гістарычны цэнтр [[Навагрудак|Навагрудка]], адна з галоўных рэзідэнцый вялікіх князёў літоўскіх. Уваходзіў у стратэгічную лінію фартыфікацый [[Лідскі замак|Ліда]]&nbsp;— [[Крэўскі замак|Крэва]]&nbsp;— [[Медніцкі замак|Меднікі]]&nbsp;— [[Троцкі астраўны замак|Трокі]]. Замак размешчаны на высокім пагорку ([[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]]), абкружаным глыбокім ровам. Да нашага часу захаваліся руіны цэнтральнай вежы [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]] і [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежы]], а таксама выведзеныя на паверхню і закансерваваныя рэшткі падмуркаў іншых вежаў і муроў. З'яўляецца выдатным узорам [[Гатычная архітэктура|гатычнай архітэктуры]] і [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]]. Аб'ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. == Гісторыя і эвалюцыя ўмацаванняў == === Ранні перыяд (XI—XIII стст.) === Умацаванні старажытнага Навагрудка складаліся з дзвюх пляцовак: [[Дзядзінец|дзядзінца]] (на [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]]) і [[Вакольны горад|вакольнага горада]] ([[Малы замак (Навагрудак)|Малога замка]]). Археалагічнымі даследаваннямі вызначана, што з пачатку XI і да сярэдзіны XIII стагоддзя на валах дзядзінца стаялі драўляныя сцены рознай канструкцыі. За гэты час яны аднаўляліся і перабудоўваліся не менш за пяць разоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=15}}. У другой палове XIII стагоддзя на валах былі пастаўлены моцныя [[Дуб|дубовыя]] зрубы-[[Гародня|гародні]] з двайной пярэдняй сценкай. У гэты ж час (другая палова XIII ст.) з буйных, груба абчасаных [[Палявы камень|палявых камянёў]], складзеных на [[Вапна|вапне]], была ўзведзена першая мураваная вежа, якая належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яна мела чатырохвугольную форму і стаяла з паўночнага боку замка, выступаючы за лінію драўлянага вала. Гэтая вежа адыграла вялікую ролю ў абароне горада: у [[Аблога Навагрудка (1274)|1274]] годзе галіцка-валынскія і татарскія войскі безвынікова штурмавалі Навагрудак. У XIV стагоддзі замак неаднаразова і беспаспяхова спрабавалі захапіць атрады [[Крыжакі|крыжакоў]]: у [[Аблога Навагрудка (1314)|1314]] годзе на чале з магістрам [[Генрых фон Плёцке|Генрыхам фон Плёцке]], у [[Аблога Навагрудка (1391)|1391]] годзе на чале з [[Конрад фон Валенрод|Конрадам фон Валенродам]] і ў [[Аблога Навагрудка (1394)|1394]] годзе на чале з [[Конрад фон Юнгінген|Конрадам фон Юнгінгенам]] і маршалам [[Венер фон Тэтынген|Вернерам Тэтынгерам]]. У выніку гэтых магутных нападаў і абстрэлаў верхнія ярусы старажытнай каменнай вежы атрымалі моцныя пашкоджанні{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Мураваны замак (XIV—XVI стст.) === <gallery widths="150" heights="150" class="center" caption="Рэканструкцыі замка"> Navahradak - Rekanstrukcyja (Viktar Staščaniuk) 3.jpg|Навагрудскі замак. Рэканструкцыя [[Віктар Сташчанюк|В. Сташчанюка]] Navahradak_-_Rekanstrukcyja_(Viktar_Staščaniuk)_1.jpg|Навагрудскі замак у XVI ст. Рэканструкцыя В. Сташчанюка </gallery> У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога каменнага данжона, якія паслужылі трывалым падмуркам, была ўзведзена новая вежа з [[Пальчатка (цэгла)|цэглы]] ў тэхніцы [[Лусковая муроўка|лусковай муроўкі]]. Яна атрымала назву [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўка]] (Шчытовая або Цэнтральная). Вежа мела 5 паверхаў з перакрыццямі на [[Бэлька|бэльках]] і дасягала 25 метраў у вышыню. Унізе яна мела праёмы брамы і з'яўлялася галоўным уваходам у замак{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Да канца XIV стагоддзя [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўка]] заставалася адзінай мураванай фартыфікацыяй драўлянага замка. У канцы XIV&nbsp;— пачатку XV стагоддзя пачалося маштабнае будаўніцтва мураваных сцен і новых вежаў. На першым этапе збудавалі тры мураваныя вежы: [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельную]], [[Малая брама (Навагрудак)|Малую браму]] (Уваходную) і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадскую]], а таксама злучылі іх мураванымі сценамі таўшчынёй да 2,6 метра. Сцяна ад [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежы]] да [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]] не была канструктыўна перавязана з апошняй, што пацвярджае іх розначасовае будаўніцтва{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Другі этап фарміравання мураваных умацаванняў прыпадае на пачатак XV стагоддзя. У гэты час ля ўсходняга падножжа гары, над крыніцай, збудавалі [[Калодзежная вежа (Навагрудак)|Калодзежную вежу]]. Яна злучалася з замкам спецыяльным мураваным праслам сцяны з патаемным ходам, што забяспечвала гарнізон пітной вадой{{sfn|Ткачоў|1978|с=48}}. Трэці этап прыпадае на канец XV&nbsp;— пачатак XVI стагоддзя і звязаны з пагрозай набегаў [[Крымскае ханства|крымскіх татар]]. У 1505 годзе замак вытрымаў чарговую аблогу татарскай арды [[Біці-Гірэй|Біці-Гірэя]]. У гэты перыяд у паўночна-заходнім куце замка збудавалі магутную мураваную вежу [[Дазорца (вежа)|Дазорцу]], якая мела ў аснове квадрат 14 на 14 метраў і вызначалася наяўнасцю байніц падэшвеннага бою для [[Гармата|гармат]]. Паміж [[Дазорца (вежа)|Дазорцай]] і [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкай]] узвялі сцяну, якая канчаткова замкнула кола мураваных фартыфікацый замка{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. Развіццё артылерыі і ўдасканаленне тактыкі аблогі ў XVI стагоддзі прымусіла абаронцаў стварыць дадатковы ніжні пояс абароны (форбург). Ля ўсходняга падножжа гары была збудавана [[Меская вежа|Меская брамная вежа]], якая злучалася прасламі сцен з [[Калодзежная вежа (Навагрудак)|Калодзежнай вежай]] і [[Малая брама (Навагрудак)|Малой брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=50}}. Унутры дзядзінца знаходзілася мураваная [[Замкавая царква (Навагрудак)|царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] (вядомая з XIV ст.), якая ў тым ліку выкарыстоўвалася для захоўвання кніг земскага і Трыбунальскага судоў у пачатку XVIII стагоддзя{{sfn|Radaman|2022|с=90}}. З 1581 па 1775 год у горадзе кожныя два гады праходзілі сесіі (так званая «руская кадэнцыя») галоўнага апеляцыйнага суда — [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Żmigrodzki|1931|с=13}}. На поўнач ад царквы стаяў двухпавярховы мураваны княжацкі палац. Замак доўгі час з'яўляўся цэнтрам палітычнага жыцця [[Навагрудскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Навагрудскага павета]]: тут традыцыйна праходзілі шляхецкія сеймікі. Для гэтых мэт навагрудская шляхта неаднаразова выдаткоўвала сродкі і будавала на тэрыторыі дзядзінца спецыяльны судовы дом і сеймікавую ізбу. Абавязак зберагаць актавыя кнігі прывёў да таго, што з [[1638]] года для архіва была прыстасавана вежа [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўка]]{{sfn|Radaman|2022|с=86}}. Такім чынам, у XVI стагоддзі Навагрудскі замак меў 7 вежаў і лічыўся адным з самых магутных для свайго часу на тэрыторыі Усходняй Еўропы. === Разбурэнне замка (XVII—XVIII стст.) === Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай 1654—1667 гадоў]] замак двойчы захопліваўся. У верасні [[1655]] года яго ўзялі штурмам казакі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў [[1660]] годзе крэпасць занялі войскі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]. У выніку гэтых ваенных дзеянняў вежы [[Меская вежа|Меская]], [[Калодзежная вежа (Навагрудак)|Калодзежная]], [[Малая брама (Навагрудак)|Малая брама]] і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадская]], а таксама муры паміж імі былі зруйнаваны да падмуркаў. Канчаткова фартыфікацыі былі знішчаны падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]]: у [[1706]] годзе шведскія войскі падарвалі рэшткі ўмацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === <gallery caption="Мастацкія выявы XIX стагоддзя" widths=150 heights=150 class="center"> Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (J. Pieška, 1800).jpg|[[Юзаф Пешка|Ю. Пешка]], каля 1800 г. Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (1801-50).jpg|1-я палова XIX ст. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (XIX).jpg|XIX ст. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1821-99) (2).jpg|1821—1899 гг. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1829).jpg|1829 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (A. Alés, 1835).jpg|А. Алес, 1835 г. Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (K. Rusiecki, 1844).jpg|[[Канут Русецкі|К. Русецкі]], 1844 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1851).jpg|1851 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (V. Dmachoŭski, 1856).jpg|[[Вінцэнт Дмахоўскі|В. Дмахоўскі]], 1856 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (V. Dmachoŭski, 1856).jpg|В. Дмахоўскі, 1856 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (V. Sadovnikov, 1850-59).jpg|[[Васіль Садоўнікаў|В. Садоўнікаў]], 1850-я гг. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1867).jpg|1867 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1869).jpg|1869 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (N. Orda, 29.07.1876).jpg|[[Напалеон Орда|Н. Орда]], 29 ліпеня 1876 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (N. Orda, 20.08.1876).jpg|Н. Орда, 20 жніўня 1876 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (N. Orda, 1877).jpg|Паводле Н. Орды, 1877 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (M. Ružanski, 1883).jpg|М. Ружанскі, 1883 г. Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (M. Ružanski, 1883).jpg|М. Ружанскі, 1883 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1888).jpg|1888 г. Navahradak. Наваградак (S. Papoŭski, 1889).jpg|С. Папоўскі, 1889 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1890).jpg|1890 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (K. Piastuškievič, 1895).jpg|К. Пястушкевіч, 1895 г. Navahradak. Наваградак (1895).jpg|1895 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1898).jpg|1898 г. Navahradak. Наваградак (F. Brzozowski, 1898).jpg|Ф. Бжазоўскі, 1898 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (P. Stachievič, 1899).jpg|П. Стахевіч, 1899 г. </gallery> Пасля далучэння беларускіх зямель да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] руіны замка працягвалі знікаць. У 1802 годзе літоўскі генерал-губернатар [[Лявонцій Лявонцьевіч Бенігсен|Л. Бенігсен]] даў загад разабраць рэшткі замкавых вежаў для брукавання вуліц горада. У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго Навагрудка. Гэты пласт дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. У 1906 годзе абвалілася палова ўсходняй вежы&nbsp;— [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]]. Каб прадухіліць далейшае разбурэнне, у 1909—1910 гадах дзякуючы намаганням [[Т. Корзан|Т. Корзана]] да яе былі прыбудаваны падпорныя эскарпы-контрфорсы. У 1922 годзе дзякуючы дапамозе Дэпартамента мастацтва і культуры Навагрудская акруговая дырэкцыя грамадскіх работ умацавала эскарпамі і паўднёвую&nbsp;— [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельную вежу]]{{sfn|Żmigrodzki|1931|с=24—25}}. === Найноўшы час і даследаванні === <gallery caption="Фотаздымкі і графіка пачатку XX стагоддзя (да кансервацыі)" widths=150 heights=150 class="center"> Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (T. Boretti, 1900).jpg|Т. Барэці, 1900 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1901-05).jpg|1901—1905 гг. Navahradak, Vilenskaja. Наваградак, Віленская (M. Astankovič, 1905).jpg|М. Астанковіч, 1905 г. Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (J. Alšeŭski, 1905).jpg|Я. Альшэўскі, 1905 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1906).jpg|1906 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1908).jpg|1908 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (K. Stefanski, 1908).jpg|К. Стафанскі, 1908 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909).jpg|1909 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|1909 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1909).jpg|1909 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1909) (2).jpg|1909 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1910).jpg|1910 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (U. Ślizień, 1911).jpg|У. Слізень, 1911 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1912).jpg|1912 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1913).jpg|1913 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1901-14).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-14).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-14) (2).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-14) (3).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1901-14).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1901-14) (2).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1901-14) (3).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (J. Bułhak, 1901-14).jpg|[[Ян Булгак|Я. Булгак]], да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (M. Bystydzienski, 1901-14).jpg|М. Быстыдзенскі, да 1915 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1914).jpg|1914 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1914).jpg|1914 г. Navahradzki zamak, Kaścielnaja. Наваградзкі замак, Касьцельная (K. Višnieŭski, 1915).jpg|К. Вішнеўскі, 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (L. R., 1917).jpg|1917 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1917).jpg|1917 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1918).jpg|1918 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (K. Višnieŭski, 1918).jpg|К. Вішнеўскі, 1918 г. </gallery> Першыя прафесійныя археалагічныя даследаванні на Замкавай гары прайшлі ў міжваеннай Польшчы: у 1924 годзе пад кіраўніцтвам кансерватара Навагрудскага ваяводства прафесара [[Ежы Ромер|Ежы Ромера]], а ў 1930 годзе — пад кіраўніцтвам доктара [[Станіслаў Лорэнц|Станіслава Лорэнца]]. Гэтыя раскопкі далі магчымасць усталяваць форму замкавых муроў, былі адкрыты падмуркі дзвюх вежаў, барбакана і скляпеністага пераходу да яго{{sfn|Żmigrodzki|1931|с=25}}. У савецкі час маштабныя даследаванні працягнуліся. З 1956 года на Замчышчы працавалі археалагічныя экспедыцыі, у тым ліку пад кіраўніцтвам [[Фрыда Давыдаўна Гурэвіч|Ф. Д. Гурэвіч]]. У 1969—1973 гадах фундаментальныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні праводзіў [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]], які дэталёва вывучыў этапы фарміравання і развіцця замкавага комплексу{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. У 2011 годзе навагрудскія ўмацаванні ([[Дазорца (вежа)|Дазорную]] і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадскую]] вежы) даследаваў [[Андрэй Анатолевіч Мяцельскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Мяцельскі]]. Ён удакладніў іх памеры, архітэктурныя дэталі і знайшоў рэшткі мураванай сцяны паміж імі, а таксама даказаў, што [[Малы замак (Навагрудак)|Малы замак]] не быў злучаны мураванымі сценамі з галоўным. == Сучасны стан і кансервацыя == <gallery caption="Сучасны стан" widths=150 heights=150 class="center"> Navahrudak castle.jpg|Агульны выгляд [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]] Navahradak - Vieža Ščytoŭka.jpg|Руіны вежы [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]] Navahradak Castle 20180501 144022.jpg|[[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельная вежа]] пасля кансервацыі Navahrudak castle 2.jpg|Уваход на Замкавую гару </gallery> Да пачатку XXI стагоддзя Навагрудскі замак дайшоў у стане моцна разбураных руін. У рамках дзяржаўнай праграмы «[[Замкі Беларусі (дзяржаўная праграма)|Замкі Беларусі]]» з 2012 года пачаліся маштабныя кансервацыйна-рэстаўрацыйныя работы, падзеленыя на шэсць пускавых комплексаў. Праект быў распрацаваны УП «[[Гроднаграмадзянпраект]]» і ААТ «[[Белрэстаўрацыя]]»<ref name="nn_142720">{{cite web |url=https://nashaniva.com/142720 |title=Ігар Байцоў: У Навагрудку адбываецца капiтальны рамонт руiны «па-багатаму» |date=3 лютага 2015 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. У 2013—2014 гадах праводзіліся работы па стабілізацыі схілу Замкавай гары пад [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежай]] (ўсталявана каля 100 [[Паля (будаўніцтва)|бураін'екцыйных паль]]). Сама вежа была зафіксавана прасторавым металічным бандажом і прыгружана новымі мураванымі канструкцыямі, выкананымі з рэстаўрацыйнай цэглы ручной працы ў тэхніцы «[[Вендская муроўка|вендскай муроўкі]]»<ref name="nn_111917">{{cite web |url=https://nashaniva.com/111917 |title=Драма ў нас на вачах: вежа Навагрудскага замка можа абрынуцца ў любы момант |author=Кірыла Хілько |date=1 ліпеня 2013 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref><ref name="nn_143753">{{cite web |url=https://nashaniva.com/143753 |title=Антон Астаповіч: Захаваць руіны? Так можна застацца нават без руін |author=Антон Астаповіч |date=21 лютага 2015 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref><ref name="nn_138183">{{cite web |url=https://nashaniva.com/138183 |title=Як вам тое, што зрабілі з вежай Навагрудскага замка? |author=Кірыла Хілько |date=4 лістапада 2014 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. Для прадухілення далейшых апоўзняў каля [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарнага касцёла]] (якія фіксаваліся, напрыклад, у 2017 годзе) была ўладкавана новая дрэнажная сістэма<ref name="nn_190044">{{cite web |url=https://nashaniva.com/190044 |title=Чыноўнікі: Пагрозы Касцельнай вежы ў Навагрудку няма |date=2 мая 2017 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. Пяты этап рэстаўрацыі завяршыўся ў 2024 годзе. Ён уключаў [[Кансервацыя (архітэктура)|кансервацыю]] руін замкавых сцен па ўсім перыметры гары і вывядзенне на паверхню рэштак трох вежаў — Уваходнай ([[Малая брама (Навагрудак)|Малой брамы]]), [[Дазорца (вежа)|Дазорнай]] і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадскай]]. Да гэтага яны былі схаваны пад зямлёй. Старажытны мур быў ачышчаны і надбудаваны прыкладна на 1,5 метра новымі камянямі і цэглай, дзякуючы чаму замак атрымаў часткова замкнёны контур<ref name="nn_342994">{{cite web |url=https://nashaniva.com/342994 |title=Навагрудскі замак расце ўверх. Ці нармальна гэта? |author=Ф. Раўбіч |date=19 мая 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref><ref name="nn_354625">{{cite web |url=https://nashaniva.com/354625 |title=З'явіліся сцены і брама — глядзіце, як змяніўся Навагрудскі замак |date=3 лістапада 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. Шосты этап, які працягнецца ў 2025 годзе, прадугледжвае аднаўленне вежы [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]] і стварэнне ў ёй музейнай экспазіцыі, прысвечанай гісторыі замка. Згодна з праектам галоўнага архітэктара А.&nbsp;Карпука, плануецца адрэстаўраваць захаваныя фрагменты і ўзнавіць страчаныя сцены з выкарыстаннем новай цэглы для візуальнага адрознення ад аўтэнтыкі. Вежа будзе мець шасціўзроўневую прастору (ад глыбіні 5 метраў да вышыні 12,5 метра) з драўлянымі вокнамі і вітражамі. Плануецца таксама аднаўленне сярэднявечнага [[Данскер|данскера]]. Музей будзе «халодным» (без падвядзення камунікацый, акрамя электрычнасці, для захавання культурнага пласта). З восені 2024 года ўваход на тэрыторыю [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]] стаў платным для маніторынгу турыстычнай плыні<ref name="nn_354233">{{cite web |url=https://nashaniva.com/354233 |title=У вежы Шчытоўка Наваградскага замка збіраюцца зрабіць музей |date=28 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref><ref name="nn_354625" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Навагрудскі замак|361}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|Навагрудскія замкі||98}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Навагру́дскія за́мкі|511}} * {{Крыніцы/ВКЛ|2|361—362}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * Белорусская ССР. Т. 4 : краткая энцикл. — Мн., 1981. * Города, местечки и замки Великого Княжества Литовского. Энциклопедия. — Мн., БелЭн, 2009. — С. 312. — ISBN 978-985-11-0432-7 * Страчаная спадчына / [[Тамара Віктараўна Габрусь|Т. В. Габрусь]], [[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|А. М. Кулагін]], [[Юрый Уладзіміравіч Чантурыя|Ю. У. Чантурыя]] і інш. Уклад. Габрусь Т. В. — Мн.: [[Полымя (выдавецтва)|Полымя]], 1998. — С. 8—14. — 351 с.: іл. — ISBN 985-07-0036-Х. * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачоў М. А.]] |загаловак=Замкі Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1977 |старонак=82}} * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * ''[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачёв, М. А.]]'' Замки Беларуси. — Мн., 2005. * {{артыкул |аўтар=Метельский А. А. |загаловак=Археологические исследования фортификационных сооружений Новогрудского замка в 2011 году |выданне=Матэрыялы па археалогіі Беларусі |тып=зборнік |год=2014 |выпуск=25 |старонкі=341—345 |ref=Мяцельскі}} * {{артыкул|ref=Radaman|аўтар=Radaman A.|загаловак=Miejsca obrad sejmików i zjazdów szlacheckich powiatu nowogródzkiego|год=2022|выданне=Miscellanea Historico-Iuridica|тып=часопіс|том=XXI|нумар=1|старонкі=75—115}} * {{кніга|ref=Żmigrodzki|аўтар=Żmigrodzki J.|загаловак=Nowogródek i okolice|год=1931|месца=Nowogródek|выдавецтва=Wydanie trzecie|старонак=115}} == Спасылкі == {{Навагрудскі замак}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Славутасці Навагрудка]] [[Катэгорыя:Вуліца Малы Замак (Навагрудак)]] [[Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Навагрудка]] [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] 3yyua34yy00c16qo4aolxkkjyo1zj14 0 32808 5158737 5055790 2026-06-27T04:12:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158737 wikitext text/x-wiki Назва '''[[Літва (зямля)|Літва]]''' (''Lituae'') упершыню ўпамінаецца пад [[1009]] г. у Кведлінбурскіх аналах. У сярэдзіне 13 ст. на землях сучасных Беларусі і Літвы ўтварылася [[Вялікае Княства Літоўскае]] (ВКЛ). == Этымалогія назвы == [[Выява:Lietuvos vardas. The first name of Lithuania in writing 1009.jpg|thumb|Першае згадванне Літвы]] Назва «Літва» (''Lituae'' — [[Родны склон|род. скл.]] ад ''Litua'') упершыню згадана ў [[Кведлінбургскія аналы|Кведлінбургскіх аналах]] (Annales Quedlinburgenses) у [[1009]] г. у сувязі са смерцю каталіцкага прапаведніка [[Бруна Кверфурцкі|св. Бруна]] на паграніччы [[Русь|Русі]] {{langi|la|Rusciae}} і [[Літва (зямля)|Літвы]] {{langi|la|Lituae}}. Можна меркаваць, што зыходнай формай назвы была Litová з націскам на апошнім складзе, а ў вытворных ад яго прыметніках націск змяшчаўся на другі склад, адкуль старажытнарускі «литовскый», {{langi|la|Litoviensis}} і т.п. Варыянт назвы «Літовія» (Lithovia, Lettowia ў лацінска- і нямецкамоўных крыніцах) утварыўся хутчэй за ўсё ў выніку другаснай трансфармацыі прыметніка ў назоўнік пісарамі, для якіх літоўская мова не была роднай. Відавочна, зыходная форма «Літава» ўтварылася па тых жа прынцыпах, што і заходнебалцкія Надрав? (Надровія), Карсав? (Карсовія), Судава, Дайнава. Падобная форма зафіксавана і ва ўсходнелітоўскім арэале — Дзевалтва. Паходжанне тэрміна не высветлена, ніводная са шматлікій версій не атрымала агульнага прызнання. Корань літ- (з варыянтамі лет-/лют-) дапускае розныя этымалогіі як у балцкіх і славянскіх, так і ў іншых індаеўрапейскіх мовах. Сугучныя тапонімы вядомы з XII—XIII стст. на тэрыторыі [[Славакія|Славакіі]] (Lytwa), [[Румынія|Румыніі]] (Litua). Адна з версій звязвае тэрмін Літва з назвай рэчкі Латава, прытока р. Швянтойі (у Анікшчайскім раёне сучаснай Літоўскай рэспублікі). Фармулёўка граматы Міндоўга, выдадзенай адразу пасля яго каранацыі ў [[1253]] г. («дадзена ў Летовіі ў нашым двары») дазваляе некаторым аўтарам меркаваць, што існавала аднайменнае паселішча, у якім нібыта змяшчалася адна з яго рэзідэнцый, пазней — двор літоўскага біскупа. Яго звязваюць з гарадзішчам на той жа рэчцы Латава, дзе ў канцы XIV ст. прыгадваліся рэшткі замка Летаў (Lettow), ці з вёскай Літоўка каля Навагрудка. Але гэтыя меркаванні не маюць трывалай факталагічнай падставы. Літоўскі мовазнавец Казімірас Кузавініс высунуў гіпотэзу <ref>гл.: Kalbotyra, т. 10, С. 5-18 і т. 17, — С. 135—137</ref> пра тое, што пачатак назве Літвы мог даць славянізаваны гідронім Lietauka. Так у наш час завецца правы прыток ракі Нерыс. Гэта невялікая рэчка, працягласцю каля 11 км, змешчаная ў 30 км ад [[Кернаве]], важнага палітычнага цэнтра старажытнай Літоўскай дзяржавы. == Старажытнасць == == Сярэднія вякі == У верасні 1237 года папскі легат Вільгельм Мадэнскі апісаў межы Курземэ, на частцы з іх — ад рэк Венты і Нёмана да Літвы і ад ракі Абавы да Земгале — было створана Курляндкае біскупства, а паўночна ўсходняя частка Курземэ — ''Фрэдэкуронія'' (мірная Куронія), якая не ўдзельнічала ў куршскім паўстанні — была далучана легатам да Рыжскага дыяцэза. Вільгельм Мадэнскі называе Літвою тэрыторыі, якія пазней сярод немцаў будуць болей вядомыя як Жамойць.<ref>''«Curonensem vero dioecesin sic limitamus, ut quidquid est inter Memelam et praedictum fluvium Vende, usque ad Litoviam, at sicut Aboa clauditur versus fluvium Vende, usque ad terminos Semigalliae, in Curonensi dioecesi computetur»'' — Паводле LUB 1. Bd. 1. № 153. S. 197; ''Donner G. A.'' Kardinal Wilhelm. S. 202—203.</ref> === Вялікае Княства Літоўскае === Першы вядомы кіраўнік Літвы быў [[Міндоўг]] ([[1238]]—[[1263]] г.), які ў [[1251]] хрысціў падуладную яму краіну, а ў [[1253]] быў каранованы. У [[1261]] зноў звярнуўся да язычніцтва. З 13-14 ст тэрыторыя ВКЛ значна павялічылася і дасягнула Чорнага мора. У гэты ж час літоўскія князі вядуць барацьбу з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]], які быў разбіты ў 1410 аб’яднанымі войскамі [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] і Літвы ([[Грунвальдская бітва]]). === Крэўская унія === У [[1385]] г. вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] падпісаў [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] аб дынастычным саюзе паміж Полскім каралеўствам і Літвой, сам Ягайла стаў польскім каралём, у [[1386]] — каранованы. З [[1392]] ВКЛ пад уладай [[Вітаўт]]а — брат і фактычны намеснік Ягайлы. Пры яго кіраванні ([[1392]]—[[1430]] г.) ВКЛ дасягнула піка сваёй магутнасці. У канцы яго праўлення за Літвой канчаткова замацавалася назва '''Вялікае Княства Літоўскае, Жамойцкае і Рускае'''. === Рэч Паспалітая === [[Казімір Ягелончык]] ([[1440]]—[[1492]]) пашырае міжнародны ўплыў [[Ягелоны|Ягелонаў]] — падчыняецца Польскае каралеўства, Прусія, яго сын становіцца каралём Чэхіі і Венгрыі. У 1569 заключана [[Люблінская унія|унія]] з Польшчай у Любліне, паводле якой ВКЛ і Польскае каралеўства аб’ядноўваліся ў адну краіну [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]], пад уладай аднаго ўладара. У канцы 16 — 18 стст. ВКЛ страчвае літоўска-беларускі характар, тут значнымі тэмпамі развіваецца польская культура. == Літоўскія землі ў складзе Расійскай імперыі == У [[18 ст.]], пасля [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]], Рэч Паспалітая страціла сваю магутнасць і заняпала. У [[1772]], [[1793]] і [[1795]] г. уся тэрыторыя краіны падзелена паміж [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]], [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерскай імперыяй]] і [[Каралеўства Прусія|Прусіяй]]. == Літоўскія землі ў Першую сусветную вайну == У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Літва акупірвана германскімі войскамі ([[1915]]). У сакавіку [[1917]] г. прадстаўнікі некалькіх літоўскіх палітычных партый, што дзейнічалі на тэрыторыі Расійскай імперыі (за час вайны там апынулася вялікая частка насельніцтва Літвы), утварылі ў [[Петраград]]зе Літоўскі нацыянальны савет, які прызнаў, што «Літва павінна быць вылучана ў самастойную адміністрацыйную адзінку, прычым кіраванне Літвой павінна быць даручана органам і асобам з асяроддзя самога насельніцтва Літвы»<ref>Революционное движение в России после свержения самодержавия / Под ред. Л. С. Гапоненко (отв. ред.) [и др.]. — М.: Издательство Академии наук СССР, 1957. — XXIV, 857 с. — С. 730. — (Великая Октябрьская социалистическая революция. Документы и материалы).</ref>. Тэрмін «Літва» вытлумачваўся Літоўскім саветам не ў этнаграфічным, а ў губернска-адміністрацыйным сэнсе: літоўскія палітыкі ўключалі ў склад Літвы [[Ковенская губерня|Ковенскую]], [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскую]] і [[Віленская губерня|Віленскую губерні]] цалкам, у т.л. тыя паветы, дзе літоўскае насельніцтва знаходзілася ў меншасці<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 60. — Воп. 3. — Спр. 171. — Л. 19—22; Спр. 175. — Л. 10—13.</ref>. Выказвалася патрабаванне ўвесці ў неакупіраваных паветах Віленскай губерні (Дзісенскім, Вілейскім і Ашмянскім) літоўскую адміністрацыю. Для ажыццяўлення гэтых намераў Літоўскі нацыянальны савет 13 сакавіка пастанавіў сфарміраваць Часовы камітэт для кіравання Літвой у складзе 12 літоўцаў і 12 чал. ад іншых нацыянальнасцей, што насялялі край (6 беларусаў, 3 яўрэя, 2 паляка і 1 рускі). Часоваму камітэту належала падрыхтаваць скліканне Устаноўчага сходу Літвы, які павінен быў вызначыць форму кіравання краем і стаўленне да суседзяў<ref>Революционное движение в России после свержения самодержавия… — С. 731.</ref>. [[16 лютага]] [[1918]] г. у [[Вільня|Вільні]], прадстаўніцтва літоўскага народа — [[Літоўская Тарыба]] (Lietuvos Taryba) — аб’яўляе аб незалежнасці краіны. <gallery> File:Lithuanian state - project - 1920 AD.jpg|Праект дзяржаўных меж Літвы («тэрытарыяльная мроя літоўцаў») паводле «этнічнага крытэрыя» ''(як гэта разумелася палітыкамі і ідэолагамі Літвы)'' — з кнігі літоўскага ксяндза Ёнаса Жылюса (1870—1932) «Межы Літвы» ([[Парыж]], 1920 г.) File:Roszczenia litewskie.PNG|Межы тэрытарыяльных прэтэнзій ''(цёмна-зялёны колер)'' Літвы на Віленскі край у 1920 г. на падставе «этнічнага крытэрыя» ''(як гэта разумелася палітыкамі і ідэолагамі Літвы)'' </gallery> == Літва ў міжваенны перыяд == {{main|Акупацыя і анексія краін Балтыі Савецкім Саюзам}} У перыяд [[1920]]—[[1922]] Літоўская дзяржава прызнана сусветным грамадствам. У [[1920]]—[[1939]], Вільня, акупіравана польскімі войскамі, часовай сталіцай сталіцай стаў [[Каўнас]]. 15 чэрвеня [[1940]] тэрыторыя Літвы акупавана і анексіравана СССР. Літва далучана да [[СССР]], як сацыялістычная рэспубліка, вернуты Віленскі край. == Літва ў Другую сусветную вайну == У [[1941]]—[[1944]] акупіравана [[Нацыская Германія|нацыскай Германіяй]]. Пасля вызвалення [[1944]], заставалася ў складзе СССР, да [[1991]]. == Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (1945—1990) == == Суверэнная Літоўская Рэспубліка == [[11 сакавіка]] [[1990]] [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Літва|Вярхоўны Савет Літоўскай Рэспублікі]] абвясціў акт аб станаўленні незалежнасці і выхаду з саставу саюза. У 1991 Рэспубліка Літва прызнана Расіяй, СССР і міжнароднай супольнасцю. Член ААН. У [[2003]] падпісаны дагавор аб далучэнні Літвы да Еўрапейскага саюза. [[1 мая]] Літва стала паўнапраўным членам [[ЕС]] і [[НАТА]]. == Гл. таксама == * [[Літоўская Рэспубліка]] * [[Вялікае Княства Літоўскае]] {{зноскі}} == Літаратура == * Археология СССР. Т. 17. Финно-угры и балты в эпоху средневековья / Л. А. Голубева [и др.]; Отв. ред. тома В. В. Седов; Редкол.: Б. А. Рыбаков (гл. ред.) [и др.]. — М.: Наука, 1987. — 510 с. * [[Алег Іванавіч Дзярновіч|''Дзярновіч, А.'']] [http://belarus.kulichki.net/index.php?option=com_content&task=view&id=1797&Itemid=70 Жамойць і Літва] / А. Дзярновіч // Наша ніва. — 22 чэрвеня 2013. * ''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы / З. Зинкявичюс, А. Лухтанас, Г. Чеснис. — Вильнюс : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. — 144 с. * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс : Eugrimas, 2013. — 318 с. * История Литовской ССР / А. Таутавичюс, Ю. Юргинис, М. Ючас и др.; Ред. колл. Б. Вайткявичюс (отв. ред.) [и др.]. — Вильнюс : Мокслас, 1978. — 676 с. * ''[[Аляксандр Краўцэвіч|Краўцэвіч, А.]]'' [http://kamunikat.org/download.php?item=2154-2.pdf&pubref=2154 Праблема лакалізацыі сярэднявечнай Літвы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408123400/http://kamunikat.org/download.php?item=2154-2.pdf&pubref=2154 |date=8 красавіка 2009 }} // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne № 8. 1997. * [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|''Краўцэвіч, А. К.'']] Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Rzeszów, 2000. — 238 с. * Литовцы // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2010. — Т. 17. Лас-Тунас — Ломонос. — С . 652—654. * [[Вячаслаў Насевіч|''Насевіч, В. Л.'']] [http://vln.by/node/17 Літва] / В. Л. Насевіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя ў 2 т. — Мн.: БелЭН, 2006. — Т.2. — С. 202—206. * Lietuvių etnogenezės / atsakingoji redaktore R. Volkaite-Kulikauskienė. — Vilnius, 1987. * ''Starzyński, S.'' [http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/Content/8351/zip/ Litwa: zarys stosunków gospodarczych] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220827144801/http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/Content/8351/zip/ |date=27 жніўня 2022 }} / S. Starzyński. — Warszawa : Przemysł i Handel, 1928. — 122 s. * [http://pbc.biaman.pl/Content/5425/zip/ Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego]. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s. * [[Стасіс Вайтэкунас|''Vaitekūnas, S.'']] The Population of Lithuania / S. Vaitekūnas. — Vilnius : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2009. — 150 с. [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы| ]] pelsxl357lwv0uqdbnmu0qshgflywot 0 46482 5158746 5084759 2026-06-27T05:51:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158746 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя Беларусі}} [[27 ліпеня]] [[1990]] года '''[[Беларусь]]''' абвясціла сваю незалежнасць: [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным Саветам]] была прынята [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]]. [[25 жніўня]] [[1991]] года Дэкларацыі быў нададзены канстытуцыйны статус. Прымаецца закон «Аб забяспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці БССР» і пастанова аб спыненні дзейнасці [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]. [[19 верасня]] 1991 года краіна атрымала новую назву — [[Рэспубліка Беларусь]]. Былі зацверджаны новыя дзяржаўныя сімвалы — [[Пагоня|герб «Пагоня»]] і [[бела-чырвона-белы сцяг]]. == Грамадска-палітычнае жыццё == === Аднаўленне суверэнітэту === [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза]] на пленуме (1985) і XXVII з’ездзе (1986) вызначыла новы палітычны курс, накіраваны на паскарэнне сацыяльна-эканамічнага развіцця дзяржавы, выпраўленне дапушчаных памылак і ўсебаковае абнаўленне грамадства, што з’явілася рэакцыяй на аб’ектыўна наспелую неабходнасць рэфармавання ўсіх сфер грамадскага жыцця. Пазней гэты курс удакладняўся на XIX Усесаюзнай партыйнай канферэнцыі КПСС (1988) і XXVIII з’ездзе КПСС, аднак рэчаіснасць уносіла ў яго рэалізацыю свае карэктывы, таму кірункі новага курсу ў грамадскім жыцці СССР былі ажыццёўлены толькі часткова. З пачаткам перабудовы ў [[СССР]] паступова павялічвалася роля [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]], аўтарытэт [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|камуністычнай партыі Беларусі]] падаў. Вярхоўны Савет БССР на пасяджэнні 26 студзеня 1990 года надаў беларускай мове статус дзяржаўнай. Вярхоўны Савет БССР таксама прызнаў існаванне праблемы [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыля]]. 25 жніўня 1991 года пятая пазачарговая сесія Вярхоўнага Савета (24-25 жніўня 1991 г.) прыняла Закон «Аб наданні статусу канстытуцыйнага закона Дэкларацыі Вярхоўнага Савета Беларускай ССР аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі» і пастанову «Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці Беларускай ССР». Адначасова быля прынята пастанова Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб часовым прыпыненні дзейнасці КПБ—КПСС на тэрыторыі БССР». Па патрабаванні дэмакратычнай меншасці ў парламенце (БНФ «Адраджэньне») быў вызвалены ад пасады старшыні Вярхоўнага Савета [[М. Дземянцей]], які падтрымаў «[[жнівеньскі путч]]»<ref>Ведамасці Вярхоўнага Савета Беларускай ССР. — 1991. — № 28. — С. 10, 37.</ref>. Выконваючым абавязкі, а затым Старшынёй Вярхоўнага Савета на альтэрнатыўнай аснове быў абраны першы яго намеснік, прарэктар [[БДУ]] [[С. С. Шушкевіч]]. Працягам дадзенага дзяржаватворнага працэсу стала прыняцце 6-й нечарговай сесіяй Вярхоўнага Савета 19 верасня 1991 года законаў «Аб назве Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі» (было прынята рашэнне БССР надалей называць «Рэспубліка Беларусь» (РБ), а ў скароце і састаўных назвах — «Беларусь»), «Аб дзяржаўным сцягу Рэспублікі Беларусь» і «Аб дзяржаўным гербе Рэспублікі Беларусь»<ref>Ведамасці Вярхоўнага Савета Беларускай ССР. — 1991. — № 30. — С. 5—8.</ref>. Гэтая заканадаўчая серыя затым была дапоўнена законам «Аб грамадзянстве Рэспублікі Беларусь», які быў прыняты 18 кастрычніка 1991 года. З абвяшчэннем палітычнага і эканамічнага суверэнітэту Беларусі пачаўся працэс фарміравання органаў кіравання. Спачатку Вярхоўны Савет прыняў 25 жніўня 1991 года закон «Аб некаторых зменах у сістэме органаў дзяржаўнага кіравання Беларускай ССР», якім ператварыў саюзна-рэспубліканскае Міністэрства ўнутраных спраў БССР у рэспубліканскае Міністэрства ўнутраных спраў, падпарадкаваўшы яму ўнутраныя войскі МУС СССР і яго навучальныя ўстановы, размешчаныя на тэрыторыі рэспублікі. Саюзна-рэспубліканскі Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР быў пераўтвораны ў рэспубліканскі КДБ. У кастрычніку 1991 года Вярхоўны Савет прыняў закон «Аб змяненні ў сістэме органаў дзяржаўнага кіравання Рэспублікі Беларусь», якім падпарадкаваў КДБ Вярхоўнаму Савету Рэспублікі Беларусь<ref>Ведамасці Вярхоўнага Савета Беларускай ССР. — 1991. — № 32. — С. 15, 16.</ref>. 10 снежня 1991 года Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь XII-га склікання практычна аднагалосна (супраць 1, устрымалася 2) прыняў пастанову «Аб дэнансацыі Дагавора 1922 года аб утварэнні Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік» і ратыфікаваў Пагадненне аб утварэнні Садружнасці Незалежных Дзяржаў<ref>Ведамасці Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь. — 1992. — № 1. — С. 16—17.</ref>. === Парламенцкая форма кіравання === Праз некалькі месяцаў пасля [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путча]] палітычная сітуацыя ў Беларусі стабілізавалася. Колішняя наменклатура, беспартыйная ў большасці сваёй, пачала стварэнне «рэгуляванай рынкавай эканомікі». Даволі хутка пачалося паляпшэнне маёмаснага становішча людзей, у асноўным блізкіх да ўладнага лагера. Перад кіраўніцтвам дзяржавы на той момант востра стаяла пытанне аб вывадзе ядзернай зброі з тэрыторыі Беларусі. Рашэнне аб гэтым было прынята, і ў 1992 г. пачаўся вывад зброі, які быў завершаны толькі ў 1996 г. 15 сакавіка 1994 года была прынята [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]]. Беларусь абвешчана самастойнай унітарнай дэмакратычнай сацыяльнай дзяржавай. Дзень 15 сакавіка быў аб’яўлены дзяржаўным святам. 10 ліпеня 1994 года першым прэзідэнтам краіны быў абраны [[Аляксандр Лукашэнка]]. Ён захаваў за сабой пасаду Прэзідэнта па выніках выбараў у 2001, 2006 і ў 2010 годзе. З гэтага часу пачала стварацца падпарадкаваная Прэзідэнту скразная вертыкальная структура, якая ўключыла ў сябе выканаўчыя і распарадчыя органы як у цэнтры, так і на месцах. У гэтых умовах ішло наспяванне палітычнага крызісу, для пераадолення якога былі праведзены рэферэндумы 1995 і 1996 гадоў. 11 красавіка 1995 года 19 дэпутатаў Апазіцыі БНФ ([[Зянон Пазняк]], Лявонцій Зданевіч, Мікалай Крыжаноўскі, Ігар Гермянчук. Сяргей Папкоў, Алег Трусаў, Сяргей Навумчык, Лявон Баршчэўскі, Сяргей Антончык, Алесь Шут, [[Пётр Садоўскі]], [[Валянцін Голубеў]], [[Віталь Аляксеевіч Малашка|Віталь Малашка]], Юрый Беленькі) у Вярхоўным Савеце прама ў Авальнай зале абвясцілі [[Збіццё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савета Беларусі (1995)|галадоўку пратэсту]] супраць ініцыяванага А. Лукашэнкам рэферэндуму. У ноч з 11 на 12 красавіка дэпутаты былі збіты людзьмі ў чорных масках і выкінуты з парламента. Прэзідэнт А. Лукашэнка абяцаў паказаць відэазапіс гэтага разгону. Але гэтага не адбылося. 13 красавіка 1995 года Вярхоўны Савет XII-га склікання зацвердзіў правядзенне рэферэндуму і прызначыў яго на 14 мая 1995 г. У той жа час ідэя рэферэндуму выклікала непаразуменне з боку асобнай часткі грамадства і некаторых грамадскіх і палітычных арганізацый, часткі дэпутатаў Вярхоўнага Савета. 6 мая 1995 года Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны выступіла са зваротам да насельніцтва, падкрэсліваючы, што пытанне аб мове не можа выносіцца на рэферэндум.<ref>Народная газета. — 1995. — 6 мая.</ref> 14 мая 1995 года адбыўся першы рэспубліканскі рэферэндум. Удзел у галасаванні прынялі 64,8 % выбаршчыкаў. На рэферэндум былі вынесены наступныя пытанні: * аб магчымасці надання рускай мове роўных правоў з беларускай; * аб дзяржаўнай сімволіцы, з устанаўленнем новых сцяга (зялёна-чырвоны сцяг) і герба Рэспублікі Беларусь; * аб эканамічным збліжэнні з [[Расія]]й; * аб праве Прэзідэнта распускаць Вярхоўны Савет. Па ўсіх пытаннях Прэзідэнт атрымаў большасць галасоў. Адначасова з рэферэндумам праходзілі выбары ў Вярхоўны Савет XIII-га склікання. Аднак у выніку нізкай яўкі выбаршчыкаў за два туры было абрана толькі 119 дэпутатаў, у той час як для правамоцнага складу новага Вярхоўнага Савета патрабавалася не менш 174 дэпутатаў (што складала 2/3 ад поўнага складу ў 260 чал.). Такім чынам, атрымалася, што новы склад парламента не быў абраны. Склалася палітычная сітуацыя, якая паралізавала дзейнасць заканадаўчай улады. 18 лістапада 1996 года пасаду пакінуў [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністр]] [[М. М. Чыгір]] у знак пратэсту супраць рэферэндуму. Большасць выбаршчыкаў падтрымала прапановы Прэзідэнта, як і ў сітуацыі з рэферэндумам 24 лістапада 1996 года, калі А. Лукашэнкам былі вынесены наступныя пытанні: * аб прыняцці новай рэдакцыі Канстытуцыі 1994 г. за змяненнямі і дапаўненнямі; * аб куплі і продажу зямлі, дзе большасць галасоў была аддана супраць свабоднай яе куплі і продажу; * аб смяротным пакаранні, супраць адмены якога была таксама выказалася большасць выбаршчыкаў; * аб пераносе Дня Незалежнасці РБ з 27 на 3 ліпеня. На гэты ж рэферэндум былі вынесены і пытанні ад Вярхоўнага Савета: * аб праекце новай рэдакцыі Канстытуцыі 1994 г.; * аб фінансаванні ўсіх органаў улады толькі з дзяржаўнай казны і галосна; * аб прамых выбарах кіраўніцтва мясцовых выканаўчых органаў улады. Ні адна з гэтых прапаноў не набрала большасці галасоў выбаршчыкаў. Пасля гэтага 27 лістапада 1996 года адбылася сустрэча Прэзідэнта і Старшыні Вярхоўнага Савета С. Шарэцкага пры пасрэдніцтве Канстытуцыйнага суда Рэспублікі Беларусь і дэлегацыі з Расіі пад кіраўніцтвам [[В. С. Чарнамырдзін]]а з мэтай прымірэння бакоў. З сакавіка па чэрвень 1996 года пракацілася серыя масавых акцый пратэсту супраць палітыкі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Аляксандра Лукашэнкі. Згодна новай рэдакцыі Канстытуцыі створаны двухпалатны парламент — [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь]]. Ён складаецца з [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] — 110 дэпутатаў — і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі]]. Выканаўчая ўлада належыць [[Савет Міністраў Беларусі|Савету Міністраў]]. === Умацаванне прэзідэнцкай формы кіравання === [[Файл:Minsk opposition meeting after presidental election 2.JPG|thumb|250px|Намётавы гарадок на Кастрычніцкай плошчы. 21 сакавіка 2006 г.]] У 2000 г. адбыліся выбары дэпутатаў двухпалатнага Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь. Рэжым Лукашэнкі яшчэ не кансалідаваўся і апісваўся як рэжым з папулісцкім стылем у палітыцы<ref>Goujon, A. Language, Nationalism, and Populism in Belarus // Nationalities Papers. — 1999. — Том 4 (27). — С. 661—677; Dryzek, J. S., Holmes, L. Post-Communist Democratization: Political Discourses across Therteen Countries. — Cambridge: Cambridge University Press, 2002.</ref>, як «дэмагагічная дэмакратыя»<ref>Korosteleva, E. Is Belarus a demagogical democracy? // Cambridge Review of International Affairs. — 2003. — Том 3 (16). — С. 525—533.</ref>, «фасадная дэмакратыя»<ref>Gill, G. Nationalism and the Transition to Democracy. The Posy-Soviet Experience // Demokratizatsiya. — 2006. — Том 4 (14). — С. 613—626.</ref>, «непаўнавартасная дэмакратыя»<ref>Beichelt, T. Autocracy and democracy in Belarus, Russia and Ukraine // Democtatization. — 2004. — Том 5 (11). — С. 113—132.</ref>. Цягам другога тэрміна праўлення А. Лукашэнкі ў Беларусі пачалося ўзмацненне прэзідэнцкай улады. Былі зроблены спробы паставіць грамадзянскую супольнасць пад больш жорсткі кантроль і рэструктураваць беларускі «трэці сектар», дзеля чаго быў распачат чарговы раўнд кампаніі перарэгістрацыі. Мэтай было змяніць саму сутнасць беларускага грамадскага актыву, з мэтай чаго ствараліся структуры, паралельныя арганізацыям апазіцыйнага кірунку і пакліканыя легітымізаваць палітычны рэжым А. Лукашэнкі. Цягам 2003—2005 гадоў было закрыта 347 арганізацый НДА<ref>Wilson, A. Belarus: The Last European Dictatorship. — New Haven, CT: Yale University Press, 2011.</ref>. Пасля падзей, вядомых як «каляровыя рэвалюцыі», рэжым Лукашэнкі бачыў гэтыя тэндэнцыі як пагрозу і апантана стараўся не дапусціць гэткага сцэнарыя ў Беларусі. Спрабуючы манапалізаваць публічную прастору, рэжым імкнуўся прадухіліць, а ў рэшце рэшт здушыць грамадзянскія пратэсты і якую-кольвечы актыўнасць, звязаную з тэндэнцыямі «каляровых рэвалюцый». Лукашэнка, прапаноўваючы сябе Расіі ў якасці аплоту перад пагрозай праамерыканскай каляровай рэвалюцыі, забяспечыў сябе фінансавай падтрымкай з боку другой<ref>Wilson, A. Belarus: The Last European Dictatorship. — New Haven, CT: Yale University Press, 2011. — С. 210.</ref>. У 2004 г. [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2004)|выбары ў парламент]] адбыліся сумесна з [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|рэспубліканскім рэферэндумам]], па выніках якога з артыкула 81 Канстытуцыі РБ было выключана наступнае палажэнне: «Адна і тая ж асоба можа быць Прэзідэнтам не больш двух тэрмінаў». Пасля гэтай змены А. Лукашэнка прыняў удзел у [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|выбарах Прэзідэнта]] ў 2006 г., і быў зноў абраны на гэту пасаду. У выніку адбыліся [[Пратэсты ў Мінску 19—25 сакавіка 2006 года|масавыя пратэсты ў Мінску]], што дало падставу меркаваць некаторым інтэлектуалам аб нараджэнні «новага грамадства» Беларусі, якое аказалася здольным згуртавацца ды прадэманстраваць новыя шляхі грамадзянскага супраціву<ref>Дынько, А. Ад рэдактара // Наша Ніва. — 2006. — 7 красавіка.</ref>. 28 верасня 2008 г. адбыліся новыя [[Парламенцкія выбары ў Беларусі 2008|выбары дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]]. Ні адзін з членаў беларускай апазіцыі не быў абраны дэпутатам. Трэба адзначыць, што назіральнікі на выбарах даволі часта казалі аб парушэннях пры іх правядзенні. ==== Перыяд «лібералізацыі» грамадскага жыцця (2008—2010 гг.) ==== Перыяд «лібералізацыі» характарызаваўся зменамі ў знешняй палітыкі, спробамі Расіі і Захада збалансаваць адносіны. На стан палітычнага асяроддзя ўплывала таксама праграма «[[Усходняе партнёрства]]». На старонках дзяржаўных СМІ нярэдка згадваліся словы пра «дыялог» і «партнёрства» паміж уладамі, Захадам і грамадствам. У сваім пасланні да беларускага народа і Нацыянальнага сходу А. Лукашэнка заявіў: ''«Нам патрэбна развіццё адносін паміж дзяржавай і грамадскімі інстытутамі. Бо чым больш разнастайны іх спектр, тым больш магчымасцей для сацыяльнай актыўнасці ў грамадзян»''<ref>Советская Белоруссия. — 2009. — 24 апреля.</ref>. Погляды прэзідэнта былі пераняты і іншымі службовымі асобамі. Так, Алена Кірычэнка, кіраўніца ўпраўлення па пытаннях некамерцыйных арганізацый Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь, сказала, што «грамадзяне могуць добраахвотна фарміраваць асацыяцыі і арганізацыі, стварэнне і дзейнасць якіх не залежыць ад дзяржаўных улад»<ref>Рудь, Р. Общество свободных граждан // Советская Белоруссия. — 2010. — 16 декабря.</ref>; а міністр замежных спраў Беларусі [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Сяргей Мартынаў]] заявіў, што «Беларусь будзе працаваць над рэформамі ў плане дэмакратыі і развіцця грамадзянскай супольнасці, свабоды дзейнасці няўрадавых арганізацый, вяршэнства закона і захавання правоў чалавека»<ref>Мартынов, С. Беларусь будет работать над реформами в сфере прав человека // Советская Белоруссия. — 2009. — 31 июля.</ref>. Назіраўся высокі ўзровень палемічнасці ў СМІ і грамадстве. Аднак разнастайнасць моў і пунктаў гледжання можа не толькі спрыяць дэмакратызацыі, але здольная і раз’яднаць і прывесці да фрагментацыі грамадства. У такім выглядзе, раздроблена, апазіцыйныя кандыдаты прыйшлі да ўдзелу ў прэзідэнцкіх выбараў. Аднак у дачыненні да руху ў бок лібералізацыі ў Беларусі існаваў моцны скептыцызм<ref>Дынько, А. Лукашэнка: версія 4.0 // Наша Ніва. — 2010. — 1 снежня.</ref>. 19 снежня 2010 года адбыліся [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|выбары прэзідэнта]] краіны. Па іх выніках перамогу атрымаў дзеючы прэзідэнт А. Лукашэнка. Супраць вынікаў выбараў адбылася [[Плошча 2010|масавая акцыя пратэсту]], якая была жорстка разагнаная. 23 верасня 2012 года адбыліся [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2012)|выбары парламента 5-га склікання]]. 11 кастрычніка 2015 года адбыліся [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|выбары прэзідэнта]] краіны. Па іх выніках перамогу зноў атрымаў дзеючы прэзідэнт А. Лукашэнка. 11 верасня 2016 года адбыліся [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|выбары парламента 6-га склікання]]. У 2017 годзе праходзілі [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|акцыі пратэсту]] супраць [[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэта № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»]]. 9 жніўня 2020 года прайшлі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|шостыя па ліку прэзідэнцкія выбары]], у якіх прынялі ўдзел пяць кандыдатаў. На выбарах перамог А. Р. Лукашэнка, набраўшы 80,1 % галасоў выбаршчыкаў. Апазіцыя на чале са [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланай Ціханоўскай]], як і [[Еўрапейскі Саюз]] і [[ЗША]], не прызналі выбары, назваўшы іх фальсіфікацыяй і ўвялі санкцыі. На працягу жніўня 2020 года пасля выбараў ішлі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя пратэсты]], у якіх, паводле афіцыйных дадзеных, прынялі ўдзел да 46 тысяч чалавек<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-na-pike-protestov-v-minske-v-2020-godu-v-nih-uchastvovali-okolo-46-tys-chelovek-454512-2021/|title=Лукашенко: на пике протестов в Минске в 2020 году в них участвовали около 46 тыс. человек|website=belta.by|date=2021-08-09|access-date=2025-12-25}}</ref>. 23 мая 2021 года а 13:15 па мінскім часе у [[Нацыянальны аэрапорт Мінск|Нацыянальным аэрапорце «Мінск»]], атрымаўшы паведамленне пра аварыйную сітуацыі, прызямліўся самалёт кампаніі «[[Ryanair]]», які здзейсняў рэйс Афіны — Вільня. На борце былі затрыманыя [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Раман Пратасевіч]], завочна абвінавачаны ў тэрарыстычнай дзейнасці і Соф’я Сапега. Заходнія краіны абвінавацілі Беларусь у спецыяльнай пасадцы самалёта і ўвялі санкцыі на беларускія авіякампаніі і заклікалі еўрапейскія кампаніі не лятаць над Беларуссю, а таксама на беларускія нафтавыя кампаніі.<ref>{{Cite web|url=https://airport.by/press-sluzba/news/samolet-aviakompanii-ryanair-ekstrenno-sel-v-nacionalnom-aeroportu-mins|title=Самолет авиакомпании «Ryanair» экстренно сел в Национальном аэропорту Минск|website=airport.by|access-date=2025-12-25|url-status=dead}}</ref> 27 лютага 2022 года ў краіне прайшоў [[Рэферэндум у Беларусі (2022)|чацвёрты па ліку рэспубліканскі рэферэндум]] па змяненнях і дапаўненнях у Канстытуцыю.<ref>{{Cite web|url=https://president.gov.by/ru/events/podpisan-ukaz-no-14-o-naznachenii-respublikanskogo-referenduma|title=Референдум по внесению изменений и дополнений в Конституцию назначен на 27 февраля {{!}} Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2025-12-25}}</ref> 25 лютага 2024 года прайшлі [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024)|выбары]] [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|парламента]] сёмага склікання.<ref>{{Cite web|url=https://www.rec.gov.by/ru/election-schedule-ru/view/elections-2024-edg|title=Календарь выборов и референдумов {{!}} Русская версия|website=www.rec.gov.by|access-date=2025-12-27}}</ref> 26 студзеня 2025 года прайшлі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)|сёмыя прэзідэнцкія выбары]], у выніку перамог [[А. Р. Лукашэнка]], набраўшы 86,8 % галасоў выбаршчыкаў.<ref>{{Cite web|url=https://www.rec.gov.by/ru/election-schedule-ru/view/elections-2025-president|title=Календарь выборов и референдумов {{!}} Русская версия|website=www.rec.gov.by|access-date=2025-12-27}}</ref> Станам на 2025 год у краіне дзейнічае чатыры [[Палітычныя партыі Беларусі|палітычныя партыi]]. == Эканоміка == === Рыначныя рэформы ў 1992—1994 гг. === Для Беларусі новы этап эканамічных рэформ пачаўся ў верасні 1990 года, калі Вярхоўны Савет прыняў урадавую праграму пераходу да рыначнай эканомікі. У далейшым былі прыняты Дзяржаўная праграма па стабілізацыі эканомікі і сацыяльнай ахове насельніцтва, Дзяржаўная праграма прыватызацыі, шэраг законаў, накіраваных на рэфармаванне эканомікі. З канчатковым знікненнем [[СССР]] і стварэннем суверэнных дзяржаў рыначныя рэформы ўступілі ў новую фазу. Яны пачалі праводзіцца па метаду «шокавай тэрапіі» Міжнароднага валютнага фонду ([[МВФ]]) для слабаразвітых краін. Менавіта ў 1992—1994 гг. адбылося падпісанне шэрага дакументаў аб палітычным і эканамічным супрацоўніцтве з краінамі Заходняй Еўропы ([[Германія]], [[Італія]], [[Аўстрыя]] і інш.). На новы ўзровень выйшлі адносіны з [[ЗША]], доказам чаго паслужыў візіт у Мінск дэлегацыі гэтай краіны на чале з прэзідэнтам Б. Клінтанам у 1993 г. У 1993 г. былі прыняты законы «Аб прыватызацыі дзяржаўнай уласнасці ў РБ» і «Аб праве ўласнасці на зямлю». У тым жа годзе быў падпісаны дакумент аб эканамічным саюзе краін [[СНД]]. 1993 г. — у абарачэнне былі ўведзены новы грашовыя знакі, так званыя «зайчыкі». (гл. артыкул [[Беларускі рубель]]). Правядзенне рэформ 1992—1994 гг. дазволіла стварыць у Беларусі неабходны мінімум асноўных рыначных інстытутаў, нарматыўна-прававых дакументаў, пераўтварыць сістэму дзяржаўнага кіраўніцтва эканомікай у новую сістэму, якая ў пэўнай ступені абапіраецца на рыначныя рэгулятары. Разам з тым беларускі рынак пацярпеў значныя страты: * разбурэнне ранейшых вытворча-эканамічных сувязей і «абвальны» спад вытворчасці на 50 %, * катастрафічнае падзенне курсу беларускіх грошай, * крытычнае становішча з забеспячэннем гаспадаркі энергарэсурсамі, * галапіруючы рост цэн, * рэзкае падзенне жыццёвага ўзроўню большасці насельніцтва, * рост беспрацоўя, нарастанне іншых сацыяльных праблем, у тым ліку рост колькасці злачынстваў. Новыя паняцці ў эканоміцы канца 1980 — пачатку 1990-х: [[інфляцыя]], [[канверсія]], [[кааператыў]], [[прадпрымальніцтва]], [[фермер]], [[біржа]]. === Асаблівасці беларускай мадэлі сацыяльна-эканамічнага развіцця === З прыходам да ўлады [[А. Лукашэнка|А. Лукашэнкі]] пачаўся новы этап рэформ у эканоміцы. Для пераадолення кразісных з’яў, а таксама для вызначэння перспектыўных задач у правядзенні рыначных рэформ былі распрацаваны «Асноўныя напрамкі сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 1996—2000 гады». Пачалося ажыццяўленне так званай сацыяльнаарыентаванай мадэлі рыначнай эканомікі. Яе сутнасць: дзяржава праводзіць моцную і эфектыўную эканамічную і сацыяльную палітыку, абараняе інтарэсы ўсіх класаў і пластоў насельніцтва, у тым ліку і тых, хто па розных прычынах зарабляе мала, ці зусім нічога не зарабляе (састарэлыя, інваліды, шматдзетныя сем’і, студэнты, навучэнцы і г. д.). Канцэптуальны асновы беларускай мадэлі: * плюралізм форм уласнасці, * значная ступень удзелу дзяржавы ў забеспячэнні эфектыўнасці функцыянавання эканомікі, * рэгуляванне прыбыткаў насельніцтва, занятасці, * фарміраванне ўмоў, якія забяспечваюць задавальненне шэрага сацыяльна значных патрэб усяго насельніцтва. Стрыжнем фарміравання беларускай эканамічнай мадэлі з’яўляецца чалавек, які выступае як шматбаковая асоба, як пачатак і канец эканамічнай сістэмы, яе мэта і сродак. Характэрныя рысы беларускай мадэлі эканомікі: * моцная і эфектыўная дзяржаўная ўлада, * раўнапраўнае функцыянаванне прыватнай і дзяржаўнай эканомікі, * прыватызацыя, * развіццё інтэграцыі з краінамі СНД і Расіяй, * моцная [[сацыяльная палітыка]]. У 2002 годзе Беларусь пераўзышла ўзровень прамысловй вытворчасці 1990 года. Таксама прыярытэтнымі для беларускай эканомікі з’яўляюцца наступныя пытанні: * усебаковае гарманічнае развіццё чалавека, фарміраванне эфектыўнай сістэмы аховы здароўя, * інавацыйны шлях развіцця эканомікі, энерга- і рэсурсазберажэнне, * стымуляванне [[экспарт]]у, * развіццё аграпрамыслога комплексу, сацыяльнай сферы сяла — праграма на 2005—2010 гг. па адраджэнню і развіццю сяла, (гл. артыкул [[аграгарадок]]), * развіццё малых і сярэдніх гарадоў, * жыллёвае будаўніцтва. === Наступствы сусветнага эканамічнага крызісу канца 2000-х === Яшчэ восенню 2008 г. А. Лукашэнка заяўляў, што ў Беларусі крызіса няма і гаворкі аб ім не ідзе<ref>[http://www.afn.by/news/i/107031 Навіны з afn.by]</ref>. Далей цытата: «Я папярэдзіў членаў урада: у краіне крызісу няма, і ні аб якім крызісе гаворка ісці не будзе». Але эканоміка Беларусі ўсё ж пацярпела ад наступстваў крызісу. Наколькі значна, ацэньваюць па-рознаму, але толькі за шэсць месяцаў 2009 г. на складах нерэалізаваных тавараў накапілася на 7,4 трлн руб. На пераадоленне крызісу ў структурах [[МВФ]] быў узяты стабілізацыйны крэдыт, які складае больш за $2 млрд.<ref>[http://interfax.by/news/belarus/47454 Агенцтва Interfax] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081028112435/http://interfax.by/news/belarus/47454 |date=28 кастрычніка 2008 }}</ref> Яшчэ ў пачатку 2009 г. разавая [[дэвальвацыя]] [[беларускі рубель|беларускага рубля]] ў адносінах да асноўных валют ([[долар ЗША]], [[еўра]], [[расійскі рубель]]), склала 20,5 %, што прывяло да масавай скупкі замежнай валюты насельніцтвам. Некаторыя прадпрыемствы, у першую чаргу машынабудаўнічыя, прадпрыемствы лёгкай прамысловасці перайшлі на няпоўны рабочы тыдзень, у выніку чаго заробак скараціўся, іншы раз даволі значна. Масавых скарачэнняў імкнуцца пазбягаць. У гэтых умовах урад пачаў ажыццяўляць меры па стымуляванню экспарту беларускіх тавараў, па павышэнню прадпрымальніцкай актыўнасці (заявачны прынцып у арганізацыі [[бізнес]]у), таксама больш таннымі спажывецкімі крэдытамі імкнуцца павялічыць спажыванне тавараў на ўнутраным рынку. [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|Новы этап крызісу]] пачаўся ў [[2011]] годзе. Ён адзначаны гіперінфляцыяй (23 мая [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацбанк Беларусі]] дэвальвіраваў рубель больш, чым на 50 %), падаражаннем асноўнай групы спажывецкіх тавараў больш, чым на 50-60 %, значным зніжэннем узроўню жыцця беларусаў. У гэтых умовах адзначаны [[Пратэсты ў Беларусі (2011)|пратэстныя настроі]] сярод часткі беларускага грамадства. == Знешняя палітыка == {{main|Знешняя палітыка Беларусі}} [[2 красавіка]] [[1997]] быў створаны [[Саюзная Дзяржава|Саюз Беларусі і Расіі]]. Яго неад’емнай часткай стаў Статут Саюза Беларусі і Расіі, якім прадугледжваецца забеспячэнне ўстойлівага сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі і Расіі, іх бяспекі, абароназдольнасці, узаемавыгаднага супрацоўніцтва з краінамі Еўропы і свету. У апошні час (2010—2011 гг.) саюзнае будаўніцтва перайшло на новую ступень у сувязі са стварэннем [[Мытны саюз ЕАЭС|Мытнага саюз Беларусі, Казахстана і Расіі]] ў 2010 г., а таксама [[Еўразійская эканамічная супольнасць|Еўразійскай эканамічнай супольнасці]] (Беларусь, Казахстан, Расія) у 2011 г. == Культура == {{Галоўны артыкул|Культура Беларусі}} == Рэлігія == {{Галоўны артыкул|Рэлігія ў Беларусі}} Працэсы дэмакратызацыі эканамічнага і палітычнага жыцця дыктавалі неабходнасць перагляду ролі і месца рэлігіі ў грамадстве. Новае ідэалагічнае мысленне не ўспрымала рэлігійны фактар як негатыўны, тармазіўшы рух наперад, фарміраваўшы ў людзей адсталуюсвядомасць, сацыяльны песімізм і апатыю. Аб змене рэлігійнай палітыкі сведчылі вынікі работы {{нп3|XIX Усесаюзная канферэнцыя КПСС|XIX Усесаюзнай канферэнцыі КПСС|ru|XIX конференция КПСС}} і святкаванне 1000-годдзя [[Хрышчэнне Русі|Хрышчэння Русі]]. Новая палітыка знайшла адлюстраванне ў Законе «Аб свабодзе веравызнання і рэлігійных арганізацыях». За перыяд з 1986 па 1993 гг. адбыўся колькасны рост рэлігійных абшчын у [[Праваслаўе ў Беларусі|беларускай праваслаўнай царкве]] з 370 да 788, [[Каталіцтва ў Беларусі|рымска-каталіцкай]] — з 112 да 305, [[Евангельскія хрысціяне|хрысціян веры евангельскай]] — з 68 да 169<ref>Звязда. — 1993. — 11 лютага.</ref>. Адметнай рысай рэлігійнага жыцця з’явілася адраджэнне [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніяцкай царквы]] (забароненная царкімі ўладамі ў [[1839]] г.) Уласнай дзяржаўная структура кіраўніцтва рэлігійнымі арганізацыямі ў Беларусі пачала дзейнічаць з [[16 жніўня]] [[1991]] г., калі быў створаны Савет па справах рэлігій пры Савеце Міністраў БССР. Першапачаткова Савет па справах рэлігій з’яўляўся структурай [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры і друку]], у [[1995]] г. ён перайшоў пад кантроль [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|урада]]. 19 снежня 1991 г. Вярхоўны Савет прыняў Закон «Аб святочных днях у Рэспубліцы Беларусь», згодна з якім нерабочымі былі прызнаны днні вялікіх рэлігійных свят па календары праваслаўнай і каталіцкай канфесій: [[Вялікдзень]], [[Радаўніца]] (па календары праваслаўнай канфесіі), Дзень памяці ([[2 лістапада]]), [[Нараджэнне Хрыстова]] ([[25 снежня]] і [[7 студзеня]])<ref>Ведамасці Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь. — 1992. — № 1. — С. 7.</ref>. У студзені 1992 г. Кабінет Міністраў прыняў пастанову «Аб парадку вызначэння нерабочых дзён для вернікаў нехрысціянскіх рэлігій у сувязі з іх святамі», якой нерабочыя дні рабочым і служачым прадстаўляліся па ўзгадненні з адміністрацыяй прадпрыемстваў, устаноў, арганізацый для святкавання рэлігійных свят па іўдзейскім ([[Вялікдзень]], [[Рош Ха-Шана]], Іом Кіпур) і мусульманскім календарах ([[Рамадан]], {{нп3|Ураза-байрам|Ураза-байрам|ru|Ураза-байрам}}, [[Курбан-байрам]] і Маўлд)<ref>Вопросы свободы совести и религиозных организаций в Республике Беларусь: Сб. док. и материалов / Авт.-сост. М. В. Цвилик; под ред. В. И. Новицкого. — Мн.: Четыре четверти, 2005. — 333, [1] с.: ил. — С. 175. — ISBN 985-6734-40-1.</ref>. У снежні 1992 г. Вярхоўны Савет прыняў Закон «Аб свабодзе веравызнанняў і рэлігійных арганізацыях», які вызначаў новыя прынцыпы адносін дзяржавы да рэлігіі, якая ўзяла на сябе шэраг абавязкаў, звязаных з прызнаннем існавання і дзейнасці рэлігійных арганізацый, прадастаўлення ім правоў уласнасці і юрыдычнай асобы, разгортванне вытворчай і гаспадарчай дзейнасці. Закон абвясціў аддзяленне школы ад царквы, свецкі характар сістэмы дзяржаўнай адукацыі. Закон прадастаўлял бацькам і асобам, якія іх замянялі, магчымасць выхоўваць дзяцей у адпаведнасці з асабістымі адносінамі да рэлігіі. Для павышэння эфектыўнасці працы ў рэлігійнай сферы, у студзені [[1997]] г. быў створаны Дзяржаўны камітэт па справах рэлігій і нацыянальнасцей Рэспублікі Беларусь, які замяніў Савет па справах рэлігій<ref>Новицки, В. И. Религиозная ситуация и межконфессиональные отношения // Современная Беларусь: Энцикл. справ.: в 3 т. / [А. В. Андреев и др.]; редкол.: М. В. Мясникович [и др.]. Т. 3: Культура и искусство. — Мн.: Белорусская наука, 2007. — 773, [4] с.: ил. — С. 737. — ISBN 978-985-08-0779-3.</ref>. Прыняцце новай заканадаўчай базы садзейнічала росту рэлігійнасці насельніцтва, разбурэнню догмаў атэізму, спрыяла росту рэлігійных аб’яднанняў. На пачатку 1997 г. налічвалася ўжо 2120 абшчын розных рэлігійных аб’яднанняў, а колькасць канфесій вырасла да 26<ref>Канфесіі на Беларусі (канец XVIII—XX ст.) / Навук. рэд. У. І. Навіцкі. — Мн.: ВП «Экаперспектыва», 1998. — 337,[2] с. — С. 320. — ISBN 985-6102-17-0.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Гісторыя Беларусі. Ад старажытных часоў — па 2008 г.: вучэб. дапаможнік / Я. К. Новік, І. Л. Качалаў, Н. Я. Новік. — Мінск: Выш. шк., 2009. — 512 с. * Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі: Са старажытнасці і да нашых дзён / Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — 464 с. {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] 3txajbxws3fsu67428w4b7di6osssh2 0 46733 5158641 5055259 2026-06-26T15:12:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158641 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў ЗША |выява = American Civil War Montage 2.jpg |загаловак = Па гадзіннікавай стрэлцы, з левай верхняй выявы: [[Уільям Роўзкранс|Роўзкранс]] на [[Бітва пры Стоўн-Рывер|Стоўн-Рывер]]; Палонныя канфедэраты ў Гетысбергу; [[Бітва за форт Хіндман]] |дата = [[12 красавіка]] [[1861]] — [[9 красавіка]] [[1865]]. Некаторыя баі ў маі і [[23 чэрвеня]] [[1865]] |месца = Галоўным чынам паўднёвыя штаты |нагода = вызваленне неграў ад рабства |прычына = [[Сецэсія]] рабаўладальніцкіх штатаў Поўдня |вынік = Перамога [[Саюз (ЗША)|Саюза]]; [[Рэканструкцыя Поўдня|Рэканструкцыя]]; адмена [[рабства]] |праціўнік1 = <center>{{сцяг|ЗША|1861}}<br />[[Злучаныя Штаты Амерыкі]]<br />(Саюз/Федэрацыя)</center> |праціўнік2 = <center>{{сцяг|КША}}<br />[[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі]]<br />(Канфедэрацыя)</center> |камандзір1 = {{сцяг|ЗША|1861}} [[Аўраам Лінкальн]]<br />{{сцяг|ЗША|1861}} [[Уліс Грант]]<br /> {{сцяг|ЗША|1861}} [[Уільям Шэрман]]<br />{{сцяг|ЗША|1861}} [[Уінфілд Скот]]<br />{{сцяг|ЗША|1861}} [[Джордж Мак-Клелан]]<br />{{сцяг|ЗША|1861}} [[Генры Халек]] |камандзір2 = {{сцяг|КША}} [[Дэвіс Джэферсан]]<br />{{сцяг|КША}} [[Роберт Эдвард Лі|Роберт Лі]]<br />{{сцяг|КША}} [[П'ер Густаў Тутан Барэгар|П'ер Барэгар]]<br />{{сцяг|КША}} [[Джозеф Джонстан]]<br />{{сцяг|КША}} [[Джэксан, Томас Джонатан|Томас Джэксан]] |сілы1 = 2100 тыс. чалавек |сілы2 = 1064 тыс. чалавек |страты1 = 360 тыс. забітых,<br />275&nbsp;200 параненых |страты2 = 260 тыс. забітых,<br />больш 137 тыс. параненых |агульныя страты = 620 тыс. забітых, больш 412 тыс. параненых }} {{Грамадзянская вайна ў ЗША}} '''Грамадзянская вайна ў ЗША''' ('''вайна Поўначы і Поўдня'''; {{lang-en|American Civil War}}) [[1861]] – [[1865|1865 гадоў]] — [[вайна]] паміж [[абаліцыянізм|абаліцыянісцкімі]] штатамі Поўначы і 11 [[рабства|рабаўладальніцкімі]] штатамі Поўдня. Прычына вайны — сецэсія паўднёвых штатаў, стварэнне імі [[КША|Канфедэрацыі]], на тэрыторыі якой меркавалася захаваць рабства «навечна». Улады [[ЗША]] абвясцілі паўднёвыя штаты ў стане мяцежа, арганізавалі марскую блакаду і атакавалі сухапутнымі войскамі. З боку Злучаных Штатаў прымалі ўдзел у вайне 2 млн. 100 тыс. чал., з боку [[КША|Канфедэратыўных Штатаў]] — 1 млн 64 тыс. чал. Падчас вайны адбылося каля 2 тыс. бітваў, агульныя страты — 620 тыс. забітых, 412 тыс. параненых. Лічыцца, што прэзідэнт ЗША А.Лінкальн сваім загадам ад 1 студзеня 1863 г [http://historiapure.narod2.ru/perakladi/praklamatsiya_ab_vizvalenni_nyavolnikau/ 1]. забараніў рабства на ўсей тэрыторыі Злучаных Штатаў, але фактычна ен аб'явіў свабоду рабам толькі на землях, якія яшчэ кантралявалі канфедэраты, і захаваў нявольніцтва ў рабауладальніцкіх штатах, якія падтрымалі Поўнач, а таксама на тэрыторыях паўдневых штатаў, якія ужо былі заняты войскамі Лінкальна. [[Выява:US_Secession_map_1861.svg|250px|злева|thumb|Раскол ЗША ў 1861:<br />чырвоным — штаты, якія адкалоліся да 15 кастрычніка 1861 <br />ружовым — штаты, якія адкалоліся пасля 15 красавіка 1861 <br />жоўтым — штаты ЗША, якія захавалі рабства <br />сінім — штаты ЗША, якія забаранілі рабства<br />шэрым — недалучаныя тэрыторыі (не-штаты)]] Вайна скончылася перамогай паўночных штатаў. Забарона рабства была замацаваная [[трынаццатая папраўка да Канстытуцыі ЗША|13-й папраўкай да Канстытуцыі ЗША]]. Улада ў краіне замацавалася за буржуазіяй паўночна-ўсходніх штатаў. У [[ЗША]] былі створаны ўмовы для ўмацавання ўнутранага рынку, асваення заходніх земляў, паскоранага развіцця прамысловай і сельскагаспадарчай вытворчасці. Вайна часткова вырашыла сацыяльна-эканамічныя праблемы [[ЗША]]. Іх далейшае вырашэнне працягвалася ў ходзе [[Рэканструкцыя Поўдня|Рэканструкцыі Поўдня]], якая доўжылася да канца [[1870-я|1870-х]]. Многія праблемы, такія як праблема роўнасці правоў чорнага і белага насельніцтва, заставаліся нявырашанымі многія дзесяцігоддзі. == Прычыны вайны == Вайна была лагічным следствам супрацьстаяння дзвюх сістэм — рабства і свабоднай працы. Першую сістэму падтрымлівалі паўднёвыя штаты, палітычнай элітай якіх былі буйныя плантатары-рабаўладальнікі. Для грамадства Поўдня характэрнымі былі расісцкія перакананні. Тыя віды работ, якія выконвалі цемнаскурыя, лічыліся нявартымі белага чалавека, нават бедняка. Паўночныя штаты наадварот: у іх канстытуцыях рабства было забаронена. Асновай сельскай гаспадаркі там былі свабодныя фермеры. Увесь даваенны час характарызаваўся спробай паўднёвых штатаў пашырыць тэрыторыю рабаўладання за кошт новых штатаў. Так, напрыклад, ў 1820 годзе быў прыняты так званы Місурыйскі кампраміс, які падзяліў тэрыторыю на захад ад ракі Місісіпі за паралель 36° 30' з.ш. на дзве часткі — рабаўладальніцкую на поўдні і свабодную на поўначы. На поўначы прагрэсіўная грамадскасць спрабавала дапамагаць рабам: выдавала антырабаўладальніцкую літаратуру, арганізоўвала нелегальныя ўцёкі рабоў да свабодных штатаў. У першай палове XIX стагоддзя ў ЗША склаліся дзве сістэмы — рабства на поўдні краіны і капіталізм на поўначы. Гэта былі дзве зусім розныя сацыяльна-эканамічныя сістэмы. Сітуацыя ўскладнялася тым, што, нягледзячы на стабільны прырост насельніцтва і рост эканамічнага развіцця, ЗША былі федэратыўнай краінай. Кожны штат жыў сваім палітычным і эканамічным жыццём, інтэграцыйныя працэсы ішлі павольна. Таму Поўдзень, дзе было распаўсюджана рабства і аграрная сістэма гаспадарання, і прамысловы Поўнач вылучыліся ў два асобных эканамічныя раёны. На Поўначы ЗША канцэнтраваліся прадпрымальнікі і асноўная маса эмігрантаў. У гэтым рэгіёне сканцэнтраваны прадпрыемствы машынабудавання, металаапрацоўкі, лёгкай прамысловасці. Тут асноўнай працоўнай сілай былі шматлікія эмігранты з іншых краін, якія працавалі на фабрыках, заводах і іншых прадпрыемствах. Рабочых рук на Поўначы было дастаткова, дэмаграфічная сітуацыя тут была стабільнай і ўзровень жыцця здавальняючым. Абсалютна супрацьлеглая сітуацыя склалася на поўдні. ЗША ў ходзе амерыкана-мексіканскай вайны атрымалі велізарныя тэрыторыі на поўдні, дзе была вялікая колькасць свабодных зямель. На гэтых землях абгрунтаваліся плантатары, атрымалі велізарныя зямельныя надзелы. Менавіта таму ў адрозненне ад Поўначы Поўдзень стаў аграрных рэгіёнам. Аднак на Поўдні была адна вялікая праблема: не хапала рабочых рук. Пераважная большасць эмігрантаў ехалі на Поўнач, таму з Афрыкі, пачынаючы яшчэ з XVII стагоддзя, завозіліся рабы-негры. Да пачатку сецэсіі {{Дроб|1|4}} частка белага насельніцтва Поўдня была рабаўладальнікамі. Нягледзячы на ўсе адрозненні паміж рэгіёнамі, на Поўдні ўрад укараняў тыя ж грамадскія змены, і на Поўначы. На Поўначы праводзілася гнуткая падатковая палітыка, грошы з бюджэтаў штатаў вылучаліся на дабрачыннасць, урад у пэўнай ступені спрабаваў палепшыць умовы пражывання чорнага насельніцтва. Аднак на кансерватыўным і замкнёным Поўдні не праводзіліся мерапрыемствы па эмансіпацыі жанчын і раўнаванне неграў у правах з белымі. Вялікую ролю ў светапоглядзе жыхароў Поўдня гуляла так званая «вярхушка» — заможныя рабаўладальнікі, якія мелі ў прыватнай уласнасці вялікія зямельныя надзелы. Гэтая «вярхушка» ўплывала на палітыку паўднёвых штатаў, паколькі была зацікаўлена ў захаванні свайго пануючага становішча. Поўдзень быў аграрным «прыдаткам» ЗША, тут выгадоўваліся такія культуры як тытунь, цукровы трыснёг, бавоўна і рыс. Поўнач меў патрэбу ў сыравіне з поўдня, асабліва бавоўне, а Поўдзень — у машынах з Поўначы. Таму доўгі час два розных эканамічных рэгіёны суіснавалі ў адной краіне. Аднак паступова паміж імі нарасталі супярэчнасці. Сярод вострых канфліктных пытанняў можна вылучыць наступныя: # Падатак на ўвозімыя тавары (Поўнач імкнуўся зрабіць іх як мага вышэй, каб абараніць сваю прамысловасць, Поўдзень хацеў гандляваць з усім светам свабодна). # Праблемы вакол рабства (ці лічыць збеглых рабоў свабоднымі ў свабодных штатах, караць або прадастаўляць ім прытулак, ці могуць паўднёвыя штаты забараняць на сваёй тэрыторыі свабодных чарнаскурых і г. д.). # Сітуацыя не была статычнай: ЗША захоплівалі новыя тэрыторыі, і ўзнікалі спрэчкі па канстытуцыі кожнага з будучых штатаў, у першую чаргу — ці будзе новы штат свабодным ці рабаўладальніцкім. Прыход да ўлады Лінкольна, які абвясціў, што ўсе новыя штаты будуць свабоднымі, азначаў для паўднёвых штатаў перспектыву застацца ў меншасці і ў будучыні прайграваць у Кангрэсе з усіх канфліктных пытанняў. == Разкол == [[Файл:Abraham Lincoln seated, Feb 9, 1864.jpg|200px|right|thumb|''Шаснаццаты Прэзідэнт ЗША Аўраам Лінкальн'']] [[Файл:President-Jefferson-Davis.jpg|200px|right|thumb|''Адзіны прэзідэнт канфедэратыўных Штатаў Амерыкі [[Джэферсан Дэвіс]]'']] У 1860 годзе прэзідэнтам ЗША быў абраны Аўраам Лінкальн, дзеяч Рэспубліканскай партыі, які выступаў за адмену рабаўладання. Палітычныя і грамадскія арганізацыі, якія супрацьстаялі рабаўладанню, утварылі ў 1854 годзе Рэспубліканскую партыю. Перамога на прэзідэнцкіх выбарах 1860 года кандыдата гэтай партыі Аўраама Лінкальна стала для рабаўладальнікаў сігналам небяспекі і прывяла да сецэсіі, выхаду са складу Саюза. 20 снежня 1860 года прыклад падала Паўднёвая Караліна, за якой рушылі ўслед: * Місісіпі (9 студзеня 1861 года), * Фларыда (10 студзеня 1861 года), * Алабама (11 студзеня 1861 года), * Джорджыя (19 студзеня 1861 года), * Луізіяна (26 студзеня 1861 года). Юрыдычным апраўданнем такіх дзеянняў стала адсутнасць у Канстытуцыі ЗША прамой забароны на выхад асобных штатаў са складу ЗША (хоць дазвол на гэта таксама адсутнічаў). Гэтыя 6 штатаў ў лютым 1861 ўтварылі новую дзяржаву — Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі. 1 сакавіка аб незалежнасці абвясціў Тэхас, які ўжо ў той жа дзень далучыўся да Канфедэрацыі, а ў красавіку-маі яго прыклад перанялі: * Віргінія (незалежнасць — 17 красавіка 1861 года, далучэнне да КША — 7 мая 1861 года), * Арканзас (незалежнасць — 6 мая 1861 года, далучэнне да КША — 18 мая 1861 года), * Тэнэсі (незалежнасць — 7 мая 1861 года, далучэнне да КША — 2 ліпеня 1861 года ), * Паўночная Караліна (незалежнасць — 20 мая 1861 года, далучэнне да КША — 21 мая 1861 года). Гэтыя 11 штатаў прынялі канстытуцыю і абралі сваім прэзідэнтам былога сенатара ад Місісіпі Джэферсана Дэвіса, які разам з іншымі кіраўнікамі краіны заявіў, што на іх тэрыторыі рабства будзе існаваць «вечна». Сталіцай Канфедэрацыі стала алабамскі горад Мантгомеры, а пасля далучэння Віргініі — Рычманд. Гэтыя штаты займалі 40% усёй тэрыторыі ЗША з насельніцтвам 9 100 000 чал., у тым ліку больш за 3 600 000 неграў. 7 кастрычніка ў склад Канфедэрацыі ўвайшла Індзейская тэрыторыя, насельніцтва якой не было лаяльнае ні да Канфедэрацыі (большасць індзейцаў былі выгнаныя з тэрыторый, на месцы якіх утварыліся рабаўладальніцкія штаты), ні да ўрада ЗША, які фактычна санкцыянаваў дэпартацыю індзейцаў з Джорджыі і іншых паўднёвых штатаў. Аднак індзейцы не пажадалі адмаўляцца ад рабаўладання і ўвайшлі ў склад Канфедэрацыі. Сенат КША фарміраваўся двума прадстаўнікамі ад кожнага штата, а таксама адным прадстаўніком ад кожнай індзейскай рэспублікі (усяго ў складзе Індзейскай тэрыторыі было 5 рэспублік па колькасці індзейскіх плямёнаў: чэрокі, чокта, крык, чыкаса і семінолам). Індзейскія прадстаўнікі ў Сенаце не мелі права голасу. У складзе Саюза засталося 23 штата, уключаючы рабаўладальніцкія Дэлавэр, Кентукі, Місуры і Мерыленд, якія не без барацьбы захавалі лаяльнасць федэральнага Саюза. Жыхары шэрагу заходніх акругаў Вірджыніі адмовіліся падпарадкавацца рашэнню аб выхадзе з Саюза, стварылі ўласныя органы ўлады і ў чэрвені 1863 года з'яўляліся прыняты ў склад ЗША як новыя штаты. Насельніцтва Саюза перавышала 22 млн чал., на яго тэрыторыі размяшчалася практычна ўся прамысловасць краіны, 70% чыгунак, 81% банкаўскіх дэпазітаў. == Першы этап вайны == Баявыя дзеянні пачаліся 12 красавіка 1861 года нападам паўднёўцаў на форт Самтэр ў бухце Чарлстан, што пасля 34-гадзіннага абстрэлу быў вымушаны здацца. У адказ Лінкальн абвясціў паўднёвыя штаты ў стане бунту, абвясціў марскую блакаду іх ўзбярэжжа, заклікаў у войска добраахвотнікаў, а пазней увёў вайсковую павіннасць. Большая частка прамысловага патэнцыялу і людскіх рэсурсаў краіны была сканцэнтравана на Поўначы, аднак Поўдзень быў больш згуртаваны (там усталявалася дыктатура рабаўладальнікаў) і моцны ў ваенных адносінах. У паўднёўцаў было больш кадравых афіцэраў, значныя запасы ўзбраення, якія былі сюды завезеныя яшчэ да інаўгурацыі Лінкальна. Таксама многія афіцэры-фэдэралаў далучыліся да канфедэратаў, сярод якіх быў і Роберт Лі. Паўднёўцы — плантатары вялі барацьбу не на жыццё, а на смерць за сваё выжыванне і ранейшае жыццё і пранікліся пачуццём сляпой нянавісці да «янкі» (паўночнікаў), якіх лічылі не іх суайчыннікамі, а чужынцамі, ворагамі. На Поўначы ж было нямала прыхільнікаў кампрамісу, асабліва ў тых колах буржуазіі, якія вялі справы з плантатарамі. Тактыка абодвух бакоў была аднолькавай — як мага хутчэй захапіць сталіцу праціўніка. Першы сур'ёзны бой адбыўся ў Віргініі ў чыгуначнай станцыі Манасас 21 ліпеня 1861 года, калі дрэнна навучаныя войскі паўночнікаў, перайшоўшы ручай Бул-Ран, атакавалі паўднёўцаў, але былі вымушаны пачаць адступленне, пераўтворанае ў ўцёкі. Да восені на ўсходнім тэатры ваенных дзеянняў Саюз меў добра ўзброенае войска пад правадырствам генерала Дж. Б. Маклелана, які стаў з 1 лістапада галоўнакамандуючым ўсіх армій. Маклелан апынуўся бясталентным ваеначальнікам, часта пазбягаў актыўных дзеянняў. 21 кастрычніка яго часткі былі разбітыя ў Болса-Блаф недалёка ад амерыканскай сталіцы. Вашынгтон стаў прыфрантавым горадам. Значна больш паспяхова ажыццяўлялася блакада марскога ўзбярэжжа Канфедэрацыі. Адным з яе наступстваў было захапленне 8 лістапада 1861 года брытанскага парахода «Трэнт», на борце якога знаходзіліся эмісары паўднёўцаў, што паставіла ЗША на грань вайны з Вялікабрытаніяй. У канцы 1861 года армія Поўначы налічвала каля 650 000 салдат. Але агульны план вядзення вайны («анаконда-план») прывёў да таго, што войскі былі раззасяроджаныя па ўсім вялізным фронце. У 1862 годзе найбольшага поспеху паўночнікі дамагліся на заходнім тэатры ваенных дзеянняў. У лютым-красавіку армія генерала У. С. Гранта, захапіўшы некалькі фартоў, выцесніла паўднёўцаў з Кентукі, а пасля цяжкіх баёў пры Шайло ачысціла ад іх Тэнэсі. Да лета быў вызвалены штат Місуры, і войскі Гранта ўвайшлі ў паўночныя раёны Місісіпі і Алабамы. Вялікае значэнне меў захоп 25 красавіка 1862 года (у ходзе сумеснай дэсантнай аперацыі частак генерала Б. Ф. Батлера і караблёў капітана Д. Фарагута) Новага Арлеана, важнага гандлёвага і стратэгічнага цэнтра. Канфедэрацыя была разрэзана на дзве часткі. Пад пагрозай захопу апынуўся Рычманд, але ўсё наступу фэдэралаў былі адбітыя з вялікімі стратамі. І толькі перакульвання частак з захаду дазволіла спыніць контрнаступленне канфедэратаў пад кіраўніцтвам генерала Лі. У 1862 годзе таксама адзначаны першым у гісторыі боем браняносных караблёў, які адбыўся 9 сакавіка ў берагоў Віргініі. {|align=center !bgcolor="#c0c0c0"|Генералы арміі Поўначы |- |<gallery perrow="6"> File:GeorgeMcClellan.jpeg|Джордж Маклелан File:Joseph Hooker - Brady-Handy--restored.jpg|Джозэф Хукер File:Ambrose Everett Burnside.jpg|Эмброўз Бернсайд File:Oliver Otis Howard.jpg|Олівер Ховард File:GenJFRenyolds.jpg|Джон Рэйнальдс File:George Gordon Meade.jpg|Джордж Мід </gallery> |} {|align=center !bgcolor="#c0c0c0"|Генералы арміі Поўдня |- |<gallery perrow="6"> File:Robert Edward Lee.jpg|Роберт Эдвард Лі File:Richard S Ewell.png|Рычард Юэл File:James Longstreet.jpg|Джэймс Лонгстрыт File:Image of Lieutenant General A.P. Hill.jpg|Эмброўз Хіл File:Stonewall Jackson.jpg|Джэксан «Каменная сцяна» File:John Bell Hood.jpg|Джон Худ </gallery> |} == Пералом у вайне == 30 снежня 1862 года Лінкальн падпісаў «Пракламацыя аб вызваленні» («Закон аб гомстэдах») рабоў з 1 студзеня наступнага года. Гэтая «Пракламацыя», як і рашэнне аб наборы неграў у армію, кардынальна змяніла мэты вайны: гаворка цяпер ішла аб знішчэнні рабства. Шлях рабства на «свабодныя зямлі» Захаду яшчэ раней зачыніў прыняты ў маі 1862 года [[Гомстэд-акт]]. Гэты акт падаваў права любому грамадзяніну краіны, які не ўдзельнічаў у мяцяжы супраць Злучаных Штатаў і аплаціў пошліну ў 10 долараў, заняць Гомстэд — кавалак зямлі ў 160 акраў (~64 га) пад ферму на свабодных землях. Пасля пяці гадоў пражывання на ўчастку, яго апрацоўкі і забудовы яна аддавалася бясплатна ва ўласнасць. Частыя паўстання рабоў, паспяховая марская блакада падрывалі эканоміку Поўдня. Невялікая прамысловасць не магла задаволіць усіх патрэб фронту. Адчуваўся недахоп у медыкаментах, зброі, ежы. У той жа час Поўнач гандлявала з Еўропай, прыязджалі новыя імігранты з Еўропы, працавалі на поўную магутнасць прамысловасць і сельская гаспадарка. ==Канчатковы этап == Апошнім буйным поспехам канфедэратаў стала бітва пад Чанселорсвіле вясной 1863 года, у ходзе якой 130000-я армія паўночнікаў пацярпела паразу ад 60000-ай арміі генерала Лі. Аднак чалавечыя і матэрыяльныя рэсурсы Поўначы былі велізарныя. Ужо ў пачатку ліпеня канфедэраты пацярпелі паразу пад Гетысбургам. У жніўні 1863 года армія Лі была адкінута да Віргініі. Восенню 1864 года была захоплена Атланта — адзін з найбуйнейшых прамысловых цэнтраў Поўдня. 9 красавіка 1865 года пасля крывавых баёў здаўся Рычманд. Праз месяц апошнія сілы канфедэратаў капітулявалі. Грамадзянская вайна скончылася. == Вынікі вайны == Страты Поўначы склалі амаль 360 тыс. чалавек забітымі і памерлі ад ран і больш 275 тыс. параненых. Канфедэраты страцілі, адпаведна, 258 тыс. і каля 100 тыс. чалавек. Толькі ваенныя выдаткі ўрада ЗША дасягнулі 3 млрд долараў. Вайна прадэманстравала новыя магчымасці ваеннай тэхнікі, уплыў на развіццё ваеннага мастацтва. Яна завяршылася перамогай Саюза. Забарона рабства была замацаваная трынаццатай папраўкай да Канстытуцыі ЗША, якая ўступіла ў сілу 18 снежня 1865 года (зрэшты, штат Місісіпі ратыфікаваў гэтую папраўку толькі ў 1995 годзе<ref>{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1355/is_n21_v87/ai_16820758/ |title=Архіўная копія |access-date=9 ліпеня 2012 |archive-date=18 чэрвеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120618013725/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1355/is_n21_v87/ai_16820758/ |url-status=dead }}</ref>). У краіне былі створаны ўмовы для паскоранага развіцця прамысловай і сельскагаспадарчай вытворчасці, асваення заходніх зямель, умацаванне ўнутранага рынку. Вайна не вырашыла ўсіх праблем, якія стаялі перад краінай. Некаторыя з іх знайшлі рашэнне пры рэканструкцыі Поўдня, якая доўжылася да 1877 года. Іншыя праблемы, у тым ліку прадастаўленне каляровым насельніцтву роўных правоў з белымі, заставаліся нявырашанымі многія дзесяцігоддзі. == Статыстыка Грамадзянскай вайны ў ЗША == {| class="standard" style="text-align:right" |-align="center" !rowspan="2"| Бакі !rowspan="2"|Насельніцтва (1861 год) ||rowspan="2"| Мабілізавана ||rowspan="2"| Забіта ||rowspan="2"| Паранена !colspan="3"| Памерлі |-align="center" ! Ад ран || Ад хвароб || Іншыя прычыны |- |align="left"|'''[[ЗША]]''' ||22&nbsp;339&nbsp;968 ||2&nbsp;803&nbsp;300<ref>З іх бралі ўдзел у баявых дзеяннях 2&nbsp;667&nbsp;000 салдат.</ref> || 67&nbsp;058||275&nbsp;175||43&nbsp;012 || 194&nbsp;368 ||54&nbsp;682<ref>З іх 24&nbsp;8669 салдат памерла ў палоне і ў турмах, 24&nbsp;872 салдаты загінулі ў выніку няшчаснага выпадку, забойства або самагубства.</ref> |- |align="left"|'''[[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|КША]]''' ||9&nbsp;103&nbsp;332<ref>40%&nbsp;— [[афраамерыканцы]].</ref> ||1&nbsp;064&nbsp;200 ||67&nbsp;000 ||137&nbsp;000||27&nbsp;000 || 59&nbsp;000 ||105&nbsp;000 |- |align="left"|'''УСЯГО''' || '''31&nbsp;443&nbsp;300 ''' ||'''3&nbsp;867&nbsp;500''' ||'''134&nbsp;058''' ||'''412&nbsp;175 ''' ||'''70&nbsp;012''' ||'''253&nbsp;368''' ||'''163&nbsp;796''' |} == Гл. таксама == * [[Ку-клукс-клан]] == Літаратура == '''Першакрыніцы''' * United States. War Dept.: ''The War of the Rebellion: a Compilation of the Official Records of the Union and Confederate Armies'', Govt. Print. Off., Washington 1880–1901, 128 Bde. (online<ref>{{Cite web |url=http://ehistory.osu.edu/osu/sources/records/list.cfm |title=eHistory at OSU {{!}} Online Books {{!}} The Official Records of the Civil War |access-date=1 лютага 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090913062844/http://ehistory.osu.edu/osu/sources/records/list.cfm |archivedate=13 верасня 2009 |url-status=dead }}</ref>) * Southern Historical Society Papers CD-Rom, H-Bar Enterprises 1st Edition, 1997, ISBN 0-7639-0084-2 * Clarence Buel, Robert Underwood Johnson: ''Battles and Leaders of the Civil War'', Century Co, New York, 4 томи, 1884–1888 (свідчення учасників війни) '''Даведкавыя выданні''': * Marc Boatner III: ''Civil War Dictionary'', перше видання 1959, Vintage Books 1991, ISBN 0-679-73392-2 * Frederick Dyer: ''Compendium of the Civil War'', Morningside Bookshop, 1978, ISBN 0-89029-046-6 * David J. Eicher: ''The Civil War in Books: An Analytical Bibliography'', 1997, ISBN 0-252-02273-4. (коментована бібліографія) * William F. Fox: ''Regimental Losses in the American Civil War: A Treatise on the Extent and Nature of the Mortuary Losses in the Union Regiments'', u.a. Ebooksondisk.com, 2002, ISBN 1-932157-07-7 * Long E. B. Civil War Day by Day: An Almanac 1861–1865.&nbsp;— Garden City, 1971. * Bernd G. Längin: ''Der Amerikanische Bürgerkrieg. Eine Chronik in Bildern&nbsp;— Tag für Tag.'' Bechtermünz Verlag, ISBN 3-86047-900-8, auch Weltbild Verlag, Augsburg 1998. (ілюстроване видання, але без покажчиків) * James M. McPherson: ''The Atlas of the Civil War'', Running Press Book Publishers, Philadelphia 2005, ISBN 0-7624-2356-0. (шмат карт і фотаматэрыялаў, ход вайны, выбраныя бітвы) '''Агульныя агляды''' * Bruce Catton ''The Centennial History of the Civil War'', Garden City, Bd.1 ''The coming fury'' 1961, Bd.2 ''Terrible swift sword'' 1963, Bd.3 ''Never Call Retreat'' 1965, усі три томи в кишеньковому виданні: Pocket Book 1967 * Davies W. C. The Imperial Union: 1861–1865.&nbsp;— Garden City, 1982–1986.&nbsp;— Т. 1—3. * Shelby Foot: ''The Civil War. A Narrative'', 3 томи, New York 1958–1974, ISBN 0-7126-9812-4. * John Keegan ''The American Civil War: A military history'' * James M. McPherson: ''Battle Cry of Freedom. The Civil War Era,'' New York: Oxford University Press, 1988, ISBN 0-19-503863-0. * Бурин С.&nbsp;Н.&nbsp;На полях сражений гражданской войны в США.&nbsp;— М.: Наука, 1988. * Куропятник Г.&nbsp;П.&nbsp;Вторая американская революция.&nbsp;— М., 1961. * Иванов Р.&nbsp;Ф.&nbsp;Авраам Линкольн и Гражданская война в США.&nbsp;— М., 1964. * Маль К.&nbsp;М.&nbsp;Гражданская война в США 1861–1865.&nbsp;— М.: АСТ; Минск: Харвест, 2002.&nbsp;— 502 с.&nbsp;— ISBN 5-17-001875-4 == Спасылкі == {{Commons|Category:American Civil War}} * [http://www.civilwarhome.com/warstats.htm Statistical Summary of America’s Major Wars] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150408111610/http://www.civilwarhome.com/warstats.htm |date=8 красавіка 2015 }}{{ref-en}} * [http://users.erols.com/mwhite28/wars19c.htm#ACW Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century (the 1800s). American Civil War (1861—65)]{{ref-en}} * [http://civilwarcauses.org/ Causes of the Civil War]. primary sources * [http://civil.war-letters.com/ Civil War Letters] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110813160107/http://civil.war-letters.com/ |date=13 жніўня 2011 }}&nbsp;— Primary Sources and First Person Accounts. * [http://sunsite.utk.edu/civil-war/reasons.html Declarations of Causes of Secession] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/19980128034930/http://sunsite.utk.edu/civil-war/reasons.html |date=28 студзеня 1998 }} * [http://teachingamericanhistory.org/library/index.asp?documentprint=76 Alexander Stephens' Cornerstone Speech] * [http://www.civilwarhome.com/lincolntroops.htm Lincoln's Call for Troops]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100103040842/http://civilwarhome.com/lincolntroops.htm |date=3 студзеня 2010 }} * [http://www.civil-war.net The Civil War Home Page] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080102180529/http://www.civil-war.net/ |date=2 студзеня 2008 }} * [http://www.sonofthesouth.net The Civil War]&nbsp;— website with more than 7,000 pages of Civil War content, including the complete run of Harper's Weekly newspapers from the Civil War. * [http://www.theuscivilwar.org The American Civil War] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100723153213/http://www.theuscivilwar.org/ |date=23 ліпеня 2010 }}&nbsp;— Detailed listing of events, documents, battles, commanders and important people of the US Civil War * [http://www.life.com/image/first/in-gallery/41622/civil-war-death-and-destruction Civil War: Death and Destruction] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100516104915/http://www.life.com/image/first/in-gallery/41622/civil-war-death-and-destruction |date=16 мая 2010 }}&nbsp;— slideshow by ''[[Life magazine]]'' * [http://www.archives.gov/research/civil-war/photos/index.html Civil War photos] at the National Archives and Records Administration * [http://www.loc.gov/pictures/search?st=grid&c=100&co=cwp View images] from the [http://www.loc.gov/pictures/collection/cwp/ Civil War Photographs Collection] at the Library of Congress * [http://sunsite.utk.edu/civil-war/generals.html University of Tennessee: U.S. Civil War Generals] * [http://www.pbs.org/civilwar ''The Civil War''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081024053430/http://www.pbs.org/civilwar/ |date=24 кастрычніка 2008 }}, a Public Broadcasting Service|PBS documentary by Ken Burns * Individual state's contributions to the Civil War: [http://www.militarymuseum.org/HistoryCW.html California], [http://www.floridamemory.com/OnlineClassroom/FloridaCivilWar/index.cfm Florida], [http://www.illinoiscivilwar.org/ Illinois #1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081112010121/http://www.illinoiscivilwar.org/ |date=12 лістапада 2008 }}, [http://www.rootsweb.com/~ilcivilw/ Illinois #2], [http://www.ohiocivilwar.com/ Ohio], [http://www.pacivilwar.com/ Pennsylvania] * [http://www.vlib.us/eras/civil_war.html WWW-VL: History: USA Civil War 1855–1865] * [http://www.civilwar.org Civil War Preservation Trust] * [http://www.gettysburg.edu/library/gettdigital/civil_war/civilwar.htm Civil War Era Digital Collection at Gettysburg College] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090811064152/http://www.gettysburg.edu/library/gettdigital/civil_war/civilwar.htm |date=11 жніўня 2009 }} This collection contains digital images of political cartoons, personal papers, pamphlets, maps, paintings and photographs from the Civil War Era held in Special Collections at Gettysburg College. * [http://www.nps.gov/history/nr/twhp/wwwlps/lessons/73morgan/73morgan.htm ''«Fort Morgan and the Battle of Mobile Bay»'', a National Park Service Teaching with Historic Places (TwHP) lesson plan] * [http://tigger.uic.edu/~rjensen/prisons.htm «WWW Guide to Civil War Prisons» (2004)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100627223756/http://tigger.uic.edu/~rjensen/prisons.htm |date=27 чэрвеня 2010 }} * [http://www.brettschulte.net/CWBlog TOCWOC Civil War Blog] A group Civil War blog consisting of informed amateurs. * [http://cwba.blogspot.com/ Civil War Books and Authors Blog] A Civil War blog focusing mainly on book reviews. * [http://cwbn.blogspot.com/ Civil War Bookshelf] American Civil War historiography and publishing blogged daily by Dimitri Rotov. * [http://www.encyclopediaofalabama.org/face/Article.jsp?id=h-1429 American Civil War in Alabama, Encyclopedia of Alabama] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101027121919/http://encyclopediaofalabama.org/face/Article.jsp?id=h-1429 |date=27 кастрычніка 2010 }} * [http://www.gvsu.edu/library/digitalcollections/index.cfm?id=9A240EF6-E2F4-52AB-1F9B01D680D9DCFB Grand Valley State University Civil War digital collection] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100328222138/http://www.gvsu.edu/library/digitalcollections/index.cfm?id=9A240EF6-E2F4-52AB-1F9B01D680D9DCFB |date=28 сакавіка 2010 }} * [http://www.cnn.com/2009/LIVING/06/12/mf.civil.war/index.html Seven Civil War Stories Your Teacher Never Told You] by Eric Johnson, ''CNN'', June 12, 2009 * [http://www.cannonade.net/civil The American Civil War Timeline Project]&nbsp;— A community contributed project to, chronologically and geographically, map the events of the war. {{Войны XIX стагоддзя}} {{Гісторыя ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў ЗША| ]] [[Катэгорыя:Падзеі 12 красавіка|1861]] [[Катэгорыя:Красавік 1861 года|12]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] spqso9p2xwvj6pafaeyse4dkknrt3ce 0 53246 5158716 5008894 2026-06-27T00:49:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158716 wikitext text/x-wiki {{Мастак |фон = |імя = Гюстаў Дарэ |арыгінал імя = Paul Gustave Doré |імя пры нараджэнні = Поль Гюстаў Дарэ |партрэт = Doré by Nadar 1867 cropped.jpg |шырыня = |загаловак = Поль Гюстаў Дарэ. [[Фатаграфія]] [[Фелікс Надар|Фелікса Надара]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |паходжанне = |падданства = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Францыя}} |жанр = [[гістарычны жывапіс]] |вучоба = |стыль = |працы = |заступнікі = |уплыў = |уплыў на = |узнагароды = |сайт = |вікісховішча = category:Gustave Doré }} {{цёзкі2|Дарэ}} '''Поль Гюстаў Дарэ''' ({{lang-fr|Paul Gustave Doré}}; {{ДН|6|1|1832}}, [[Страсбур]] — {{ДС|23|1|1883}}, [[Парыж]], [[Францыя]]) — французскі гравёр, ілюстратар і жывапісец. == Творчасць == Самавучка. 3 1848 публікаваў у гумарыстычных часопісах [[Парыж]]а вострахаракгарныя [[літаграфія|літаграфіі]] пра парыжскіх абывацеляў (сюіты «Розная публіка Парыжа», «Парыжскі звярынец»). Вядомасць прынеслі жывапісна-дынамічныя, гратэскна-выразныя, поўныя фантазіі і гумару ілюстрацыі да «Гарганцюа і Пантагруэля» [[Ф. Рабле]] (1854), «Свавольных апавяданняў» [[Анарэ дэ Бальзак|А. Бальзака]] (1855—56), «[[Боская камедыя|Боскай камедыі]]» [[Дантэ]] (1861), «[[Дон Кіхот (раман)|Дон Кіхот]]а» [[М. Сервантэс]]а (1862—63), [[Біблія|Бібліі]] (1864—66), «Страчанага раю» [[Джон Мільтан|Дж. Мільтана]] (1865—66), «Басняў» [[Жан дэ Лафантэн|Ж. Лафантэна]], «Гісторыі крыжовых паходаў» [[Жазэф Франсуа Мішо|Ж. Мішо]], альбомаў краявідаў «Лондан» і «Іспанія». Гэтыя малюнкі гравіраваліся майстрамі школы тарцовай [[ксілаграфія|ксілаграфіі]], якая ўзнікла пад уплывам Г. Дарэ. Вядомы і як скульптар (помнік [[Аляксандр Дзюма (бацька)|А. Дзюма-бацьку]] ў Парыжы, 1882). {{зноскі}} == Літаратура == * Дарэ // БЭ ў 18 т. Т. 6. Мн., 1998. == Спасылкі == {{commons|Gustave Doré}} * {{gutenberg author|id=Gustave_Doré|name=Gustave Doré}} * [http://ftp.rudolf-steiner.org/ftp/galerie/Dore/ German FTP with Dore illustrations] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160201013849/http://ftp.rudolf-steiner.org/ftp/galerie/Dore/ |date=1 лютага 2016 }} * [http://catholic-resources.org/Art/Dore-OT.htm Dore Bible Gallery] * [http://dore.artpassions.net Art Passions Doré online gallery] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180101060849/http://dore.artpassions.net/ |date=1 студзеня 2018 }} * [http://www.doreillustrations.com/gallery.html Gallery of Illustrations by Gustave Doré] * {{cite web|url=http://www.gasl.org/refbib/Dore__Don_Quijote.pdf|title=''Illustrationen zu Don Quijote''|work=Arno Schmidt Reference Library|accessdate=27 марта 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120414210607/http://www.gasl.org/refbib/Dore__Don_Quijote.pdf|archivedate=14 красавіка 2012|url-status=dead}} (24 MByte PDF with 120 illustrations) * [http://www.surlalunefairytales.com/illustrations/illustrators/dore.html SurLaLune ''Fairy Tale Illustrations of Gustave Doré''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111126054021/http://www.surlalunefairytales.com/illustrations/illustrators/dore.html |date=26 лістапада 2011 }} * [http://www.creationism.org/images/DoreBibleIllus/ Bible Illustrations by G. Dore]:Christian website compiling Dore’s numerous Biblical illustrations * [http://www.rightreading.com/ggp/dore.vase/dore.vase.htm The «Dore Vase» in San Francisco’s Golden Gate Park]{{Недаступная спасылка}}:A massive bronze that was exhibited to acclaim at Chicago’s 1893 World’s Columbian Exposition and later moved to San Francisco * [http://www.h-net.org/~cervantes/doreeng1.htm ''Gustave Doré's Illustrations for 'Don Quixote' ''] * [http://www.h-net.org/~cervantes/doreeng2.htm More of ''Gustave Doré's Illustrations for 'Don Quixote' ''] * [http://www.all-art.org/impressionism/dore1.html Dore-illustrations (Bible, Dante, Ariosto, Rabelais, Milton, Cervantes, Tennyson, Poe, crusades, sketches) in the «History of Art»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110511110107/http://www.all-art.org/impressionism/dore1.html |date=11 мая 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дарэ Гюстаў}} [[Катэгорыя:Мастакі Францыі]] [[Катэгорыя:Гравёры Францыі]] [[Катэгорыя:Графікі Францыі]] [[Катэгорыя:Мастакі-ілюстратары Францыі]] gb8g794k70sstyruh1kyiv3ukw9yr0l 0 54468 5158619 5113385 2026-06-26T13:34:12Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Лондане]]; +[[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі BAFTA]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158619 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{вікіфікацыя}} {{фарматаванне}} {{Фільм | Беларуская назва = Ультыматум Борна | Арыгінальная назва = The Bourne Ultimatum | Выява = The Bourne Ultimatum Logo.png | Жанр = [[Баявік (кінажанр)|баявік]] / [[прыгодніцкі фільм]] / [[трылер]] | Рэжысёр = [[Пол Грынграс]] | Прадзюсар = [[Даг Лайман]] | Сцэнарыст = [[Тоні Гілрой]]<br />[[Скот Барнс]]<br />[[Джордж Нолфі]] | Акцёры = [[Мэт Дэйман]]<br />[[Джулія Стайлз]] <br />[[Дэвід Стрэтэйрн]] | Кампазітар = [[Джон Паўэл (кінакампазітар)|Джон Паўэл]] | Аператар = [[Олівер Вуд]] | Кампанія = [[Universal Pictures]] | Бюджэт = 138 млн. [[Долар ЗША|$]] | Краіна = {{USA}} | Час = 108 хвіл | Год = 2007 | imdb_id = 0440963 }} '''«Ультыматум Борна»''' ({{lang-en|The Bourne Ultimatum}}) — фільм 2007 года. Сцэнарый фільма напісаны па матывах аднайменнай кнігі [[Роберт Ладлэм|Роберта Ладлама]]. Фільм з’яўляецца трыквелам фільмаў «[[Ідэнтыфікацыя Борна, фільм, 2002|Ідэнтыфікацыя Борна]]» і «[[Перавага Борна]]», трэцім фільмам пра Джэйсана Борна, гісторыі пра былога супрацоўніка ЦРУ, прафесійнага забойцу, які страціў памяць. Лаўрэат прэмій [[Оскар (кінапрэмія, 2008)|«Оскар» 2008 года ]] ў намінацыях «Найлепшы мантаж», «Найлепшы гук» і «Найлепшы мантаж гуку». {{змест злева}} == Сюжэт == Журналіст «[[The Guardian|Guardian]]» Сайман Рос вядзе расследаванне справы Джэйсана Борна. У [[Турын]]е Рос сустракаецца з чалавекам, які ведае ўсё пра Борна. Той употай распавядае яму пра сакрэтную аперацыю «Блэкбраяр», пра якую Рос распавядае пасля свайму рэдактару па тэлефоне. [[ЦРУ]] перахоплівае яго званок і, пачуўшы назву надзвычай сакрэтнай аперацыі, вырашае, што Рос уяўляе вялікую небяспеку. Ноа Восен, намеснік дырэктара ЦРУ, загадвае ўсталяваць за Росам пастаяннае сачэнне, каб высветліць, хто з’яўляецца яго інфарматарам. Тым часам Борн, прачытаўшы ў газеце артыкул пра сябе, прызначае Росу сустрэчу на вакзале «[[Вакзал Ватэрлоа|Ватэрлоа]]» у [[Лондан]]е. Борн разумее, што за Росам сочаць і яго тэлефон праслухоўваюць, і паводзіць сябе канспіратыўна. Яму ўдаецца выратаваць Роса ад нападу агентаў, але ў апошні момант ён усё ж такі паказвае свой твар камеры відэаназірання. Восен бачыць Борна і Роса разам і, вырашыўшы, што Борн і ёсць інфарматар, загадвае «спецу»-кілеру забіць абодвух. Рос, парушаючы загад Борна, выбягае са сховішча і тут жа атрымлівае кулю ў галаву са снайперскай вінтоўкі. Борн забірае рэчы Роса і па іх выходзіць на Ніла Дэніелса, кіраўніка аддзялення ЦРУ ў [[Мадрыд]]зе. Тым часам Памэла Лендзі прыходзіць да высновы, што Борн ніяк не можа з’яўляцца інфарматарам Роса, бо, з гутаркі журналіста з рэдактарам, ён збіраўся сустрэцца з інфарматарам у Турыне. Праверыўшы тэлефоны супрацоўнікаў, прыходзяць да высновы, што інфарматарам з’яўляецца Дэніелс. Агенты ў Турыне адпраўляюцца на яго кватэру. Але Борн прыбывае туды першым, абясшкоджвае агентаў, сустракае Нікі Парсанс, але Дэніелса там не знаходзіць. Парсанс дапамагае Борну і бяжыць з ім, пакуль не прыбыло падмацаванне. Борн тэлефануе ў паліцыю і паведамляе, што чуў стрэлы і крыкі побач з офісам Дэніелса. Падмацаванне ЦРУ, якое прыбыло, затрымлівае мясцовая паліцыя. Сам Ніл Дэніелс з’яжджае ў [[Танжэр]]. Ён чакае, калі ў мясцовы банк паступяць яго сродкі. Восен пасылае «спеца» забіць Дэніелса. У патрэбны момант рахунак Дэніелса «размарожваюцца» і той, нічога не падазраючы, адпраўляецца ў банк. Борн спрабуе прадухіліць смерць Дэніелса, але не паспявае. Зразумеўшы, што Борн і Парсанс там жа і дзейнічаюць разам, Восен загадвае «спецу» забіць абодвух. Лэнд катэгарычна супраць гэтага, і яна ўчыняе скандал. Борну ва ўпартай барацьбе ўдаецца забіць «спеца» і паведаміць ад яго імя ў ЦРУ, што заданне нібыта выканана, і абодвы — мёртвыя, такім чынам выйграе час. Нікі, змяніўшы прычоску, з’яжджае, а Борн працягвае сваё расследаванне. Неўзабаве ЦРУ перахоплівае званок Борна Памэла Лендзі, у якім ён дае зразумець, што знаходзіцца ў Нью-Ёрку, прычым недалёка ад аддзялення. Восен загадвае ачапіць бліжэйшыя кварталы. Лэнд паведамляе Борну яго сапраўднае імя — Дэвід Веб — і дату нараджэння, якая насамрэч аказваецца шыфроўкай. Лэнд атрымлівае [[SMS]]-паведамленне ад Борна, якое тут жа перахопліваюць. У паведамленні Борн прызначае Памэла сустрэчу на адной з плошчаў [[Нью-Ёрк]]а. Туды адпраўляюцца ўсе мясцовыя спецпадраздзялення. На месца сустрэчы прыбываюць усё, акрамя Борна. Борн у гэты час пранікае ў кабінет Восена і скрадае адтуль усе дакументы, звязаныя з Джэйсанам Борнам і аперацыяй «Блэкбраяр». Борна пераследуе група агентаў і «спец». Падчас аўтапагоні Борн выжывае, а спец аказваецца цяжка паранены. Борн цэліць у яго, але не страляе. Адарваўшыся ад пераследу, ён сустракаецца з Памэлай па адрасе, паказаным у шыфроўцы. Гэта адрас клінікі, дзе праводзілася падрыхтоўка агентаў «Трэдстоўна», у тым ліку і Джэйсана Борна. Борн перадае дакументы Лендзі, і яна па факсе адпраўляе ўсе дакументы ў прэсу. Пад канец Борн наведвае доктара Альберта Херша, які распрацаваў праграму падрыхтоўкі агентаў. Сустрэча з ім дапамагае Борну ўспомніць усё. Аказваецца, Дэвід Веб сам добраахвотна прыняў рашэнне зрабіцца [[Імя Джэйсан|Джэйсанам Борнам]] — прафесійным забойцам, якія працуюць на ЦРУ. Тым часам агенты ўрываюцца ў будынак і пераследуюць Борна. Разам з імі і выжыў «спец». Калі Борн прарваўся на дах, «спец» злавіў яго на прыцэл. Борн спрабуе яго пераканаць, «спец» сумняваецца і апускае зброю. Але Восен, зразумеўшы, што яго канец блізкі, вырашае сам расправіцца з Борнам. Ён страляе ў Джэйсана ў той момант, калі той скача з даху 10-павярховага дома ў раку. Праз некалькі дзён Нікі Парсанс глядзіць навіны па тэлевізары, у якіх паведамляецца, што праект «Блэкбраяр» завершаны, Херш і Восен арыштаваныя, а пра лёс Джэйсана Борна нічога не вядома. «Ён зваліўся ў раку з вышыні 10-га паверха, аднак трохдзённыя пошукі цела так ні да чаго і не прывялі». Нікі ўсміхаецца, разумеючы, што Борну ўдалося выжыць. == У ролях == * '''[[Мэт Дэйман]]''' — [[Джэйсан Борн]] (Дэвід Вэб) * '''''' — Ноа Восен * '''[[Джоан Ален]]''' — Памэла Лэнд * '''[[Джулія Стайлз]]''' — Нікі Парсанс * '''[[Педзі Консідзін]]''' — Сайман Рос * '''[[Альберт Фіні]]''' — Доктар Альберт Херш * '''[[Скот Глен]]''' — Эзра Крамер * '''Колін Стынтан''' — Ніл Дэніелс * '''[[Джой Анса]]''' — Деш Буксані * '''[[Эдгар Рамірэз]]''' — Паз * '''[[Том Галап]]''' — Том Кронін * '''[[Коры Джонсан]]''' — Уілс * '''Таксіст''' === Узнагароды === * Прэмія «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» ** [[2008]] — Найлепшы гук ** [[2008]] — Найлепшы мантаж ** [[2008]] — Найлепшы мантаж гуку * Прэмія «[[BAFTA]]» ** [[2008]] — Найлепшы гук ** [[2008]] — Найлепшы мантаж * [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] ** [[2008]] — [[Прэмія «Гільдыя кінаакцёраў» за лепшы каскадерский ансамбль у фільмах|Найлепшы каскадерский ансамбль у фільмах]] === Намінацыі === * Прэмія «[[Mtv Movie Awards, прэмія|Mtv Movie Awards]]» ** [[2008]] — Найлепшы акцёр «[[Мэт Дэйман]]» ** [[2008]] — Найлепшая бойка * Прэмія «[[BAFTA]]» ** [[2008]] — Найлепшы рэжысёр «[[Пол Грынрас]]» ** [[2008]] — Найлепшая аператарскай работа ** [[2008]] — Найлепшыя візуальныя эфекты ** [[2008]] — Найлепшы брытанскі фільм * Прэмія «[[кінаўзнагарод Mtv-Расія, прэмія|кінаўзнагарод Mtv-Расія]]» ** [[2008]] — Найлепшы замежны фільм == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.thebourneultimatum.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100620130553/http://thebourneultimatum.com/ |date=20 чэрвеня 2010 }} * {{Imdb імя | id = 0440963|title = "The Bourne Ultimatum»}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2007 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-сіквелы]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Мадрыд]] [[Катэгорыя:Universal Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Джон Паўэл]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Лондане]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі BAFTA]] 3vvnah5kp62lrdu36djb596ah3f8wdx 0 56518 5158742 5055804 2026-06-27T05:18:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158742 wikitext text/x-wiki [[Выява:Coat of Arms of Svietlahorsk.svg|thumb|[[Герб]] [[Светлагорск]]а.]] [[Выява:Flag of Svietlahorsk.svg|thumb|175 px|[[Сцяг]] Светлагорска.]] == Ад узнікнення да [[1793]] г. == У [[VIII ст.|VIII]] — [[X ст.]] землі ў сярэднім і ніжнім цячэнні [[Рака|р.]] [[Бярэзіна]], дзе цяпер размешчаны г. Светлагорск, належалі плямёнам [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]. У гэтых плямён склалася [[Тураўскае княства]] (вядомае з [[980]] г.). У [[XII ст.]] [[Тураў]]ская зямля была падзелена на ўдзелы. Частка зямель ля р. Бярэзіна адыйшла да [[Менскае княства|Менскага княства]]. З яго на Ніжняй Бярэзіне вылучылася ўдзельнае [[Свіслацкае княства]] (узгадваецца ў дакументах з [[XIV ст.]], але аформілася, відаць, у [[12 ст.|XII]]—[[XIII ст.]]). Прыкладна ў [[1348]] г. Свіслацкае княства ўвайшло ў [[ВКЛ|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае (ВКЛ)]]<ref>Насевіч, В.Л. Утварэнне Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага. Другая па­ло­ва ХІІІ — XIV ст. // Нацыянальны атлас Беларусі. — Мн., [[2002]]. С. 264—265.</ref>. [[Выява:Nozzles.jpg|thumb|Сопла печкі-домніцы, XIII ст. <small>Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей.</small>]] Паводле вынікаў [[Археалогія Беларусі|археалагічных]] раскопак, яшчэ ў [[VI ст.|VI]] — [[VII ст.]] у межах сучаснага горада было пасяленне. З [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] паселішча, з якога пачаўся горад, існавала непарыўна. Першапачаткова [[Селішча (археалогія)|селішча]] размяшчалася на невялікім участку правага [[бераг]]а Бярэзіны, каля вусця сучаснага [[Канал (гідраграфія)|каналу]]. У дакуменце [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] яно вядома пад назвай Шацілінскі Востраў<ref>Рассадин, С. Е. О некоторых находках 2008 г. на Шатилинском Острове // Исследования по истории Восточной Европы: научный сборник. Вып. 1. — Минск, 2008. — С. 234—236. {{ref-ru}}</ref>. [[Выява:Pryvilej 1560.jpg|thumb|Прывілей Жыгімонта II Аўгуста, 1560 г., на Шацілінскі Востраў. Копія 1798 г. <small>[[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі]].</small>]] У пісьмовай крыніцы [[населены пункт]] упершыню згадваецца [[15 ліпеня]] [[1560]] г. як маёнтак ''Шацілінскі Востраў'', у ВКЛ<ref>[http://nashkraj.info/content/view/424/134/ Маслюкоў, Т. В. З гісторыі Шацілавічаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120411125741/http://nashkraj.info/content/view/424/134/ |date=11 красавіка 2012 }} // Гомельшчына: старонкі мінулага. II выпуск. — [[Гомель]], [[1996]]. — С. 22—26.</ref>. Слова ''Востраў'' у гэтым выпадку азначае не зямлю пасярод ракі, а месца, якое чымсці вылучалася сярод астатняй мясцовасці. Як сведчыць дакумент — прывілей [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя літоўскага]] і [[Кароль польскі|караля польскага]] [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]], які выдадзены ў [[Варшава|Варшаве]], маёнтак пасля папярэдняга ўладальніка Рамана Шацілы перадаваўся зямяніну Ждану Манкевічу за выкананне вайсковай службы<ref>Маслюкоў, Т. В. Узнікненне Шацілак. Шацілы і Манкевічы — старажытныя шляхецкія роды Беларусі // Памяць: Светлагорск. Светлагорскі раён. У 2 кн. Кн. 1. — Мінск, [[2000]]. — С. 47—49.</ref>. У [[1566]] г. паселішча ўвайшло ў створаны [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкі павет]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] ВКЛ. З [[1 ліпеня]] [[1569]] г. ў выніку аб'яднання ВКЛ і [[Польскае каралеўства|Польскага каралеўства]] — у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. [[25 лютага]] [[1576]] года [[шляхціч]] Ждан Манкевіч згадваецца ў лісце караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] [[чачэрск]]аму старасце Крыштафу Зяновічу — аб тым, што [[шляхта]] [[Рэчыца|Рэчыцкага]] [[павет]]а павінна несці службу ў [[Чачэрскі замак|замку г. Чачэрска]], і не прыцягвацца да іншых павіннасцяў. Паводле даных археалагічных абследаванняў, у канцы XVI — [[XVII ст.]] пасяленне пашырылася за межы Шацілінскага Вострава, і размяшчалася ўздоўж Горвальскага тракту (зараз [[Вуліца|вул.]] Савецкая ад набярэжнай да [[ЦЭЦ]]). У [[1634]] г. шляхціц Пётр Суляціцкі падараваў тут дзялянку зямлі [[Каталіцтва|каталіцкаму]] [[Манаскі ордэн|манаскаму ордэну]] [[Езуіты|езуітаў]], якія збудавалі каля [[1650]] г. драўляны [[касцёл]] і ўтрымлівалі місіянерскі пункт<ref>Шацілавічы // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя.]] У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2. — Мінск: БелЭН імя П. Броўкі, [[2005]]. — С. 754. ISBN 985-11-0378-0.</ref>. (Раней заснаванне касцёла адносілі да [[1638]] г.<ref>[[Тамара Барысаўна Блінова|Блінова, Т. Б.]] Бабруйская [[Езуіты|езуіцкая]] рэзідэнцыя // [[Энцыклапедыя]] гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1. — [[Мінск|Мн.]], [[1993]]. — С. 255. ISBN 5-85700-074-2.</ref>, але гэта не паццвердзілася<ref>[http://www.parichi.by/articles/6/40/ Маслюкоў, Т. В. Пытанні храналогіі касцёла на Ніжняй Бярэзіне] // Шацілкаўскія чытанні: матэрыялы ІІ гіст.-краязн. канф. (да 450-годдзя Шацілак) у Светлагорску, 16 красавіка 2010 г. / Светлагорскі гіст.-краязн. музей; уклад.: Т. В. Маслюкоў, В. А. Раманцоў. — Светлагорск, [[2011]]. — С. 38-49.</ref>.) Касцёл да 1930-х гг. знаходзіўся насупраць старых могілак, якія і цяпер існуюць на Горвальскім тракце (зараз вул. Савецкая). У [[1639]] г. [[сяло]] ''Шацілавічы''<ref>{{lang-be|шаць}} — добрае, прыгожае месца, у слоўніку [[Руская мова|рус. мовы]] Ул. Даля — «гара сярэдняй велічыні».</ref> пададзена у вопісу [[Парычы|Парыцкага]] двара (зямельнае ўладанне) [[Бабруйск]]ага староства Рэчыцкага павета, мае 17 сялянскіх двароў, шляхецкія двары ў вопіс не ўносіліся<ref>[[Канстанцін Іванавіч Кернажыцкі|Кернажыцкі, К.]] [[Валочная памера|Аграрная рэформа]] ў Бабруйскім старостве і [[Эканоміка|эканамічнае]] становішча яго [[насельніцтва]] з [[17 стагоддзе|17]] да паловы [[19 стагоддзе|19 ст.]] — Мінск, [[1931]].</ref>. У вопісу [[1684]] г. ў Шацілавічах — шляхецкі двор Манкевічаў і 3 сялянскія двары<ref>[http://www.parichi.by/articles/6/39/ Рассадзін, С. Я. Аб пісьмовых крыніцах пра гістарычныя пачаткі сучаснага Светлагорска] // Шацілкаўскія чытанні: матэрыялы ІІ гіст.-краязн. канф. (да 450-годдзя Шацілак) у Светлагорску, 16 красавіка 2010 г. / Светлагорскі гіст.-краязн. музей; уклад.: Т. В. Маслюкоў, В. А. Раманцоў. — Светлагорск, [[2011]]. — С. 23—37.</ref>. У [[1744]] г. у спісе [[Каталіцтва|каталіцкіх]] парафій маюцца ''Шацілкі'', у Карпілавіцкай парафіі Бабруйскага дэканата [[Вільня|Віленскай]] дыяцэзіі<ref>[http://www.mem.net.pl/stg/diecezjawilenska1744p.htm Diecezja Wilenska, 1744 // Suwalskie Towarzystwo Genealogiczne im. prof. J. Wisniewskiego.] {{ref-pl}}</ref>. У [[1766]] г. у Шацілках згадваецца мытны страж, які адносіўся да [[Глуск]]ай галоўнай мытнай каморы<ref>Доўнар, А. Стан [[Дарога|дарог]] і дарожных камунікацый Рэчыцкага павета ([[1765]] — 1766 гг.) // Пятыя Міжнародныя [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Доўнараўскія]] чытанні. — Гомель, [[2005]]. — С. 220—225.</ref>. == У 1793 — [[1918]] гг. == [[Выява:Svetlahorsk railway station2-BY.jpg||thumb|[[Чыгунка|Чыгуначная]] станцыя, пабудавана ў [[1915]] г.]] З 1793 г., пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|II-га падзелу Рэчы Паспалітай]] — у [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]]. Уваходзілі ў Парыцкую воласць [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (у [[1795]]—[[1796]] гг. называлася Мінскім наместніцтвам). У [[1795]] г. згадваюцца [[вёска]] і ваколіца Шацілкі, у якіх разам было 30 двароў<ref name=dulkur>Дулеба, Г. І.; Курыловіч, Г. М. Светлагорск // Памяць: Светлагорск. Светлагорскі раён. У 2-х кн. Кн. 2. — Мінск, [[2003]]. — С. 741—742.</ref>. У [[1800]] г. у Шацілках 20 [[Ваколічная шляхта|шляхецкіх]] і 3 сялянскія двары, дарослае [[насельніцтва]] складала 88 [[мужчына|мужчын]] і 102 [[жанчына|жанчыны]]. [[Мінская епархія|Праваслаўны]] прыход адносіўся да [[Пётр (апостал)|Свята-Петра]]-[[Павел (апостал)|Паўлаўскага]] храма ў [[Вёска|в.]] Чыркавічы ([[1879]] г.)<ref>З апісання цэркваў Светлагоршчыны // Памяць: Светлагорск. Светлагорскі раён. У 2 кн. Кн. 1. — Мінск, 2000. — С. 77—85.</ref>. У [[1890]] г. — 49 двароў, прыстань<ref>[http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/755 Jelski, A. Szaciłki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. XI. — Warszawa, 1890. — S. 755.] {{ref-pl}}</ref>. У пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] Шацілкі вядомы як ваколіца (680 жыхароў, 70 двароў) і маёнтак (33 жыхары, 1 двор). [[2 лістапада]]<ref>Жлобін // Гарады і вёскі Беларусі. — Мінск, [[2004]].</ref> (па інш. даных [[9 лістапада]]<ref>[http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07kisztymov.htm Киштымов, А. Этапы железнодорожного строительства на Беларуси // Камунікат.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110916094210/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07kisztymov.htm |date=16 верасня 2011 }} {{ref-ru}}</ref>) 1915 г. побач адкрыта [[Беларуская чыгунка|чыгунка]] [[Жлобін]] — [[Калінкавічы]] (частка [[Падолле|Падольскай]] чыгункі) і ўтворана станцыя Шацілкі<ref>[http://gomelcivil.org/index.php/37-populyarnye/2943-u-svetlagorsku-adznachats-100-goddze-chygunki-zhlobin-kalinkavichy У Светлагорску адзначаць 100-годдзе чыгункі Жлобін – Калінкавічы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304135354/http://gomelcivil.org/index.php/37-populyarnye/2943-u-svetlagorsku-adznachats-100-goddze-chygunki-zhlobin-kalinkavichy |date=4 сакавіка 2016 }} // Гомель гражданский. [[2015]].[[24 студзеня|01.24]]</ref>. У [[1916]] г. у Шацілках згадваецца аднакласнае [[народ]]нае вучылішча<ref>Кароткая інфармацыя аб навучальных установах, якія існавалі на тэрыторыі Светлагорскага раёна // Памяць: Светлагорск. Светлагорскі раён. У 2 кн. Кн. 1. — Мінск, 2000. — С. 112—113.</ref>. Паводле [[Перапіс насельніцтва|перапісу]] [[1917]] г., у ваколіцы Шацілкі 685 жыхароў, у маёнтку — 6, на чыгуначнай станцыі — 66 жыхароў, 13 двароў<ref name=dulkur />. == З 1918 г. да нашага часу == З [[25 сакавіка]] 1918 года Шацілкі — у абвешчанай [[БНР|Беларускай Народнай Рэспубліцы]]; з [[1 студзеня]] [[1919]] — у [[БССР|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспубліцы]], з [[27 лютага]] 1919 — у [[Літбел|Літоўска-Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспубліцы]]. Падчас [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайны]] занятыя польскімі войскамі з [[6 сакавіка]] па [[9 ліпеня]] [[1920]] года<ref>Краўцоў, І. Я.; Хоміч, А. М. У віхуры грамадзянскай вайны // Памяць: Светлагорск. Светлагорскі раён. У 2 кн. Кн. 1. — Мінск, 2000. — С. 121—133.</ref>. З [[31 ліпеня]] 1920 — зноў у адноўленай БССР, якая ўваходзіла з [[30 снежня]] [[1922]] да [[26 снежня]] [[1991]] ў [[СССР]], з [[19 верасня]] 1991 — [[Рэспубліка Беларусь]]. У [[1921]] г. Мінская губерня была скасавана, а яе паветы (у тым ліку Бабруйскі) сталі ўваходзіць непасрэдна ў БССР. [[20 жніўня]] [[1924]] года воласці (у тым ліку Парыцкая) і паветы скасаваны. З гэтага дня [[мястэчка]] Шацілкі — [[Адміністрацыйны цэнтр|цэнтр]] сельскага Савета (да [[1960]] г.) ва ўтвораным Парыцкім раёне<ref>Камінскі, М. І.; Пятросава, А. Ю. Светлагорск // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Гомельская вобласць. — Мінск, [[1985]]. — С. 334.</ref>, які ўваходзіць у Бабруйскую акругу (існавала да [[26 ліпеня]] [[1930]] года), а затым: з [[20 лютага]] [[1938]] года — у [[Палеская вобласць|Палескую]], з [[20 красавіка]] [[1944]] — у Бабруйскую, з [[8 студзеня]] [[1954]] — у [[Гомельская вобласць|Гомельскую вобласць]]. Чыгуначная станцыя Шацілкі была ўключана ў Чыркавіцкі сельсавет Парыцкага раёна. [[Выява:Svetlahorsk, Homieĺ Voblaść, Belarus.JPG|thumb|У цэнтры горада, [[2014]].]] У м. Шацілкі ў 1924 г. адчынена пачатковая школа (65 вучняў, цяпер школа № 2). У [[1926]] г. дзейнічалі 2 воўначоскі, паравы млын, крупарушка. У [[1929]]—[[1932]] гг. на базе кузні створана суднабудаўнічая арцель, якая затым пераўтворана ў верф (зараз — завод зборнага жалезабетону). [[27 верасня]] [[1938]] г. мястэчкі як тып населеных пунктаў былі скасаваныя, і м. Шацілкі аднесена да вёсак. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]] Шацілкі пакінуты савецкімі войскамі [[7 жніўня]] [[1941]] г., [[Нямецкая акупацыя Беларусі 1941-1944|акупаваны нямецка-фашысцкімі войскамі]] да [[27 лістапада]] [[1943]] г., на суднаверфі і чыгуначнай станцыі дзейнічалі антыфашысцкія падпольныя групы. Шацілкі вызвалены ад [[Нямецка-фашысцкія захопнікі|нямецка-фашысцкіх захопнікаў]] [[26 лістапада]] [[1943]] г. у выніку наступлення [[65-я армія|65-й арміі]] [[Беларускі фронт|Беларускага фронту]]. Нямецка-фашысцкае камандаванне вырашыла зрэзаць так званы «[[парыцкі выступ]]», створаны ў ходзе наступлення савецкіх войск, і выйсці на рубеж чыгункі і шашы [[Жлобін]] — [[Калінкавічы]]. [[20 снежня]] [[1943]] г. вораг, сканцэнтраваўшы 3 пяхотныя і 2 танкавыя [[дывізія|дывізіі]], нанёс контрудар па правым флангу 65-й арміі. Фашысты кінулі ў бой каля 300 [[танк]]аў. Асноўны ўдар прыйшоўся па пазіцыях 95-га корпуса. Напружаныя баі ішлі ў раёне Шацілак. На дапамогу часцям 65-й арміі была накіравана 194-я дывізія [[48-я армія|48-й арміі]]. Пасля 30-кіламетровага маршу байцы дывізіі пераправіліся цераз р. [[Бярэзіна]] і ў ноч на [[24 снежня]] занялі абарону каля Шацілак. [[25 снежня]] фашысты зноў пайшлі ў паступленне. Воіны [[616-ы стралковы полк|616-га стралковага палка]] адбівалі атакі ворага на [[Светлагорск-на-Бярэзіне|чыгуначнай станцыі]]. Гітлераўцы ўварваліся на станцыю, але далейшае іх наступленне было спынена. У наступныя 33 дні вораг неаднаразова пераходзіў у атаку, і ўсё беспаспяхова. У баях за «парыцкі выступ» было знішчана больш за 7 тыс. варожых салдат і афіцэраў, спалена і падбіта 156 танкаў. Баі па тэрыторыі раёна працягваліся да пачатку [[Аперацыя «Баграціён»|Беларускай аперацыі]] ў сярэдзіне [[1944]] года<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Гомельская}}</ref>. У [[1954]]—[[1958]] гг. у Шацілках пабудавана Васілевіцкая [[ДРЭС]]<ref>Назва па радовішчу [[торф]]у каля г. [[Васілевічы]] [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]].</ref> (цяпер Светлагорская [[цеплаэлектрацэнтраль]]). [[30 снежня]] [[1956]] г. вёска Шацілкі пераўтворана ў гарадскі пасёлак <ref>[http://www.lawbelarus.com/repub/sub32/texg3532.htm Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 30 снежня 1956 г. «Аб пераўтварэнні вёскі Шацілкі Парыцкага раёна Гомельскай вобласці ў гарадскі пасёлак».]</ref>, з [[9 чэрвеня]] 1960 — цэнтр Парыцкага раёна. [[29 ліпеня]] [[1961]] года гар. п. Шацілкі пераўтвораны ў горад [[Светлагорск]]<ref>Цяперашняя назва — ад «святло» і «горад».</ref>, а Парыцкі [[раён]] перайменаваны ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскі]]<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%83%D0%BC%D0%B0_%D0%92%D0%A1_%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_29.06.1961_%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%91%D0%BB%D0%BA%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%BA%D0%B8_%E2%80%A6_%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%87%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8 Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 29 ліпеня 1961 г. «Аб пераўтварэнні гарадскога пасёлка Шацілкі ў горад раённага падпарадкавання і перайменаванні Парыцкага раёна Гомельскай вобласці».]</ref>. З [[7 сакавіка]] [[1963]] па [[4 студзеня]] [[2002]] г. горад меў абласное падпарадкаванне. 14 лістапада 2018 Светлагорскі раённы савет дэпутатаў прыняў рашэнне аб далучэнні вёскі Расава да горада [[Светлагорск]], але вышэйшая інстанцыя так і не дала дабро на далучэнне [[Расава|Расавы]] да Светлагорска. <center> {| class="wikitable" |+ <caption style="margin-bottom:0.5em;font-size:1.1em;font-weight:bold">[[Населены пункт|Паселішчы]], ўключаныя ў в. Шацілкі (г. Светлагорск)</small></caption> !Год ||Назва ||З якога сельсавета||Спосаб уключэння |- |[[1939]] ||пасёлак ''Арэхаўка'' ||Чыркавіцкі ||Ссяленне |- |1939 ||хутар ''Зайванеў'' ||Чыркавіцкі ||Ссяленне |- |[[1930]]-я гг.||пас. ''Краснае Знамя'' ||няма звестак ||Далучэнне |- |няма звестак ||пас. ''Прабуджэнне'' ||Шацілкаўскі ||Далучэнне |- |[[1966]] ||чыгуначная станцыя Шацілкі ||Чыркавіцкі ||Далучэнне<ref name=dulkur2>Дулеба, Г. І.; Курыловіч, Г. М. Аб населеных пунктах, якія ўжо не існуюць ці перайменаваны // Памяць: Светлагорск. Светлагорскі раён. У 2-х кн. Кн. 2. — Мінск, 2003. — С. 742—748.</ref> |- |[[1975]] || в. ''Светач'' (да [[1964]] ''Какаль'', [[Гісторыя|гіст.]] ''Какель'')||Чыркавіцкі ||Далучэнне<ref>ПРАЧ, С. Мінулае сяла Чырковічы // Агні камунізму. [[1982]]. [[15 чэрвеня]]. С. 3.</ref> |} </center> === Акцыі пратэсту ў 2020 годзе === У 2020 годзе з пачаткам [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарчай кампаніі]] па ўсёй краіне пачалась серыя мітынгаў і мірных акцый пратэсту. У Светлагорску асноўнымі кропкамі была пляцоўкі ля ГЦ «Бярозкі», ля [[Гарадскі цэнтр культуры (Светлагорск)|ГЦК]] і набярэжная, дзе ажыцяўляўся збор подпісаў за альтэрнатыўных кандыдатаў. 30 мая [[Валерый Вільямавіч Цапкала|Валерый Цапкала]] разам са сваёй жонкай [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Веранікай]] наведалі Светлагорск, дзе Вераніка Цапкала зрабіла першую палітычную заяву, аб падтрымцы каманды [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]<ref>{{Cite web |url=https://yandex.by/turbo?text=https%3A%2F%2Flovesun.by%2Fsociety%2Fczepkalo-za-tihanovskuyu.html |title=Сям’я Цапкала паставіла свае подпісы ў падтрымку Святланы Ціханоўскі ў Светлагорску |access-date=24 жніўня 2020 |archive-date=27 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327085708/https://yandex.by/turbo?text=https%3A%2F%2Flovesun.by%2Fsociety%2Fczepkalo-za-tihanovskuyu.html |url-status=dead }}</ref>. На працягу амаль ўсёй выбарчай кампаніі, пікеты па збору подпісаў збіралі вялікія чэргі, асабліва за кандыдатаў: [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]], [[Валерый Вільямавіч Цапкала|Валерый Цапкала]] і [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктар Бабарыка]]. 9 жніўня пасля закрыцця выбарчых участкаў і абвяшчэння дзяржаўных [[Экзіт-пол|экзіт-полаў]] абураныя гараджане пачалі збірацца на Цэнтральнай плошчы і набярэжнай. Агульная колькасць пратэстоўцаў налічвала больш за 200 чалавек, якія шэсцем прайшлі праз усе мікрараёны горада. Прыкладна а 02:00 на вуліцы [[Вуліца 50 год Кастрычніка (Светлагорск)|50 год Кастрычніка]] паміж пратэстоўцамі і міліцыяй адбыліся сутычкі, у выніку чаго было затрымана да 50 чалавек<ref>{{Cite web |url=https://lovesun.by/svetlogorsk/protestuyushhie.html |title=У вечар пасля выбараў у цэнтр Светлагорска выйшлі пратэстоўцы |access-date=24 жніўня 2020 |archive-date=28 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928091717/https://lovesun.by/svetlogorsk/protestuyushhie.html |url-status=dead }}</ref>. На працягу наступных 2 дзён былі спробы правесці мітынг, але амаль кожны раз пратэстоўцаў разганяла міліцыя<ref>{{Cite web |url=https://lovesun.by/svetlogorsk/protesty-10-avgusta.html |title=У Светлагорску другі дзень разганяюць якія сабраліся ў цэнтры гараджан |access-date=24 жніўня 2020 |archive-date=18 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918224002/https://lovesun.by/svetlogorsk/protesty-10-avgusta.html |url-status=dead }}</ref>. Чарговае шэсце было 12 жніўня. 14 жніўня некалькі працаўнікаў [[Хімвалакно (Светлагорск)|«Хімвалакно»]], а гэтак жа медперсаналу Светлагорскай ЦРБ выйшлі на забастоўку. У той жа дзень пачаліся акцыі «Ланцугі салідарнасці» ля ГЦ «Бярозкі»<ref>{{Cite web |url=https://lovesun.by/svetlogorsk/akcziya-solidarnosti.html |title=Светлагорскія дзяўчыны падтрымалі акцыю салідарнасці супраць гвалту ў Беларусі |access-date=24 жніўня 2020 |archive-date=21 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921091403/https://lovesun.by/svetlogorsk/akcziya-solidarnosti.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lovesun.by/svetlogorsk/akcziya-protesta.html |title=Каля «Бярозак» прайшла акцыя салідарнасці, а ўвечары гараджане сабраліся ў цэнтры Светлагорска |access-date=24 жніўня 2020 |archive-date=20 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920020730/https://lovesun.by/svetlogorsk/akcziya-protesta.html |url-status=dead }}</ref>. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Светлагорск. Мкрн Палессе. (3).jpg|center|350px]] |width="25%"|[[Файл:Хімвалакно._Стачкі.jpg|center|350px]] |width="25%"|[[Файл:Pieramožcaŭ_Square,_Svietlahorsk.jpg|center|350px]] |- |Шэсце ў мікрараёне Палессе 9 жніўня. |Стачкі на «Хімвалакно» |Пратэстоўцы на пл. Пераможцаў |} == Гл. таксама == * [[Поўня (аб’яднанне)|Поўня]] * [[Шацілкаўскія чытанні]] {{зноскі}} == [[Літаратура]] == * Грабянчук, І. В. З гісторыі рэлігійнага жыцця на тэрыторыі сучаснага Светлагорскага раёна ([[19 стагоддзе|ХІХ]] — пачатак [[20 стагоддзе|ХХ стагоддзя]]) // Гомельшчына: старонкі мінулага. — Гомель, 1996. — С. 26—31. * Грабянчук, І. В. Светлагорск // [[Беларускі гістарычны часопіс]]. [[1997]]. № 3. С. 105—110. * Лук'янаў, П. Р. З [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]] Светлагорска // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1997. № 3. С. 42—43. * Памяць: Светлагорск. Светлагорскі раён. У 2 кн. Кн. 1. — Мінск, 2000. ISBN 985-01-0254-3. * Памяць: Светлагорск. Светлагорскі раён. У 2 кн. Кн. 2. — Мінск, 2003. ISBN 985-01-0255-1. * [[Віктар Раманцоў|Раманцоў, В. А.]] Зведаная зямля. Светлагоршчына ў пытаннях і адказах. — Мінск, 2011. ISBN 978-985-6906-52-0. * [[Сяргей Рассадзін|РАССАДЗІН, С. Я.]], МІХАЛЬЧАНКА А. М. [[Герб]]ы і сцягі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 2005. ISBN 985-01-0530-5. * Светлагорск // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 6. Кн. 1. — Мінск, 2001. — С. 257. ISBN 985-11-0214-8. * Сцепук, У.; Савасценка, Я. Светлагорск. — Мінск, [[1966]]. * Хоміч, А. М. Усталяванне і распаўсюджанне каталіцкай канфесіі на тэрыторыі сучаснага Светлагорскага раёна ([[17 стагоддзе|XVII]] — пачатак ХХ ст.ст.) // Гомельшчына: старонкі мінулага. — Гомель, 1996. — С. 31—35. * [https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=explorer&chrome=&srcid=0B2dBhRLaMLu6Y2EyNmU1MTEtZWM0ZC00ZTI5LWFkZTYtNTg4ODEzNGUzYmUy&hl=en_US Шацілкаўскія чытанні: матэрыялы II гісторыка-краязнаўчай канферэнцыі (да 450-годдзя Шацілак) у Светлагорску, 16 красавіка 2010 г. / Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей; укладальнікі: Т. В. Маслюкоў, В. А. Раманцоў. — Светлагорск, 2011.] * [https://docs.google.com/file/d/0B2dBhRLaMLu6UXhZbW1USGZXVGc/edit?usp=sharing Шацілкаўскія чытанні: матэрыялы III гісторыка-краязнаўчай канферэнцыі ў Светлагорску, 15 красавіка 2011 г. / Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей; укладальнік: Т. В. Маслюкоў. — Светлагорск, 2011.] == Спасылкі == * ''Горбачёв, Н.'' [http://wwww.1gb.ru/show_picture.php?id=208 Новая явь светлого города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110809174714/http://wwww.1gb.ru/show_picture.php?id=208 |date=9 жніўня 2011 }} // Нефтяник Полесья. [[1998]]. № 2. {{ref-ru}} * ''Гормаш, Ю. М.'' [http://nashkraj.info/content/view/103/125/ Шацілкі: далёкая мінуўшчына і першыя археалагічныя даследаванні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120417143138/http://nashkraj.info/content/view/103/125/ |date=17 красавіка 2012 }} // Краязнаўчы сайт Гомеля і Гомельшчыны. * [https://www.facebook.com/media/set/?set=oa.10150537082104304&type=1 Шацілкі, 1950-я гады. (Фота.) | Šacilki. Photos of the 1950s] // Facebook. * ''Масьлюкоў, Т.'' [http://www.svaboda.org/content/transcript/1792049.html Продкі сьветлагорцаў супернічалі са славутым Карлам I Сцюартам] // Радыё Свабода. [[2009]]. [[4 жніўня]]. * ''Махмудава, Л.'' [https://svetlik.net/news/sn/4241-sya-rassadz%D1%96n-ab-p%D1%96s%27movykh-kryn%D1%96tsakh-suchasnaga-svetlagorska.html С. Я. Рассадзін аб пісьмовых крыніцах сучаснага Светлагорска]{{Недаступная спасылка}} // Светлагорскія навіны. [[2010]]. [[28 красавіка]]. * ''Асташкевіч, І.'' [http://news.21.by/society/2010/05/20/53238.html 50 заўтра ці 450 сёння? — або таямніцы жыцця маладога горада, які сталее на вачах] // [[Звязда (1917)]]. [[2010]]. [[21 мая]]. == Галерэя == <center><gallery> Выява:POL COA Lubicz.svg|Герб Манкевічаў [[Любіч (герб)|«Любіч».]] Выява:POL COA Sas I.svg|Герб Суляціцкіх «Сас». Выява:Stone with a cross from the Karaliova Slabada-2.JPG|[[Каралёваслабодскі камень з крыжам|Камень з крыжам, 17 ст]]. <small>Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей.</small>. |Помнік Раману Шаціле. <small>Ля Цэнтральнай плошчы.</small> Выява:Archaeological excavation in Svetlahorsk.jpg|Археалагічныя раскопкі на Шацілінскім Востраве. Выява:Шацілкаўскія чытанні.jpg|Гісторыка-краязнаўчая канферэнцыя ў Светлагорску. <small>[[2011]] г.</small> </gallery></center> {{Светлагорск}} [[Катэгорыя:Гісторыя Светлагорска| ]] g3ouf3io0so1gqr0qycs3ibnzvd2ghy 0 57038 5158810 4409112 2026-06-27T11:44:48Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Universal Music Group]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158810 wikitext text/x-wiki {{картка кампаніі |назва = Universal Music Group |лагатып = |тып = [[Даччыная кампанія|Даччыная група кампаній]] |лістынг на біржы = |дэвіз = |заснавана = [[1934]]: як «Decca Records USA»; <br /> [[1990]]: «MCA Music Entertainment Group»; <br /> [[1996]] і [[1998]] [[год]]а: «UMG» |размяшчэнне = {{сцяг|ЗША}} [[Санта-Моніка]], штат [[Каліфорнія]]; <br /> {{сцяг|ЗША}} [[Брадвей, вуліца|Брадвей]], штат [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] |ключавыя фігуры = [[Даг Морыс]]: старшыня і [[CEO|генеральны дырэктар]]; <br /> [[Люсьен Грэйнж]]: старшыня і [[CEO|генеральны дырэктар]] [[UMG International]] |галіна = [[музыка]] і [[забавы]] |прадукцыя = |абарот = |чысты прыбытак = {{profit}}$6.14 billion (2007) |матчына кампанія = {{сцяг|Францыя}} [[Vivendi SA]] / {{сцяг|ЗША}}[[Universal]] |даччыныя кампаніі = [[Universal Music Publishing Group]]<br /> [[Interscope-Geffen-A&M]]<br />[[Island Def Jam Music Group]]<br />[[Polydor Records]]<br />[[Vivendi Entertainment]]<br />[[Universal Motown Republic Group]]<br />[[Decca Label Group]]<br />[[Universal Music Group Nashville]]<br />[[Verve Music Group|Verve Records]]<br />[[Universal Music Enterprises]]<br />[[Universal South Records]]<br />[[Universal Music Latina]]<br />[[Fontana Distribution]]<br />[[V2 Records]] |сайт = [http://www.universalmusic.com Афіцыйны сайт] }} '''Universal Music Group''' (скарочана '''UMG''') — найбуйнейшая ў свеце бізнес-кампанія і даччыная кампанія лэйблаў гуказапісу, [[Холдынгавая кампанія|медыяхолдынг]]. Самы ўплывовы лэйбл «[[Вялікая чацвёрка лэйблаў гуказапісу|вялікай чацвёркі лэйблаў гуказапісу]]». Кампанія належыць французскаму [[Кангламерат (эканоміка)|медыякангламерату]] [[Vivendi SA]]. Мае рэгіянальныя прадстаўніцтвы ў розных краінах. UMG валодае самым вялікім музычным выдавецтвам у свеце, [[Universal Music Publishing Group]], пасля набыцця [[BMG Music Publishing]] у [[май|маі]] [[2007]]-га года. Галоўны офіс [[Vivendi SA]] знаходзіцца ў [[Парыж]]ы, [[Францыя]]. У [[ЗША]] галоўны офіс знаходзіцца ў [[Нью-Ёрк]]у. Таксама ў ЗША кампанія прадстаўлена яшчэ двума офісамі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]] — у [[Юнівёрсал Сіці]] і ў [[Санта-Моніка|Санта-Моніцы]]. Таксама офісы кампаніі знаходзяцца ў [[Лондан]]е і [[Ромфард]]зе, [[Вялікабрытанія]]. == Спіс лэйблаў Universal Music Group == '''Deutsche Grammophon''' * Show Dog Records '''Interscope-Geffen-A&M''' * A&M Records * Geffen Records * Interscope Records ** Aftermath Entertainment ** Cherrytree Records ** Doghouse Records ** G-Unit Records ** Kickball Records ** Maloof Music ** Mosley Music Group ** MySpace Records ** Shady Records ** Star Trak Records ** Tiny Evil Records ** Vagrant Records ** Weapons of Mass Entertainment '''The Island Def Jam Music Group''' * Def Jam Recordings ** Dame Dash Music Group ** Def Soul Records ** Disturbing Tha Peace|Disturbing tha Peace Records ** The Inc. Records ** Roc-A-Fella Records ** Russell Simmons Music Group * Island Records ** Lost Highway Records ** Roadrunner Records '''Universal Motown Records Group''' * Motown Records ** MoJazz * Universal Records ** Blackground Records ** Casablanca Records ** Cash Money Records ** Next Plateau Records ** Republic Records ** Rowdy Records ** Street Records Corporation ** Tuff Gong Records ** Universal South Records ** Uptown Records '''Verve Music Group''' * Blue Thumb Records * Brunswick Records * Commodore Records * Coral Records * Decca Records * GRP Records * EmArcy Records * Impulse! Records * Verve Records ** Verve Forecast * Barclay Records * Cinepoly * Decca Records * Go East Entertainment * Hip-O Records * Hollywood Records * Impact Records * Isadora Records * Jazzland Records * MCA Nashville Records * Mercury Records ** Mercury Nashville Records ** Vertigo Records * Motor Music Records * Nhi Le Records * Philips Records * Polar Music * Polydor Records ** Fascination Records * Radioactive Records * RMM Records * Stockholm Records * Ukrainian Records * Urban Records * Universal Classics Group * Universal Music Group Nashville * Universal Music TV * Universal Music Limited == Гурты == * [[Rammstein]] * [[Scooter]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.universalmusic.com Афіцыйны сайт] {{ref-en}} * [http://www.deccalabelgroup.com www.deccalabelgroup.com] {{ref-en}} * {{youtube.com|universalmusicgroup| Universal Music Group}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Медыякампаніі]] [[Катэгорыя:Музычныя лэйблы]] [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу ЗША]] [[Катэгорыя:Члены IFPI]] [[Катэгорыя:Universal Music Group]] hiak22la5yd9953k0mirmrqkqugrm6p 0 60382 5158667 5021992 2026-06-26T17:24:42Z Niegodzisie 84738 /* Студыйныя альбомы */ 5158667 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Сучаснасць_імя = Мадонна Луіза Вераніка Чыконэ | Гады = з 1980 па цяперашні час | Лэйбл = «[http://en.wikipedia.org/wiki/Live_Nation Artist Nation]» (2008 — цяперашні час)<br />«[[Warner Music Group|Warner Bros.]]» (2005—2008)<br /><small>«[[Maverick Records|Maverick/WB]]» (1995—2004)<br />«[[Maverick Records|Maverick/Sire/WB]]» (1992—1995)<br />«[[Sire Records|Sire/WB]]» (1982—1992)</small> }} '''Мадонна Луіза Вераніка Чыконэ''' ({{lang-en|Madonna Louise Veronica Ciccone}}; нар. {{ДН|16|8|1958}}, [[Бей-Сіці (Мічыган)|Бей-Сіці]], [[Мічыган]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — больш вядомая як Мадонна, амерыканская {{спявачка|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, музыкант, {{паэт|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{Музычны прадзюсар|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{кампазітар|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{актрыса|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, [[Танцавальнае мастацтва|танцоўшчыца]], {{празаік|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{рэжысёр|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, [[мадэльер]], [[мадэль]], вядомая большасці дзякуючы сваім відэакліпам, сцэнічным выступленням, а таксама выкарыстанню палітычных, сексуальных і рэлігійных вобразаў у сваіх працах. Самая паспяховая спявачка ў гісторыі. Прадала больш за 350 мільёнаў копій сваіх альбомаў. Яе багацце ацэньваецца ў больш за 1,3 мільярда долараў ЗША. == Біяграфічныя звесткі == Нарадзілася ў шматдзетнай сям’і італьянскіх імігрантаў. Вучылася на балетным аддзяленні Мічыганскага ўніверсітэта. Дэбютны альбом «Мадонна» выйшаў у 1983 і атрымаў шырокую папулярнасць. Пазней выйшлі музычныя дыскі «Ты можаш танцаваць» (1987), «Эротыка» (1993), «Музыка» (2001) і інш. Адна з першых зорак поп-музыкі, якая пачала шырока выкарыстоўваць відэакліпы. Як актрыса здымалася ў кінафільмах розных жанраў «Адчайна шукаю С’юзэн», «Эвіта», «У ложку з Мадоннай» і інш., аднак гэтыя ролі не прынеслі ёй прызнання. Аўтар аўтабіяграфічнай кнігі. У другой палове 1980-х — пачатку 1990-х г. з’яўлялася адной з самых вядомых і папулярных у свеце эстрадных спявачак. Яе сусветнай вядомасці паспрыялі скандальны імідж сексуальна разняволенай жанчыны, шакіруючыя паводзіны і выказванні, а таксама ўмела арганізаваныя рэкламныя і піараўскія акцыі. 4 мая 2024 года Мадонна дала найвялікшы канцэрт за сваю карʼеру. Бясплатнае шоу на пляжы [[Капакабана]] ў [[Рыа-дэ-Жанэйра]] наведалі 1,6 мільёна чалавек<ref>[https://www.reuters.com/lifestyle/thousands-madonna-fans-gather-copacabana-beach-free-concert-2024-05-04/ reuters.com].</ref>. == Дыскаграфія == {{main|Дыскаграфія Мадонны}} === Студыйныя альбомы === * ''Madonna'' ([[1983]]) * ''Like a Virgin'' ([[1984]]) * ''[[True Blue]]'' ([[1986]]) * ''Like a Prayer'' ([[1989]]) * ''Erotica'' ([[1992]]) * ''Bedtime Stories'' ([[1994]]) * ''Ray of Light'' ([[1998]]) * ''Music'' ([[2000]]) * ''American Life'' ([[2003]]) * ''Confessions on a Dance Floor'' ([[2005]]) * ''Hard Candy'' ([[2008]]) * ''MDNA'' ([[2012]]) * ''Rebel Heart'' ([[2015]]) * ''Madame X'' ([[2019]]) * ''Confessions II'' ([[2026]]) === Зборнікі === * ''The Immaculate Collection'' ([[13 лістапада]] [[1990]]); * ''Something to Remember'' ([[7 лістапада]] [[1995]]); * ''GHV2: Greatest Hits Volume 2'' ([[13 лістапада]] [[2001]]); * ''Celebration'' ([[18 верасня]] [[2009]]) === Альбомы рэміксаў === * ''You Can Dance'' ([[17 лістапада]] [[1987]]); * ''GHV2 Remixed: The Best of 1991—2001'' ([[снежань]] [[2001]]); * ''Remixed & Revisited'' ([[25 лістапада]] [[2003]]); * ''Confessions Remixed'' ([[2006]]) === Саўндтрэкі === * ''Vision Quest '' ([[15 лютага]] [[1985]]); * ''Who’s That Girl'' ([[24 чэрвеня]] [[1987]]); * ''I’m Breathless'' ([[22 мая]] [[1990]]); * ''Evita'' ([[29 кастрычніка]] [[1996]]); * ''The Next Best Thing'' ([[22 лютага]] [[2000]]); == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Софья Бенуа.|частка = Глава 12|загаловак = Мадонна. Ніхто не бачыць маіх слёз|арыгінал = Мадонна. Никто не видит моих слёз|спасылка = http://www.algoritm-kniga.ru/|адказны = |выданне = |месца = М.|выдавецтва = Алгоритм|год = 2013|том = |старонкі = 136-146|старонак = 272|серыя = |isbn = 978-5-4438-0373-9|тыраж = 3000|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120214233111/http://www.algoritm-kniga.ru/|archivedate = 14 лютага 2012}} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{Вікісховішча|Madonna (entertainer)|Мадонна}} * [http://www.madonna.com Афіцыйны сайт Madonna.com] {{ref-en}} * [http://materialgirlcollection.com/fall_2011/ materialgirlcollection] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120130054428/http://materialgirlcollection.com/fall_2011/ |date=30 студзеня 2012 }}{{ref-en}} * [http://mobileroadie.com/apps/madonna mobileroadie.com/apps/madonna]{{ref-en}} * {{youtube.com|madonna}} * {{myspace|madonna}} * {{facebook|madonna}} * {{Allmusic|11:jvfyxqe5ldae|Madonna}} * {{Imdb name|0000187|Madonna}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Wikidata/Ancestors}} [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, уключаныя ў Залу славы рок-н-рола]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ivor Novello Awards]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залатая маліна»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Джуна»]] [[Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards]] [[Катэгорыя:Рэкардсмены Кнігі рэкордаў Гінеса]] [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы ЗША]] labautfll9dwltfiitbjbo1zypkjqi2 0 60694 5158749 4422541 2026-06-27T06:24:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158749 wikitext text/x-wiki '''Д-1 «Дзекабрыст»''' — [[СССР|савецкая]] вялікая дызель-электрычная [[падводная лодка]], пабудаваная ў [[1927]]—[[1930]] гадах, галаўны карабель [[Падводныя лодкі тыпу Д|тыпу Д]]. == Гісторыя карабля == Першапачаткова падводная лодка звалася «Дзекабрыст», [[21 жніўня]] [[1934]] была пераназвана ў «Д-1», аднак як ва ўжытку так і ў афіцыйных дакументах звалася як «Д-1» так і «Дзекабрыст». Лодка была закладзена [[5 сакавіка]] [[1927]] на [[Балтыйскі завод|Балтыйскім заводзе № 189]] у [[Ленінград]]зе, завадскі № 177, спушчана на ваду [[9 лістапада]] [[1928]] і [[12 лістапада]] [[1930]] ўвайшла ў склад [[Балтыйскі флот ВМФ СССР|Балтыйскага флота]]. Улетку [[1933]], лодка здзейсніла пераход па [[Беламорска-Балтыйскі канал|Беламорска-Балтыйскаму каналу]] і [[5 жніўня]] увайшла ў склад [[Брыгада падводных лодак Паўночнага флота|брыгады падводных лодак Паўночнага флота]]. За перыяд [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|Савецка-фінляндскай вайны]] «Д-1» здзейсніла 3 баявыя паходы, поспехаў не дамаглася. [[13 лістапада]] [[1940]] падчас выканання навучальнай задачы Д-1 затанула. Прычына згубы невядомая, лодка не знойдзена. Сярод версій згубы — перавышэнне дапушчальнай глыбіні апускання, выбух боезапасу, таксама разглядаецца вонкавае ўздзеянне на трывалы корпус лодкі (або міна, або невядомае судна). Адзначалася недаўкамплектаванне экіпажа падчас апошняга паходу і вялікая колькасць навабранцаў на борце. Падчас пошукаў знайшлі два верагодных месцы згубы лодкі. Былі неаднаразовыя спробы ўздыму лодкі, але далей лакацыі дна ў меркаваных месцах яе згубы справа не ссунулася. == Спасылкі == * http://www.ckb-rubin.ru/rus/history/pred/1926_1941/index.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080615142701/http://www.ckb-rubin.ru/rus/history/pred/1926_1941/index.htm |date=15 чэрвеня 2008 }} * http://www.deepstorm.ru/DeepStorm.files/17-45/d%20I/d-1/d-1.htm * http://www.town.ural.ru/ship/ship/d1.php3 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130411181432/http://www.town.ural.ru/ship/ship/d1.php3 |date=11 красавіка 2013 }} * http://www.town.ural.ru/ship/dead/mean_d1.php3 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100903150215/http://town.ural.ru/ship/dead/mean_d1.php3 |date=3 верасня 2010 }} * http://uboat.net/allies/warships/ship/4864.html {{ПЛ тыпу Д}} [[Катэгорыя:Падводныя лодкі тыпу Д]] cbien0j837mt1vywjd7zb2azoundhtp 0 60824 5158751 4422542 2026-06-27T06:26:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158751 wikitext text/x-wiki [[Выява:Narodovolets.JPG|thumb|Д-2, выгляд з носа]] [[Выява:D-2 Narodovolets.jpg|thumb|Д-2, выгляд з кармы]] '''Д-2 «Нарадаволец»''' — [[СССР|савецкая]] вялікая дызель-электрычная [[падводная лодка]], пабудаваная ў [[1927]]—[[1930]] гадах, другі карабель [[Падводныя лодкі тыпу Д|тыпу Д]]. == Гісторыя карабля == Першапачаткова падводная лодка звалася «Народаволец», [[21 жніўня]] [[1934]] была пераназвана ў Д-2, аднак як ва ўжытку, так і ў афіцыйных дакументах звалася як «Д-2» так і «Народаволец». Лодка была закладзена [[5 сакавіка]] [[1927]] на [[Балтыйскі завод|Балтыйскім заводзе № 189]] у [[Ленінград]]зе, завадскі № 178, спушчана на ваду [[19 мая]] [[1929]] і [[11 кастрычніка]] [[1931]] года ўвайшла ў склад [[Балтыйскі флот ВМФ СССР|Балтыйскага флота]]. Улетку [[1933]], лодка здзейсніла пераход па [[Беламорска-Балтыйскі канал|Беламорска-Балтыйскаму каналу]] і [[5 жніўня]] ўвайшла ў склад [[Брыгада падводных лодак Паўночнага флота|брыгады падводных лодак Паўночнага флота]]. 29 верасня 1939 Д-2 вярнулася на Балтыку і ўстала на рамонт і мадэрнізацыю. У [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|Савецка-фінляндскай вайне]] ўдзелу не прымала. Падчас пачатку Вялікай Айчыннай вайны была ў рамонце. [[17 жніўня]] [[1941]] ўвайшла ў склад Балтыйскага флота. === Баявыя паходы === * [[23 верасня]] [[1942]] — [[4 лістапада]] 1942 * [[2 кастрычніка]] [[1944]] — [[30 кастрычніка]] 1944 * [[12 снежня]] 1944 — [[20 студзеня]] 1945 * [[20 красавіка]] [[1945]] — [[18 мая]] 1945 === Паваенная служба === Да 1956 гады працягвала службу, затым перайшла ў ранг навучальных караблёў пад назвай УТС-6, у 1976 выведзена са складу флота, у 1987 канчаткова спісана. у 1989 годзе пераабсталявана ў музей. Усталявана ў [[Санкт-Пецярбург]]у на [[Васільеўскі востраў|Васільеўскам востраве]]. == Гл. таксама == * [[Самуіл Нахманавіч Багарад]] == Спасылкі == * http://www.morskoe-sobranie.ru/?page=d2 * http://www.ckb-rubin.ru/rus/history/pred/1926_1941/index.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080615142701/http://www.ckb-rubin.ru/rus/history/pred/1926_1941/index.htm |date=15 чэрвеня 2008 }} * http://www.deepstorm.ru/DeepStorm.files/17-45/d%20I/d-2/d-2.htm * http://www.town.ural.ru/ship/ship/d2.php3 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090203113140/http://town.ural.ru/ship/ship/d2.php3 |date=3 лютага 2009 }} * http://uboat.net/allies/warships/ship/4865.html {{ПЛ тыпу Д}} [[Катэгорыя:Падводныя лодкі тыпу Д]] c9h8lkwncpjttksfftq4jehk6uqxbdl 0 60828 5158752 4048980 2026-06-27T06:29:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158752 wikitext text/x-wiki [[Выява:1973 CPA 4278.jpg|thumb|Д-3 на паштовай марцы]] '''Д-3 «Чырвонагвардзеец»''' — [[СССР|савецкая]] вялікая дызель-электрычная [[падводная лодка]], пабудаваная ў [[1927]]—[[1930]] гадах, трэці карабель [[Падводныя лодкі тыпу Д|тыпу Д]]. == Гісторыя карабля == Першапачаткова падводная лодка звалася «Чырвонагвардзеец», [[21 жніўня]] [[1934]] была пераназвана ў Д-3, аднак як ва ўжытку так і ў афіцыйных дакументах звалася як «Д-3» так і «Чырвонагвардзеец». Лодка была закладзена [[5 сакавіка]] [[1927]] на [[Балтыйскі завод|Балтыйскім заводзе № 189]] у [[Ленінград]]зе, завадскі № 179, спушчана на ваду [[12 ліпеня]] [[1929]] і [[20 лістапада]] [[1931]] года ўвайшла ў склад [[Балтыйскі флот ВМФ СССР|Балтыйскага флота]]. Улетку [[1933]], лодка здзейсніла пераход па [[Беламорска-Балтыйскі канал|Беламорска-Балтыйскаму каналу]] і [[5 жніўня]] увайшла ў склад [[Брыгада падводных лодак Паўночнага флота|брыгады падводных лодак Паўночнага флота]]. У [[1938]] Д-3 стала першай савецкай лодкай, якая перасекла Грынвіч і ўвайшла ў заходняе паўшар’е. У [[1938]]—[[1940]] была ў рамонце. === Баявыя паходы === * 22.06.1941 — 04.07.1941 * 17.07.1941 — 28.07.1941 * 16.08.1941 — 07.09.1941 * 22.09.1941 — 17.10.1941 * 22.11.1941 — 15.12.1941 17 студзеня 1942 узнагароджана ордэнам Чырвонага Сцяга * 22.02.1942 — 16.03.1942 3 красавіка 1942 атрымала ганаровае званне «Гвардзейская» * 02.05.1942 — 18.05.1942 * 10.06.1942 — загінула па невядомым прычынам Магчымымі прычынамі згубы адмыслоўцы завуць падрыў на міне, памылку асабовага склада ці адмову тэхнікі. Усё 53 члены экіпажа зніклі разам з лодкай. == Спасылкі == * http://www.ckb-rubin.ru/rus/history/pred/1926_1941/index.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080615142701/http://www.ckb-rubin.ru/rus/history/pred/1926_1941/index.htm |date=15 чэрвеня 2008 }} * http://www.deepstorm.ru/DeepStorm.files/17-45/d%20I/d-3/d-3.htm * http://www.town.ural.ru/ship/ship/d3.php3 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120214113349/http://www.town.ural.ru/ship/ship/d3.php3 |date=14 лютага 2012 }} * http://www.town.ural.ru/ship/dead/mean_d3.php3 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130927222547/http://www.town.ural.ru/ship/dead/mean_d3.php3 |date=27 верасня 2013 }} * http://uboat.net/allies/warships/ship/4866.html {{ПЛ тыпу Д}} [[Катэгорыя:Падводныя лодкі тыпу Д]] 5gyg3amjc2fjd8m7jh9savre2cmqbub 0 62700 5158804 4468311 2026-06-27T11:07:42Z DzBar 156353 вычытка 5158804 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Эсхіл''' ({{lang-grc|Αἰσχύλος}}, [[525 да н.э.]], Элеўсін, [[Грэцыя]] — [[456 да н.э.]], Геле, [[Сіцылія]]) — [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскі]] [[драматург]], бацька еўрапейскай трагедыі, які стварыў новыя сцэнічныя магчымасці праз увядзенне другога акцёра (даэсхілаўская трагедыя ўяўляла сабою харавую кантату з удзелам аднаго акцёра-дэкламатара). == Біяграфічныя звесткі == Прымаў удзел у войнах супраць персаў: у [[Марафонская бітва|Марафонскай бітве]] (490 да н.э.), бітве пры Саламіне (480 да н.э.) і, магчыма, у бітве пры Платэях (479 да н.э.). == Творчасць == Аўтар трагедый «Прасіцелькі», «Персы», «Сямёра супраць Фіваў», «Прыкуты Праметэй» і трылогіі «Арэстэя». Вядомыя назвы яшчэ каля 80-ці твораў Эсхіла (трагедыі, сатыраўскія драмы), частка якіх дайшла да нас у фрагментах. Творы Эсхіла заснаваныя на міфах, у якія грэкі яшчэ верылі абсалютна. Эсхіл не выпраўляе міфы, не інтэрпрэтуе іх, але ж міфы ў народзе перадаюцца ў безлічы варыянтаў, і Эсхіл выбірае адпаведны яго задуме варыянт-сюжэт. Найбольш вядомая трагедыя Эсхіла — «Прыкуты Праметэй». Сюжэт яе шырока вядомы. [[Зеўс]] карае, прыкоўваючы да гары Каўказа, тытана [[Праметэй|Праметэя]] за выкрадзены тым на [[Алімп]]е і падараваны людзям свяшчэнны агонь. Аўтар у п’есе як быццам сумняваецца ў справядлівасці Зеўса. На самай справе гэта літаратурны інтрыгуючы прыём, бо ў Эсхіла была яшчэ адна п’еса — «Вызвалены Праметэй», дзе драматург вяртае веру ў справядлівы касмічны парадак: абодва персанажы — Зеўс і Праметэй — прыйшлі да кампрамісу, адмовіліся ад сваіх пераваг дзеля вышэйшай мэты — гармоніі свету. А ўвогуле дзве трагедыі — часткі трылогіі; тады пісалі п’есы і выконвалі на працягу трох дзён каляндарнага свята. == Беларускія пераклады == Трагедыі «Персы» і «Прыкуты Праметэй» на беларускую мову пераклаў [[Л. Баршчэўскі]] (зб. «Старагрэцкая драматургія», 2020). {{зноскі}} == Літаратура == [[File:Tragediae_septem.tif|thumb|Aeschyli ''Tragoediae septem'', 1552]] * [[Дз. М. Лебядзевіч|Лебядзевіч, Дз. М.]] Трагедыя Эсхіла «Прыкуты Праметэй» // Беларуская мова і літаратура. — 1996. — Вып.2. * [[Таццяна Анатолеўна Ратабыльская|Ратабыльская, Т. А.]] Гісторыя сусветнага тэатра: Эсхіл // Народная асвета. — 1996. — № 3. * Эсхіл. Прыкуты Праметэй; Сафокл. Антыгона. — Мн., 1993. * Ярхо, В. Н. Эсхил. — М., 1958. == Спасылкі == {{Commons|Category:Aeschylus}} * [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus%3Acollection%3AGreco-Roman Грэчаскія тэксты і англійскія пераклады 7 трагедый] {{Антычныя трагедыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Драматургі Старажытнай Грэцыі]] n4cs14skz16eu8rp9sgqt050sjel14t 0 63819 5158719 4787554 2026-06-27T01:31:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158719 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Расліны | image file = | image descr = | image title = | parent = Hildenbrandia | rang = Від | latin = Hildenbrandia rivularis | author = ([[Liebm.]]) [[J.Ag.]], 1837 | syn = | wikispecies = Hildenbrandia rivularis }} '''Гільдэнбрантыя рачная'''<ref name=pr>Напісанне '''Гільдэбрантыя''', ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах., Т.5. Мн., 1997, С.245</ref> (''Hildenbrandia rivularis'') — від [[Чырвоныя водарасці|чырвоных водарасцей]] манатыпнага роду сямейства [[Гільдэнбрантыевыя]]. == Апісанне == Эпілітная водарасць, утварае на паверхні субстрату плевачны шчыльнакоркавы кармінавы [[талом]], бліжэй да перыферыі мае выгляд цёмна-чырвонай каймы. Талом акруглы, дыяметрам да 2,5 см; пры разрастанні таломы зліваюцца ў суцэльную корку таўшчынёй 50—100 мкм. Вертыкальныя ніткі простыя, рэдка дыхатамічна разгалінаваныя, з 7—10 клетак. [[Клетка|Клеткі]] шырынёй 4—12 мкм, квадратныя або па даўжыні да 2 разоў большыя. == Распаўсюджанне == Пашырэнне: [[Еўразія]], [[Амерыка]], [[Афрыка]]. У [[Беларусь|Беларусі]] сустракаецца ў [[Лагойскі раён|Лагойскім]], [[Мінскі раён|Мінскім]] і [[Мядзельскі раён|Мядзельскім р-нах]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобл.]], [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім]] і [[Ушацкі раён|Ушацкім р-нах]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], у [[Гродзенскі раён|Гродзенскім р-не]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобл]].<ref name="ЧЧ"/> Расце на камяністым субстраце ў празрыстых [[Рака|рэках]] і [[Ручай|ручаях]] з хуткім цячэннем ў зацененых месцах. Від, адчувальны нават да нязначных зменаў умоў росту. Індыкатар чыстых і праточных вод.<ref name="ЧЧ">[http://redbook.minpriroda.by/plantsinfo.html?id=221 Гільдэнбрандтыя рачная ў Чырвонай кнізе Беларусі]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref> Рэдкі від, які трапляецца ў невялікай колькасці на абмежаваных тэрыторыях.<ref>[http://slounik.org/155244.html Гільдэнбрандтыя рачная]</ref> == Асаблівасці біялогіі == Полавы працэс невядомы. Размнажаецца [[Вегетатыўнае размнажэнне|вегетатыўна]]. == Ахова == Занесены ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвоную кнігу Беларусі]] 2-га выдання (1993), а таксама ў Чырвоны пералік водарасцей, якія падлягаюць ахове ў [[Польшча|Польшчы]]<ref name="ЧЧ"/>. {{Зноскі}} == Літаратура == * Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн., 1993. ISBN 5-85700-095-5 * Определитель пресноводных водорослей СССР, т. 13, 1980 == Спасылкі == {{Чырвоная кніга Беларусі|расліна|221|III}} * [http://redbook.minpriroda.by/plantsinfo.html?id=221 Гільдэнбрандтыя рачная ў Чырвонай кнізе Беларусі]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://luirig.altervista.org/photos/h/hildenbrandtia_rivularis.htm Выява] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131109120815/http://luirig.altervista.org/photos/h/hildenbrandtia_rivularis.htm |date=9 лістапада 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Чырвоныя водарасці]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1837 годзе]] g4w9z0nfm61sm2woon2nrx7p8y3nv7g 0 64649 5158759 4374636 2026-06-27T06:45:16Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Плацэнтарныя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158759 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file=Mamíferos.jpg |image descr= |regnum=Жывёлы |rang=Інфраклас |latin=Placentalia |author=[[Huxley]], [[1880]] |syn=* {{btname|Eutheria|Gill, 1872}} |children name=Надатрады |children= * {{bt-bellat||Afrotheria}} * {{bt-bellat||Xenarthra}} * {{bt-bellat||Euarchontoglires}} * {{bt-bellat||Laurasiatheria}} * † {{bt-bellat||Meridiungulata}} |wikispecies=Placentalia |commons=Category:Placentalia |ncbi=9347 |eol=2844801 |itis=179925 }} '''Плацэнтарныя''' або '''вышэйшыя звяры''' ({{lang-grc|Ἀνώτερα}} — Eutheria, Huxley, 1880; ''Placentalia'', ад placenta — [[плацэнта]]) — найбольш распаўсюджаная кагорта [[Сысуны|сысуноў]], якая лічыцца таксама найбольш высокаразвітай. Іншай кагортай з'яўляюцца [[сумчатыя]] (''Metatheria'', ''Marsupialia''). Адметнай прыкметай плацэнтарных з'яўляецца нараджэнне ў адносна развітой стадыі. == Класіфікацыя == * '''''Eutheria'''''&nbsp;&nbsp; ** ''[[Afrotheria]]'' ** ''[[Exafroplacentalia]]''&nbsp;&nbsp; *** ''[[Xenarthra]]'' *** ''[[Boreoeutheria]]''&nbsp;&nbsp; **** ''[[Laurasiatheria]]'' **** ''[[Euarchontoglires]]'' == Гл. таксама == * [[Крэадонты]] * [[Гліптадонты]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Млекакормячыя]] [[Катэгорыя:Плацэнтарныя]] pju8n837c3ifoh9kzs26wc86yk74o6r 0 101823 5158607 5095984 2026-06-26T12:32:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158607 wikitext text/x-wiki {{картка кампаніі | назва = ААТ «Гомельшкло» | лагатып = | тып = [[Адкрытае акцыянернае таварыства]] | заснавана = [[1933]] | размяшчэнне = {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]], [[Гомель]], [[Касцюкоўка|р. п. Касцюкоўка]] | ключавыя фігуры = [[генеральны дырэктар]] <br /> Вячаслаў Васільевіч Галавацкі | галіна = [[Апрацоўчая прамысловасць]], вытворчасць шкла | колькасць супрацоўнікаў = 3898 ([[2008]]) | прадукцыя = [[паліраванае шкло]], [[пенашкло]], [[загартаванае шкло]], [[шклопакеты]] | сайт = [http://www.gomelglass.by/ www.gomelglass.by] {{ref-ru}} }} '''ААТ «Гомельшкло»''' — беларускае [[шкло|шкляное]] прадпрыемства ў [[Гомель|Гомелі]], адзіны вытворца ліставога паліраванага флоат шкла ў Беларусі. Гадавыя магутнасці ААТ Гомельшкло па вытворчасці ліставога паліраванага шкла складаюць больш за 18 млн м² штогод. Адзін з найбуйнейшых Еўрапейскіх вытворцаў загартаванага шкла (1 950 000 м² штогод). Член [[Рэспубліканскі саюз будаўнікоў|Рэспубліканскага саюза будаўнікоў]]<ref>{{Cite web|url=https://belss.by/chleny-soyuza|title=Список членов Республиканского Союза Строителей Республики Беларусь|website=belss.by|access-date=2025-08-30}}</ref>. == Гісторыя == 8 сакавіка 1930 года ў падмурак ганчарнага цэха быў закладзены першы камень. 5 лістапада 1933 года была выраблена першая стужка шкла<ref>[https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=industrial&id=3 Открытое акционерное общество «Гомельстекло»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Генеральныя дырэктары == * С. М. Кавалёў (з 3 верасня 2010) * Іван Іванавіч Пратура (са снежня 2014)<ref>[https://belta.by/president/view/lukashenko-soglasoval-naznachenie-direktorov-rjada-predprijatij-10010-2014/ Лукашенко согласовал назначение директоров ряда предприятий]</ref> * Вячаслаў Васільевіч Галавацкі == Гандлёвыя дамы == === Рэспубліка Беларусь === * [[Мінск]] ТАА «Шкло-опт» * [[Магілёў]] ПУП «ГД „Шкло“» * [[Гомель]] ПГУП «ГД „Гомельшкло“» * [[Гродна]] ГУП «Гродзенскі ГД» * [[Віцебск]] ТАА «ГД „Гомельшкло-Віцебск“» * [[Брэст]] ПУП «Гандлёвы дом „Брэст-шклоопт“» === Расійская Федэрацыя === * Прамы продаж ад ААТ «Гомельшкло» === Украіна === * Кіеў ТАА «Гандлёвы дом „Гомельшкло-Украіна“» == Спасылкі == * [http://www.gomelglass.by/ Афіцыйны сайт кампаніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111222143924/http://www.gomelglass.by/ |date=22 снежня 2011 }} {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі па вытворчасці будаўнічых матэрыялаў]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Гомеля]] [[Катэгорыя:Касцюкоўка]] qbhrv2gemle9ylqc7xugw9fkxe3i3mc 0 103209 5158634 4982180 2026-06-26T14:42:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158634 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Градзянка |арыгінальная назва = |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Асіповіцкі |сельсавет = Градзянскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = XIX стагоддзе |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 158 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 0,44 тыс. |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2235 |паштовы індэкс = 213725 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 6 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979070 }} '''Градзя́нка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hradzianka}}, {{lang-ru|Гродянка}}) — [[вёска]] ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] за 47 км ад горада [[Асіповічы]]. [[Градзянка (станцыя)|Канцавая станцыя]] чыгуначнай галіны ад станцыі [[Верайцы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Градзянскі сельсавет|Градзянскага сельсавета]]. == Гісторыя == Назва, магчыма, паходзіць ад слова ''град'' або ''grod'' (замак, умацаванне). Старажылы вёскі называюць яе з націскам на першы склад. На карце 1866 года тут знаходзілася паселішча '''Градзянец'''. У 1930-я гады да Градзянца прымыкала селішча Рабінаўка. За чыгункай знаходзілася паселішча Ульянаўка<ref>{{cite web|url=http://www.gzt-akray.by/2011/05/Kak-pravilno-Grodzyanka-ili-Grodyanka-43/|title=Как правильно: Гродзянка или Гродянка?|last=Нина Викторчик.|date=18 мая 2011|publisher=Асіповіцкі край № 43}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Градзянка ўзнікла ў канцы [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] дзякуючы лесараспрацоўкам. Спачатку складалася з аднаго двара і 7 жыхароў. На пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] паселішча вядома як вёска Градзянка [[Пагарэльская воласць|Пагарэльскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. З пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] на Ігуменшчыне знаходзілся маёнтак княгіні [[Магдалена Радзівіл|Магдалены Радзівіл]], ёй належалі лясныя ўгоддзі. Мужам Магдалены [[Вацлаў Мікалай Радзівіл|Мікалаем Радзівілам]] была заснавана лесапільня, а для гандлю лесам пабудавана чыгунка Верайцы — Градзянка працягласцю 34 кіламетры. У канцы 1911 года з’явілася станцыя Градзянка<ref>{{cite web | url = http://gzt-akray.by/publ/matehryjaly_2011_goda/gramadstva/osipovichi_verejcy_grodzjanka_112/28-1-0-2230 | title = Осиповичи — Верейцы — Гродзянка | publisher = Асіповіцкі край | language = ru }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. З [[27 верасня]] [[1935]] года Градзянка — рабочы пасёлак, з [[1938]] года ў складзе [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], у [[1944]]—[[1954]] гадах — у [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]]. У пасёлку працаваў леспрамгас, меліся сямігадовая школа, клуб, магазін, аптэка, склад збожжа. У гады [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|вайны]] Градзянка знаходілася пад акупацыяй. [[15 жніўня]] [[1941]] года нямецка-фашысцкімі захопнікамі было расстраляна 149 [[Яўрэі|яўрэяў]] — жыхароў пасёлка. У наваколлі пасёлка дыслацыравалася [[1-я Асіповіцкая партызанская брыгада]] пад камандаваннем Героя Савецкага Саюза [[Мікалай Піліпавіч Каралёў|Мікалая Піліпавіча Каралёва]]<ref>{{cite web | url = http://osipovichi.mogilev-region.by/pobeda | title = Асіповіцкі край партызанскі | publisher = Асіповіцкі раённы выканаўчы камітэт }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У сакавіку 1942 года партызаны напалі на нямецкі гарнізон, які стаяў каля Градзянкі. У адказ карнікі спалілі пасёлак і знішчылі 350 мірных жыхароў. Фашысты таксама спалілі і суседнія вёскі [[Макаўе]] і [[Палядкі]]. Асноўнымі прадпрыемствамі ў Градзянцы з’яўляліся лясніцтва, лесапункт, філіял Асіповіцкай фабрыкі канцтавараў. У першай палове 1990-х мясцовы лесаўчастак быў рэарганізаваны і згарнуў вытворчасць<ref name="У канцы чыгункі">{{cite web|url= http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=45603&idate=2009-10-20|title= У канцы чыгункі|publisher= [[Звязда]]|date= 20 кастрычніка 2009}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|url= http://belniva.by/news_full.php?id_news=30374|title= Лес ёсць, цэгла ёсць, а гаспадара няма|publisher= Белорусская нива|date= 14 студзеня 2012}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У лютым 2002 года рабочы пасёлак Градзянка пераўтвораны ў вёску<ref>{{cite web|url=http://www.pravoby.info/mestn09/part20/akt20779.htm|title=Решение Могилёвского областного Совета депутатов от 13.02.2002 N 17-4 «Об изменении статуса рабочего посёлка Гродзянка Осиповичского района и упразднении Гродзянского поселкового Совета, об образовании Гродзянского сельсовета...»|publisher=Беларускі прававы партал|language=ru|access-date=15 студзеня 2012|archive-date=21 кастрычніка 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021161351/http://www.pravoby.info/mestn09/part20/akt20779.htm|url-status=dead}}</ref>. Колькасць насельніцтва ў 2009 годзе складала больш за 440 чалавек. == Насельніцтва == * [[1917]] — 67 двароў і 359 жыхароў, 10 двароў і 35 жыхароў на чыгуначнай станцыі * [[1926]] — 70 двароў і 400 жыхароў * [[1940]] — 260 двароў і 800 жыхароў * [[1969]] — 1300 жыхароў * [[1990]] — 990 жыхароў * [[1995]] — 800 жыхароў{{sfn|Беларусь|1995}} * [[1997]] — 700 жыхароў{{sfn|БелЭн|1997}} * [[2002]] — 600 жыхароў * [[2009]] — 440 жыхароў == Сацыяльная сфера == Сярэдняя школа, клуб, амбулаторыя, пошта, аддзяленне банка. Чыгуначная станцыя [[Градзянка (станцыя)|Градзянка]] з’яўляецца дзеючай, штодня курсіруюць дзве пары груза-пасажырскіх цягнікоў [[Асіповічы]] — [[Градзянка (станцыя)|Градзянка]]. З 27 мая 2025 года пасажырскі рух цягнікоў Асіповічы — Градзянка, спыняецца<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://blizko.by/notes/v-belarusi-zakryvayut-dlya-passazhirov-30-kilometrovuyu-zheleznodorozhnuyu-vetku-po-ney-poka-esche-hodit-unikalnyy-poezd_al|title=В Беларуси закрывают для пассажиров 30-километровую железнодорожную ветку. По ней пока еще ходит уникальный поезд|first=Александр|last=Лычавко|website=Blizko.by|date=2025-04-14|access-date=2025-04-21}}</ref>. == Памятныя мясціны == * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў і [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызан]]{{sfn|БелЭн|1997}}. * Магіла ахвяр фашызму{{sfn|БелЭн|1997}}. == Вядомыя асобы == * [[Васіль Міхайлавіч Хацько]] (1967—1987) — малодшы сяржант, загінуў пры тушэнні самалёта з боепрыпасамі ў [[Афганістан]]е, пасмяротна ўзнагароджаны ордэнам Чырвонай Зopкі і медалямі «За баявыя заслугі» і «Воіну-інтэрнацыяналісту». Яго імем названа адна з вуліц вёскі<ref>{{cite web | url = http://gzt-akray.by/publ/matehryjaly_2010_goda/gistoryja/pamjaci_vjaskowca_29/17-1-0-386 | title = Памяці вяскоўца | publisher = Асіповіцкі край }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. * [[Хаім Аронавіч Чэрчас]] (1916—1992) — беларускі хімік-арганік. Доктар хімічных навук (1967), прафесар (1969). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|||386}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Градзянка|240}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=22|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-94. Выданне 1982 года.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.gzt-akray.by/osipovichi/2014/04/pa-svyashchennyih-myastsinah-gradzyanski-selsavet/ Па свяшчэнных мясцінах (Градзянскі сельсавет)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141112071223/http://www.gzt-akray.by/osipovichi/2014/04/pa-svyashchennyih-myastsinah-gradzyanski-selsavet/ |date=12 лістапада 2014 }} // Асіповіцкі край, 21 красавіка 2014 {{Градзянскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Градзянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Асіповіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Градзянка| ]] ir9nad68k58bs6ubznkldemvutuk278 0 107305 5158784 4760650 2026-06-27T08:53:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158784 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Гады = [[1990]] — [[2018]] |Лэйблы = [[Sanctuary Records]], [[Rounder Records]], [[Cooking Vinyl]] }} '''Далорэс Мэры Эйлін О’Рыардан Бёртан''' ({{lang-en|Dolores Mary Eileen O’Riordan Burton}}, {{lang-ga|Dolores Ní Ríordáin}}, [[6 верасня]] [[1971]] — [[15 студзеня]] [[2018]], {{МС|Лондан}}<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=2976301 Смерть солистки The Cranberries: у полиции нет версий] // Вести.ру, 15 января 2018</ref>) — ірландская спявачка, [[кампазітар]] і аўтар песень, мастачка, лідар гурта [[The Cranberries]]. == Жыццяпіс == === Пачатак жыцця (1971—1990) === Нарадзілася ў небагатай фермерскай сям’і Тэрэнса О’Рыардана і Айлін Грынсміт, у прыгарадзе [[Лімерык]]а, Белібрыкене (за восемь міляў да Лімерыка), [[Ірландыя]]. Была малодшая ў сям’і. У Далорэс пяць братоў: Тэрэнс, Брэндан, Донал, Піджэй, Джозэф і адна сястра Энджэла. У дзяцінстве спявала ў царкоўным хоры. З пяці гадоў грала на піяніна і дудцы, з 17 — на гітары. Умела граць на мандаліне. Валодала некалькімі мовамі (англійскай, ірландскай, французскай). === Спявачка The Cranberries === {{Асноўны артыкул|The Cranberries}} Як вакалістка ў 1990 годзе далучылася да гурта ''The Cranberry Saw Us'', які пазней змяніў назву на [[The Cranberries]]. У песні The Cranberries «[[Zombie (песня)|Zombie]]» адлюстроўваецца яе жаданне абудзіць ў ірландскім народзе пачуццё шкадавання аб прынесеных падчас змагання за незалежнасць ахвярах і вяртанне краіны да мірнага стану. Удзельнічала ў запісе песень такіх гуртоў і выканаўцаў, як [[Moose (гурт)|Moose]] (1992), Touch of Oliver (1993), [[Джа Уобл]] — «The Sun Does Rise» (1994), на гэтую песню выходзіць відэа, дзе Далорэс здымаецца ў парыку белага колеру і седзячы, з-за пералому нагі — выніку спартыўнай траўмы<ref>[http://www.newlookmedia.ru/?p=13912 «CRANBERRIES: накіроўваемся ў Японію біцца з самураямі»] — Газета «МузОБОЗ» № 35 ат 3.11.1995</ref>, атрыманай падчас катання на лыжах у гарах). У 1995 годзе прымае удзел у канцэрце [[Лучана Павароці]], праспявала разам з ім дуэтам песню «Ave Maria», з [[Сайман Ле Бон|Сайманам Ле Бонам]] выканала песню «[[Linger]]» і удзельнічала ў выкананні гімна «Nessun Dorma», які праспявалі ўсе удзельнікі канцэрта па яго заканчэнні. У лістападзе 1998 Далорэс прысутнічала на узнагароджанні [[MTV Europe Music Awards]] разам з барабаншчыкам The Cranberries [[Фергал Лоўлэр|Фергалам Лоўлэрам]]. Яны прымалі удзел ва узнагароджанні [[Наталі Імбрулья|Наталі Імбрульі]] за песню «[[Torn]]». У 1999 годзе О’Рыардан прыняла удзел ў запісу кавэр-версіі песні [[The Rolling Stones]] «It’s Only Rock ’n Roll (But I Like It)» у складзе гурта Artists for Children’s Promise, у які ўвайшлі [[Кіт Рычардс]], [[Эні Ленакс]], Наталі Імбрулья, [[Озі Озбарн]], Скін, [[Spice Girls]] і іншыя музыканты. Сінгл быў выдадзены ў снежні 1999 года. Грошы ад яго прадажу пайшлі на дапамогу дзецям. Тройчы удзельнічала ў калядных канцэртах, якія ладзіў Папа Рымскі [[Ян Павел II (Папа Рымскі)|Ян Павел Другі]]. === Сольная кар’ера === [[Файл:Dolores O'Riordan.jpg|300пкс|thumb|left|Далорэс О’Рыардан у 2007 годзе]] У 2003 годзе удзельнікі The Cranberries абвесцілі аб творчым перапынку, і Далорэс пачала сольную кар’еру. Яна запісвае песні «Ave Maria» для саўндтрэка да фільма «[[Пакуты Хрыстовы (фільм)|Пакуты Хрыстовы]]» (2004), «Mirror Lover» (2004) для альбома нямецкага электроннага праекта [[Jam & Spoon]] і дуэт з італьянскім спеваком [[Дзукера]] «Pure Love» (2004), у гэты самы час працягвае запісваць песні для сольнага альбома, куды ў выніку ўвайшлі такія песні як «Black Widow» (пра тое, як пакутліва памірала ад раку яе свякроў Дэніс Бертан), «Stay with Me» (пра свайго бацьку, які хварэў ракам), «Apple of My Eye» (прысвячэнне каханаму мужу Дону), «Loser», «When We Were Young» (пра тое, што дзяцінства прайшло, як Далорэс сумуе па маці падчас гастролей і гатовая аддаць ёй усё, каб толькі пачуць яе голас па тэлефоне), «In the Garden» (пра мужа і двух дзяцей), «Ecstasy» (пра дэпрэсію), «Angel Fire» (песня была напісаная ў снежні, калі памерла цёшча брата Далорэс), «Sisterly Love» (прысвечаная сястры Далорэс — Элейн О’Рыардан) — песня не ўвайшла ў альбом. [[Файл:DoloresO'Riordan.jpg|thumb|200пкс|Далорэс О’Рыардан у 2010 годзе]] 7 мая 2007 года выходзіць яе дэбютны сольны альбом ''[[Are You Listening? (альбом Далорэс О’Рыардан)|Are You Listening?]]'', першым сінглам з якога робіцца песня «Ordinary Day», прысвечаная яе трэцяму дзіцяці — дачцэ Дакоце. За чатыры гады Далорэс напісала 32 песні, з якіх 12 увайшлі ў альбом. У запісе альбома прымалі удзел музыканты: Стыў Дэмаркі (гітара), які на працягу сямі гадоў быў канцэртным гітарыстам і бэк-вакалістам The Cranberries, [[Марка Мэндоса]] (бас-гітара, бэк-вакал на канцэртах), [[Грэм Хопкінс]] (ударныя), Дэні Дэмаркі, брат Стыва (клавішныя). Альбом спрадусаваны Далорэс разам з Дэнам Бродбекам і Юсам. Далорэс таксама займалася супрацай з кампазітарам [[Анджэла Бадаламенці]], з якім запісала песні «Angels Go to Heaven» (2004), «The Butterfly» (2006) і «Secrets of Love» для саўндтрэкаў да фільмаў «[[Эвіленка]]» (2004) і «Secrets of Love» (2007). У 2006 годзе О’Рыардан згуляла эпізадычную ролю ў фільме [[Фрэнк Карачы|Фрэнка Карачы]] «[[Клік: з пультам па жыцці]]», выканала песню «[[Linger]]»<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0389860/soundtrack/ «Саўндтрэкі фільма „Клік: з пультам па жыцці“»]{{ref-en}} на сайце Internet Movie Database</ref>. У 2008 годзе пачала пісаць песні да свайго другога сольнага альбома, які быў названы ''[[No Baggage]]'' і які пабачыў свет 24 жніўня 2009 года. 15 студзеня 2018 года яе цела знайшлі ў нумары лонданскага атэля. Як паведамляецца ў афіцыйнай заяве прадстаўнікоў спявачкі, яна знаходзілася ў Лондане на сесіі гуказапісу<ref>[https://www.intex-press.by/2018/01/15/v-londone-umerla-solistka-irlandskoj-gruppy-the-cranberries-dolores-o-riordan/ У Лондане памерла салістка ірландскага гурта The Cranberries Далорэс О’Рыардан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211203072143/https://www.intex-press.by/2018/01/15/v-londone-umerla-solistka-irlandskoj-gruppy-the-cranberries-dolores-o-riordan/ |date=3 снежня 2021 }} Intex-press, 15-01-2018</ref>. == Асабістае жыццё == 7 ліпеня 1994 года выйшла замуж за былога тур-мэнэджэра гурта [[Duran Duran]] Дона Бертана ({{мова-en|Don Burton}}), з якім развялася ў 2014 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.limerickleader.ie/news/local-news/exclusive-dolores-o-riordan-distressed-over-marriage-split-mother-1-6414399 |title=EXCLUSIVE: Dolores O’Riordan distressed over marriage split - mother |author=Fitzgerald A. |date=13 ноября 2014 |publisher=Limerick Leader |accessdate=2015-08-09 |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150806043850/http://www.limerickleader.ie/news/local-news/exclusive-dolores-o-riordan-distressed-over-marriage-split-mother-1-6414399 |archivedate=6 жніўня 2015 |url-status=dead }}</ref>. Падчас шлюбу ў іх нарадзілася трое дзяцей: сын Тэйлар Бакстэр Бертан (23.11.1997) і дзве дачкі: Молі Лі Бертан (27.01.2001) і Дакота Рэйн Бертан (10.04.2005). Жыла ў [[Хоўт|Хоўце]], [[Ірландыя]], мела таксама маёмасць у Канадзе і Іспаніі. == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === ==== The Cranberries ==== * ''[[Everybody Else Is Doing It, So Why Can’t We?]]'' ([[1993]]) * ''[[No Need to Argue]]'' ([[1994]]) * ''[[To the Faithful Departed]]'' ([[1996]]) * ''[[Bury the Hatchet]]'' ([[1999]]) * ''[[Wake Up and Smell the Coffee]]'' ([[2001]]) * ''[[Roses]]'' ([[2012]]) ==== Сольныя альбомы ==== * ''[[Are You Listening? (альбом Далорэс О’Рыардан)|Are You Listening?]]'' ([[2007]]) * ''[[No Baggage]]'' ([[2009]]) {{зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.doloresoriordan.ie Афіцыйны сайт] * [http://www.thecranberries.ru/phorum/index.php?act=idx Незалежны рускамоўны форум] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120114055847/http://www.thecranberries.ru/phorum/index.php?act=idx |date=14 студзеня 2012 }} * [http://www.myspace.com/doloresoriordan Афіцыйны блог на myspace.com] * [http://www.cranberries.com Афіцыйны сайт The Cranberries] * {{imdb name|id=0642512|name=Dolores O'Riordan}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музыканты Ірландыі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Ірландыі]] [[Катэгорыя:The Cranberries]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2018 годзе]] 7p0jz2bc2tt9k8jmlgofp35vyex4sos 0 110765 5158657 5100070 2026-06-26T16:41:22Z StarDeg 16311 5158657 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Іваноў|Сяргей}} {{Дзяржаўны дзеяч |беларускае імя = Сяргей Барысавіч Іваноў |партрэт = SergeiIvanov.jpg |тытул = [[Кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі]] |перыядпачатак = [[22 снежня]] [[2011]] |перыядканец = [[12 жніўня]] [[2016]] |прэзідэнт = [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў]] |сцяг = Flag of Russia.svg |папярэднік = [[Сяргей Яўгенавіч Нарышкін]] |пераемнік= [[Антон Эдуардавіч Вайно]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |жонка = Ірына Сяргееўна Іванова |дзеці = Сыны: Аляксандр і Сяргей |тытул_2 = [[Намеснік Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі]] |перыядпачатак_2 = [[12 мая]] [[2008]] |перыядканец_2 = [[22 снежня]] [[2011]] |прэзідэнт_2 = [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў]] |прэм'ер_2 = [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]] |сцяг_2 = Flag of Russia.svg |тытул_3 = [[Першы намеснік Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі]] |перыядпачатак_3 = [[14 лістапада]] [[2005]] |перыядканец_3 = [[12 мая]] [[2008]] |прэм'ер_3 = [[Міхаіл Яфімавіч Фрадкоў]] <br /> [[Віктар Аляксеевіч Зубкоў]] | прэзідэнт_3 = [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]] |сцяг_3 = Flag of Russia.svg |тытул_4 = [[Міністэрства абароны Расіі|Міністр абароны Расійскай Федэрацыі]] |перыядпачатак_4 = [[28 сакавіка]] [[2001]] |перыядканец_4 = [[15 лютага]] [[2007]] |папярэднік_4 = [[Ігар Дзмітрыевіч Сяргееў]] |пераемнік_4 = [[Анатоль Эдуардавіч Сердзюкоў]] |парадак_4 = 4 |сцяг_4 = Flag of the Ministry of Defence of the Russian Federation.svg | прэзідэнт_4 = [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]] |тытул_5 = [[Савет Бяспекі Расійскай Федэрацыі|Сакратар Савета Бяспекі Расійскай Федэрацыі]] | парадак_5 = 9 | сцяг_5 = Emblem Security Council of Russia.svg|30px | перыядпачатак_5 = [[15 лістапада]] [[1999]] | перыядканец_5 = [[7 мая]] [[2000]] <br /> [[27 мая]] [[2000]] — [[28 сакавіка]] [[2001]] | папярэднік_5 = [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]] | пераемнік_5 = [[Уладзімір Барысавіч Рушайла]] | прэзідэнт_5 = [[Барыс Мікалаевіч Ельцын]] <br />[[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]] |партыя = |адукацыя= 1. [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт]] <br />2. Вышэйшыя курсы [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ СССР]] у [[Мінск]]у <br />3. [[Чырванасцяжны інстытут КДБ СССР]] | узнагароды = | гады службы = [[1975]]—[[2000]] | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} {{Сцягафікацыя|Расія}} | род войскаў = [[КДБ СССР]], [[СЗР Расіі]], [[ФСБ Расіі]] | званне = {{УС РФ, Генерал-палкоўнік}} у запасе | камандаваў = }} '''Сяргей Барысавіч Іваноў''' ([[31 студзеня]] [[1953]], [[Ленінград]] — [[26 чэрвеня]] [[2026]]) — расійскі дзяржаўны дзеяч, першы намеснік старшыні Урада Расіі (2007—2008), намеснік старшыні Урада Расіі (2005—2007, 2008—2011), міністр абароны Расіі (2001—2007), кіраўнік адміністрацыі Прэзідэнта Расіі (2011—2016), генерал-палкоўнік [[ФСБ]] Расіі ў запасе. == Раннія гады == Скончыў перакладчыцкае аддзяленне філалагічнага факультэта [[Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і ваенную кафедру пры ім (1975), [[вышэйшыя курсы КДБ СССР у Мінску]] (1976), Чырванасцяжны інстытут КДБ СССР (1981). У 1974 годзе адпраўлены вывучаць англійскую мову ў Ілінгскі тэхнічны каледж (Вялікабрытанія). У 1975 годзе быў прыняты на службу ў КДБ СССР. У 1976—1977 гадах — супрацоўнік 1-га (кадравага) аддзела Упраўлення КДБ па Ленінграду і Ленінградскай вобласці, дзе працаваў у адным падраздзяленні разам з будучым Прэзідэнтам Расійскай Федэрацыі Уладзімірам Пуціным. Працаваў да 1985 ў рэзідэнтуры ў Фінляндыі, а затым у Кеніі. У 1991—1998 гадах працягнуў працаваць у Службе знешняй разведкі Расіі. Службу ў разведцы скончыў першым намеснікам дырэктара Еўрапейскага дэпартамента СВР Расіі. == Дзейнасць == 12 мая 2008 года ва ўрадзе У. У. Пуціна заняў пасаду намесніка Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі. Курыраваў пытанні ваеннай прамысловасці. З 22 снежня 2011 года — кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Sergei Ivanov}} {{start box}} {{succession box|before=[[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]]|after=[[Уладзімір Барысавіч Рушайла]]|years=[[1999]]—[[2001]]|title=[[Савет бяспекі РФ|Сакратар Савета Бяспекі Расіі]]}} {{succession box|before=[[Ігар Дзмітрыевіч Сяргееў|Маршал Расійскай Федэрацыі <br />Ігар Дзмітрыевіч Сяргеяў]]|title=[[Міністэрства абароны РФ|Міністр абароны Расіі]]<br /> [[Выява:Defense_minister_gonfalon_n7223.png|70 px]]|after=[[Анатоль Эдуардавіч Сердзюкоў]]|years=[[2001]]—[[2007]]}} {{end box}} {{Кіраўнікі АП РФ}} {{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}} {{Сакратары СБ РФ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Іваноў Сяргей Барысавіч}} [[Катэгорыя:Міністры абароны Расійскай Федэрацыі]] [[Катэгорыя:Першыя намеснікі Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі]] [[Катэгорыя:Намеснікі Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расіі]] [[Катэгорыя:Сакратары Савета бяспекі Расіі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ СССР]] [[Катэгорыя:Постаці спецслужбаў Расіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Чырванасцяжнага інстытута КДБ]] [[Катэгорыя:Правадзейныя дзяржаўныя саветнікі Расійскай Федэрацыі 1-га класа]] d4fjb66hp234dog4lxvws3bun3b31pa 5158728 5158657 2026-06-27T03:36:18Z StarDeg 16311 5158728 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Іваноў|Сяргей}} {{Дзяржаўны дзеяч |беларускае імя = Сяргей Барысавіч Іваноў |партрэт = SergeiIvanov.jpg |тытул = [[Кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі]] |перыядпачатак = [[22 снежня]] [[2011]] |перыядканец = [[12 жніўня]] [[2016]] |прэзідэнт = [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў]] |сцяг = Flag of Russia.svg |папярэднік = [[Сяргей Яўгенавіч Нарышкін]] |пераемнік= [[Антон Эдуардавіч Вайно]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |жонка = Ірына Сяргееўна Іванова |дзеці = Сыны: Аляксандр і Сяргей |тытул_2 = [[Намеснік Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі]] |перыядпачатак_2 = [[12 мая]] [[2008]] |перыядканец_2 = [[22 снежня]] [[2011]] |прэзідэнт_2 = [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў]] |прэм'ер_2 = [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]] |сцяг_2 = Flag of Russia.svg |тытул_3 = [[Першы намеснік Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі]] |перыядпачатак_3 = [[14 лістапада]] [[2005]] |перыядканец_3 = [[12 мая]] [[2008]] |прэм'ер_3 = [[Міхаіл Яфімавіч Фрадкоў]] <br /> [[Віктар Аляксеевіч Зубкоў]] | прэзідэнт_3 = [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]] |сцяг_3 = Flag of Russia.svg |тытул_4 = [[Міністэрства абароны Расіі|Міністр абароны Расійскай Федэрацыі]] |перыядпачатак_4 = [[28 сакавіка]] [[2001]] |перыядканец_4 = [[15 лютага]] [[2007]] |папярэднік_4 = [[Ігар Дзмітрыевіч Сяргееў]] |пераемнік_4 = [[Анатоль Эдуардавіч Сердзюкоў]] |парадак_4 = 4 |сцяг_4 = Flag of the Ministry of Defence of the Russian Federation.svg | прэзідэнт_4 = [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]] |тытул_5 = [[Савет Бяспекі Расійскай Федэрацыі|Сакратар Савета Бяспекі Расійскай Федэрацыі]] | парадак_5 = 9 | сцяг_5 = Emblem Security Council of Russia.svg|30px | перыядпачатак_5 = [[15 лістапада]] [[1999]] | перыядканец_5 = [[7 мая]] [[2000]] <br /> [[27 мая]] [[2000]] — [[28 сакавіка]] [[2001]] | папярэднік_5 = [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]] | пераемнік_5 = [[Уладзімір Барысавіч Рушайла]] | прэзідэнт_5 = [[Барыс Мікалаевіч Ельцын]] <br />[[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]] |партыя = |адукацыя= 1. [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт]] <br />2. Вышэйшыя курсы [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ СССР]] у [[Мінск]]у <br />3. [[Чырванасцяжны інстытут КДБ СССР]] | узнагароды = | гады службы = [[1975]]—[[2000]] | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} {{Сцягафікацыя|Расія}} | род войскаў = [[КДБ СССР]], [[СЗР Расіі]], [[ФСБ Расіі]] | званне = {{УС РФ, Генерал-палкоўнік}} у запасе | камандаваў = }} '''Сяргей Барысавіч Іваноў''' ([[31 студзеня]] [[1953]], [[Ленінград]] — [[26 чэрвеня]] [[2026]]) — расійскі дзяржаўны дзеяч, першы намеснік старшыні Урада Расіі (2007—2008), намеснік старшыні Урада Расіі (2005—2007, 2008—2011), міністр абароны Расіі (2001—2007), кіраўнік адміністрацыі Прэзідэнта Расіі (2011—2016), генерал-палкоўнік [[ФСБ]] Расіі ў запасе. == Раннія гады == Скончыў перакладчыцкае аддзяленне філалагічнага факультэта [[Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і ваенную кафедру пры ім (1975), [[вышэйшыя курсы КДБ СССР у Мінску]] (1976), Чырванасцяжны інстытут КДБ СССР (1981). У 1974 годзе адпраўлены вывучаць англійскую мову ў Ілінгскі тэхнічны каледж (Вялікабрытанія). У 1975 годзе быў прыняты на службу ў КДБ СССР. У 1976—1977 гадах — супрацоўнік 1-га (кадравага) аддзела Упраўлення КДБ па Ленінграду і Ленінградскай вобласці, дзе працаваў у адным падраздзяленні разам з будучым Прэзідэнтам Расійскай Федэрацыі Уладзімірам Пуціным. Працаваў да 1985 ў рэзідэнтуры ў Фінляндыі, а затым у Кеніі. У 1991—1998 гадах працягнуў працаваць у Службе знешняй разведкі Расіі. Службу ў разведцы скончыў першым намеснікам дырэктара Еўрапейскага дэпартамента СВР Расіі. == Дзейнасць == 12 мая 2008 года ва ўрадзе У. У. Пуціна заняў пасаду намесніка Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі. Курыраваў пытанні ваеннай прамысловасці. З 22 снежня 2011 года — кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Sergei Ivanov}} {{start box}} {{succession box|before=[[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]]|after=[[Уладзімір Барысавіч Рушайла]]|years=[[1999]]—[[2001]]|title=[[Савет бяспекі РФ|Сакратар Савета Бяспекі Расіі]]}} {{succession box|before=[[Ігар Дзмітрыевіч Сяргееў|Маршал Расійскай Федэрацыі <br />Ігар Дзмітрыевіч Сяргеяў]]|title=[[Міністэрства абароны РФ|Міністр абароны Расіі]]<br /> [[Выява:Defense_minister_gonfalon_n7223.png|70 px]]|after=[[Анатоль Эдуардавіч Сердзюкоў]]|years=[[2001]]—[[2007]]}} {{end box}} {{Кіраўнікі АП РФ}} {{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}} {{Сакратары СБ РФ}} {{Поўныя кавалеры ордэна «За заслугі перад Айчынай»}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Іваноў Сяргей Барысавіч}} [[Катэгорыя:Міністры абароны Расійскай Федэрацыі]] [[Катэгорыя:Першыя намеснікі Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі]] [[Катэгорыя:Намеснікі Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расіі]] [[Катэгорыя:Сакратары Савета бяспекі Расіі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ СССР]] [[Катэгорыя:Постаці спецслужбаў Расіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Чырванасцяжнага інстытута КДБ]] [[Катэгорыя:Правадзейныя дзяржаўныя саветнікі Расійскай Федэрацыі 1-га класа]] kmi1yini9sbzxcl8tiw25ny9f2gtfio 0 114126 5158730 4847562 2026-06-27T03:40:58Z Ksiazek1892 170348 /* */ 5158730 wikitext text/x-wiki {{міфалагічны персанаж}} [[Файл:Lucifer Liege Luc Viatour.jpg|thumb|150px|Статуя Люцыфера ў [[Льеж]]ы ([[Бельгія]]).]] '''Люцыфе́р''' ({{lang-la|Lucifero}} — «светаносны», {{lang-la|lūcis}} — «ваўкалак») — адзін з. == Знешні выгляд Дэманаў == [[Файл:Paradise Lost 19.jpg|thumb|left|266px|Падшы [[анёл]]]] У адносінах да знешняга выгляду: Л. мае два крыла (цёмных), цёмную скуру ды пламянеючыя чырванню вочы. == Эпітэты == Зарніца, Найярчэйшая зорка, Венера<ref>Біблія, Лк.10:18</ref>. === Гл. таксама === * [[Д’ябал]] * [[Гатычная субкультура]] * [[Дэман]] * [[Сатанізм]] * [[Рамантызм]] * [[Нігілізм]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Liber Azerate, TOTBL ([[Ордэн Чорнага Полымя]]) * A.M.S.G., автор V.Scavr, The Black Press, 2009. * The Complete Book of Demonolatry, S.Connoly, ISBN 978-0-9669788-6-5 * Liber HVHI, Форд М, Succubus Publishing, 2005 * Luciferian Witchcraft, Форд М, Succubus Publishing, MMV == Спасылкі == {{Вікітэка|en:Catholic Encyclopedia (1913)/Lucifer|Catholic Encyclopedia: Lucifer{{ref-en}}}} * [http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=612&letter=L&search=Lucifer Люфепар]{{ref-en}} у «[[:en:Jewish Encyclopedia|Яўрэйскай энцыклапедыі]]» (выд. Funk & Wagnalls) {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»]] [[Катэгорыя:Хрысціянства]] [[Катэгорыя:Сатанізм]] [[Катэгорыя:Дэманалогія]] [[Катэгорыя:Люцыферыянства]] [[Катэгорыя:Архангелы]] [[Катэгорыя:Дэманы ў хрысціянстве]] scwscdviat7nrpllvuvyi8ehgcfe0u5 5158732 5158730 2026-06-27T03:43:18Z Ksiazek1892 170348 /* */ 5158732 wikitext text/x-wiki {{міфалагічны персанаж}} == Знешні выгляд Дэманаў == [[Файл:Paradise Lost 19.jpg|thumb|left|266px|Падшы [[анёл]]]] У адносінах да знешняга выгляду: Л. мае два крыла (цёмных), цёмную скуру ды пламянеючыя чырванню вочы. == Эпітэты == Зарніца, Найярчэйшая зорка, Венера<ref>Біблія, Лк.10:18</ref>. === Гл. таксама === * [[Д’ябал]] * [[Гатычная субкультура]] * [[Дэман]] * [[Сатанізм]] * [[Рамантызм]] * [[Нігілізм]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Liber Azerate, TOTBL ([[Ордэн Чорнага Полымя]]) * A.M.S.G., автор V.Scavr, The Black Press, 2009. * The Complete Book of Demonolatry, S.Connoly, ISBN 978-0-9669788-6-5 * Liber HVHI, Форд М, Succubus Publishing, 2005 * Luciferian Witchcraft, Форд М, Succubus Publishing, MMV == Спасылкі == {{Вікітэка|en:Catholic Encyclopedia (1913)/Lucifer|Catholic Encyclopedia: Lucifer{{ref-en}}}} * [http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=612&letter=L&search=Lucifer Люфепар]{{ref-en}} у «[[:en:Jewish Encyclopedia|Яўрэйскай энцыклапедыі]]» (выд. Funk & Wagnalls) {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»]] [[Катэгорыя:Хрысціянства]] [[Катэгорыя:Сатанізм]] [[Катэгорыя:Дэманалогія]] [[Катэгорыя:Люцыферыянства]] [[Катэгорыя:Архангелы]] [[Катэгорыя:Дэманы ў хрысціянстве]] tar3ufyjn4z0toucjbgcjhgh5p5pmkm 0 115105 5158700 5073295 2026-06-26T22:15:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158700 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Губічы}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Губічы |краіна = Беларусь |арыгінальная назва = |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir =N|lat_deg =54|lat_min = 04|lat_sec = 29 |lon_dir =E|lon_deg =27|lon_min = 46|lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Астрашыцкагарадоцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 17 |паштовы індэкс = 223054 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243017822 }} '''Гу́бічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hubičy}}, {{lang-ru|Губичи}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Астрашыцкагарадоцкі сельсавет|Астрашыцкагарадоцкага сельсавета]]. Размешчана на беразе [[Дубраўскае вадасховішча|Дубраўскага вадасховішча]] на рацэ [[Усяжа (рака)|Усяжа]], на шашы {{таблічка-by|M|3}}. == Гісторыя == Паселішча вядома прынамсі з 1597 года, належала да маёнтка [[Астрошыцы|Астрожчыцы]] ўласнасці [[Гарнастаі|Гарнастаяў]]<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 205.</ref>. Уваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Напісанне [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовай]]: ''Губичи''<ref name="atlas1" />. У 1736 годзе вёска на 12 двароў і [[фальварак]] А. Багушэвіча. У 1782 годзе вёска маёнтка [[Астрашыцкі Гарадок|Гарадок]] уласнасці [[Тышкевічы|Тышкевічаў]], 24 сялянскія гаспадаркі, з якіх адна ў арэндзе ў [[Зямяне|зямяніна]], карчма. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Пасля 1861 года ў [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай воласці]] Мінскага павета. У канцы XIX стагоддзя быў распаўсюджаны [[Бондарства|бандарны]] промысел. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Астрашыцка-Гарадоцкай воласці атрымлівалі пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]<ref name="atlas4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года вёска ў [[Астрашыцка-Гарадоцкі сельсавет|Астрашыцка-Гарадоцкім сельсавеце]] [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 года). З 18 студзеня 1931 года ў [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]]. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У 1922 годзе адкрыта школа. У 1925 годзе ў вёсцы створана сельскагаспадарчая арцель, была кузня. У 1930-я гады былі рэпрэсаваны прынамсі 5 ураджэнцаў Губічаў<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2794344|title=Списки жертв — Герасимович Николай Демьянович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-28|archive-date=3 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203151208/https://base.memo.ru/person/show/2794344|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2821274|title=Списки жертв — Лукашевич Михаил Антонович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-28|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106174842/https://base.memo.ru/person/show/2821274|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2826355|title=Списки жертв — Михалевич Моисей Иванович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-28|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2138592|title=Списки жертв — Черкас Александр Степанович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-28|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2856143|title=Списки жертв — Шевчук Владимир Федорович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-28|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106165457/https://base.memo.ru/person/show/2856143|url-status=dead}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. За часамі акупацыі былі спалены 2 двары, забіты 8 жыхароў. З 1991 года ў складзе незалежнай Беларусі. == Насельніцтва == * 1858 год — 25 двароў, 170 жыхароў * 1897 год — 37 двароў, 292 жыхары * 1908 год — 40 двароў, 323 жыхары{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=47}} * 1917 год — 53 двары, 350 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=142}} * 1926 год — 72 двары, 391 жыхар * 1999 год — 41 жыхар * 2009 год — 46 жыхароў * 2019 год — 100 жыхароў == Вядомыя асобы == * [[Рыгор Мацвеевіч Галавацкі]] (1914—1943) — удзельнік вызвалення Беларусі ў гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. [[Маёр|Гвардыі маёр]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Губічы|381}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Астрашыцкагарадоцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Астрашыцкагарадоцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] ksw56ntzkz2f7lj5e3hr4n3lt94qrml 0 119434 5158723 5073201 2026-06-27T03:00:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158723 wikitext text/x-wiki '''Гіперсхематы́чныя мо́вы''' — [[апастэрыёрная мова|апастэрыёрныя]] міжнародныя [[штучная мова|штучныя мовы]] [[Схематызм (інтэрлінгвістыка)|схематычнага]] тыпу, у якіх марфемы маюць [[апрыёрная мова|апрыёрны]] характар, але карані маюць паходжанне з натуральных моў<ref>https://web.archive.org/web/20121023040458/http://www.miresperanto.narod.ru/esperantologio/tipologija.htm Кузнецов С. Н. К вопросу типологической классификации искусственных языков</ref>. У кантынууме апастэрыёрнасці (ад меншай апастэрыёрнасці да большай) ідуць пасля апрыёрных і папярэднічаюць [[гіпасхематычныя мовы|гіпасхематычным]]. Прыкладамі гіперсхематычных моў з’яўляюцца [[эсперанта]] і [[Іда (мова)|іда]]. Так, у эсперанта паказальнікі назоўніка (-о) і прыметніка (-а) з’яўляюцца апрыёрнымі. {{зноскі}} {{Штучныя мовы}} [[Катэгорыя:Штучныя мовы]] [[Катэгорыя:Інтэрлінгвістыка]] ceh5dxvz5q0os4kppzpm1nh1s5tw4pe 0 121614 5158756 4869373 2026-06-27T06:39:52Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Warner Music Group]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158756 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі |назва = Warner Music Group |лагатып = |тып = [[Даччынае таварыства]] ад {{нп3|Access Industries|Access Industries|en|Access Industries}} |лістынг на біржы = |дзейнасць = [[Музыка]] і [[забава]] |дэвіз = |заснавана = 1958 |скасавана = |прычына скасавання = |пераемнік = |ранейшыя назвы = |заснавальнікі = |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|ЗША}}: [[Нью-Ёрк]] |ключавыя фігуры = [[:en:Stephen Cooper (businessman)|Стывен Купер]]: [[CEO]];<br /> [[:en:Lyor Cohen|Лер Коэн]]: паўночна-амерыканскі старшыня і CEO;<br /> Майкл Флеішэр (Michael D. Fleisher): віцэ-прэзідэнт |галіна = |прадукцыя = |абарот = {{Падзенне}} 3,491 млрд. ([[Долар ЗША|USD]]; 2008)<ref>{{cite web |url = http://library.corporate-ir.net/library/18/182/182480/items/321763/DDD96E70-D0DD-47EF-856A-A324466BE398_warner10K.pdf |title = Warner Music Group. Annual Report 2008 |format = PDF |pages = P.42 |work = NYSE: WMG |publisher = Library.corporate-ir.net |accessdate = 2012-06-11 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/68gonvaek?url=http://library.corporate-ir.net/library/18/182/182480/items/321763/DDD96E70-D0DD-47EF-856A-A324466BE398_warner10K.pdf |archivedate = 25 чэрвеня 2012 |url-status = dead }}</ref> |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = {{Падзенне}} 56,0 млн. ([[Долар ЗША|USD]]; 2009) |колькасць супрацоўнікаў = 4000 чал. (на 2008 год) |матчына кампанія = [[Warner Bros.]] (1958—1967);<br /> {{нп3|Warner Bros.-Seven Arts|Warner Bros.-Seven Arts|en|Warner Bros.-Seven Arts}}<br />(1967—1969);<br /> {{нп3|Kinney National Company|Kinney National Company|en|Kinney National Company}}<br />(1969—1971);<br /> {{нп3|Warner Communications|Warner Communications|en|Warner Communications}}<br />(1971—1990);<br /> [[Time Warner]] (1990—2004);<br /> Independent (2004—2011);<br /> {{нп3|Access Industries|Access Industries|en|Access Industries}}<br />(2011— нашы дні) |даччыныя кампаніі = |сайт = [http://www.wmg.com/ WMG.com] }} '''Warner Music Group (WMG)''' — трэці па велічыні [[канцэрн]] і сямейства [[Лэйбл гуказапісу|гуказапісных лэйблаў]], уваходны ў «[[Вялікая чацвёрка лэйблаў гуказапісу|вялікую чацвёрку кампаній гуказапісу]]». Канцэрн быў заснаваны ў 1958 годзе і меў назву [[Warner Bros. Records]]. Далей у 1971 годзе быў пераназваны ў WEA (Warner Bros. — [[Elektra Records|Elektra]] — [[Atlantic Records|Atlantic]]) і праіснаваў тры дзесяцігоддзі. На сённяшні дзень канцэрн мае назву Warner Music Group (WMG), які быў перайменаваны ў 2004 годзе ў выніку аддзялення ад [[Time Warner]]. Нягледзячы на імя, Time Warner больш не мае ніякіх правоў уладання Warner Music Group. У Warner Music Group таксама маецца {{нп3|Музычны выдавец|музычнае выдавецтва|en|Music publisher (popular music)}}, якое мае назву {{нп3|Warner/Chappell Music|Warner/Chappell Music|en|Warner/Chappell Music}} і з’яўляецца адным з найбуйнейшых у свеце. У маі 2011 года WMG абвясціла, што яна будзе прададзена кампаніі {{нп3|Access Industries|Access Industries|en|Access Industries}}, якая належыць [[Леанід Валянцінавіч Блаватнік|Леаніду Блаватніку]]. Купля была завершана 10 ліпеня 2011 года і склала 3,3 мільярда долараў.<ref>{{cite web |url = http://www.billboard.biz/bbbiz/industry/record-labels/access-industries-completes-acquisition-1005283602.story |title = Access Industries Completes Acquisition of Warner Music Group |author = Ed Christman. |date = 2011-07-20 |work = [[Billboard]]. Rovi Corporation |publisher = Billboard.biz |accessdate = 2012-06-11 |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121008123535/http://www.billboard.biz/bbbiz/industry/record-labels/access-industries-completes-acquisition-1005283602.story |archivedate = 8 кастрычніка 2012 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.lenta.ru/news/2011/05/06/warner/ |title = Леонард Блаватник купил Warner Music |date = 2011-05-06 |publisher = Lenta.ru |accessdate = 2012-06-11 |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120517020126/http://www.lenta.ru/news/2011/05/06/warner/ |archivedate = 17 мая 2012 |url-status = dead }}</ref> == Дзейнасць == Warner Music Group — трэці па велічыні ігрок амерыканскага рынка гуказапісу. Яе асноўныя маркі — Atlantic Records Group і Warner Bros. == Гісторыя == {{У планах}} == Кампаніі Warner Music Group == * [[Warner Bros. Records]] Inc. * [[Atlantic Records Group]] * [[Rhino Entertainment]] * [[Warner Music Nashville]] * [[Independent Label Group]] створана ў 2006 * [[Alternative Distribution Alliance]] (незалежная) * Інтэрнацыянальныя лэйблы ** Teldec ** Mariann Grammofon AB ** Warner Music UK ** Warner Music Australia ** Warner Music South Africa ** Warner Music Canada ** Warner Music Latin ** Warner Music Argentina ** Warner Music Mexico ** Warner Music Brazil ** Warner Music Chile ** Warner Music Suitzerland ** Warner Music Sweden ** Warner Music Spain ** Warner Music Scandinavia ** Warner Music Portugal ** Warner Music Poland ** Warner Music Norway ** Warner Music Netherlands ** Warner Music Italy ** Warner Music Ireland ** Warner Music Greece ** Warner Music Germany ** Warner Music France ** Warner Music Finland == Вядомыя выканаўцы, якія запісваліся на лэйбле == {{columns-list|4| * [[A-ha]] * [[Arash]] * [[Avenged Sevenfold]] * [[Bee Gees]] * [[Boney James]] * [[Deep Purple]] * [[Dire Straits]] * [[Enya]] * [[Fleetwood Mac]] * [[Genesis, гурт|Genesis]] * [[Green Day]] * [[Jet]] * [[John Frusciante]] * [[Led Zeppelin]] * [[Linkin Park]] * [[Megadeth]] * [[Metallica]] * [[Muse]] * [[My Chemical Romance]] * [[P.O.D.]] * [[Pantera]] * [[Paramore]] * [[Plumb]] * [[Pendulum, гурт|Pendulum]] * [[Ramones]] * [[Recoil]] * [[Red Hot Chili Peppers]] * [[Rush]] * [[Simple Plan]] * [[Skrillex]] * [[Slayer]] * [[Slipknot]] * [[Sparks]] * [[Static-X]] * [[The Rasmus]] * [[Trapt]] * [[Traveling Wilburys]] * [[Yohanna]] * [[Мадонна (спявачка)|Мадонна]] * [[Дані Міноўг]] * [[Эрык Клэптан]] * [[Філ Колінз]] * [[Ёханна Куркела]] * [[Рэй Чарлз]] * [[Фэйт Хіл]] * [[Шэр]] }} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.wmg.com/ Афіцыйны сайт кампаніі] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Медыякампаніі]] [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу ЗША]] [[Катэгорыя:Члены IFPI]] [[Катэгорыя:Warner Music Group]] q9jsmkxp175uvzihyn4j9wc876ihcqt 100 121975 5158650 5158365 2026-06-26T15:50:56Z NirvanaBot 40832 +10 новых 5158650 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Ян Генрык Валадковіч|2026-06-26T14:25:18Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Маскоўскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|2026-06-26T14:22:06Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Арон Барысавіч Даўгапольскі|2026-06-26T13:58:13Z|~2026-36760-65}} {{Новы артыкул|Аляксандр Фёдаравіч Рашчупкін|2026-06-26T12:38:11Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Käärijä|2026-06-26T12:02:20Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Жазэф Бертран|2026-06-26T07:31:39Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Леон Немчык|2026-06-26T07:28:44Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Ранка Матасавіч|2026-06-26T07:08:30Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Карней|2026-06-25T20:52:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Фёдар Міхайлавіч Мсціслаўскі|2026-06-25T17:31:52Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Міхаіл Іванавіч Мсціслаўскі|2026-06-25T15:18:03Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Фёдар Іванавіч Заслаўскі|2026-06-25T14:13:48Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Іван Юр’евіч Заслаўскі|2026-06-25T13:42:41Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Ігар Пятровіч Карней|2026-06-25T13:41:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Жазэф Дэнікер|2026-06-25T09:03:31Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|EpsteinExposed|2026-06-24T21:18:55Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|2026-06-24T19:51:10Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вячаслаў Васілевіч Жыбуль|2026-06-24T19:27:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў|2026-06-24T19:00:02Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Білі Крудап|2026-06-24T13:13:55Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 1i59b92qgfen4ypraibn9eorz3p0vsa 0 124628 5158800 4830812 2026-06-27T10:37:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158800 wikitext text/x-wiki {{Стралок |Імя = Данка Бартакава |Фатаграфія = Danka Barteková (2013).jpg |Подпіс = |Шырыня = |Поўнае імя = |Арыгінальнае імя = |Мянушка = |Грамадзянства = {{Сцяг|Славакія||20px}} [[Славакія]] |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Від стралковага спорту = [[стэндавая стральба]] |Спартыўнае званне = |Года кар'еры = |Трэнеры = |Рост_Вага = 170 [[Сантыметр|см]] / 55 [[Кілаграм|кг]] |Утварэнне = |Медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Бронза|[[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Лондан 2012]]|[[Стральба на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 — скіт, жанчыны|скіт]]}} }} '''Да́нка Ба́ртакава''' ({{lang-sk|Danka Barteková}}; [[19 кастрычніка]] [[1984]], [[Трэнчын]], [[Чэхаславакія]]) — [[Славакія|славацкая]] спартсменка, бронзавы прызёр [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Алімпійскіх гульняў 2012 года]] па [[Стралковы спорт|стральбе]]. Уладальніца сусветнага рэкорду ў скіце. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://web.archive.org/web/20121030015533/http://www.london2012.com/athlete/bartekova-danka-1108110/ Профіль на сайце London 2012] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Стралкі Славакіі]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2012 года]] [[Катэгорыя:Стралкі на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года]] [[Катэгорыя:Стралкі на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года]] eoo5yipdz4uhxhq8g51gzo67503pt5h 0 135734 5158632 4581312 2026-06-26T14:35:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158632 wikitext text/x-wiki '''Гравіто́н''' — [[Спіс часціц#Гіпатэтычна часціцы|гіпатэтычная]] бязмасавая [[элементарная часціца]] — пераносчык [[гравітацыйнае ўзаемадзеянне|гравітацыйнага ўзаемадзеяння]] без [[электрычны зарад|электрычнага зараду]]. Павінен мець [[спін]] 2 і два магчымыя напрамкамі [[Палярызацыя хваль|палярызацыі]]. [[Гіпотэза]] аб існаванні гравітонаў з'явілася дзякуючы поспеху [[Квантавая тэорыя поля|квантавай тэорыі поля]] (асабліва [[Стандартная мадэль|Стандартнай мадэлі]]) у мадэляванні паводзін астатніх фундаментальных узаемадзеянняў з дапамогай падобных часціц: [[фатон]]ы ў [[электрамагнітнае ўзаемадзеянне|электрамагнітным узаемадзеянні]], [[глюон]]ы ў [[моцнае ўзаемадзеянне|моцным узаемадзеянні]], [[W- і Z-базоны|W^± і Z-базоны]] ў [[слабае ўзаемадзеянне|слабым узаемадзеянні]]. Прытрымліваючыся гэтай аналогіі — за [[гравітацыйнае ўзаемадзеянне]] таксама можа адказваць нейкая элементарная часціца. Шэраг фізікаў аспрэчвае саму гіпотэзу пра існаванне гравітона як безгрунтоўную<ref>''Белрад, Брайан''. [https://web.archive.org/web/20120117160735/http://www.americanchronicle.com/articles/view/50304 Что не так с гравитонами?] // American Chronicle, 26 января 2008.</ref>. Напрыклад, калі гравітоны існуюць, то яны павінны выпраменьвацца [[чорная дзірка|чорнымі дзіркамі]], што, верагодна, супярэчыць [[агульная тэорыя адноснасці|Агульнай тэорыі адноснасці]]. == Гл. таксама == * [[Гравітацыйныя хвалі]] * [[Квантавая гравітацыя]] {{зноскі}} {{Часціцы}} [[Катэгорыя:Гіпатэтычныя элементарныя часціцы]] [[Катэгорыя:Базоны]] [[Катэгорыя:Бязмасавыя часціцы]] 5ljhjljnq7ri84s18x2o52a3aii12q6 10 139507 5158729 5066937 2026-06-27T03:38:28Z StarDeg 16311 5158729 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная паласа |колер = |выява = [[Выява:Star for Orden of Service.png|50px]] |выява2 = |схаваць =1 |загаловак = [[Поўныя кавалеры ордэна «За заслугі перад Айчынай»|Поўныя кавалеры]] [[Ордэн «За заслугі перад Айчынай»|ордэны «За заслугі перад Айчынай»]] |утрыманне = {{nobr|[[Ягор Сямёнавіч Строеў|Строеў Я. С.]] •}} {{nobr|[[Алег Емяльянавіч Кутафін|Кутафін А. Е.]] •}} {{nobr|[[Міхаіл Яфімавіч Фрадкоў|Фрадкоў М. Я.]] •}} {{nobr|[[Эдуард Эдгартавіч Росель|Росель Э. Э]] •}} {{nobr|[[Мікалай Платонавіч Патрушаў|Патрушаў Н. П.]] •}} {{nobr|[[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Алфёраў Ж. І.]] •}} {{nobr|[[Віктар Сцяпанавіч Чарнамырдзін|Чарнамырдзін В. С.]] •}} {{nobr|[[Ілья Сяргеевіч Глазуноў|Глазуноў І. С.]] •}} {{nobr|[[Мая Міхайлаўна Плісецкая|Плісецкая М. М.]] •}} {{nobr|[[Рашыд Гумаравіч Нургаліеў|Нургаліеў Р. Г.]] •}} {{nobr|[[Веніямін Фёдаравіч Якаўлеў|Якаўлеў В. Ф.]] •}} {{nobr|[[Ірына Аляксандраўна Антонава|Антонава І. А.]] •}} {{nobr|[[Віктар Аляксеевіч Зубкоў|Зубкоў В. А.]] •}} {{nobr|[[Галіна Паўлаўна Вішнеўская|Вішнеўская Г. П.]] •}} {{nobr|[[Юрый Сяргеевіч Восіпаў |Восіпаў Ю. С.]] •}} {{nobr|[[Яўген Паўлавіч Веліхаў|Веліхаў Я. П.]] •}} {{nobr|[[Сяргей Барысавіч Іваноў| Іваноў С. Б.]] •}} {{nobr|[[Іван Іванавіч Дзядоў|Дзядоў І. І.]] •}} {{nobr|[[Леанід Сяргеевіч Бранявы |Бранявы Л. С.]] •}} {{nobr|[[Марк Анатолевіч Захараў|Захараў М. А.]] •}} {{nobr|[[Юрый Хатуевіч Цемірканаў|Цемірканаў Ю. Х.]] •}} {{nobr|[[Галіна Барысаўна Волчак|Волчак Г. Б.]] •}} {{nobr|[[Уладзімір Міхайлавіч Зельдзін|Зельдзін У.М.]] •}} {{nobr|[[Алег Паўлавіч Табакоў|Табакоў А. П.]] •}} {{nobr|[[Юрый Міхайлавіч Лужкоў|Лужкоў Ю.М.]] •}} {{nobr|[[Уладзімір Яўгенавіч Фортаў|Фортаў У.Я.]] •}} {{nobr|[[Іна Міхайлаўна Чурыкава|І. М. Чурыкава]] •}} {{nobr|[[Яўген Іванавіч Чазаў|Чазаў Я. І.]] •}} {{nobr|[[Уладзімір Тэадоравіч Співакоў|Співакоў У. Т.]] •}} {{nobr|[[Уладзімір Аляксеевіч Андрэеў|Андрэеў У. А.]] •}} {{nobr|[[Віктар Пятровіч Савіных|Савіных В. П.]] •}} {{nobr|[[Анатоль Васілевіч Таркуноў|Таркуноў А. В.]] •}} {{nobr|[[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Мядзведзеў Д. А.]] •}} {{nobr|[[Юрый Віктаравіч Ушакоў|Ушакоў Ю. В.]] •}} {{nobr|[[Надзея Георгіеўна Бабкіна|Бабкіна Н.Г.]] }} }}<includeonly> [[Катэгорыя:Поўныя кавалеры ордэна «За заслугі перад Айчынай»|**]] </includeonly><noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Узнагароды:Расія]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Асобы]] </noinclude> j3mxu7mr0ycu6duw6gnb2erlebtetie 0 142308 5158630 5128540 2026-06-26T14:27:30Z Kanstas 126220 дапаўненне 5158630 wikitext text/x-wiki {{Шляхецкі род | Прозвішча = Валадковічы | Герб = Herb Radwan.svg | Подпіс гербу = Герб «[[Радван]]» | Дэвіз = | Краіна паходжання = [[Вялікае Княства Літоўскае]] | Тытул = | Прызнаныя ў = | Першы з роду = | Апошні з роду = | Адгалінаванне роду = | Адгалінаванні ад роду = }} '''Валадковічы''', ''Валадкевічы'' — шляхецкі род гербу «[[Радван]]» зменены. == Паходжанне == Імаверна, паходзяць ад Каспара Валадковіча, шляхціча [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскага павета]], сыны якога Марцін і Рыгор у [[1567]] ставілі ў войска [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] двух конных ваяроў з маёнтку [[Геранёны]] [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]]. Марцін Валадковіч згадваецца ў ліку шляхты [[Менскі павет|Менскага павета]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч|В. Л. Насевіч]]. Валадковічы // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 205.</ref>. Магчыма, да гэтага роду належалі Сенька з [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўшчыны]] (кан. [[XV стагоддзе|XV]] — пач. [[XVI стагоддзе|XVI]] стст.), Рыгор з [[Полацкае ваяводства|Полаччыны]] ([[1582]]) і іншыя{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. == Найбольш вядомыя прадстаўнікі роду == * [[Марцін Валадковіч]] (?—?), дзяк гаспадарскі (1559), пазней суддзя земскі менскі * [[Марцін Марцінавіч Валадковіч|Марцін Валадковіч]] (1565—1647), суддзя земскі менскі (з 1618) * [[Казімір Валадковіч]] (1621—1662), [[ордэн езуітаў|езуіт]] * [[Крыштаф Валадковіч]] (каля 1600—1670), пісар земскі менскі, [[ваявода наваградскі]] (з 1658) * [[Марцін Казімір Валадковіч]] (?—1701), пісар земскі менскі (з 1689) * [[Феліцыян Піліп Валадковіч]] (1697—1778), [[грэка-каталіцкі мітрапаліт кіеўскі]] (з 1762) * Міхал Валадковіч (1735—1760), маянтковец-самаўпраўца, прысуджаны да смяротнага пакарання за свае ўчынкі; згадваецца ў шостай кнізе «[[Пан Тадэвуш|Пана Тадэвуша]]»: «Пан Валадковіч здзекаваўся, і нямала». * [[Ян Генрык Валадковіч]] (1765—1825), ваенны дзеяч Рэчы Паспалітай ды Францыі. == Галерэя == <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Іканаграфія роду Валадковічаў" perrow="4"> Файл:Marcin Vaładkovič. Марцін Валадковіч.jpg|[[Марцін Марцінавіч Валадковіч|Марцін Валадковіч]] Файл:Marcin Kazimier Vaładkovič. Марцін Казімер Валадковіч.jpg|[[Марцін Казімір Валадковіч]] Файл:Kryštap Vaładkovič. Крыштап Валадковіч.jpg|[[Крыштаф Валадковіч]] Файл:Daminik Vaładkovič. Дамінік Валадковіч.jpg|Дамінік Валадковіч Файл:Juzef Vaładkovič. Юзэф Валадковіч.jpg|Юзаф Валадковіч Файл:Felicyjan Vaładkovič. Фэліцыян Валадковіч.jpg|[[Феліцыян Піліп Валадковіч]] Файл:Kaspar Vaładkovič. Каспар Валадковіч.jpg|Каспар Валадковіч Файл:Tereza Vaładkovič. Тэрэза Валадковіч.jpg|Тэрэза Валадковіч </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=380|артыкул=Валадковічы|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/БелЭн|3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Vaładkovič family}} [[Катэгорыя:Валадковічы| ]] js64w9ittggn8jpk25s72rz16214f7b 0 142813 5158683 5096852 2026-06-26T20:56:06Z Siliyiw 169172 5158683 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Майсей Лейвікавіч Співак }} {{Цёзкі2|Співак}} '''Майсей Лейвікавіч Співа́к'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|22|12|1919}}—{{ДС|23|7|1943}}) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1943). == Біяграфія == [[Яўрэй|Яўрэй]]. Нарадзіўся ў сям'і рамесніка ў мястэчку [[Нароўля]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] (зараз горад Нароўля). Скончыў сямігодку, працаваў [[бухгалтар]]ам. У [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] з 1939 года. Удзельнік [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінляндскай вайны 1939—1940 гг.]] Пасля сканчэння вайны працягваў ваенную службу ў раёне горада [[Гродна]]. У 1940 годзе скончыў палкавую школу.<br /> Падчас Вялікай Айчыннай вайны з чэрвеня 1941 года на [[Заходні фронт (Вялікая айчынная вайна)|Заходнім]], [[Бранскі фронт|Бранскім]] і [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным]] франтах. Удзельнічаў ў абароне [[Беласток]]а, Гомеля, на Смаленскім напрамку, [[Бітва за Маскву|бітве пад Масквой]] і [[Курская бітва|Курскай бітве]]. [[Ад’ютант]] камандзіра 409-га стралковага палка (137-я стралковая дывізія, 48-я армія, Цэнтральны фронт) [[лейтэнант]] Співак вызначыўся 23 ліпеня 1943 года ў баях у раёне сяла Сцяпанаўскае (Свярдлоўскі раён, [[Арлоўская вобласць]]). У крытычны момант бою ўзначаліў [[батальён]] другога эшалону, павёў яго ў атаку, фарсіраваў раку [[Неруч]], захапіў плацдарм і утрымліваў яго да падыходу асноўных сіл палка.<br /> Лейтэнант М. Л. Співак загінуў у гэтым баі. Пахаваны ў брацкай магіле на станцыі [[Зміёўка]] (Свярдлоўскі раён Арлоўскай вобласці). Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ад [[27 жніўня]] [[1943]] года лейтэнанту Співаку Майсею Лейвікавічу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза (пасмяротна). == Узнагароды == * [[Медаль «Залатая Зорка»]] Героя Савецкага Саюза * [[Ордэн Леніна]] == Памяць == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|thumb|Школа мастацтваў і [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] (2010). Фота 2017 г.]] * Імем Героя названы вуліцы ў гарадах [[Нароўля|Нароўлі]], [[Гомель|Гомелі]], [[Арол (горад)|Арле]]. * Імя на [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]]<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Співак Майсей Лейвікавіч||112—113}} == Спасылкі == * {{warheroes|id=11250}} * {{bis.nlb.by|131418|Співак Майсей Лейвікавіч}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie12055457/ Спивак Моисей Лейвикович] {{ref-ru}} // Праект «Память народа» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Співак Майсей Лейвікавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] [[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Маскву]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Арлоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Лейтэнанты СССР]] 41484qv8b0f6ccv52r19mzinbnwd0tc 5158688 5158683 2026-06-26T21:09:27Z Siliyiw 169172 5158688 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Майсей Лейвікавіч Співак }} {{Цёзкі2|Співак}} '''Майсей Лейвікавіч Співа́к'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|22|12|1919}} — {{ДС|23|7|1943}}) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1943). == Біяграфія == [[Яўрэй|Яўрэй]]. Нарадзіўся ў сям'і рамесніка ў мястэчку [[Нароўля]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] (зараз горад Нароўля). Скончыў сямігодку, працаваў [[бухгалтар]]ам. У [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] з 1939 года. Удзельнік [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінляндскай вайны 1939—1940 гг.]] Пасля сканчэння вайны працягваў ваенную службу ў раёне горада [[Гродна]]. У 1940 годзе скончыў палкавую школу.<br /> Падчас Вялікай Айчыннай вайны з чэрвеня 1941 года на [[Заходні фронт (Вялікая айчынная вайна)|Заходнім]], [[Бранскі фронт|Бранскім]] і [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным]] франтах. Удзельнічаў ў абароне [[Беласток]]а, Гомеля, на Смаленскім напрамку, [[Бітва за Маскву|бітве пад Масквой]] і [[Курская бітва|Курскай бітве]]. [[Ад’ютант]] камандзіра 409-га стралковага палка (137-я стралковая дывізія, 48-я армія, Цэнтральны фронт) [[лейтэнант]] Співак вызначыўся 23 ліпеня 1943 года ў баях у раёне сяла Сцяпанаўскае (Свярдлоўскі раён, [[Арлоўская вобласць]]). У крытычны момант бою ўзначаліў [[батальён]] другога эшалону, павёў яго ў атаку, фарсіраваў раку [[Неруч]], захапіў плацдарм і утрымліваў яго да падыходу асноўных сіл палка.<br /> Лейтэнант М. Л. Співак загінуў у гэтым баі. Пахаваны ў брацкай магіле на станцыі [[Зміёўка]] (Свярдлоўскі раён Арлоўскай вобласці). Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ад [[27 жніўня]] [[1943]] года лейтэнанту Співаку Майсею Лейвікавічу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза (пасмяротна). == Узнагароды == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|thumb|Школа мастацтваў і [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] (2010). Фота 2017 г.|209x209пкс]] * [[Медаль «Залатая Зорка»]] Героя Савецкага Саюза * [[Ордэн Леніна]] == Памяць == * Імем Героя названы вуліцы ў гарадах [[Нароўля|Нароўлі]], [[Гомель|Гомелі]], [[Арол (горад)|Арле]]. * Імя на [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]]<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Співак Майсей Лейвікавіч||112—113}} == Спасылкі == * {{warheroes|id=11250}} * {{bis.nlb.by|131418|Співак Майсей Лейвікавіч}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie12055457/ Спивак Моисей Лейвикович] {{ref-ru}} // Праект «Память народа» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Співак Майсей Лейвікавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] [[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Маскву]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Арлоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Лейтэнанты СССР]] grx5gt1vr2aavfo60z5jtng8vxh2sw2 0 149389 5158668 4610669 2026-06-26T17:27:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158668 wikitext text/x-wiki {{картка тэатра |назва=Гродзенскі абласны тэатр лялек |месцазнаходжанне= [[Вуліца Дзяржынскага, Гродна|вул. Дзяржынскага]], 1/1, Гродна, Беларусь, 230023 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 41|lat_sec =7.51 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 50|lon_sec = 10.56 |region = |CoordScale = 1000 |Мінулыя назвы = |заснаваны = 1940 |дырэктар = |мастацкі кіраўнік= |галоўны рэжысёр = [[Алег Алегавіч Жугжда]] |галоўны дырыжор = |галоўны балетмайстар = |галоўны хормайстар = |сайт=[http://grodnolyalka.by/ grodnolyalka.by] |фота = Театр кукол в Гродно.JPG |памер = |подпіс = |карта = Беларусь Гродна |Commons = Puppetry in Hrodna }} '''Гродзенскі абласны тэатр лялек''' — адзіны тэатр лялек у г. [[Гродна]], размяшчаецца па адрасе [[Вуліца Дзяржынскага, Гродна|вул. Дзяржынскага]], 1/1. Будынак тэатра — [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|гісторыка-культурная каштоўнасць рэспубліканскага значэння]]. == Будынак == === Гісторыя === {{main|Тэатр Антонія Тызенгаўза}} Будынак тэатра ўзведзены ў [[1774]] годзе дойлідамі [[Іаган Мёзер|І. Мёзерам]] і [[Джузэпэ Сака|Д. Сака]] па ініцыятыве [[гродзенскія старосты|гродзенскага старосты]] [[граф]]а [[Антоній Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]]. Будынак першапачаткова будаваўся як манеж, але пасля збудаванне прыстасавалі для правядзення оперных і балетных спектакляў, а яшчэ пазней пераабсталявалі пад тэатр і злучылі крытай галерэяй з [[палац губернатара, Гродна|палацам губернатара]]. Глядзельная зала мела дваццаць ложаў у два ярусы і галерэі, сцэна — пяць планаў дэкарацый. У [[1859]] годзе пасля рэканструкцыі памер тэатра значна павялічыўся<ref name="bsc.by"/>. У [[1930-я|1930-х]] гг. з’явіўся гаўбец над уваходам у тэатр, у [[1940-я|1940-х]] гг. быў надбудовы трэці паверх, у [[1975]] г. была пабудавана сцэнічная каробка<ref name="bsc.by"/>. У [[1980]] годзе ў будынку размяшчаецца лялечны тэатр<ref name="bsc.by"/>. У [[2012]] годзе скончылася рэканструкцыя будынка, якая вярнула яму першапачатковае аблічча. Так над уваходам у тэатр адноўлены дзве невялікія вежкі, якія былі страчаны ў 1940-х гг., адрэстаўравана хрустальная [[люстра]] [[1902]] года<ref name="bsc.by"/>. === Архітэктура === Трохпавярховы будынак з высокім [[руст]]аваным [[цокаль|цокалем]], накрыты [[вальмавы дах|вальмавым дахам]], мае асіметрычную аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю. Сцены атынкаваныя, завершаны [[карніз]]ам з [[сухарыкі|сухарыкамі]]. Галоўны [[фасад]] вырашаны асіметрычна. Дэкарыраваны трохвугольным [[франтон]]ам, [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]], прамымі і трохвугольнымі надаконнымі [[сандрык]]амі, цягай. Вокны высокія. На ўзроўні трэцяга паверха дэкаратыўныя [[люкарна|люкарны]]. Над уваходам у левым крыле размешчаны вялікі балкон на чатырох калонах. Правая частка будынка — кубічны аб’ём сцэнічнай каробкі. Глядзельная зала на ўзроўні першага і другога паверхаў асвятляецца з аднаго боку натуральным святлом. На балкон вядуць дзве лесвіцы: бакавая з [[Партэр, тэатр|партэра]] і запасная з [[фае]]. == Гісторыя == Упершыню тэатр лялек у Гродне адкрыўся [[2 лютага]] [[1940]] года пры падтрымцы вядомага савецкага лялечніка Сяргея Абразцова і дзякуючы высілкам акцёрскай пары Уладзіслава і Сафіі Ярэма. Першай прэм’ерай тэатра стаў спектакль «Цырк Тарабумба» У. Ляха. Дзейнасць тэатра скончылася з пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref name="bsc.by"/>. Другі раз тэатр адкрыты летам [[1946]] года ў Доме народнай творчасці. [[11 лістапада]] [[1946]] года рашэннем Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў самадзейны тэатр атрымаў афіцыйны статус, а ў 1947 годзе быў ператвораны ў прафесійны калектыў — абласны тэатр лялек<ref name="bsc.by"/>. У трэці раз Гродзенскі абласны тэатр лялек быў адкрыты [[1 лістапада]] [[1980]] года па рашэнні аблвыканкама. Першым спектаклем, які ўбачылі гледачы [[25 мая]] [[1981]] года, стаў спектакль «Людвіг і Тута» [[У. Багатыр]]а і [[С. Хрыстоўскі|С. Хрыстоўскага]]<ref name="bsc.by"/>. == Рэпертуар == Рэпертуар тэатра складаюць спектаклі для дзяцей, сярод якіх «Кошкін дом», «Марозка», «Сонейка і снежныя чалавечкі», «Папялушка», «Піліпка і Ведзьма», «Карыус і Бактус», «Маленькі Мук», «Прыгажуня і Пачвара», «Залаты ключык», «Сапраўдная гісторыя Дзюймовачкі», «Хлопчык-зорка» і і спектаклі для моладзі і дарослых «Тутэйшыя», «Трагедыя пра Макбета», «Магічнае люстра пана Твардоўскага», «Пікавая дама» і інш<ref name="bsc.by"/>. == Гастролі == Сёння тэатр з’яўляецца ўдзельнікам фестываляў тэатральнага мастацтва, якія праходзяць у [[Расія|Расіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літве]], [[Украіна|Украіне]], Сербіі,[[Харватыя|Харватыі]], [[Францыя|Францыі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Венгрыя|Венгрыі]]<ref name="bsc.by"/>. == Узнагароды == У [[2003]] годзе творчы калектыў тэатра лялек быў адзначаны спецыяльнай прэміяй Прэзідэнта Беларусі «За развіццё міжнародных культурных сувязяў». У [[2012]] годзе Гродзенскі абласны тэатр лялек заваяваў некалькі ўзнагарод [[Нацыянальная тэатральная прэмія|II Нацыянальнай тэатральнай прэміі]]. Спектакль «Пікавая дама» уганараваны гран-пры як «Найлепшы спектакль», а таксама адзначаны ў намінацыях «Найлепшы спектакль тэатра лялек», «Найлепшая жаночая роля» (яе выканала Ларыса Мікуліч), «Найлепшая рэжысёрская праца» (Алег Жугжда)<ref name="bsc.by">{{Cite web |url=http://bsc.by/story/chetvertyy-den-rozhdeniya-grodnenskogo-teatra-kukol |title=ЧЕТВЕРТЫЙ ДЕНЬ РОЖДЕНИЯ ГРОДНЕНСКОГО ТЕАТРА КУКОЛ |access-date=28 студзеня 2013 |archive-date=26 студзеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126054152/http://bsc.by/story/chetvertyy-den-rozhdeniya-grodnenskogo-teatra-kukol |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}} * {{крыніцы/ЗП|}} == Спасылкі == {{ГККРБ|412Г000012}} * {{Афіцыйны сайт|grodnolyalka.by|Гродзенскага абласнога тэатра лялек}} * {{ГБ|http://globustut.by/grodno/index6.htm#tyzeng_teatr}} * {{radzima|1898}} * [http://bsc.by/story/chetvertyy-den-rozhdeniya-grodnenskogo-teatra-kukol ЧЕТВЕРТЫЙ ДЕНЬ РОЖДЕНИЯ ГРОДНЕНСКОГО ТЕАТРА КУКОЛ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130126054152/http://bsc.by/story/chetvertyy-den-rozhdeniya-grodnenskogo-teatra-kukol |date=26 студзеня 2013 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Тэатры Беларусі}} {{Славутасці Гродна}} [[Катэгорыя:Тэатры, заснаваныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Тэатры Гродна]] [[Катэгорыя:Лялечныя тэатры Беларусі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Іагана Мёзера]] [[Катэгорыя:1940 год у Гродне]] [[Катэгорыя:Гродзенскі абласны тэатр лялек| ]] svnjascjauzuuk9br96cphjl6asl11s 0 157572 5158704 5055622 2026-06-26T23:42:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158704 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Гусары|гусарамі|лёгкаўзброенай кавалерыяй [[XV стагоддзе|XV]]—[[XX стагоддзе|XX]] стагоддзяў.}} {{Вайсковае фарміраванне |назва = Гусарыя |выява = [[Файл:Даспехі крылатага гусара.jpg|250пкс]] |подпіс = Узор гусарскага даспеху з крыламі сяр. [[XVII]] ст., з экспазіцыі ў [[Мірскі замак|Мірскім замку]] |гады = [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзі |краіна = [[Вялікае Княства Літоўскае]], [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскае каралеўства]], [[Рэч Паспалітая]] |падпарадкаванне = |у складзе = |тып = Цяжкая [[кавалерыя]] |уключае_ў_сябе = |роля = Асноўная частка войска Рэчы Паспалітай |памер = |камандная_структура = [[Гуф, вайсковае падраздзяленне|Гуфы]] (2—4 харугвы да 400 коней), [[Харугва|харугвы]] (100—200 коней) |размяшчэнне = |мянушка = Крылатая кавалерыя, крылатыя гусары |заступнік = |дэвіз = |колеры = [[Чырвоны колер|Чырвоныя]] [[кунтуш]]ы, [[Белы колер|белыя]] крылы |марш = |талісман = |рыштунак = [[Гусарская піка|Доўгія пікі]], [[канчар]]ы |бітвы = [[Бітва пад Оршай (1514)|Бітва пад Оршай]], [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]], [[Бітва пад Белым Каменем|пад Белым Каменем]], [[Бітва пад Кірхгольмам|пад Кірхгольмам]], [[Бітва пад Хацінам (1621)|пад Хацінам]], [[Бітва пад Венай (1683)|пад Венай]] і інш. |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = }} '''Гуса́рыя'''<ref>''Сороколетов Ф. П.'' [http://books.google.com/books?id=6mUtAAAAMAAJ&q=%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F&dq=%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F&hl=en&ei=5W2ATqr4FOHm4QSJyIToDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC0Q6AEwATgU История военной лексики в русском языке: XI—XVII вв]. — Наука, Ленингр. отд-ние, — 1970. C.&nbsp;383.{{ref-ru}}</ref> альбо '''крыла́тыя гуса́ры''' ({{lang-pl|husaria}}) — элітная кавалерыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], якая дзейнічала на палях баёў з пачатку [[16 стагоддзе|XVI]] да сярэдзіны [[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзя<ref name=Sik8>''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 8.{{ref-uk}}</ref>, спецыялізавалася на «праломліванні» баявых парадкаў варожай конніцы або пяхоты канцэнтраваным дзідавым кавалерыйскім ударам<ref>''Академия наук СССР'' [http://books.google.com/books?id=ZSNmAAAAMAAJ&q=Крылатые+гусары&dq=Крылатые+гусары&hl=en&ei=yGuATvaUGvPc4QSz8cm_Dg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA Памятники культуры: Новые открытия], Научный совет по истории мировой культуры. — М.: Наука, — 1985.{{ref-ru}}</ref><ref>''Бегунова А.'' [http://books.google.com/books?id=IlUnAAAAMAAJ&q=польские+гусары&dq=польские+гусары&hl=en&ei=zm-ATuzuD-b04QSLpYi1Dw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CEIQ6AEwBA Повседневная жизнь русского гусара в царствование Александра I], Молодая гвардия, — 2000. C.&nbsp;383.{{ref-ru}}</ref>. Гусарыя была ўтворана на рубяжы [[XV стагоддзе|XV]]-XVI стагоддзяў<ref name="Vasiliew">''Васильев А.'' [http://kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. С. 2—6.{{ref-ru}}</ref> і ўяўляла з сябе атрады цяжкай кавалерыі са спецыфічнай тактыкай, узбраеннем, камплектаваннем і мела лёгка пазнавальныя адметныя атрыбуты — крылы (мацаваліся рознымі спосабамі за спінай вершніка), вельмі доўгія пікі з [[прапар]]цамі і звярыныя шкуры. Крылатыя гусары на многія дзесяцігоддзі былі асноўнай ударнай сілай войска Рэчы Паспалітай, у адрозненне ад звычайных гусараў, якія былі лёгкай кавалерыяй і дапаможнымі падраздзяленнямі. Гусарыя была падраздзяленнем [[Аўтарамент|народнага аўтарамента]] — наёмнага войска Рэчы Паспалітай. Найбольш шматлікаю і баяздольнаю часткай войска Рэчы Паспалітай была [[кавалерыя]], у якой гусары складалі значную частку<ref name="Марков" />. Астатнія роды войск адыгрывалі ў войску Рэчы Паспалітай дапаможную ролю: ўзаемадзеянне пяхоты і артылерыі з кавалерыяй было наладжана дрэнна, таму кавалерыя і самая яе баяздольная частка ''гусарыя'' з'яўляліся асноўнай ваеннай сілай тагачаснага войска. Доўгі час ''крылатыя гусары'' не мелі сабе роўных у [[Еўропа|Еўропе]], іх атакі не раз здабывалі перамогу [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўству Польскаму]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]]<ref>''Морихин В. Е.'' [http://books.google.com/books?id=9GM0AAAAMAAJ&q=%22Польские+гусары%22&dq=%22Польские+гусары%22&hl=en&ei=uth5TruHEYrYsgbMg4jQDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CEkQ6AEwBg Традиции офицерского корпуса России], Гала Пресс: Кучково поле, — 2003. С. 431.{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя гусарыі == === Паходжанне назвы === Паводле адной з версій у [[10 стагоддзе|X]] стагоддзі ў [[Візантыйская імперыя|візантыйскіх]] ваенных статутах упамінаецца лёгкая конніца, якая называлася ''chosariori'' ці ''chonsariori''. У ёй служылі балканскія найміты, часцей за ўсё [[Сербія|сербы]], асноўнымі абавязкамі якіх былі разведка і дыверсійныя набегі. У сваю чаргу, візантыйскі тэрмін мог утварыцца ад [[Лацінская мова|лацінскага]] ''cursores'' — так называлася лёгкая конніца ў часы заняпаду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. У сербскай мове грэчаскае ''chosariori'' ператварылася ў ''гусар''<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=hussar Online Etymology Dictionary] {{ref-en}}</ref> і стала сінонімам слова ''бандыт''. У [[14 стагоддзе|XIV]] стагоддзі [[Сербскае царства]] са сталіцай у горадзе [[Рас]] пала, і многія сербскія гусары знайшлі прытулак у [[Венгрыя|Венгрыі]] — дзе разам з венграмі змагаліся з [[Асманская імперыя|асманскай]] экспансіяй. Так у [[Венгерская мова|венгерскай мове]] магло з'явіцца слова [[Гусары|гусар]]<ref name=NS-3-6>''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 3-6 {{ref-ru}}</ref><ref name="Soldatenko-S.17-24">''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&nbsp;3, — 1993. С.&nbsp;17—24. {{ref-ru}}</ref>. Паводле іншай версіі ў [[1458]] годзе венгерскі кароль [[Мацьяш Корвін]] загадаў для мэтаў эфектыўнай абароны ад турак сабраць коннае апалчэнне. У яго набіралі па салдату з дваццаці двароў — па-венгерску ''husz'' азначае дваццаць<ref name=NS-3-6 />, ''ar'' — заробак<ref>''Brzezinski R.'' [http://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&dq=Polish+Armies+1569-1696&hl=ru Polish Winged Hussar 1576—1775] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311154536/https://books.google.by/books?id=GCW2VIgJ5o0C&dq=Polish+Armies+1569-1696&hl=ru |date=11 Сакавік 2016 }}. — Oxford: Osprey, 2006. P. 5.{{ref-en}}</ref>. Адсюль пайшла назва коннікаў— «гусары». === Станаўленне === {{Падвойная выява|справа|Літвінскі вершнік-гусар.PNG|120|Deli Lorichs.jpg|120|Ранні гусар-[[літвін]]. ''Абрагам дэ Бруйн'', 1575|[[Дэлі, войска|Дэлі]] ў парадным строі. Гравюра невядомага мастака, 1576}} Найбольш верагодна, што на экіпіроўку і выгляд крылатых гусар аказалі ўплыў турэцкая кавалерыя і, асабліва, {{нп3|Дэлі, войска|«''дэлі''»|tr|Deliler}} (літаральна — «вар'яты»). Так зваліся ваяры конных атрадаў, якія ішлі ў авангардзе турэцкай арміі. Яны звычайна набіраліся з балканскіх народаў ([[Паўднёвыя славяне|паўднёвых славян]], [[Албанія|албанцаў]] і г. д.), падуладных [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. ''Дэлі'' адрозніваліся «вар'яцкай» адвагай, замест даспехаў яны насілі шкуры дзікіх звяроў і ўпрыгожвалі сябе крыламі драпежных птушак. Па прыкладу ''дэлі'', крылы на шчытах і галаўных уборах сталі насіць венгерскія гусары. [[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|міні|злева|130пкс|<small>[[Ерыхонка]] і венгерскі шчыт, падобны тып выкарыстоўваўся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] ў [[16 стагоддзе|XVI ст.]]</small>]] Першапачаткова гусары былі лёгкай кавалерыяй і не насілі даспехаў. Адзенне складалася з венгерскага [[кафтан]]а са [[Брандэнбургс|шнурамі-пятліцамі]] на грудзях (пазнейшы [[даламан]]), на які накідваўся футравы плашч-мантыя. Часам гэты плашч замяняла ваўчыная, мядзведжая або леапардавыя шкура. На галаве гусары насілі своеасаблівыя [[Лямец|лямцавыя]] ці футравыя шапкі, упрыгожаныя пёрамі, венгерскія шапкі-«магеркі» ці металічны [[Шышак|шлем-шышак]]. Абуткам служылі нізкія жоўтыя боты. Гусары мелі шчыт складанай формы ([[тарча, даспехі|тарча]]), да якога маглі прыбівацца, на ўзор турэцкіх ''дэлі'', дэкаратыўныя крылы, вырабленыя з пер'яў дзікіх птушак. Гусары былі ўзброеныя доўгім кап'ём-пікай (звалася таксама «дрэвам»), шабляй, звычайна мелі лук<ref name="Vasiliew" />. Першымі польскімі гусарамі былі сербы<ref name=NS-3-6 />. У [[1500]] годзе некалькі шляхетных сербаў са сваімі невялікімі атрадамі паступілі на службу караля [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|польскага]] і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]]. Неўзабаве ў гэтыя падраздзяленні пачалі набіраць венграў, палякаў і літвінаў. У снежні [[1501]] года былі сфарміраваны першыя рэгулярныя роты гусарыі (''hussarorum alias raczev''<ref name=NS-3-6 />). Сербскія гусары былі лёгкай конніцай, не мелі даспехаў і ў якасці ахоўнага рыштунку выкарыстоўвалі толькі невялікі шчыт, часам кальчугу і шышакі<ref>''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 9.{{ref-uk}}</ref>, а ўзброеныя былі толькі лёгкай пікай<ref name=NS-3-6 />. Польскія ж гусары, ужо з сярэдзіны XVI стагоддзя імкнуліся да заходняй традыцыі, мелі розную зброю і ахвотна выкарыстоўвалі лёгкі ахоўны рыштунак — панцыр, кальчугу, нагруднік і іншыя разнавіднасці даспехаў. У 1577 годзе, абраны годам раней князем літоўскім і каралём польскім [[Стэфан Баторый]] зрабіў стандартызацыю ўзбраення і рыштунку гусара — нашэнне шчыта было скасавана, замест гэтага гусары сталі насіць металічны нагруднік. З другой паловы XVI стагоддзя гусары сталі цяжкай конніцай, якая мае абавязковы набор ўзбраення, рыштунку і атрыбутыкі. Палякі часцей выкарыстоўвалі слова ''ussar'', чым ''hussar'''<ref name=Sikora>''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 86.{{ref-uk}}</ref>. Цяжкія гусары пазначаліся абрэвіятурай ''PPTD'' — ''Pancerz, przylbica, tarcza, drzewo'' (кальчуга, шлем, тарча, дзіда)<ref name=NS-3-6 />. === Росквіт === [[Выява:Krell Battle of Orsha (detail) 03.jpg|250px|right|міні|Раннія гусары ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] (1514)]] Гусарыя адыграла вырашальную ролю ў шматлікіх бітвах, у якіх удзельнічала: [[бітва пад Оршай]] у [[1514]] годзе, {{нп3|Бітва пад Абертынам|бітва пры Абертыне|pl|Bitwa pod Obertynem}} ў [[1531]] годзе. Зыход {{нп3|Бітва пад Любешовам|бітвы пры Любешове|en|Battle of Lubieszów}} (1577) прадвызначылі дзеянні гусарыі Стэфана Баторыя. Затым была серыя перамог над [[Маскоўскае царства|маскоўцамі]] ў [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайне]] (1558—1582), перамогі над [[Габсбургі|Габсбургамі]] пры {{нп3|Бітва пад Бычынам|Бычыне|en|Battle of Byczyna}} (1588) і над малдаванамі пры {{нп3|Бітва пад Букавам|Букаве|ro|Bitwa pod Bukowem}}<ref name=NS-3-6 /> ў [[1600]] годзе. Пасля іх былі трыумфальныя перамогі над шведскай арміяй пры [[Бітва пад Кокенгаўзенам|Кокенгаўзене]] (1601), якая колькасна пераўзыходзіла, у [[Бітва пад Белым Каменем 1604|Бітве пад Белым Каменем]] (1604) і ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пры Кірхгольме]] ў [[1605]] годзе, а таксама над руска-шведскай арміяй пры {{нп3|Бітва пад Клушынам|Клушыне|ru|Битва при Клушине}} ў [[1610]] годзе<ref name="Soldatenko-S.3">''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. / Лучшая пора польского гусарства — СПб.: Орел, №&nbsp;3, — 1993. С.&nbsp;3. {{ref-ru}}</ref><ref name="Kismeta">''Podhorodecki L.'' [http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm Kluszyn 4 July 1610] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515185814/http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm |date=15 мая 2013 }} based on «Sławne bitwy Polaków» (Famous Battles of Poles). {{ref-en}}</ref>. На той час гусары складалі 75 %<ref name="Марков">''Марков М.'', «История конницы: От вооружения конницы огнестриельным оружием до Фридриха Великаго». ч. 3. вып. 4. От Густава Адольфа до Фридриха Великаго, — 1887.{{ref-ru}}</ref> ўсёй кавалерыі Рэчы Паспалітай і лічыліся непераможнымі. Найбольшай колькасці ў сваёй гісторыі гусарыя Рэчы Паспалітай дасягнула ў [[1621]] годзе — у [[Бітва пад Хоцінам 1621 года|Хоцінскай бітве]] яе колькасць склала 8280 чалавек<ref>''Podhorodecki L. '' [http://book.tr200.net/v.php?id=408783 Chocim 1621, seria: Historyczne bitwy], MON — 1988. S.&nbsp;16. {{ref-pl}}</ref>. [[Файл:0712 Waffen und Rüstungen aus dem Historischen Museum in Sanok.JPG|left|міні|Мінімальна абавязковы камплект даспехаў гусара: шлем і кіраса|130px]] У бітве пры Клушыне войскі Рэчы Паспалітай ў складзе 6800 літвінаў, запарожскіх казакоў і палякаў, з якіх было каля 5500 гусар, разбіла 35-тысячную рускую армію, у складзе якой было каля 5-ці тысяч шведаў, нямецкіх, шатландскіх і французскіх наймітаў [[Якуб Дэлагардзі|Якуба Дэлагардзі]]. Вось як гетман [[Станіслаў Жалкеўскі]] апісвае сваю перамогу: {{Пачатак цытаты}} … на тую іншаземную конніцу, злучыўшыся, напалі некалькі нашых рот, узброеных пікамі, шаблямі і [[Гусарыя#Іншая зброя|канчарамі]]. Конніца, не падтрыманая рускай і нямецкай пяхотай, не магла выстаяць і пусцілася ў свой табар … {{Канец цытаты}} На іх плячах гусары ўварваліся ў рускі лагер. Паспяхова дзейнічала гусарыя супраць рускіх і туркаў у [[1610]] годзе (т.зв. «шчаслівы год»)<ref>''Cefalli S.'' Relacja о stanie politycznym i wojskowym Polski przez Sebastiana Cefali sekretarca Jerzego Lubomirskiego: Relacje nuncjuszow apostoskich i innych osob о Polsce. В.: Poznari — 1864. T.&nbsp;II. {{ref-pl}}</ref>. Гусары адыгралі вырашальную ролю ў {{нп3|Бітва пад Тржцыянам|бітве пры Тшцяне|en|Battle of Trzciana}} (1629), была здабытая перамога над татарамі ў {{нп3|Бітва пад Львовам, 1675|бітве пад Львовам|en|Battle of Lwów}} (1675). [[Ян Сабескі]] перад пагрозай асманскага ўварвання фарміраваў усё новыя гусарскія роты, пры ім у гусар была перафарміравана лёгкая конніца. У звароце да [[сейм]]а ён называў гусар «касцяком ваеннай салдацкай сілы … яе аздобай і абаронай … падобнай да якой не знайсці ні ў адной іншай краіне<ref>''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 5.{{ref-uk}}</ref>». У [[1683]] годзе польскія гусары выступілі на дапамогу абложанай туркамі [[Вена|Вене]] і заслужылі рэпутацыю «адважнейшых з ваяроў, што калі-небудзь сустракаліся пад сонцам<ref>Scanderbeg redivivus, London, Printed by H.C. for Wil Bateman — 1684. P.&nbsp;141.{{ref-en}}</ref>». [[Бітва пад Венай (1683)|Бітва пад Венай]] стала апошняй значнай перамогай гусарыі пад камандаваннем караля [[Ян Сабескі|Яна III Сабескага]]. Пагроза заваявання Заходняй Еўропы мусульманскай Асманскай імперыяй была знята. Аднак эканоміка Рэчы Паспалітай была падарвана, салдаты не атрымлівалі жалавання больш за дзесяць год<ref name=NS-3-6 />. Саюзная дзяржава аслабла, што неўзабаве, па гістарычных мерках, прывяло да таго, што тэрыторыя Рэчы Паспалітай была падзелена паміж суседзямі. === Заняпад === [[Файл:Great Chorąży of the Polish Crown.jpg|130px|міні|left|Вялікі [[Карона Каралеўства Польскага|каронны]] [[харунжы]] (1605)]] З развіццём [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]] і [[Артылерыя|артылерыі]], к пачатку [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзя цяжкая конніца пачала знікаць са складу заходнееўрапейскіх войск. Рэфарміраваныя арміі заходнееўрапейскіх дзяржаў паспяхова супрацьстаялі гусарыі, пры сутыкненнях з імі гусары сталі малаэфектыўным [[анахранізм]]ам<ref name="Soldatenko-S.17-24" />. У жніўні [[1622]] года пад [[Елгава|Мітаў]] гусары нават не здолелі пачаць атаку, прыціснутыя агнём шведскай артылерыі і стрэльбаў: {{Цытата|Я скакаў ад роты да роты… абяцаючы весці салдат асабіста, пагражаючы ім шыбеніцай, прывабліваючы іх узнагародамі, але нічога не дапамагала!|[[Гетман польны літоўскі]] [[Крыштаф Радзівіл]]}} Падобныя сцэны паўтараліся ў [[1626]] годзе пад [[Гнеў (горад)|Гневам]]<ref>''Jerzy Teodorczyk''. Bitwa pod Gniewem 1626. Pierwsza porazka husarii. — Studia i Materiały do Historii Wojskowości, 1966. — P. 70-172.{{ref-pl}}</ref><ref>'' Cichowski J., Szulczyński A.'', Bitwa pod Gniewem (22.IX-29.IX-1.X 1626) Husaria — wyd. II. — Warszawa, 2004. {{ref-pl}}</ref>, пры [[Дыршаў]] (1627), у гады «[[Шведскі патоп|шведскага патопу]]» (1655—1658). Аднак самы адчувальны ўдар па гусарыі нанеслі [[Украіна|ўкраінскія]] [[казакі]]<ref name=NS-32>''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 32 {{ref-ru}}</ref>. Кавалерыя мала што магла проціпаставіць казацкай тактыцы [[гуляй-горад]]а і шквальнаму стрэльбаваму агню. У [[1652]] годзе ў {{артыкул у іншым раздзеле|Бітва пад Батогам|бітве пад Батогам|pl|Bitwa pod Batohem}} цвет польска-літоўскага гусарства трапіў у палон і быў закатаваны. У пачатку XVIII стагоддзя Рэч Паспалітая была ўцягнута ў [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]]. Армія канфедэрацыі сутыкнулася з пераўзыходнай шведскай арміяй. Першая ж генеральная [[бітва пры Клішаве]] ў 1702 годзе выявіла перавагу шведаў — конны польскі атрад, палову якога складалі крылатыя гусары, быў спынены штучнымі перашкодамі (гішпанскімі казламі). Камандуючы войскам [[польны гетман каронны]] [[Гіеранім Любамірскі]] загадаў сысці з поля бою<ref name=Sik8 />. Раўнінныя прасторы Рэчы Паспалітай і неабходнасць ваяваць са шматлікімі ворагамі на доўгі час падоўжылі выкарыстанне гусар. Але ўрэшце ў [[1775]] годзе сойм пастанавіў скасаваць гусарыю. Крылатых гусар замянілі больш эфектыўныя, мабільныя, узброеныя лёгкай пікай [[уланы]]. == Арганізацыя == === Фарміраванне і камплектаванне === [[Выява:The captain of hussars.jpg|thumb|250px|[[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|Ротмістр]] гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]] Гэты род войск патрабаваў асаблівай ваеннай падрыхтоўкі і баявога духу. У гусарыю падбіраліся вопытныя, дужыя, рослыя і смелыя шляхціцы. Служба ў гусарскіх харугвах была вельмі прэстыжнай — афіцэры іншых родаў войск лічылі за гонар перавесціся туды простымі таварышамі. У гусарыі служыла найбольш заможная шляхта, яны атрымлівалі найвышэйшы заробак — 51 [[злоты]] «на каня», гэта значыць 7 [[дукат]]аў (эквівалент 400 грам срэбра) на вершніка ў квартал<ref name=NS-10 />. Камплектаванне гусарыі ў [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзі заставалася такім жа, як і ў эпоху Сярэднявечча. Гэта быў прынцып «таварыскага почату», паводле якога будучы камандзір гусарскай роты-харугвы — [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістр]], атрымаўшы ад караля адмысловую грамату, наймаў на службу ''таварышаў'' з ліку рыцараў-шляхціцаў, кожны з якіх абавязаны быў прывесці з сабой «світу» ў складзе аднаго-двух узброеных слуг з коньмі. Світа-ваяры, якія называліся таксама пачтовыя (почат, пахолікі, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя)<ref name="Vasiliew" /> ці «чаляднікамі», звычайна набіраліся з дваровых людзей шляхціца ці, калі таварыш быў дастаткова заможным, — з дробнай «убогай» шляхты. Набор у харугву адбываўся на добраахвотнай аснове, для чаго ротмістру даваўся пэўны тэрмін (з [[1620]] года — двухмесячны, лічачы з дня выдачы граматы)<ref name="Vasiliew"/>. === Фінансаванне === [[Выява:Winged hussar, historical reconstruction.jpg|130px|left|thumb|''Таварыш'' гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]] Узбраенне, рыштунак, адмысловым чынам выезджаныя коні ''таварыша'' гусарыі каштавалі вельмі дорага — толькі коні світы гусара абыходзіліся яму ў гадавое жалаванне<ref name=NS-10 />. Апроч таго, з кожным таварышам гусарыі было 3—12 пачтовых і чэлядзі да 10 чалавек ці больш. Нават з улікам казённага ''жолду'', выдаткі можна было пакрыць толькі за кошт багатай ваеннай здабычы. Даражэй за ўсё каштаваў адмыслова выезджаны гусарскі конь — яго кошт быў ад 200<ref>''Осипов К.'', [http://books.google.com/books?id=e50bAAAAMAAJ&q=%22Польские+гусары%22&dq=%22Польские+гусары%22&hl=en&ei=Edl5Tp-CGsfYsgbB2eTDDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CE8Q6AEwCTgK Богдан Хмельницкий], Молодая гвардия. — 1948. C. 479. {{ref-ru}}</ref> да 1000—1500 дукатаў, гэта значыць ад 9 да 44-66 кілаграм срэбра ў эквіваленце. Рыштунак каштаваў каля 40 злотых. Гусары экіпіраваліся за свой кошт. ''Таварыш'' разглядаў усе выдаткі як укладанні ў сваю кар'еру. Ротмістр павінен быў быць дастаткова багатым, каб пры неабходнасці сфарміраваць роту без фінансавай дапамогі сейма. Таксама ротмістр нёс дадатковыя расходы, бо набываў пікі, леапардавыя чапракі<ref group="заўв.">Чапрак — упрыгожаная падсцілка пад конскае сядло.</ref><ref>''Чепрак'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}</ref> і крылы, пры гэтым часта пазычаючы грошы сваім падначаленым. Ён фарміраваў харугву на аснове «ліста аб прызыве» ({{lang-pl|list przypowiedni}}). Звычайна ліст падпісваўся каралём. Маючы такі ліст, ротмістр мог пачынаць фарміраваць роту. Займаючыся фарміраваннем, ён наймаў па кантракту некалькіх ''таварышаў''. Кожны таварыш прыводзіў з сабой уласнае падраздзяленне: «кап'ё» або «почат» ({{lang-pl|poczet}}). ''Таварыш'' быў, у прамым сэнсе, таварышам ротмістра, бо падзяляў яго фінансавыя і ваенныя рызыкі. ''Таварышы'' ўтваралі свайго роду ваеннае братэрства. Адзін да аднаго ротмістр і таварышы звярталіся «пан брат»<ref>''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&nbsp;3, — 1993. С.&nbsp;5. {{ref-ru}}</ref>. == Тактыка == === Падрыхтоўка === [[Выява:Rolka Sztokholmska 2.jpg|thumb|250px|Уезд вясельнай працэсіі [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]] у [[Кракаў]] (1605).]] [[Выява:Kłuszyn 1610.JPG|thumb|250px|Атака гусарыі ў бітве пад Клушынам (1610), побач з леапардавымі накідкамі на карціне і накідкі-''кілімы''.]] Абавязак падрыхтоўкі байцоў роты асабіста ўскладаўся на [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістра]]. Найбольш важным навыкам гусара было дасканала валоданне пікай і ўпэўненае кіраванне канём, бо на практыцы вершніку часта прыходзілася на поўным скаку кіраваць аднымі нагамі. Гэтыя ўменні адточваліся адмысловымі практыкаваннямі, як: скок у сядло (не кранаючыся пры гэтым сядзельнай лукі); разварот пасля галопу ў акрэсленым крузе малога дыяметра; узняцце з зямлі пікай шапкі ці перахват пікай пярсцёнка, усталяванага на козлах або падвешанага на шнурку<ref group="заўв.">Практыкаваньне вядомае пад назвай «верхагоны да абруча»</ref>. Папулярнымі на пачатку [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзя былі гусарскія турніры, падобныя да сярэднявечных рыцарскіх. Вельмі эфектна і вельмі небяспечна гусары адпрацоўвалі імітацыю атакі — лоб у лоб трымаючы дзіды наперавес, дзве сценкі вершнікаў несліся насустрач: пры гэтым кожны гусар павінен быў трапіць у прамежак у процілеглым шыхце між суседнімі коннікамі, нікога пры гэтым не параніўшы выцягнутай пікай і пільнаваць, каб не параніцца самому<ref name=NS-22>''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 22 {{ref-ru}}</ref>. === Склад і шыхт харугвы === Гусарыя была арганізавана ў харугвы (роты) па 100—200 коней, а на полі бою харугвы аб'ядноўваліся ў ''гуфы ''— атрады, блізкія па колькасць да палкоў (да 400 коней). Харугва складалася з початаў — найменшай вайсковай адзінкі ў кавалерыі Рэчы Паспалітай. Почат складаўся з чаляднікаў і таварыша, уласна ўладальніка гэтага почату, які за ўласныя сродкі купляў коней, увесь рыштунак і зброю. Выключэннем была толькі вядомая гусарская піка, якую абавязаны быў купіць ротмістр. З-за дарагоўлі коней, зброі і рыштунку, ротмістр нярэдка купляў для таварышаў адсутныя элементы, так яму нярэдка прыходзілася браць на сабе набыццё дарагіх шкур. Чэлядзь у сваю чаргу дзяліліся на чэлядзь почтавую і чэлядзь вольную ({{lang-pl|luźna czeladź}}). Почтавая чэлядзь разам з таварышамі прымала ўдзел у бітвах — таварышы займалі месцы ў першым шэрагу парадкаў атакі, а почтавая чэлядзь займала месца ззаду за сваім таварышам. Вольная чэлядзь займалася абозам і гаспадаркай, арганізоўвала побыт падчас пахода<ref>''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 10.{{ref-uk}}</ref>. У рэгістры гусарскай роты кракаўскага ваяводы вялікага гетмана Стэфана Патоцкага на перыяд з 1 красавіка і да канца чэрвеня [[1658]] значацца<ref name=NS-10>''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 10 {{ref-ru}}</ref>: Світа пана ротмістра — 24 кані, світа пана паручніка — 6 коней, світа пана харунжага — 4 кані, далей ідуць таварышы, пералічаныя пайменна, 48 з якіх са світай у 3 кані і 2 са світай у 2 кані. У часы [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]] ў другой палове [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзя гусарская харугва шыхтавалася наступным чынам: у тры шэрагі, у першым ставіліся найбольш загартаваныя гусары — таварышы. У астатніх шэрагах ставіўся пачтовыя<ref group="заўв.">''Па'''<big>ч</big>'''товыя'' — ({{lang-pl|pochtowi}})) ад польскага ''pochet'' — у літаральным сэнсе спіс, іншае значэнне пачот, світа.</ref><ref name="Vasiliew" /> (ці, іншыя назвы: пачот, світа, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя) — звычайныя гусары. Асобна выдзяляліся: * Флангавыя ({{lang-pl|skrzydłowi}}) — з правага і левага бакоў ставілася два ''таварышы'' якія падтрымлівалі парадак шыхту. Пры патрэбе, яны змяшчаліся ў сярэдзіну, наводзілі парадак у апошніх шэрагах, або раз'язджаліся, размыкаючы кавалерыйскую лінію, што павінна было забяспечыць меншыя страты падчас абстрэлу харугвы. Усе ''таварышы'' з першага шэрагу раўнялі па флангавых сваіх коней. * [[Харунжы]] ({{lang-pl|chorąży}}) — сцяганосец, павінен быў трымаць і зберагаць штандар харугвы. У выпадку страты штандару ротмістр альбо гетман мелі права вынесці харунжаму смяротны вырак. Пад штандарам збіраліся ''таварышы'' і світа, калі шэрагі былі рассеяныя. Манеўры харунжага паўтаралі ўсе салдаты з харугвы. * [[Ротмістр]] ({{lang-pl|rotmistrz}}) — звычайна размяшчаўся з боку ад харугвы, каб быць гатовым весці яе ў наступленне. З пачаткам атакі займаў месца ў тыле: не прымаў непасрэднага ўдзелу ў бітве, назіраючы за яе ходам зводдалі. Ротмістр меў уласную світу, таксама разам з ім былі трубачы. * [[Паручнік]] ({{lang-pl|porucznik}}) — станавіўся з уласнай світай па іншы бок харугвы, каб сачыць за выкананнем загадаў ротмістра. Калі сам кіраваў харугвай, яго абавязкі выконваў намеснік. * Заязджаючыя ({{lang-pl|zajeżdżający}}) — два ''таварышы'', якія сачылі за парадкам з тылу харугвы. Калі хтосьці з шыхту зрабіў бы спробу ўцячы, мелі права ўжыць супраць яго зброю і, нават, забіць, каб пазбегчы панікі. Акрамя вышэйпералічаных, на полі бою разам з харугваю абавязкова прысутнічалі ротныя музыкі — барабаншчыкі і некалькі трубачоў<ref name=NS-7>''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 7 {{ref-ru}}</ref>, і ўзброеныя слугі, якія падносілі гусарам новыя дзіды замест зламаных, а ў выпадку патрэбы самі маглі ўступіць у бой<ref name=NS-26>''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 26 {{ref-ru}}</ref>. === Каманды === Пры атацы паводле гетманскага ўказа ад [[1704]] года ротмістр падаваў наступныя каманды<ref group="заўв.">Спіс каманд утрымліваецца ў «гетманскім дэкрэце» ад 1704 года, выдадзеным, відаць, гетманам Іеранімам Любамірскім.</ref><ref name=NS-27>''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 27 {{ref-ru}}</ref>: * Замоўкнуць! ({{lang-pl|uciszcie się!}}); * Насунуць шапкі! ({{lang-pl|naciśnijcie czapki!}}) — каманда падавалася салдатам без шлемаў. Лічылася ганьбай страціць шапку пад час бою; * Сціснуць калена з каленам! ({{lang-pl|ściśnijcie kolano z kolanem!}}); * Шаблі на цемлакі! ({{lang-pl|szable na temblaki!}}) — пры атацы дзідамі; * Шаблі ў руку! ({{lang-pl|szable w ręku!}}) — пры атацы шаблямі; * Далей! ({{lang-pl|dalej!}}) — харугва пераходзіла на лёгкі ''трушок'', праходзячы палову адлегласці да саперніка; * Злажыць пікі! ({{lang-pl|złóżcie kopie!}}) — пры атацы пікамі, непасрэдна перад ударам. Па гэтай камандзе пікі апускаліся гарызантальна на ўзровень конскай галавы, харугва пераходзіла ў поўны ''галоп''. === Атака === [[Файл:Szabla husarska GIM.jpg|thumb|130px|left|[[Шабля]] гусара [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], 1614 год]] Для атакі [[харугва]] гусар шыхтавалася ў тры і больш шэрагаў. Першыя шэрагі складалі самыя вопытныя і добра ўзброеныя [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|таварышы]], а заднія — іх [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|пачтовыя]], якія развівалі поспех у выпадку прарыву варожага шыхту. Атака пачыналася з адлегласці прыблізна ў 100 крокаў ад непрыяцеля. Спачатку вершнікі ехалі ''крокам-алюрам'', потым — ''трушком'', затым — ''галопам'', а на адлегласці некалькі крокаў ад ворага першы шэраг пераходзіў у ''кар'ер''<ref group="заўв.">Кар'ер - самы хуткі алюр. Круп каня рытмічна згінаецца ў паясніцы, а заднія ногі выкідваюцца перад пярэднімі. Паслядоўнасць рухаў амаль як пры галопе.</ref><ref>''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&nbsp;3, — 1993. С.&nbsp;27. {{ref-ru}}</ref>. Гэткі нарастаючы тэмп атакі дазваляў зберагчы сілы коней і знізіць страты ад агнястрэльнай зброі ворага, якая была эфектыўна толькі на блізкай адлегласці. Акрамя гэтага, існуе версія, што падчас атакі коннікі ад флангаў змяшчаліся да цэнтру харугвы (некаторыя летапісцы ўпамінаюць нават аб шыхце «калена ў калена»), тым самым, нібыта, павялічваючы шчыльнасць і сілу ўдару. Аднак пералік каманд, якія падаваліся пры атацы, абвяргае гэту гіпотэзу. Шэрагі змыкаліся яшчэ да атакі, а не падчас яе. Войцех Ракаўскі ў сваім [[памфлет|памфлеце]] «Пабудка годных сыноў Кароны Польскай да службы ваеннай, на паход супраць непрыяцеляў каронных году гасподняга 1620» ({{lang-pl|pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney, na expedicyą przeciwko nieprzyjaciołom koronnym roku pańskiego 1620}}) дае такія інструкцыі датычна атакі гусар: {{Пачатак цытаты}} Ток<ref group="заўв.">Ток — рукаў або сапажок, прымацаваны да сядла вершніка-кавалерыста, у які ён прыстаўляе піку, каб не трымаць яе на вісу адной рукой.</ref> павінен быць падвешаны да сядла справа. Гусарская атака дзідай заўсёды адбываецца з выкарыстаннем току. Не паварочвай налева, сядзі прама … Дзіду апусці на ўзровень шыі каня. Атакуй, прышпорвай каня, цэлься саперніку ў пупок<ref>''Rakowski W.'', [http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm Pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100712203654/http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm |date=12 ліпеня 2010 }}, Polska Biblioteka Internetowa. {{ref-pl}}</ref>.</blockquote> {{канец цытаты}} Пасля першага ўдару дзідамі, якія часта ламаліся або губляліся, гусары пераходзілі ў бліжні бой, пускаючы ў ход вісячыя на правай руцэ на цемляку<ref group="заўв.">Цямляк — пятля ці шнур на рукаяці клінковай зброі, адзяваўся на руку дзеля прадухілення страты зброі.</ref><ref>''Темляк'' // [http://slovari.yandex.ru/%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/ Большая советская энциклопедия]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{ref-ru}}</ref> [[Гусарыя#Узбраенне|палаш]]ы ці іншую зброю, якая адпавядала гушчыні схваткі, а таксама рыштунку і ўзбраенню праціўніка. У бітве ў адкрытым полі часта ўсё вырашала адна атака гусарыі. Калі прарваць шыхт з першага разу не ўдавалася, то супраціўленне ворага ламалася паслядоўнымі хвалямі кавалерыі. Напрыклад, у [[Бітва пад Клушынам|бітве пры Клушыне]] гусары атакавалі 7 разоў. Каманды падаваліся пры дапамозе сігналаў трубы або праз конных ардынарцаў. [[Гетман]]ы асабіста ўдзельнічалі ў бітвах, нярэдка ў першых шэрагах. Пасля таго, як шыхт быў прарваны, гусары секлі і гналі ворага. Аднак у момант пералому бітвы статут патрабаваў асцярожнасці і абачлівасці, забараняючы самачынныя атакі. Асабліва гэта тычылася баёў з [[Татары|татарамі]] і [[Казакі|казакамі]], якія часта практыкавалі прытворнае адступленне. Таго, хто ў ходзе бою кідаўся на здабычу, статут прадпісваў забіваць на месцы<ref>''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&nbsp;3, — 1993. С.&nbsp;29. {{ref-ru}}</ref>. === Процідзеянне === {{Падвойная выява|right|ChevauxdefriseVignette.jpg|125|Roman caltrop.jpg|125|«Гішпанскія казлы»|«Кальчатка»}} Улічваючы шырокае распаўсюджванне кавалерыі ў цэлым, і гусарыі ў прыватнасці, на працягу некалькіх стагоддзяў праціўнікам Рэчы Паспалітай трэба было распрацоўваць розныя тактыкі процідзеяння нападам гусарскіх харугваў. У асноўным пры гэтым выкарыстоўваліся розныя інжынерныя збудаванні і канструкцыі: * «Свіныя пёры» — кароткія рагаціны, убітыя ў зямлю пад нахілам за некалькі крокаў перад фронтам пяхоты і накіраваныя ў бок праціўніка. * Расцягнутыя паміж каламі металічныя ланцугі<ref>''Kunowski Jan''. Ekspedycyja inflantska 1621 roku. / Opr. Wojciech Walczak, Karol Łopatecki. Białystok — 2007, S. 118.{{ref-pl}}</ref>. * «[[Гішпанскія казлы]]» (''гішпанскі вершнік'', ''спансрэйтэр'', ''рагатка'', ''вострастаў'', ''вострая застава''<ref>''Łoś Jakub''. Pamiętnik towarzysza chorągwi pancernej. / Opr. Romuald Śreniawa-Szypiowski. Warszawa 2000. — S. 70.{{ref-pl}}</ref><ref>''Dyakowski Mikołaj''. Dyaryusz wiedeńskiej okazyji. / Opr. Józef A. Kosiński, Józef Długosz. Warszawa 1983. — S. 89.{{ref-pl}}</ref><ref name=Naron>''Naronowicz-Naroński Józef''. Budownictwo wojenne. / Opr. ''Tadeusz Nowak''. Warszawa 1957. — S. 226—227.{{ref-pl}}</ref>) — усталяваныя непасрэдна перад і паралельна фронту пяхоты гарызантальныя бэлькі, у якія (утвараючы казлы) былі ўстаўлены завостраныя аднолькавай даўжыні калы пад нахілам 90 градусаў між сабой. Канструкцыі мала важылі і лёгка пераносіліся пяхотай з месца на месца. * «Кабыліца» — канструкцыя, якая выраблялася з дрэва накшталт «гішпанскіх казлоў», аднак выкарыстоўвалася цэлае дрэва, галіны якога ўкарочваліся да роўнай даўжыні і завастраліся<ref name=Naron />. * «[[Гуляй-горад]]» (''град-абоз'') — рухомае палявое ўмацаванне, якое ўяўляла сабой комплекс трывалых вазоў-калёсаў да якіх былі прымацаваны вялікія шчыты. Пры неабходнасці з вазоў можна было змайстраваць імправізаваную крэпасць, заняўшы кругавую абарону. * Злучаныя між сабой ланцугамі вазы — выкарыстоўваліся запароскімі і рэестравымі казакамі. * [[Шанцы]], [[рэдут]]ы, равы і [[Воўчая яма|воўчыя ямы]]<ref>''Сікора Р.'' З історії польських крилатих гусарів. — Київ: Дух і літера, 2012. C. 40-42.{{ref-uk}}</ref> — земляныя фартыфікацыйныя ўмацаванні і пасткі, якія звычайна выкопваліся ўпотай. * «[[Кальчатка]]» (''часнок'', ''рагулькі жалезныя'', ''па(д)мётныя каракулі'', ''чычак'', ''трыбулы'', ''трывулы'') — каваныя металічныя «вожыкі», якія трыма шыпамі ўпіраліся ў зямлю, а чацвёрты шып тырчэў вертыкальна. Гэтая канструкцыя была не бачна вершнікам<ref group="заўв.">Кальчатка эфектыўна ўжывалася супраць літоўскай крылатай конніцы ў 1609 годзе пры абароне маскоўцамі Троіца-Сергіевага манастыра.</ref>. Кожны пехацінец мог мець некалькі кальчатак і ўпотай раскідаць іх наперадзе шыхта<ref name=Naron />. Некаторыя ваенныя трактаты XVII стагоддзя раілі перад атакай гусарыі расступацца, каб атакаваць гусараў у фланг, калі смяротныя пікі пранесліся міма<ref name=Sk>''Sikora Radosław''. Taktyka walki, uzbrojenie i wyposażenie husarii w latach 1576—1710. Maszynopis pracy doktorskiej. — S. 171, 190—198.{{ref-pl}}</ref>. == Узбраенне == Комплекс узбраення і рыштунку гусара фарміраваўся пад моцнымі венгерскім і турэцкім уплывамі<ref name=NS-3-6 />. === Піка === Галоўнай зброяй гусарыі была адмыслова вырабленая рыцарская дзіда — піка даўжынёй ад 3,6 да 6,2 м<ref>''Sikora R.'' Z dziejów husarii,ERICA Instytut Wydawniczy —2010 s. 28. {{ref-pl}}</ref>), полая ад сярэдзіны да наканечніка, з аздобленай меддзю шарападобнай гардай<ref group="заўв.">Такую гарду замежныя сучаснікі называлі яблыкам ({{lang-fr|pomme}}), а палякі'' galka'' — «шарык». Піка была аднаразовай зброяй. Яе дрэўка рабілася з таннай і лёгкай драўніны — хвоі ці елкі. Французскі інжынер і картограф дэ Боплан згадваў, што піка мела поласць толькі да «яблыка», а ніжняя частка дрэўка была суцэльнай. Рэканструктары прыйшлі да высновы, што канец пікі вырабляўся з дзвюх паловак, у якіх выдзёўбвалася пустата, а потым палоўкі злучаліся сухажыллямі, шаўковымі ніткамі і моцным клеем.</ref> і рознакаляровым «прапарцом», аднолькавым для кожнай харугвы<ref name="Boplan1" />. Дзіда гусарыі была значна даўжэйшаю за сваіх папярэднікаў, але пры гэтым лягчэйшаю (каля 2,5 кг). Немалаважна, што піка была даўжэйшая за пікі непрыяцеля і гусар меў магчымасць паваліць [[пікінёр]]а, перш чым той пратне пікай гусара. Забеспячэнне гусарыі пікамі заўсёды было праблемай, бо пасля першай жа атакі большасць з іх ламалася ці заставалася на полі бою. {{Цытата|Нам вельмі патрэбны гусарскія пікі, якіх ні ў каго не засталося, а тут здабыць іх вельмі цяжка...|Ліст гетмана Яна Збароўскага каралю праз 3 тыдні пасля бітвы пад Любешовам, [[1577]] год.}} {{Цытата|Мы паламалі ўсе нашы дзіды, я сумняваюся ці ўдасца Вашай Вялікасці хутка пераўзброіць войска.|Ліст гетмана Станіслава Канецпольскага каралю пасля бітвы пры ''Тшычане-Хонігфельдзе'', [[1629]] год.}} === Іншая зброя === [[Выява:Outfit of cuirassier.JPG|thumb|250px|Экіпіроўка і зброя крылатага гусара, Нацыянальны музей [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь.]]]] Акрамя пікі, да ўзбраення [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|таварыша]] гусарыі ўваходзілі<ref name="Boplan1" /><ref name="Boplan1" /><ref>''Квитковский Ю. В. '', [http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское оборонительное вооружение], М.:&nbsp;Наука, 1994. {{ref-ru}}</ref>: * [[Канчар]] ({{lang-pl|koncerz}}) — від мяча, характарызуецца вельмі доўгім (да 1,5 м<ref name=autogenerated1>[http://territa.ru/load/23-1-0-2061 Военно-исторический альманах «Новый Солдат» № 192 «Венгерские Гусары 1756—1815»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020104544/http://territa.ru/load/23-1-0-2061 |date=20 Кастрычнік 2013 }}, Артёмовск, 2002, С. 7{{ref-ru}}</ref>), выключна колючым клінком, трох- ці чатырохграннага сячэння. Мог выкарыстоўвацца замест пікі, калі гусар губляў ці ламаў сваю асноўную зброю<ref>Бохан Ю. Канчар // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 39.</ref>. Канчар падвешваўся на сядле пад правым ці левым каленам. * [[Палаш]] — ({{lang-tr|pala}} — меч) — рубяча-колючая лязовая халодная зброя з шырокім да канца, прамым ці злёгку загнутым і даўгім — да 100 см — клінком, які можа мець двухбаковае (раннія ўзоры), часцей за ўсё — аднабаковае або паўтарачнае завострыванне. Па статуту гусары былі абавязаны пасля першай атакі (што звычайна аўтаматычна азначала страту асноўнай зброі — пікі) дастаць палаш і працягваць бой з дапамогай яго<ref>''Палаш'' // Военно-энциклопедический словарь. Москва, 1984 г. {{ref-ru}}</ref><ref name=NS-29>''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 29 {{ref-ru}}</ref>. * [[Шабля]]-карабела — больш тонкая і лёгкая шабля, звычайна з багата аздобленай срэбрам і смарагдамі рукаяццю. Была дэкаратыўным элементам і выкарыстоўвалася шляхтай у большай ступені дзеля ўпрыгожання<ref>Бажэнаў Ю., Басын Я. Карабела // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 47.</ref>. * [[Кінжал]] ({{lang-ar|خنجر}}, ''Ханджар''), ці, на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], ''Пуйнал'' ({{lang-it|pugnale}}) — кароткая [[клінковая зброя]], прызначаная для колючага ўдару<ref>Бохан Ю. Кінжал // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадецкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 95.</ref>. Мацаваўся на баку — яго можна было выкарыстоўваць пасля прарыву варожага шыхту, калі трэба было секчыся з ворагам у цеснай схватцы. * [[Булава]] — зброя блізкага бою, з металічным акруглым ці шматгранным навершам і драўлянай (радзей металічнай) рукаяццю. Для баявых патрэб на навершы маглі быць шыпы, у ВКЛ часта выкарыстоўваліся булавы з навершам у выглядзе куба<ref>Бохан Ю. Булава // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4. С. 355.</ref>. * [[Надзяк]] ({{lang-pl|nadziak}}), ''Наджак'', ''Клавец'', ''Чакан'' — ручная халодная зброя, з сякерападобнай баявой часткай у выглядзе дзюбы з аднаго боку, байка з іншага. Разлічаны на прабіццё даспехаў вострым канцом ці на раздрабляльны ўдар абухом. Часцяком выкарыстоўваўся шляхтай у паўсядзённым жыцці ў якасці посаху, які мог вокамгненна ператварацца ў эфектыўную зброю<ref>''Клевец'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}</ref><ref>''Чекан'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское наступательное вооружение] {{ref-ru}}</ref>. * Адназарадныя [[пісталет]]ы ў ольстрах у сядзельнай лукі́ або — укарочаны [[мушкет]], нярэдка [[лук]] з калчанам<ref group="заўв.">[[Падкаморы]] Сандамірскі і сведка падзей, Станіслаў Дунін-Карвіцкі (1640—1728) адзначае, што многія гусарскія ''таварышы'' насілі лук нават у [[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]], выклікаючы тым самым здзіўленне ў еўрапейцаў.</ref><ref name=NS-15>''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 15 {{ref-ru}}</ref>. {{панарама|Koncerz.png|600px|<center><small>Канчар — клінок (130—160 см) трохграннага сячэння, з закрытай гардай. Канчар гусары выкарыстоўвалі, як асноўную зброю для атакі пасля страты пікі, альбо пераследуючы ўжо ўцякаючага ворага. Канчаром можна было паразіць нават ляжачага на зямлі праціўніка<ref name="Марков" />.</small></center>}} == Засцерагальны рыштунак == Засцерагальны рыштунак крылатага гусара складалі, галоўным чынам, элементы<ref name="Boplan1" />: * [[Шчыт, зброя|Шчыт]] — вялікі асіметрычны «балканскі» шчыт быў звычайнай рэччу гусарскай экіпіроўкі [[16 стагоддзе|XVI]] стагоддзя. Такі шчыт пры добрым аглядзе бараніў шыю вершніка ад шабельнага ўдару. Іменна на шчыце спачатку маляваліся птушыныя крылы і мацаваліся страусіныя пёры. Пазней, пры Баторыі, ад шчыта адмовіліся на карысць металічных нагруднікаў<ref name=BelDumka>[http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf Беларуская думка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210927221126/https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf |date=27 верасня 2021 }}, ліпень 2009 — С.65</ref>. * [[Кальчуга]] з зярцалам<ref group="заўв.">Зярцала — круглая дэталь засцерагальнага рыштунку, прызначаная для прыкрыцця грудзей і жывата ваяра. Звычайна зярцала было дадатковым (не самастойным) элементам рыштунку, мацуючыся да панцыра.</ref> ці без яго. Кальчуга, ці яе разнавіднасць ''бехцярэц'' (замест колцаў выкарыстоўваліся дробныя пласцінкі<ref>Кирпичников А. Н. [http://medievalrus.livejournal.com/203171.html Военное дело на Руси в XIII—XV вв]. — Л.: Наука, 1976. {{ref-ru}}</ref>) выкарыстоўвалася гусарыяй да канца [[16 стагоддзе|XVI стагоддзя]]. * [[Кіраса]] ({{lang-fr|cuirie}} — скураны нагруднік), ці толькі яе пярэдняя частка ''нагруднік'' — галоўны элемент пласціннага даспеху, з таўшчынёй брані 2—3,5 міліметры, які прыкрывае торс ваяра. Прыйшла на змену кальчугам пасля рэфармавання войска Стэфанам Баторыем<ref name=BelDumka /> і стала абавязковаю часткай ў экіпіроўцы гусара. * [[Капалін]] ({{lang-pl|kapalin}}) ці ''ерыхонка'' — напаўсферычны шлем з брылём, прылбіцай, навушамі і павялічаным наноснікам (у некаторых варыянтах выкананых у выглядзе звярынай маскі). Гэты тып шлема прыйшоў на землі Рэчы Паспалітай з Венгрыі, дзе ў сваю чаргу ўзнік на аснове ўсходніх шлемаў-''шышакоў''. * Акрамя вышэйпералічанага даспех гусара складалі: ''наручы'', ''стальныя нагавіцы'' на сцёгны, ''накаленнікі'', кальчужныя або абробленыя жалезам скураныя ''пальчаткі''. <gallery perrow=6> Выява:Hungarian-style shield 1.jpg|Венгерскі шчыт, над ім узор ''ерыхонкі'', правобразу [[капалін]]а. Падобныя шчыты выкарыстоўваліся гусарамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] ў [[16 стагоддзе|XVI ст.]] Выява:MWP Husaria szyszak 16 wiek.jpg| Шлем-шышак гусара, [[16 стагоддзе|XVI ст.]] Музей [[Войска Польскае|Войска Польскага]], [[Варшава]]. Выява:MWP_Pancerni_2_polowa_17_wieku.jpg|Кальчужны даспех быў звычайным рыштункам беднай гусарыі да рэформы Баторыя, пазней насіўся ў асноўным панцырнымі [[Казакі|казакамі]]. Выява:Zbroja_lamelkowa1.jpg|Бехцярэц — даспех, які быў ва ўжытку сярод гусар, пасля рэформы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] быў заменены на латную кірасу. Выява:Zbroje husarskie.JPG|Латны гусарскі даспех, асабліва папулярны ў Літве і ў Польшчы, часта аздабляўся крыламі за спінай. Музей Войска Польскага, Варшава. Выява:Polish cavalry armour XVI-XVII century.png|Даспех ''таварыша'', пакрыты шкурай леапарда, пахолікі насілі таннейшыя ваўчыныя ці рысіныя шкуры. Выява:MWP zbroje husarskie 2.jpg|Гусарскі даспех [[17 стагоддзе|XVII ст.]] з металічнымі наручамі, т.зв. ''карвашы'' ({{lang-hu|karwasze}}). Выява:MWP husaria zbroja typu 'anima'.jpg|Кіраса заможнага гусарскага ''таварыша'' ў стылі «Аніма» ([[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] стыль). Выява:Karacena.JPG|Карацэна (скураны панцыр з металічнымі пласцінкамі) [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]], стылізаваная пад даспех [[сарматы|сармацкага]] цяжкага вершніка. </gallery> === Вопратка і вупраж === ''Таварыш'' быў апрануты звычайна ў сіняе ці, даражэйшае, чырвонае адзенне, на ногі абуваў высокія скураныя жоўтыя, часам барвовыя ці чорныя, боты са [[шпоры|шпорамі]]. Боты польскага тыпу мелі прыбітыя шпоры, нямецкага — здымныя. Сядло ўжывалася ўсходняга тыпу, ў багатых шляхціцаў было аздоблена [[аксаміт]]ам, з падхвоснымі рамянямі для паляпшэння апоры вершніка пры дзідавым удары. Багатыя гусарскія афіцэры і ''таварышы'' ўражвалі іншаземцаў усходняй пышнасцю свайго ўбрання і строю, сабалінымі, куніцавымі і бабровымі шапкамі, бліскучымі шлемамі з раскошнымі [[плюмаж]]амі, аздобленымі [[золата]]м, [[серабро]]м і каштоўнымі камянямі, дарагой зброяй. Экзатычнай дэталлю экіпіроўкі гусарыі была абавязковая [[леапард]]авыя шкура. З-за дарагоўлі і рэдкасці, шкуры ''таварышам'' купляў ротмістр. Часам бралі шкуру іншай жывёлы і малявалі на ёй плямы. Пахолікі замест леапардавых насілі ваўчыныя ці мядзведжыя шкуры або каляровыя накідкі — ''кілімы''<ref name="Vasiliew" />. === Коні === [[Выява:Siodla 17 wiek caly garnitur.jpg|230px|thumb|Сядло і вупраж таварыша, [[17 стагоддзе|XVII ст.]]]] У гусарыі выкарыстоўваліся коні, выведзеныя з мясцовых парод з прымешкам усходніх: турэцкай, туркменскай, персідскай і г.д. Гэта былі трывалыя і хуткія коні, здольныя працяглы час несці на сабе вагу да 100 кілаграм (сярэдняя маса вершніка разам з рыштункам) і, у выпадку патрэбы, адразу пасля маршу ўступіць у бой. У [[1568]] годзе [[Папа Рымскі|Папскі]] [[нунцый]] Рудж'еры адзначаў, што «польскія коні даволі рослыя, больш марудныя за турэцкіх, хоць дужэйшыя і прыгажэйшыя за іх». Тут жа ён дадаваў, што літоўскія рысакі «нашмат меншыя і слабейшыя за польскіх»<ref name=NS-21>''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 21 {{ref-ru}}</ref>. Конь быў асноўным выдаткам на экіпіроўку гусара і каштаваў сама менш 200 [[талер]]аў. Звычайна ''таварыш'' меў па некалькі коней: два-тры, сустракаліся нават чатырохконныя ''таварышы''. Коні мяняліся ў залежнасці ад умоў і патрэбы ў тых ці іншых дзеяннях. Выдача ці продаж гусарскага каня за мяжу не дазваляліся пад пагрозай смяротнага пакарання<ref>''Sawicka Z.'' Koń w życiu szlachty. S. 46-50.{{ref-pl}}</ref><ref>''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S. 97. {{ref-pl}}</ref>. === Крылы === [[Выява:Polish Hussar half-armour Winged Riders.jpg|230px|thumb|Гусарскі даспех з крыламі, сяр. [[17 стагоддзе|XVII ст.]], Нацыянальны Музей у [[Кракаў|Кракаве]].]] Дзеля ўпрыгожвання, а таксама для застрашэння ворага гусары ў чыне ''таварыша'' насілі за плячыма «крылы» з арліных пёраў на лёгкай драўлянай раме. Адно альбо два «крылы» мацаваліся да сядла ці да даспеху гусара. Першае сведчанне аб з'яўленні крылаў у гусар адносіцца да [[1533]] года, калі тры вершнікі з'явіліся з крыламі за спінай на вяселлі караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II]] у Кракаве. У [[1574]] годзе пры каранацыі [[Генрых Валуа|Генрыха Валуа]] засталося такое апісанне, пакінутае замежным госцем: {{Цытата|…[Гусары] маюць звычай упрыгожваць сябе і сваіх коней вялікімі плюмажамі, але не са страўсавых пёраў, як гэта прынята ў нас, а ў форме крылаў арла, пазалочаных і настолькі шчыльных, што падышлі б і для маскараду.|шэвалье Гуры дэ Вільмонтэ}} У іншым апісанні згадваюцца крылы, прымацаваныя да шчытоў і конскіх грыў. У [[1576]] годзе [[Стэфан Баторы]] правёў ваенную рэформу<ref name=BelDumka /> і скасаваў нашэнне шчытоў, куды часта мацаваліся крылы. Крылы сталі абавязковым атрыбутам гусар — патрабаванні мець крылы змяшчалася ў рэкруцкіх лістах. Да канца [[16 стагоддзе|XVI]] стагоддзя крылы перанеслі на заднюю луку сядла, спачатку мацавалася толькі адно крыло, левае, каб не перашкаджаць працы пікай. Да сярэдзіны [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзя ў [[Карона Каралеўства Польскага|каронным]] войску сталі пераважаць парныя крылы, прымацаваныя прама да спіны гусара. Кансерватыўныя літвіны, аднак, па-ранейшаму звычайна выкарыстоўвалі «стары» тып крыла. Тагачасны гісторык і сведка Енджэй Кітовіч<ref group="заўв.">Енджэй Кітовіч ({{lang-pl|Jędrzej Kitowicz}}) (1727 [1728] — 1804) — польскі гісторык і мемуарыст. Правёў частку жыцця ў лагерах барскіх канфедэратаў. У 1771 паступіў у духоўную семінарыю ў Варшаве. каля 1777 стаў ксяндзом. Рэшту жыцця правёў [[пробашч]]ам прыходу ў Жэчыцы ({{lang-pl|Rzeczyca}}).</ref> адзначае: {{Пачатак цытаты}} Літоўскія гусары,.. сеўшы на каня, злева мацуюць вялізнае крыло, вырабленае са страўсавага пер'я. Крыло закрывае ўвесь левы бок каня і вершніка да лыткі<ref name=NS-17-19>''ред. Киселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 17-19 {{ref-ru}}</ref>. {{Канец цытаты}} Існуюць таксама меркаванні, у тым ліку і сучаснікаў, што крылы падчас нападу стваралі шум і палохалі коней саперніка, нібыта абаранялі ад шабельных удараў ззаду, а таксама перашкаджалі накідванню аркана. Падчас свайго візіту ў Рэч Паспалітую ў [[1588]] годзе [[Папа Рымскі|папскі]] легат Іпаліто Альдобрандзіні сцвярджаў, што крылы палохаюць коней праціўніка і абараняюць вершніка ад шабельных удараў. Версія пра перашкоду ад накідвання аркана ўзнікла ў [[1949]] годзе і была прапанавана Т. Тылінгерам<ref name=NS-17-19 />. Некаторыя заходнееўрапейскія аўтары [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзя прыпісвалі крылам нейкі «шумавы» эфект, які ўздзейнічаў на ворага падчас атакі. {{Цытата|Сцвярджаюць, што шум тых крылаў палохае коняў непрыяцеля і дапамагае разбіць яго шэрагі<ref name="Cichowsky">''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S.&nbsp;105. {{ref-pl}}</ref>.|Франсуа д'Алерак, які наведаў Рэч Паспалітую ў [[1689]] годзе.}} У гэтым сцвярджэнні, відаць, ёсць сэнс, хоць страх на коней саперніка відавочна наводзілі не толькі шапаценне пёраў, але і звярыныя шкуры, накінутыя на спіны вершнікаў, якія атакавалі, і прапарцы на дзідах, якія з асаблівым шумам калыхаліся на ветры. Акрамя такіх функцый «застрашэння», гусарскія крылы, відавочна, не мелі ніякага баявога прызначэння. Генрых Вольф з [[Цюрых]]а, які быў сведкам каранацыі Стэфана Баторыя ў [[1576]] годзе, адзначаў: {{Пачатак цытаты}} Польскае гусарства было настолькі шчыльна пакрытае скуранымі рамянямі, рысінымі і мядзведжымі шкурамі, што здавалася, гэта не людзі, а дзікія звяры скачуць на крылатых конях<ref name="Sol19">''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&nbsp;3, — 1993. С.&nbsp;19.</ref>.{{Канец цытаты}} Ці яшчэ: {{Цытата|Цяжка не ўсміхнуцца, гледзячы на доўгія крылы, прымацаваныя да спіны [у гусар], ад якіх, аднак, як яны лічаць, спалоханыя коні непрыяцеля кідаюцца на ўцёкі<ref name=autonazwa1>''Ogier К.'' Dziennik podróży do Polski 1635-1636, cz. 1, s. 170. {{ref-pl}}</ref>…|Караль Огэр, наведваў Рэч Паспалітую ў 1635—1636 гадах.}} Усе крыніцы сучаснікаў гусарыі адзінадушныя ў тым, што наяўнасць крылаў мела мэтай запалохаць праціўніка. Прычым страх наводзіў не столькі свіст, а хутчэй, незвычайны выгляд. Потым крылы ўвогуле страцілі сваю пужаючую ролю і ператварыліся ў нешта на ўзор эмблемы роду войск. Да канца [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзя пёры сталі маляваць нават на дрэўках гусарскіх дзід. У апісанні цырымоніі [[1646]] года словазлучэнне «апераныя часткі» выкарыстоўвалася як сінонім да «гусарскіх рот»<ref name="Sol19" />. Сярод даследчыкаў працягваюцца спрэчкі пра мэту нашэння крылаў, аднак большасць лічыць, што крылы былі хутчэй парадным, чым карысным баявым атрыбутам<ref name=NS-17-19/>. Пры здымках [[Ежы Гофман]]ам фільма «[[Агнём і мячом, фільм|Агнём і мячом]]» пад [[Познань|Познанню]] ў маі [[1998]] года рабілася некалькі дубляў атакі 50 гусар. Пры гэтым крылы не выдавалі ніякіх прыкметных гукаў. Быў чутны толькі тупат капытоў і бразганне даспехаў і зброі<ref name=NS-17-19/>. == Сведчанні сучаснікаў == Адно з найбольш цікавых апісанняў гусарыі пакінуў французскі інжынер і картограф ''Гіём дэ Баплан''. Вось як апісвае ён гусарыю<ref name="Boplan1">''Гийом Левассер де Боплан'', [http://www.drevlit.ru/texts/b/b_boplan2.php Описание Украины] (1660) {{ref-ru}}.</ref>: {{Пачатак цытаты}} Гусары на службе ў якасці ўланаў — гэта шляхціцы з вялікай маёмасцю, якія маюць да 50 тысяч [[ліўр]]аў [прыбытку]. У іх вельмі добрыя коні, самая танныя з якіх каштуюць не менш за 200 дукатаў; гэта турэцкія коні, паходжаннем з [[Анатолія|Анатоліі]], з правінцыі, што называецца Карманья (Carmenie). Кожны ўлан служыць на пяці конях; такім чынам, у харугвы з сотні ўланаў ёсць толькі 20 ''таварышаў'', якія едуць у адзін рад, так што кожны ўзначальвае [свой] шэраг; наступныя чатыры рады — гэта іх служкі, кожны ў сваім шэрагу. Даўжыня іх дзіды 19 футаў, яна полая, пачынаючы ад лаза да яблыка, астатняе зроблена з трывалага дрэва; на лязо свае пікі яны прымацоўваюць значкі, заўсёды двухколерныя: бела-чырвоныя, сіня-зялёныя або чорна-белыя, даўжынёй у 4—5 локцяў. Гэта робіцца, мабыць, для таго, каб палохаць варожых коняў, бо калі яны [гусары], апусціўшы дзіды, нясуцца ва ўвесь кар'ер [у атаку], сцяжкі раздзімаюцца, апісваючы кругі, і наводзяць жах на непрыяцельскіх коней, шыхт якіх яны хочуць прадзерці. Убраныя яны ў панцыры, наручы, накаленнікі, шлемы і г. д. Узбоч у іх толькі шабля, пад левым сцягном палаш, прывязаны да сядла, да правай лукі якога прымацаваны доўгі меч, шырокі ў рукаяці і вузейшы да лаза, у форме чатырохгранніка, для таго, каб можна было калоць таго, хто зваліўся на зямлю, але яшчэ жывога чалавека. Меч мае 5 футаў у даўжыню і круглую галаўню, каб зручней было прыціснуць да зямлі [саперніка] і пракалоць кальчугу; прызначэнне палаша — секчы целы, а шаблі — біцца з яе дапамогай і секчы кальчугу. Яны носяць таксама баявыя сякеры вагой да шасці фунтаў, якія падобныя выглядам да нашай чатырохграннай пікі, вельмі вострыя з доўгай дзяржальняй-рукаяццю, для таго каб можна было наносіць удары па варожых панцырах і шлемах, якія разбіваюцца ад такой зброі. {{канец цытаты}} Больш патэтычнае сведчанне, да якіх звычайна залішне сур'ёзна ставяцца польскія гісторыкі, пакінуў Веспасіян Кахоўскі ў сваёй «Песні вызваленай Вене» (1684), апісваючы гусарскую атаку, сведкам якой ён быў: {{цытата|<poem> Гусары апусцілі дзіды, На лёзах засталося шмат працятых, Збянтэжаны і застрашоны вораг, Удараў не пазбегнуць і не ўхіліцца, Бо хто знаёмы з тым кап'ём, Той знае, што пратне і дзве персоны, Другія ў паніцы бягуць, Як мухі перад варам кіпяткім<ref group="заўв.">Нелітаратурны пераклад.</ref>. </poem>{{Арыгінал|pl|<poem> Husarz kopije jeno co swe złoży Niejeden na szpil zostaje wetchniony, Co ich nie tylko zamiesza, lecz strwoży, Sztych nieuchronny i nie odłożony, Bo kogo trafi, tyrańsko się sroży Biorący czasem i po dwie persony, A drudzy pierzchną tak skwapliwym tropem, Jak muchy przykrym sobie przed ukropem<ref>''Kochowski W. H.'', [http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=6617&s=30 Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia wybawionego i inszych transakcyjej wojny tureckiej w roku 1683 szczęśliwie rozpoczętej]. — 1683. C. 30. {{ref-pl}}</ref>. </poem>}}}} == Пахавальны рытуал == Крылатыя гусары практыкавалі незвычайны пахавальны рытуал. Падчас [[Адпяванне|адпявання]] ў царкву на кані заязджаў гусар, які сімвалізаваў нябожчыка, і разбіваў гусарскую піку перад [[алтар]]ом. У паходзе такі рытуал праводзіць было нязручна, але ў мірны час цырымонія часта праводзілася і была апісана Енджэем Кітовічам<ref name="Soldatenko-S.31">''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&nbsp;3, — 1993. С.&nbsp;31.</ref><ref>''Китович'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/ Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона] {{ref-ru}}.</ref><ref>''Kitowicz J.'', Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, — 1855. {{ref-pl}}</ref>. == У кінематографе == Крылатая кавалерыя знайшла кінаўвасабленне<ref>[http://www.filmweb.pl/ filmweb.pl]</ref><ref>[http://www.kinopoisk.ru/ kinopoisk.ru]</ref> ў такіх стужках, як: * «'''Богдан Хмельницкий'''» (''Багдан Хмяльніцкі''), [[СССР]] (1941); * «'''Pan Wołodyjowski'''» (''Пан Валадыёўскі''), [[Польшча]] (1968); * «'''Potop'''» (''Патоп''), Польшча-СССР (1974); * «'''Kanclerz'''», serial telewizyjny (''Канцлер'', тэлевізійны серыял), Польшча (1989); * «'''Ogniem i mieczem'''» (''Агнём і мячом''), Польшча (1999); * «'''1612'''», [[Расія]] (2008); * «'''Тарас Бульба'''», Расія (2009); * «'''11 Settembre 1683'''» (''11 верасня 1683''), [[Італія]]-Польшча (2012). == Ушанаванне == [[Выява:Orłowski Husaria's attack.jpg|150px|злева|thumb|«Атака гусарыі», А. Арлоўскі.]] [[Выява:Polish 4 Batalion Pancerny breast badge.png|100px|thumb|Значок 4-га [[Брэст|Брэсцакага]] танкавага батальёна ВП.]] * Гусарская тэматыка з'яўляецца папулярным матывам творчасці шэрагу польскіх жывапісцаў, сярод якіх: [[Юзаф Брант]], [[Вацлаў Паўлішак]], [[Аляксандр Арлоўскі]] і інш<ref>[http://www.google.by/imgres?safe=off&client=firefox-a&hs=wBs&rls=org.mozilla:ru:official&biw=1252&bih=570&tbm=isch&tbnid=b775F-5jnX7ktM:&imgrefurl=http://historiarabki.blogspot.com/2012/02/rzeczpospolita-podhalanska-16691670.html&docid=O97GzxlqAN7lpM&imgurl=http://2.bp.blogspot.com/-H-X5KzTKjWQ/Sg8XjJUegWI/AAAAAAAAC6M/BcvbBfvT9Qg/s1600/Jzef%252BBrandt%252BHusarz.jpg&w=568&h=800&ei=-_l6Uav1OMbltQaA8YHQCQ&zoom=1&ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&iact=rc&dur=619&page=1&tbnh=190&tbnw=144&start=0&ndsp=13&tx=92&ty=92 «Гусар», Юзаф Брант]</ref><ref>[http://www.google.by/imgres?safe=off&client=firefox-a&rls=org.mozilla:ru:official&biw=1252&bih=570&tbm=isch&tbnid=1cYcdK1OO89eMM:&imgrefurl=http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/34888&docid=Wwmnavpo2PLf-M&imgurl=http://dic.academic.ru/pictures/wiki/files/72/Hussar_by_Alexander_Orlowski.jpg&w=439&h=600&ei=PPx6UZvqCsOytAb80YCgAw&zoom=1&ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&iact=rc&dur=491&page=1&tbnh=163&tbnw=136&start=0&ndsp=19&tx=76&ty=53 «Гусар», Алаксандар Арлоўскі]</ref>. * Да гусарскай сімволікі звярталася некаторыя падраздзяленні [[Войска польскае|Войска Польскага]], часцей за ўсё ў авіяцыі і бранятанкавых частках. Між іншых тэматычныя ўвасабленні гусарскага рыштунку з'яўляюцца элементамі: :  — Эмблема 1-ай бранятанкавай дывізіі [[Войска Польскае|Войска Польскага]] ўтрымлівае гусарскі [[капалін]] і крылы. :  — Значок 4-ага Брэсцкага бранятанкавага батальёна Войска Польскага ўтрымлівае гусарскі капалін. * Гусарскія крылы з'яўляюцца адным з элементаў помніка Валынскай кавалерыйскай брыгадзе, прысвечанага Бітве пад Мокрай, якая адбылася падчас [[Польская кампанія 1939 года|вераснёўскай кампаніі]] [[1939]] года. * У [[2004]] годзе гусарыя была ўшанавана помнікам на тэрыторыі Варшаўскай цытадэлі (праект Эдмунда Майкоўскага). * Гусар стаў тэматычным сімвалам праектаў Анджэя Пітыньскага, прысвечаных [[Катынскі расстрэл|ахвярам Катыні]]: :  — ''Помніка мсціўцы'' на польскім цвінтары ў Нацыянальным санктуарыі Божай Маці Чанстахоўскай у мястэчку Дойлстаўн, штат [[Пенсільванія]], [[1988]] год. :  — Нацыянальнага Катынскага манумента ў Балтыморы, [[2002]] год. * На сённяшні дзень існуе шэраг гістарычных уніфармісцкіх клубаў, якія рэканструююць гусарскую кавалерыю ў Польшчы<ref>[http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska przy zamku w Gniewie na stronach zamku.]</ref> і [[ЗША]]<ref>[http://www.husaria.us/ Suligowski's Regiment of the Polish Commonwealth] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130604223228/http://husaria.us/ |date=4 чэрвеня 2013 }}, Polish Nobility Association Foundation, [dostęp 12 czerwca 2008].</ref>. * У сучаснай Польшчы быў выпушчаны шэраг калекцыйных [[злоты]]х і паштовых марак, прысвечаных тэме гусарыі<ref>[http://joystamps.com/pl/stamp/732 Паштовая марка Zbroja husarska—XVIIw.]{{Недаступная спасылка}} {{ref-pl}}</ref><ref>[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,7,img,10779052,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html?ticaid=110798Złota Двухсотзлотая калекцыйная залатая манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}</ref><ref>[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,9,img,10779050,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html Дзесяцізлотая калекцыйная срэбная манета з серыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}</ref><ref>[http://www.google.by/imgres?safe=off&client=firefox-a&hs=QO&sa=X&rls=org.mozilla:ru:official&biw=1252&bih=570&tbm=isch&tbnid=yJt5U3_DeGe3bM:&imgrefurl=http://www.kangoo.pl/szukaj/husarz&docid=MUR_TBFvTzIRVM&imgurl=http://images.kangoo.pl/51355463/1545/large/4_dukaty_bitewne_2010_kolobrzeg_kluszyn_husarz.jpg&w=600&h=600&ei=o555UdzkGsWXhQepsIDQBg&zoom=1&ved=1t:3588,r:19,s:0,i:134&iact=rc&dur=522&page=2&tbnh=182&tbnw=182&start=12&ndsp=19&tx=88&ty=71 Каталог з аўкцыёну польскіх калекцыйных манет] {{ref-pl}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Кавалерыя]] * [[Гусары]] * [[Элеары]] * [[Уланы]] == Заўвагі == {{reflist|group="заўв."}} == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * Васильев А. [http://www.kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. {{ref-ru}} * [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775]{{Недаступная спасылка}} // Новый солдат: военное-исторический альманах / под ред. В. И. Киселова. — 2002. — № 142. {{ref-ru}} * Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1987. — Vol. 1. — 48 p. — ISBN 0-85045-736-X {{ref-en}} * Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1988. — Vol. 2. — 48 p. — ISBN 0-85045-744-0 {{ref-en}} * Brzezinski R. Polish Winged Hussar 1576—1775. — Oxford: Osprey, 2006. — 64 p. — ISBN 9781841766508 {{ref-en}} * Cichowski J., Szulczyński A. Husaria. — Warszawa: Dom Wydawniczy «Bellona», 2004. — 149 p. — ISBN 831109954-5 {{ref-pl}} * Jerzy Cichowski, Andrzej Szulczyński: Husaria. Warszawa: Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981. ISBN 83-11-06568-3. {{ref-pl}} * Gembarzewski B. Husarze. Ubiór, oporządzenie i uzbrojenie 1500—1775. — Warszawa: Arcadia, 1999. — 72 p. — ISBN 83-88055-01-1 {{ref-pl}} * Kobielski S. Chorągiew husarska pułku Hetmańskiego Rzewuskich i jej zbroje // Studia do dziejów dawnego uzbrojenia i ubioru wojskowego. — Cz. I. — Kraków, 1963. — S. 32-49. {{ref-pl}} * Podhorodecki L. — Chocim 1621, seria: «Historyczne bitwy», MON, 1988. {{ref-pl}} * Sikora R. Fenomen husarii. — Warszawa: Dom Wydawniczy Duet, 2004. — 270 p. — ISBN 83-7322-907-8 {{ref-pl}} * Sawicka Z. Koń w życiu szlachty w XVI—XVIII w. Toruń: Wyd. A. Marszałek, 2002. ISBN 83-7174-839-6. {{ref-pl}} * Sikora R. «Z dziejów husarii», Instytut Wydawniczy Erica, Warszawa 2010. {{ref-pl}} * Wasilkowska A. Husaria. The Winged Horsemen. — Warszawa: Interpress, 1998. — 158 p. — ISBN 8322326823 {{ref-en}} * Wimmer J. Historia piechoty polskiej do roku 1864. — Warszawa: Wydaw. Min. Obrony Narodowej, 1978. — 615 p. {{ref-pl}} * Żygulski Z. Husaria polska. — Warszawa: Pagina, 2000. — 177 p. — ISBN 83-86951-31-4 {{ref-pl}} == Спасылкі == {{External media |topic = |subtopic = |width = 180px |image1 = [http://vivathusaria.pl/vhgc/galeria-husarska/ Галерэя гусарыі] }} {{Commons|Category:Polish Winged Hussars}} * {{YouTube|AyJdeSslnys|logo=1}} — '''Gniew Husarii''' * {{YouTube|tpVH9UmQORE|logo=1}} — '''Husaria, Duma Rzeczpospolitej''' * {{YouTube|Sv_1UJzRLec|logo=1}} — '''Husaria «First Amongst Equals»''' * [http://www.picstopin.com/1200/husaria-polska-zobacz-forum-regulamin/http:||i27*tinypic*com|dyaddv*jpg%5B|IMG/ Husaria Polska Zobacz Forum Regulamin Picture] {{ref-pl}} * [http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska, zamek Gniew] {{ref-pl}} * [http://www.facebook.com/fotogniew StudioA, Gniew] {{ref-pl}} * [http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm Распространение огнестрельного оружия и войско Польского королевства и Великого княжества Литовского в XV—XVI вв.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120412045046/http://tochka.gerodot.ru/military/glava2_1.htm |date=12 красавіка 2012 }} {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Выдатны артыкул|Гісторыя}} [[Катэгорыя:Войска Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Войска Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] [[Катэгорыя:Гусарскія палкі]] [[Катэгорыя:Кавалерыя]] j92f90qrm8sqppeokv73tegv96qjyq1 0 172323 5158809 4894427 2026-06-27T11:43:37Z EUPBR 142515 5158809 wikitext text/x-wiki {{Imagestack |width = 250 |loop = yes |File:Polish EU Presidency 2025 Logo (non-verbose).svg|Польшча 2025 |||File:Belgium2024EU.png|Лагатып старшынства Бельгіі (2024) |File:Logo III Spanish EU Council Presidency 2023.svg|Іспанія 2023 |File:Logo Sweden EU Council Presidency 2023.svg|Швецыя 2023 |File:Logo Czech EU Council Presidency 2022.svg|Чэхія 2022 |File:Logo PFUE.svg|Францыя 2022 |File:Slovenia 2021 Presidency.jpg|Славенія 2021 |File:Logo Portuguese Presidency of the Council of the European Union 2021.jpg|Партугалія 2021 |File:Logo German Presidency of the Council of the European Union 2020.jpg|Германія 2020 |File:Logo Croatian Presidency of the Council of the European Union 2019.png|Харватыя 2020 |File:Finlandia2019.png|Фінляндыя 2019 |File:Logo Rumänische Ratspräsidentschaft 2019.png|Румынія 2019 |File:Austrian EU Presidency 2018 preview.svg|Аўстрыя 2018 |File:Bulagrian Precideny 2018 native edit.svg|Балгарыя 2018 |File:EU2017.EE logo variant 02.jpg|Эстонія 2017 |File:Maltesische EU-Ratspräsidentschaft 2017 Logo.png|Мальта 2017 |File:Logo Slowakische Ratspräsidentschaft 2016.png|Славакія 2016 |File:Logo Niederländische Ratspräsidentschaft 2016.svg|Нідэрланды 2016 |File:Logo Luxemburgische Ratspräsidentschaft 2015.svg|Люксембург 2015 |File:Logo Lettische Ratspräsidentschaft 2015.svg|Латвія 2015 |File:Logo Italienische Ratspräsidentschaft 2014.svg|Італія 2014 |File:Logo-présidence-grecque-2014.png|Грэцыя 2014 |File:Lietuvos pirmininkavimas ES Tarybai 2013 logo horizontal RGB.svg|Літва 2013 |File:Polish Presidency 01 07 2011 - 31 12 2011 (6681779873).jpg|Польшча 2011 |File:Hungarian presidency of the EU 2011.svg|Венгрыя 2011 |File:Belgian presidency of the EU 2010.svg|Бельгія 2010 |File:Logo Spanische Ratspräsidentschaft 2010.svg|Іспанія 2010 |File:EU Swedish Presidency 2009 Logo.jpg|Швецыя 2009 |File:Logo Tschechische Ratspräsidentschaft 2009.svg|Чэхія 2009 |File:Logo Französische Ratspräsidentschaft 2008.svg|Францыя 2008 |File:Logo Deutsche Ratspräsidentschaft 2007.svg|Германія 2007 |File:Austrian Presidency 2006.svg|Аўстрыя 2006 |File:EU_Presidency_Logo_NL2004.png|Нідэрланды 2004 |File:Austrian Presidency of the EU 1998 (logo A).svg|Аўстрыя 1998 |File:Spanish_European_Uunion_presidency_1995.png|Іспанія 1995 }} '''Дзяржава — старшыня Савета Еўрапейскага саюза''' — дзяржава — член [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]], якая мае права прыняцця агульных рашэнняў у [[Савет Еўрапейскага саюза|Савеце Еўрапейскага саюза]]. Гэтым правам надзелены ўрад краіны-старшыні, абранага на перыяд шасці месяцаў, па папярэдне прынятым спісе (па прынцыпе ратацыі). [[Прэм’ер-міністр]] дзяржавы-старшыні на шэсць месяцаў становіцца старшынёй [[Савет Еўрапейскага саюза|Савета Еўрапейскага саюза]]. == Трайное прэзідэнцтва == Сістэма шасцімесячнай ратацыі ўжо даўно выклікала нараканні па прычыне занадта кароткага тэрміна. Пасля пашырэння ЕС да 25 краін узнікла неабходнасць змены інстытута прэзідэнцтва ЕС. З 2007 г. сістэма кіраўніцтва трансфармавана ў новую форму «калектыўнага трайнога прэзідэнцтва». Цяпер на паўтара года распрацоўваецца позва па пэўных бягучых пытаннях, вырашаць якія павінны тры краіны-старшыні па чарзе. У выніку адна краіна-старшыня проста працягвае распачатую працу папярэдніка. '''План старшынства ў [[Савет Еўрапейскага саюза|Савеце]]'''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/dec/2016/1316/oj/eng|title=Decision - 2016/1316 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu|access-date=2024-03-19}}</ref>''':''' {| cellspacing="0" cellpadding="4" border="1" style="width:300px; border-collapse:collapse; background-color:#ffffff; border-color:#dddddd; white-space:nowrap; font-size:100%;" |- | '''Год''' | '''1&nbsp;студзеня&nbsp;—&nbsp;30&nbsp;чэрвеня''' | '''1&nbsp;ліпеня&nbsp;—&nbsp;31&nbsp;снежня''' |- | 2000 | {{flagicon|Партугалія}}&nbsp;[[Партугалія]] | {{flagicon|Францыя}}&nbsp;[[Францыя]] |- | 2001 | {{flagicon|Швецыя}}&nbsp;[[Швецыя]] | {{flagicon|Бельгія}}&nbsp;[[Бельгія]] |- | 2002 | {{flagicon|Іспанія}}&nbsp;[[Іспанія]] | {{flagicon|Данія}}&nbsp;[[Данія]] |- | 2003 | {{flagicon|Грэцыя}}&nbsp;[[Грэцыя]] | {{flagicon|Італія}}&nbsp;[[Італія]] |- | 2004 | {{flagicon|Ірландыя}}&nbsp;[[Ірландыя]] | {{flagicon|Нідэрланды}}&nbsp;[[Нідэрланды]] |- | 2005 | {{flagicon|Люксембург}}&nbsp;[[Люксембург]] | {{flagicon|Вялікабрытанія}}&nbsp;[[Вялікабрытанія]] |- | 2006 | {{flagicon|Аўстрыя}}&nbsp;[[Аўстрыя]] | {{flagicon|Фінляндыя}}&nbsp;[[Фінляндыя]] |- | 2007 | {{flagicon|Германія}}&nbsp;[[Германія]] | {{flagicon|Партугалія}}&nbsp;[[Партугалія]] |- | 2008 | {{flagicon|Славенія}}&nbsp;[[Славенія]] | {{flagicon|Францыя}}&nbsp;[[Францыя]] |- | 2009 | {{flagicon|Чэхія}}&nbsp;[[Чэхія]] | {{flagicon|Швецыя}}&nbsp;[[Швецыя]] |- | 2010 | {{flagicon|Іспанія}}&nbsp;[[Іспанія]] | {{flagicon|Бельгія}}&nbsp;[[Бельгія]] |- | 2011 | {{flagicon|Венгрыя}}&nbsp;[[Венгрыя]] | {{flagicon|Польшча}}&nbsp;[[Польшча]] |- | 2012 | {{flagicon|Данія}}&nbsp;[[Данія]] | {{flagicon|Кіпр}}&nbsp;[[Рэспубліка Кіпр|Кіпр]] |- | 2013 | {{flagicon|Ірландыя}}&nbsp;[[Ірландыя]] | {{flagicon|Літва}}&nbsp;[[Літва]] |- | 2014 | {{flagicon|Грэцыя}}&nbsp;[[Грэцыя]] | {{flagicon|Італія}}&nbsp;[[Італія]] |- | 2015 | {{flagicon|Латвія}}&nbsp;[[Латвія]] | {{flagicon|Люксембург}}&nbsp;[[Люксембург]] |- | 2016 | {{flagicon|Нідэрланды}}&nbsp;[[Нідэрланды]] | {{flagicon|Славакія}}&nbsp;[[Славакія]] |- | 2017 | {{flagicon|Мальта}}&nbsp;[[Мальта]] | {{flagicon|Эстонія}}&nbsp;[[Эстонія]] |- | 2018 | {{flagicon|Балгарыя}}&nbsp;[[Балгарыя]] | {{flagicon|Аўстрыя}}&nbsp;[[Аўстрыя]] |- | 2019 | {{flagicon|Румынія}}&nbsp;[[Румынія]] | {{flagicon|Фінляндыя}}&nbsp;[[Фінляндыя]] |- | 2020 | {{flagicon|Харватыя}}&nbsp;[[Харватыя]] | {{flagicon|Германія}}&nbsp;[[Германія]] |- | 2021 | {{flagicon|Партугалія}}&nbsp;[[Партугалія]] | {{flagicon|Славенія}}&nbsp;[[Славенія]] |- | 2022 | {{flagicon|Францыя}}&nbsp;[[Францыя]] | {{flagicon|Чэхія}}&nbsp;[[Чэхія]] |- |2023 |{{Сцягафікацыя|Sweden}} |{{Сцягафікацыя|Spain}} |- |2024 |{{Сцягафікацыя|Belgium}} |{{Сцягафікацыя|Hungary}} |- |2025 |{{Сцягафікацыя|Poland}} |{{Сцягафікацыя|Denmark}} |- |2026 |{{CYP}} |{{IRL}} |- |2027 |{{LIT}} |{{GRC}} |- |2028 |{{ITA}} |{{LVA}} |- |2029 |{{LUX}} |{{NED}} |- |2030 |{{SLK}} |{{MLT}} |} {{зноскі}} {{Еўрапейскі саюз у тэмах}} [[Катэгорыя:Савет Еўрапейскага саюза]] tcika64aqjt5kzxtos998b9rmswa6oy 0 176498 5158794 4468397 2026-06-27T09:24:10Z Endlesspumpkin 170355 vase shows Eurynoe, not Eurynome (http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0003:entry=no.170) 5158794 wikitext text/x-wiki '''Эўрыно́ма''', ({{lang-grc|Εὐρυνόμη}}) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі [[Акіяніды|акіяніда]], дачка [[Акіян (тытан)|Акіяна]] і [[Тэфіда|Тэфіды]]<ref> Гесіёд. Тэагонія 359; Гігін. Міфы. Уводзіны 6 </ref>. Жонка [[Афіён]]а, кіравала [[Алімп]]ам<ref> Апалоній Родаскі. Арганаўтыка I 500 </ref> (паводле Ферэкіда Сірскага). Дзерлася ўрукапашную з [[Рэя]]й<ref> Схолии к Ликофрону. Александра 1191 // Примечания Н. А. Чистяковой в кн. Аполлоний Родосский. Аргонавтика. М., 2001. С.184 </ref>, але пацярпела паражэнне і была скінута ў [[Тартар]]<ref> Лікафрон. Аляксандра 1197 </ref>. Маці [[харыты|харыт]], народжаных ёю ад [[Зеўс]]а<ref> Гесіёд. Тэагонія 907; Калімах, фр.384 Пфайфер; Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка I 2, 2; 3, 1 </ref> (ці [[Акіян (тытан)|Акіяна]]). Маці [[Асоп Фліясійскі|Асопа]] ад [[Зеўс]]а (па версіі)<ref> Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 12, 6 </ref>. Разам з [[Фетыда]]й дапамагла [[Гефест]]у<ref> Гамер. Іліяда XVIII 398 </ref>. Яе храм знаходзіўся ў [[Аркадзія|Аркадзіі]], яе драўляная статуя аблытана залатымі ланцугамі, ніжняя частка цела як у рыбы<ref> Паўсаній. Апісанне Элады VIII 41, 4.6 </ref>. Служка багіні [[Гармонія (міфалогія)|Гармоніі]]<ref> Нон. Дзеянні Дыяніса XLI 311 </ref>. У гонар Эўрыномы названы [[астэроід]] [[(79) Эўрынома]], адкрыты ў 1863 годзе. {{зноскі}} {{ЭСБЕ}} {{Старажытнагрэчаская міфалогія}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Імёны грэчаскага паходжання]] [[Катэгорыя:Акіяніды]] 6gynl1uk0ak3w7qt4d0shjkfs2b2oj3 0 177991 5158687 5149420 2026-06-26T21:07:05Z Siliyiw 169172 5158687 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Васіленка}} {{Асоба}} '''Галіна Канстанцінаўна Васіленка''' ({{ДН|18|8|1935}}, в. [[Будкі (Нараўлянскі раён)|Будкі]], [[Нараўлянскі раён]]) — палявод, жывёлавод. [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Василенко Галина Константиновна |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 103 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|міні|197x197пкс|[[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алея Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]].]] З 1952 года палявод<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 360.</ref>, з 1960 — свінарка, з 1966 — загадчык жывёлагадоўчай фермай калгаса «XXII з’езд КПСС» [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]]. Званне Героя нададзена за поспехі ў павелічэнні вытворчасці і нарыхтовак мяса. Член ЦК КПБ у 1971—1976 гадах. Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] у 1967—1971 гадах<ref name="БС"/>. Дэлегат XXVII з’езда КПБ<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 360.</ref>. == Ушанаванне памяці == * Імя і фатаграфія Галіны Васіленка размешчаны на [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы Нараўлянскага раёна]] (адкрыта 6 лістапада 2010) ў [[Нароўля|Нароўлі]]<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет}}</ref><ref>Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 19.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Васіленка Галіна Канстанцінаўна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] rbt8ntbqdfew2nw3u1i5nye96fi9awm 0 178404 5158631 4595580 2026-06-26T14:29:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158631 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gravity anomalies on Earth.jpg|міні|300px|Гравітацыйныя анамаліі Зямлі (па дадзеным NASA GRACE — Gravity Recovery And Climate Change.)]] '''«Гравітацыйная анамалія» («ГА»''') — агульны тэрмін, які ўжываецца ў выпадках, калі назіраюцца незвычайныя паказчыкі [[Гравітацыйнае поле|гравітацыйнага поля]] або гравітацыйныя характарыстыкі аб'екта. Тэрмін выкарыстоўваецца таксама ў выпадках, калі матэматычная мадэль гравітацыйнай тэорыі супярэчыць іншай тэорыі або фізічнай прыродзе [[Гравітацыйнае ўзаемадзеянне|гравітацыйнага ўзаемадзеяння]]. == Касмалогія == У [[Касмалогія|касмалогіі]] незвычайныя скопішча масы рэчыва, якія праяўляюць сябе ў выглядзе [[Гравітацыйная лінза|гравітацыйных лінзаў]] і анамальнага размеркавання хуткасцей аб'ектаў у іх наваколлі. У такіх выпадках, як у выпадку «Вялікага атрактара», назіраюцца абедзве гэтыя з'явы. Таксама, звычайна тэрмін ГА выкарыстоўваецца ў сувязі са скопішчамі [[Цёмная матэрыя|цёмнага рэчыва]] ці [[схаваная маса|схаванай масы]] [[Сусвет]]у<ref>[http://ufn.ru/ru/articles/2008/11/a/ Рябов В. А., Царёв В. А., Цховребов А. М. Поиски частиц тёмной материи. УФН 178 (2008) с.1129.]</ref>. == Геафізіка == У прымяненні да формаў і гравітацыйных уласцівасцей нябесных цел, гравітацыйныя анамаліі звычайна выяўляюцца ў выглядзе змены [[Паскарэнне вольнага падзення|паскарэння вольнага падзення]] ў іх наваколлі, што можа сведчыць аб наяўнасці [[Карысныя выкапні|карысных выкапняў]] з вялікім значэннем [[Шчыльнасць|шчыльнасці]] ці, наадварот , аб наяўнасці вялікіх пустэч у пародах. Адной з праяў анамаліі з'яўляецца змена хуткасці ходу маятнікавага гадзінніка. У выпадках, асацыіраваных з пакладамі руды, часта назіраюцца таксама геамагнітныя анамаліі, якія звязваюць з рознымі з'явамі ў [[Атмасфера Зямлі|атмасферы Зямлі]] і ў іёнасферы . У адрозненне ад такіх масіўных [[Нябеснае цела|нябесных цел]], як [[Зямля]], больш лёгкія нябесныя целы валодаюць вялікімі адноснымі значэннямі гравітацыйных анамалій, што не дазваляе апісваць іх гравітацыйны патэнцыял гарманічнымі функцыямі. У выпадку Зямлі гравітацыйны патэнцыял паверхні, або [[геоід]], апісваецца менавіта на падставе матэматычных тэорый з выкарыстаннем гарманічных функцый{{nowrap|функций<ref>[http://lnfm1.sai.msu.ru/grav/russian/lecture/tfe/index.html В.Л.Пантелеев. "Теория фигуры Земли" (курс лекций)]</ref>.}}. Гравітацыйныя анамаліі Месяца маюць уласныя назвы - масконы. З пачаткам эры касмічных палётаў вывучэнне геапатэнцыялу Зямлі ажыццяўляецца ў асноўным з дапамогай вывучэння змены становішча [[Штучны спадарожнік Зямлі|штучных спадарожнікаў Зямлі]], якія абсталяваны акселерометрам. Мяркуецца, што з'яўленне гравітацыйных анамалій можна таксама звязаць з узнікненнем небяспекі [[землятрус]]аў і [[Вывяржэнне вулкана|вывяржэнняў вулканаў]]<ref>[http://www.esa.int/esaLP/LPgoce.html GOCE — хатняя старонка праекту на сайце ЕКА]</ref>. == Тэарэтычная фізіка == [[Файл:Triangle_diagram.svg|міні|right|Анамаліі ў чатырохмернай [[Прастора-час|прасторы-часу]] ў выглядзе дыяграмы [[Дыяграмы Фейнмана|Фейнмана]].]] Акрамя гравітацыйных анамалій ў [[Квантавая тэорыя поля|квантавай тэорыі поля]], да патэнцыяльна магчымых з'яў варта таксама аднесці антыгравітацыйныя ўласцівасці [[антырэчыва]], якія па стане на 2009 год не пацверджаныя і застаюцца гіпатэтычнымі<ref>[http://www.scientific.ru/journal/antihydrogen.html Много холодного антиводорода в ЦЕРНе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121025111650/http://www.scientific.ru/journal/antihydrogen.html |date=25 кастрычніка 2012 }} — научно-популярная статья из журнала Scientific.ru.</ref>. === Квантавая фізіка === У [[Тэарэтычная фізіка|тэарэтычнай фізіцы]] тэрмін ''гравітацыйная анамалія'' з'яўляецца прыкладам вымяральнай анамаліі ў [[Квантавая механіка|квантавай механіцы]] ў выглядзе [[дыяграмы Фейнмана]] з адной пятлёй, якая выказвае сіметрыю вымярэнняў ў квантавай тэорыі поля і вызначае каварыянтнасць тэорыі з [[Агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыяй адноснасці]]. Прыметнік «Гравітацыйная» атрымліваецца з сіметрыі гравітацыйнай тэорыі, а менавіта з прынцыпу эквівалентнасці розных узаемадзеянняў у фізіцы. Таксама ўжываецца тэрмін ''«Дыфеаморфнай анамаліі»''. Агульная каварыянтнасць з'яўляецца асновай агульнай тэорыі адноснасці або сучаснай тэорыі гравітацыі. Больш за тое, неабходнасць прынцыпу агульнай каварыянтнасці выцякае з неабходнасці прывядзення ў адпаведнасць [[Квантавая гравітацыя|квантавай тэорыі гравітацыі]] — для выключэння немагчымых (нефізічных) ступеняў свабоды з адмоўнай нормай, а менавіта з палярызацыяй [[гравітон]]аў ўздоўж размернасці часу. Анамалія звычайна выяўляецца ў выглядзе дыяграмы Фейнмана з [[Хіральнасць|хіральным]] [[ферміён]]ам, які перамяшчаецца па пятлі з N знешніх гравітонаў, далучаных да пятлі дыяграмы, дзе <math>N=1+D/2</math> і <math>D</math> — размернасць [[Прастора-час|прасторы-часу]]. Анамаліі выяўляюцца толькі пры цотных размернасцях прасторы. Аднак, анамаліі могуць таксама паўстаць у прасторы няцотнай размернасці на разнастайнасці, якія ўключаюць у сябе мяжу [[мноства]]<ref>{{cite journal | last = Alvarez-Gaume | first = Luis | coauthors = Edward Witten | title = Gravitational Anomalies | journal = Nucl. Phys. B | volume = 234 | pages = 269 | date = 1984 | doi = 10.1016/0550-3213(84)90066-X |lang-en}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Гравітацыйная няустойлівасць]] * [[Касмалогія]] * [[Геафізіка]] * [[Планеталогія]] * [[Схаваная маса]] == Зноскі == {{reflist}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гравітацыя]] [[Катэгорыя:Геадэзія]] [[Катэгорыя:Планеталогія]] [[Катэгорыя:Тэорыі гравітацыі]] [[Катэгорыя:Касмалогія]] jqkrw12xrqcys7os2t0krbyme9hfyuc 0 184205 5158736 5149940 2026-06-27T04:01:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158736 wikitext text/x-wiki [[Файл:Гаяна.gif|thumb|Карта Гаяны.]] '''Гісторыя Гаяны''' займае прамежак часу больш за 10 тысяч гадоў. Хаця незалежная дзяржава [[Гаяна]] ўзнікла толькі ў [[1966]] годзе, яна мае багатае мінулае, прадстаўленае шматвяковай гісторыяй [[індзейцы|індзейцаў]], карэнных жыхароў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]], каланіяльным перыядам дамінавання [[Еўропа|еўрапейскіх]] дзяржаў, фарміраваннем сучаснага [[этнас|шматэтнічнага]] грамадства Гаяны, яго барацьбой за незалежнасць і сацыяльную раўнавагу. == Першабытнае грамадства == Першыя людзі з’явіліся на тэрыторыі Гвіяны каля 11 тысяч гадоў таму. У 15 — 4 тысячагоддзях да н. э. працягвалася стварэнне сучаснага ландшафта [[Поймавыя глебы|алювіяльнай]] раўніны. Першыя пасяленцы на захад ад [[Эсекіба|ракі Эсекіба]] жылі сярод [[балота|балот]] і [[мангры|мангравых лясоў]], займаліся [[паляванне]]м і [[збіральніцтва]]м. Каля 7 тысяч гадоў таму на поўначы Гаяны сфарміравалася прымітыўная [[археалагічная культура|культура]], носьбіты якой шырока ўжывалі прылады працы з шліхтаванага [[кварц]]у і [[косць|костак]] жывёл, выраблялі раслінныя [[валокны]], плеценыя [[кошык]]і і ўпрыгожванні. Археолагі высветлілі, што асновай харчавання ў той час былі [[рыбы|рыба]], [[чарапахі]], [[крабы]], дзікія [[арэхі]], [[казуркі]] і г. д.<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter1.html THE EARLY AMERINDIAN SETTLEMENTS]</ref> Каля 4 тысяч гадоў таму забалочаныя [[бераг]]і [[рака|рэк]], што былі прытулкам для людзей і жывёл, ахапіла моцная [[засуха]]. Узровень [[мора]] падвысіўся. Гэта вымусіла паляўнічых і збіральнікаў перасяляцца ўглыб тэрыторый, дзе меліся запасы прэснай вады, аднак не было некаторых відаў [[пальмы|пальмаў]], з якіх атрымоўвалі важныя для рацыёна [[крухмал]]істыя рэчывы. Таму каля 3 тысячагоддзяў таму старажытныя насельнікі Гаяны перайшлі да [[земляробства]], сталі вырошчваць [[маніёк]]. [[Археалогія|Археолагі]] лічаць, што земляробы 1 тысячагоддзя н. э. былі прамымі продкамі сучасных [[індзейцы|індзейцаў]] [[аравакі|аравакаў]] і [[варау]]<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter2.html THE LATER AMERINDIAN SETTLEMENTS]</ref>. Яны будавалі адносна невялікія паселішчы да 15 хацін, у балоцістай мясцовасці рабілі штучныя насыпы з [[пясок|пяску]] і [[торф]]у, якія дапамагалі ратавацца ад паводак, выраблялі [[кераміка|кераміку]] і [[прыродны камень|каменныя]] прылады. Незадоўга да прыходу еўрапейцаў на поўначы [[Гаяна|Гаяны]] з’явіліся [[калінья|карыбы]]. Акрамя таго, у розных раёнах жылі асобныя групы [[Гуарані (група народаў)|гуарані]]<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter3.html MAIN AMERINDIAN GROUPS UP TO THE NINETEENTH CENTURY]</ref>. == Пачатак еўрапейскай каланізацыі == [[Файл:Berbice in 1780.jpg|thumb|left|Карта калоніі на рацэ Бербіс, 1780 г.]] [[бераг|Узбярэжжа]] Гаяны было адкрыта [[Іспанія|іспанцамі]] ў [[1498]] г. У [[1499]] г. яно было даследавана экспедыцыяй [[Алонса дэ Ахеда]] і [[Амерыга Веспучы]]<ref>[http://info.asprs.org/resources/grids/04-2003-guyana.pdf Co-operative Republic of Guyana] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304125711/http://info.asprs.org/resources/grids/04-2003-guyana.pdf |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Згодна [[Тардэсільяскі дагавор|Тардэсільяскаму дагавору]] [[1494]] г. паміж Іспаніяй і [[Партугалія]]й, тэрыторыя сучаснай Гаяны трапляла ў зону іспанскага ўплыву. Нізінныя забалочаныя землі з вільготным неспрыяльным [[клімат]]ам не зацікавілі іспанскіх перасяленцаў. Яны абгрунтаваліся далёка на захадзе, на тэрыторыі сучаснай [[Венесуэла|Венесуэлы]], хаця працягвалі лічыць Гаяну сваёй тэрыторыяй<ref>[http://www.guyanatimesinternational.com/?p=25715 Settlement in Guiana from earliest times]</ref>. Заходняя Гаяна да ракі Эсекіба была фармальна ўключана ў склад віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. З канца [[16 стагоддзе|XVI]] ст. вусці Эсекіба, [[Дэмерара|Дэмірары]] і [[Бербіс]]а аказалася прывабнымі для [[Нідэрланды|галандцаў]] і [[Англія|англічан]], якія імкнуліся замацавацца ў [[Новы Свет|Новым Свеце]] на землях, непадкантрольных іспанцам. У Еўропе тэрыторыя Гаяны была вядома як частка [[Гвіяна|Гвіяны]]. Яе назва пазней замацавалася за краінай як Гаяна. Сама назва паходзіць з мовы індзейцаў і значыць «зямля шматлікіх [[вада|вод]]»<ref>[https://www.enlivened.info/post/guyana-land-of-many-waters Guyana- Land of Many Waters]</ref>. У [[1595]] г. англійскі [[пірацтва|пірат]] і [[палітык|палітычны дзеяч]] [[Уолтэр Рэлі]] прэзентаваў [[кніга|кнігу]] «Адкрыццё Гвіяны». Яна была напісана на аснове справаздачы аб яго сапраўднай вандроўцы ў [[Амерыка|Амерыку]], але ўтрымоўвала шмат перабольшванняў і [[міфалогія|міфалагічных]] сюжэтаў аб багаццях гэтай маладаследаванай краіны. У [[1617]]—[[1618]] гг. У. Рэлі па загаду караля здзейсніў яшчэ адну вандроўку ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвую Амерыку]] ў пошуках апісаных ім багаццяў. Яна скончылася беспаспяхова<ref>[http://dzsarea.com/%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B0-%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B5%D0%B2/ Катастрофа американских индейцев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180914123435/http://dzsarea.com/%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B0-%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B5%D0%B2/ |date=14 верасня 2018 }}</ref>. Аднак праца пірата доўгі час турбавала розум еўрапейцаў<ref>[http://science.nationalgeographic.com/science/archaeology/el-dorado/ El Dorado Legend Snared Sir Walter Raleigh] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170213054547/http://science.nationalgeographic.com/science/archaeology/el-dorado/ |date=13 лютага 2017 }}</ref>. Толькі ў канцы [[18 стагоддзе|XVIII]] — пачатку [[19 стагоддзе|XIX]] ст. дзякуючы пошукам [[Аляксандр Гумбальт|Аляксандра фон Гумбальта]] стала зразумела, што ў Гвіяне няма [[Эльдарада]]. У [[1598]] г. узбярэжжа Гаяны таксама даследавала галандская экспедыцыя. У [[1616]] г. галандцы заснавалі першую калонію на рацэ Эсекіба. Іх поспеху садзейнічала падтрымка галандцаў з боку англічан, якія каланізавалі на суседні востраў [[Барбадас]], а таксама [[індзейцы|індзейцаў]]-[[аравакі|аравакаў]], якія пасля [[1618]] г. распачалі канфлікт з іспанцамі. У [[1621]] г. калонія была падпарадкавана галандскай Вест-Індскай кампаніі. У вусці Эсекіба была пабудавана [[крэпасць]] Зеландыя, калонія атрымала назву Новая Зеландыя ({{lang-nl|Nova Zeelandia}})<ref>[http://guyaneseonline.files.wordpress.com/2013/04/the-remnants-of-the-early-dutch-in-guyana.pdf Dmitri Allicock, Remnants Of The Early Dutch in Guyana]</ref>. Да пачатку XVIII ст. галандцы здолелі стварыць яшчэ шэраг калоній на ўзбярэжжы Гаяны і [[Сурынам]]а. Адным з найбольш важных галандскіх фарпостаў у Паўднёвай Амерыцы стала калонія на рацэ Бербіс, створаная ў [[1627]] г. Яе цэнтрам у XVIII ст. быў [[Нью-Амстэрдам|Новы Амстэрдам]], багатае і добра ўмацаванае ваеннае і гандлёвае паселішча<ref>[http://www.spanglefish.com/slavesandhighlanders/index.asp?pageid=375156 The Colony of Berbice]</ref>. У сярэдзіне XVIII ст. паўстала калонія на рацэ Дэмірара<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter24.html ESTABLISHMENT OF DEMERARA]</ref>. Спроба англічан у [[1620]] г. замацавацца ў Гвіяне<ref>[http://www.danbyrnes.com.au/business/business8.html The Business of Slavery]</ref> скончылася беспаспяхова. Першыя галандскія пасяленцы ў Гвіяне часцей былі мараплаўцамі і гандлярамі. Яны былі вымушаны адстойваць сваё права на жыццё ў кровапралітных сутыкненнях з еўрапейскімі піратамі і індзейцамі. Ужо сярод першых каланістаў Эсекіба былі чарнаскурыя [[рабства|рабы]] [[афрыка]]нскага паходжання. З другой паловы XVII ст. колькасць рабоў узрасла ў сувязі з паступовай пераарыентацыяй мясцовай [[эканоміка|эканомікі]] з гандлю на сельскую гаспадарку, заснаваную на камерцыйным вырошванні [[тытунь|тытуню]], [[кафейнае дрэва|кавы]], [[маніёк|касавы]], [[бавоўна|бавоўны]] і [[цукровы трыснёг|цукровага трыснягу]]. Галандская Вест-Індская кампанія садзейнічала пашырэнню прыватных плантацый гэтых культур. Рабы з’яўляліся таннай рабочай сілай, да таго ж фактычна бяспраўнай. Вынікам жорсткай эксплуатацыі чарнаскурых нявольнікаў стала паўстанне бербіскіх рабоў [[23 лютага]] [[1763]] г. На той час у калоніі жыло 346 еўрапейцаў і 3833 нявольнікі-афрыканцы. Паўстанцы здолелі добра арганізавацца, стварылі свой урад, які ўзначаліў малады правадыр з [[Гана|Ганы]], Кофі. Да канца красавіка яны выгналі белае насельніцтва, хаця не здолелі захапіць [[крэпасць]] Насау ў Новым Амстэрдаме. У калонію тэрмінова прыбылі ваенныя падмацаванні, якія задушылі паўстанне. 88 паўстанцаў былі закатаваны, з іх 22 — спалены жыўцом<ref>[http://sharenews.com/atrocities-by-europeans-led-to-the-berbice-revolution/ Murphy Browne, Atrocities by Europeans led to the Berbice Revolution] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140224230821/http://sharenews.com/atrocities-by-europeans-led-to-the-berbice-revolution/ |date=24 лютага 2014 }}</ref>. З пачаткам [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]] ў Карыбскім басейне зноў ажывіўся гандаль. Галандскія каланісты пастаўлялі [[кантрабанда|кантрабанду]] ў [[Паўночная Амерыка|паўночнаамерыканскія]] [[Вялікабрытанія|брытанскія]] калоніі, ахопленыя паўстаннем. Але гэта прывяло да канфлікта з Вялікабрытаніяй. У [[1781]] г. брытанскія [[капёры]] захапілі калоніі ў Гаяне, захавалі прыватныя валоданні саміх каланістаў, аднак маёмасць Вест-Індскай кампаніі абвясцілі брытанскай<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter33.html GUYANA UNDER BRITISH, FRENCH AND DUTCH (1781—1783)]</ref>. Цікава, што спробу ўзброенага супраціўлення паспрабаваў арганізаваць толькі губернатар калоніі на Бербісе. У астатніх выпадках брытанцы дамагліся перамогі праз перагаворы. У вусці ракі Дэмерара захопнікі пабудавалі крэпасць Джордж, будучы [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўн]]. У [[1782]] г. Гаяна была захоплена [[Францыя|французамі]]. У [[1783]] г. кантроль над калоніямі быў зноў вернуты галандцам. У [[1795]] г., калі Нідэрланды былі захоплены [[Вялікая французская рэвалюцыя|французскімі рэвалюцыйнымі]] войскамі, і новы ўрад перайшоў на бок Францыі, Вялікабрытанія як супернік французаў у [[1796]] гг. зноў акупавала Гаяну. Брытанскія ўлады імкнуліся зацвердзіць гэтыя землі за сабою на доўгі час, таму садзейнічалі перасяленню брытанскіх каланістаў. Паводле дагавораў [[1814]] г., падпісаных у [[Лондан]]е<ref>[http://www.britishempire.co.uk/maproom/britishguiana.htm britishempire.co.uk]</ref>, Нідэрланды канчаткова адмовіліся ад калоній у Гаяне на карысць Вялікабрытаніі. == Брытанская Гвіяна == [[Файл:Plate 2 Retreat of Lt Brady.jpg|thumb|Паўстанне 1823 г.]] З [[1796]] г. [[Вялікабрытанія]] праводзіла ў захопленых ёю [[Нідэрланды|галандскіх]] [[калонія]]х [[Гвіяна|Гвіяны]] палітыку прасоўвання сваіх інтарэсаў. Галандскія каланісты здолелі захаваць свае маёмасныя правы на плантацыі, аднак [[эканоміка]] калоній была падпарадкавана брытанскімі [[гандаль|гандлёвымі]] фірмамі у [[Лондан]]е. Былі праведзены адміністрацыйныя рэформы, і зменена падатковая сістэма. Раней органы кіравання галандскай Вест-Індскай кампаніі спаганялі цвёрды натуральны [[падатак]] [[бавоўна]]й і [[цукар|цукрам]] з кожнага пасяленца. Плантатарам прыходзілася плаціць не толькі за сябе, але і за [[рабства|рабоў]]. Кампанія таксама кантралявала знешнія гандлёвыя аперацыі. Такім чынам, плантатары пазбаўляліся значнай часткі прыбыткаў і не былі заахвочаны пашыраць вытворчасць. Брытанская адміністрацыя ўвяла падаткі на зямельную маёмасць і гандлёвыя аперацыі. Частка выплачаных грошаў размяркоўвалася радамі плантатараў на мясцовыя патрэбы. Ваенныя падзеі ў [[Еўропа|Еўропе]] стымулявалі павышэнне коштаў на сыравіну, што спрыяла рэзкаму росту прыбыткаў і заахвоціла пашыраць гаспадарку. Асновай таннай вытворчасці заставаліся рабы [[афрыка]]нскага паходжання. Нягледзячы на забарону гандля рабамі ў [[1807]] г., іх колькасць імкліва павялічвалася і да пачатку 1830-х гг. склала некалькі дзесяткаў тысяч чалавек. У [[1795]] г. на захадзе калоніі Эсекіба-Дэмерара адбылося выступленне рабоў, незадаволеных эксплуатацыяй галандскімі плантатарамі. Змовы рабоў выкрываліся на працягу [[1800]]—[[1815]] гг. [[18 жніўня]] [[1823]] г. успыхнула паўстанне рабоў ва ўсходняй частцы гэтай калоніі. Першапачаткова яно ахапіла толькі адну плантацыю, але хутка распаўсюдзілася на ўсё ўсходняе ўзбярэжжа [[Дэмерара|ракі Дэмерара]]. У паўстанні прымалі ўдзел 11 000 — 12 000 рабоў. Брытанскія ўлады лічылі яго галоўнай прычынай дзейнасць [[пратэстантызм|пратэстанцкіх]] місіянераў, якія прапаведавалі сярод рабоў роўнасць. Паўстанцы былі дрэнна арганізаваны, таму паўстанне было хутка задушана. Місіянер Джон Сміт быў арыштаваны і памёр у турме ў чаканні вынесенай яму смяротнай кары<ref>[http://www.landofsixpeoples.com/news403/ns4081250.htm Remembering the 1823 Demerara Slave Revolt]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паўстанне 1823 г. вымусіла брытанцаў звярнуць увагу на выкананне ўмоў закона 1807 г. і скараціць гандаль рабамі. У [[1831]] г. былыя галандскія калоніі Гаяны былі аб’яднаны ў адну брытанскую калонію, якая атрымала назву Брытанскай Гвіяны. Яе адміністрацыйным цэнтрам стаў [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўн]]. З [[1 жніўня]] [[1834]] г. рабства ва ўсіх брытанскіх калоніях было адменена. Плантатары Гаяны атрымалі ад урада шчодрую [[грошы|грашовую]] кампенсацыю. Акрамя таго, да [[1838]] г. былыя рабы былі вымушаны выконваць у адносінах да сваіх гаспадароў некаторыя бясплатныя абавязкі<ref>{{Cite web |url=http://guyanese.ru/otmena.php |title=ОТМЕНА РАБСТВА В ГАЙАНЕ |access-date=12 снежня 2013 |archive-date=10 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131210023417/http://guyanese.ru/otmena.php |url-status=dead }}</ref>. Пасля гэтага тэрміну многія плантатары вырашылі прадаць зямлю і пакінуць Гвіяну. Многія былыя рабы пераязджалі ў [[горад]] або за сабраныя ў 1834—1838 гг. грошы куплялі невялікія надзелы. Часцяком яны аб’ядноўваліся ў абшчыны, гуртам куплялі плантацыю, што заахвочвалася каланіяльнай адміністрацыяй, паколькі такія абшчыны захоўвалі буйную камерцыйную гаспадарку. У асноўным былым рабам прадавалі землі былых баваўняных плантацый, якія хутка трацілі сваю эфектыўнасць з-за канкурэнцыі з таннай бавоўнай з [[ЗША]]. Буйныя цукровыя плантацыі працягвалі існаваць, але для паніжэння кошту цукру іх уладальнікі паніжалі заробак рабочых, забаранялі ім трымаць прыватную гаспадарку. У выніку ў 1840-я гг. назіраўся масавы зыход чарнаскурага насельніцтва з цукровых плантацый на дзяржаўныя землі, дзе засноўваліся афрыканскія [[вёска|вёскі]]. Адносіны паміж плантатарамі і жыхарамі гэтых вёсак былі вельмі напружанымі. Для вырашэння праблемы таннай працоўнай сілы ўладальнікі плантацый у Гаяне першапачаткова ўвозілі закантрактаваных [[партугалія|партугальскіх]] рабочых з [[Мадэйра|Мадэйры]]. Пасля выканання кантрактаў партугальцы звычайна пакідалі плантацыі і займаліся дробным гандлем. У [[1853]]—[[1912]] гг. было таксама ўвезена 14 000 [[кітайцы|кітайцаў]], якія падобна сваім папярэднікам пакідалі пры першай магчымасці працу ў [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]]<ref>[http://www.mongabay.com/history/guyana/guyana-the_early_british_colony_and_the_labor_problem.html Guyana-THE EARLY BRITISH COLONY AND THE LABOR PROBLEM]</ref>. У [[1844]]—[[1912]] гг. дзейнічала пагадненне з [[Брытанская Індыя|каланіяльнай Індыяй]], згодна з якім у Гаяну прыбыло каля 240 000 рабочых з Усходняй [[Індыя|Індыі]]<ref>Тагор С. В., Гайана: 20 лет независимости. — Москва: Знание, 1986. — С. 10</ref>. Па ўмовах кантрактаў, індыйцы працавалі 5 гадоў, але для бясплатнага вяртання на радзіму былі павінны адпрацаваць яшчэ 5 гадоў. У [[1843]]—[[1949]] гг. Гаяну здолела пакінуць толькі 75 547 індыйцаў<ref name="Hardships Faced by the Indians">[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter62.html Hardships Faced by the Indians]</ref>. Астатнія заставаліся працаваць на плантацыях, выкупалі дробныя надзелы афрыканцаў або пераязджалі ў гарады. Выкарыстанне закантрактаваных іншаземных рабочых прывяло да карэннай змены [[этнас|этнічнага]] склада насельніцтва. З самага пачатку гэты працэс выклікаў пэўныя праблемы ў адносінах паміж даўнімі жыхарамі і імігрантамі. У [[1856]] г. пратэстанцкі місіянер-[[крэолы|крэол]] Джэймс С. Ор абвінаваціў партугальскіх гандляроў-[[каталіцызм|каталікоў]] у несумленнай канкурэнцыі з афрыканцамі. Яго арышт прывёў да выступленняў негрыцянскага насельніцтва спачатку ў Джорджтаўне, а потым ў сельскай мясцовасці. Яны суправаджаліся адкрытымі нападамі і рабаваннем партугальцаў<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter58.html THE «ANGEL GABRIEL» RIOTS OF 1856]</ref>. Гвалтоўныя выступленні супраць партугальцаў паўтарыліся ў [[1889]] г. У [[1869]] г. забастоўка індыйскіх рабочых на плантацыі Леанора вылілася ў сутычку з белай адміністрацыяй<ref name="Hardships Faced by the Indians"/>. У [[1872]] г. паўстанне індыйскіх рабочых адбылося на адной з буйных цукровых плантацый Дэмерары<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter64.html Riot at Devonshire Castle]</ref>. Ва ўсіх выпадках улады для задушэння выступленняў ужывалі сілу. Але для спынення эканамічнага заняпаду і стымулявання ўдзелу розных груп насельніцтва ў грамадскім жыцці каланіяльны ўрад таксама садзейнічаў пашырэнню мясцовага самакіравання і адукацыі, вылучаў сродкі для развіцця [[ірыгацыя|ірыгацыйнай]] сістэмы і будаўніцтва на ўзбярэжжы ахоўных [[дамба]]ў. У [[1849]] г. быў паніжаны фінансавы цэнз для жыхароў, якія прымалі ўдзел у выбарах у каланіяльны сход<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter70.html Central Government]</ref>. Колькасць выбаршчыкаў расла пераважна за лік нееўрапейскага насельніцтва. У [[1879]] г. на тэрыторыі Гаяны былі адкрыты радовішчы [[золата]]<ref>[http://www.infoplease.com/encyclopedia/world/guyana-history.html Guyana History]</ref>, што паспрыяла новаму прытоку перасяленцаў. Большасць з іх рухалася ва ўнутраныя раёны ў пошуках лёгкіх багаццяў. Аднак гэта абвастрыла памежную праблему з суседняй [[Венесуэла]]й, якая з 1840-х гг. выказвала прэтэнзіі на землі заходняй Гаяны да [[Эсекіба|ракі Эсекіба]]<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter52.html THE BEGINNING OF THE GUYANA-VENEZUELA BORDER DISPUTE]</ref>, паколькі ў мінулым яны фармальна ўваходзілі ў склад [[Іспанія|іспанскіх]] калоній. Назіраліся памежныя спрэчкі з [[Сурынам|Галандскай Гвіянай]]<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter53.html The Guyana-Suriname Border (1831—1899)]</ref>. У [[1899]] г. скліканы ў [[Парыж]]ы міжнародны арбітражны суд пацвердзіў правы Вялікабрытаніі на заходні бераг Эсекіба, а таксама прыняў брытанскія прапановы аб размежаванні паміж Гаянай і Сурынамам. Рашэнне арбітражнага суда было адмоўна ўспрынята ў Венесуэле і [[Нідэрланды|Нідэрландах]] і стала зачэпкай для будучых тэрытарыяльных спрэчак<ref>{{Cite web |url=http://www.jamaicaobserver.com/columns/Guyana-Venezuela--The-consequences-of-ideology-and-avarice_15317138 |title=Guyana-Venezuela: The consequences of ideology and avarice |access-date=13 лютага 2014 |archive-date=5 лютага 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205065429/http://www.jamaicaobserver.com/columns/Guyana-Venezuela--The-consequences-of-ideology-and-avarice_15317138 |url-status=dead }}</ref>. <gallery align=center widths=250px perrow=2> Image:Boundary lines of British Guiana 1896.jpg|Межы Брытанскай Гвіяны ў 1896 г. Image: Me gusta el arbitraje — ¡en el Lugar Apropiado!.JPG|Карыкатура на рашэнне Парыжскага арбітражнага суда 1899 г. </gallery> З [[1914]] г. на тэрыторыі Гаяны амерыканскія, а потым [[Канада|канадскія]] кампаніі вялі здабычу [[баксіты|баксітаў]]<ref>[http://guyanathenandnow.wordpress.com/history-of-the-bauxite-industry-2/ Guyana Then And Now: Bauxite]</ref>. Гэтая галіна хутка набыла важнасць для мясцовай эканомікі, спрыяла развіццю транспартнай сістэмы і асваенню ўнутраных раёнаў краіны. Назіралася пераразмеркаванне капіталаў, іх адток з сельскай гаспадаркі і гандлю ў здабываючую [[прамысловасць]]. З ростам колькасці наёмных рабочых з’явіўся рух за сацыяльныя правы. [[30 лістапада]] — [[1 снежня]] [[1905]] г. масавыя забастоўкі і пратэсты індыйскіх рабочых ахапілі Джорджтаўн і прадмесці. Паліцыя адкрыла стральбу і забіла 4 чалавекі. Гэты дзень увайшоў у гісторыю Гаяны пад назвай «Чорная пятніца». У адказ рабочыя пачалі пагромы дамоў каланіяльных чыноўнікаў і гандляроў. Адміністрацыя была вымушана тэрмінова звярнуцца за дапамогай да арміі. У [[1917]] г. увоз таннай працоўнай сілы з Індыі быў спынены. У міжваенны перыяд рабочыя перайшлі да легальных метадаў барацьбы праз стварэнне [[прафсаюз]]аў і арганізацый ўзаемадапамогі. У 1917 г. джорджтаўнскія докеры стварылі першы Рабочы Саюз Брытанскай Гвіяны. Ужо ў [[1920]] г. ён налічваў 13 тысяч чалавек. У [[1931]] г. была сфарміравана Рабочая Ліга Брытанскай Гвіяны. Найбуйнейшай прафсаюзнай і палітычнай арганізацыяй стала Грамадзянская Асацыяцыя Народнай Улады. Яна была зарэгістравана ў [[1937]] г. і складалася пераважна з рабочых цукровых плантацый і цукровай прамысловасці. У [[1943]] г. у яе радах налічвалася болей за 20 тысяч чалавек. [[18 ліпеня]] [[1928]] г. [[Георг V]] падпісаў Закон аб Брытанскай Гвіяне, які фактычна стаў мясцовай [[Канстытуцыя]]й. Закон надзяляў жанчын выбарчым правам, рэгламентаваў падзел кіравання на самастойныя [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчую]], [[Выканаўчая ўлада|выканаўчую]] і [[Судовая ўлада|судовую]] ўлады, але пакідаў значныя прывілеі губернатара, у тым ліку прызначаць частку чальцоў у заканадаўчы сход<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter105.html NEW CONSTITUTION OF 1928]</ref>. Апошняе было вымушанай мерай, паколькі колькасць выбаршчыкаў еўрапейскага паходжання значна скарацілася на карысць афрагаянцам і індыйцам. Асабліва важную ролю ў жыцці калоніі адыгрывалі афрагаянцы. Тыя з іх, кто прымаў удзел у [[Першая сусветная вайна|I сусветнай вайне]] пасля вяртання на радзіму здолелі заняць многія адміністрацыйныя пасады. Афрагаянцы таксама лідзіравалі ў рабочым руху. Некалькі чальцоў выбіраліся ад індыйскай абшчыны. Прызначаныя губернатарам члены заканадаўчага схода звычайна былі белымі плантатарамі. Брытанская Гвіяна моцна пацярпела ад [[Вялікая дэпрэсія|сусветнай эканамічнай дэпрэсіі канца 1920-х — пачатку 1930-х гг.]] Значна скараціўся экспарт баксітаў, цукру і харчовых прадуктаў. Беспрацоўе вымушала жыхароў сельскай мясцовасці і ўнутраных раёнаў пераязджаць у Джорджтаўн, дзе яны прапаноўвалі сваю танную працу. Паміж прафесійнымі рабочымі і прышэльцамі ўзнікалі частыя сутычкі, якія, як і ў мінулым, часцяком набывалі характар [[этнас|этнічных]] і [[раса]]вых канфліктаў. Спад вытворчасці назіраўся да [[1935]] г. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] эканамічны стан калоніі зноў пагоршыўся з-за скарачэння ўвозу імпартных прадуктаў ([[мука|мукі]], [[Тканіна|тканіны]], [[гума]]вых матэрыялаў, [[Газа|газы]] і г. д.). Многія мясцовыя жыхары служылі ў брытанскай арміі (звычайна на [[Ваенна-марскія сілы|флоце]] або ў [[Карыбскае мора|Карыбскіх]] фарміраваннях). На паўночна-заходнім узбярэжжы ЗША пабудавалі ваенную базу для аховы калоніі ад [[Нацысцкая Германія|нямецкіх]] [[Падводная лодка|субмарын]]. Брытанская Гвіяна прыняла 50 уцекачоў-[[яўрэі|яўрэяў]] з Еўропы. Цяжкасці былі часовымі, паколькі недахоп прывазной ежы стымуляваў актыўнасць гаянскіх фермераў, значна вырас знешні попыт на цукар, [[рыс]] і баксіты. У пасляваенны перыяд экспарт працягваў сталы рост. Адбывалася канцэнтрацыя капіталаў. Найбольш прыбытковыя прадпрыемствы апынуліся ў руках гандлёвай фірмы сям’і Букераў, якія валодалі гвіянскімі цукровымі плантацыямі з XIX ст. Рэфармаванне брытанскай каланіяльнай сістэмы, распачатае пасля II Сусветнай вайны, абвяшчэнне незалежнасці Індыі, а таксама актыўнасць прафсаюзаў спрылі ўзнікненню руху за незалежнасць. З самага пачатку ў ім вылучыліся два лідары. [[Чэддзі Джаган]] ([[1918]]—[[1997]] гг.) прадстаўляў шматлкую індыйскую абшчыну, а [[Форбс Бэрнхам]] ([[1923]]—[[1985]] гг.) — афрагаянскую. [[1 студзеня]] [[1950]] г. была створана Народная Прагрэсіўная Партыя (НПП). Чэддзі Джаган быў абвешчаны яе лідарам, Форбс Бэрнхам — старшынёй<ref name="History of PPP">[http://www.ppp-civic.org/history/historyppp.htm History of PPP]</ref>. НПП абапіралася на прафсаюзны рух і адкрыта прытрымлівалася [[сацыялізм|сацыялістычнай]] арыентацыі. Поспеху партыі садзейнічалі рэформы кіравання калоніі (увядзенне ўсеагульнага выбарчага права і пашырэнне правоў заканадаўчага органа). У 1950 г. НПП выйграла муніцыпальныя выбары. У [[1953]] г. — агульнакаланіяльныя. Яе прадстаўнікі занялі 18 месцаў з 24 у заканадаўчым сходзе. Спехам створаная Нацыянальна-Дэмакратычная Партыя, што арыентавалася на сярэдні клас каланіяльнага грамадства і выступала асноўным канкурэнтам НПП, здолела правесці толькі 2 сваіх кандыдаты. [[18 мая]] 1953 г. было адкрыта першае паседжанне заканадаўчага схода. Чэддзі Джаган і Форбс Бэрнхам сумесна сфарміравалі выканаўчы сход, які абвясціў курс на пашырэнне ролі дзяржавы ў эканоміцы і працоўных адносінах. Вялікабрытанія палічыла гэта адхіленнем ад дзейснага заканадаўства. Прафсаюзы абвясцілі ўсеагульную забастоўку ў падтрымку НПП. Але [[9 кастрычніка]] 1953 г. Лондан адмяніў асноўны закон Брытанскай Гвіяны і распусціў заканадаўчы сход на падставе барацьбы з масавымі хваляваннямі<ref>[http://countrystudies.us/guyana/12.htm The PPP'S First Government, 1953]</ref>. Брытанскую Гвіяну ўзначаліла часовая адміністрацыя, што складалася з кансерватыўных палітыкаў. Роспуск заканадаўчага схода быў ухвалены вядучымі палітыкамі іншых карыбскіх калоній Вялікабрытаніі. Чэддзі Джаган і Форбс Бэрнхам наведалі Вялікабрытанію, а потым Індыю, дзе вялі перагаворы ў спадзяванні адтрымаць падтрымку ад мясцовага ўрада<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter134.html VISIT BY JAGAN AND BURNHAM TO ENGLAND AND INDIA — 1953]</ref>. Аднак [[Джавахарлал Нэру]] перад пагрозай канфлікту з [[Пакістан]]ам не рашыўся адкрыта выступіць супраць Вялікабрытаніі. У лютым [[1955]] г. паміж лідарамі НПП адбыўся раскол<ref name="History of PPP"/>. Форбс Бэрнхам і яго прыхільнікі стварылі асобную фракцыю, што дзейнічала як самастойная партыя. У [[1956]] г. з НПП была выдалена леварадыкальная групоўка<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter144.html THE «ULTRA-LEFTIST» SPLIT — 1956]</ref>. [[12 жніўня]] [[1957]] г. у Брытанскай Гвіяне адбыліся новыя ўсеагульныя выбары ў заканадаўчы сход. Яны праводзіліся згодна з абноўленым асноўным законам, які сцвярджаў шырокія правы каланіяльнай адміністрацыі. Толькі 14 з 28 чальцоў схода выбіраліся насельніцтвам, астатнія прызначаліся з ліку адміністрацыі або па выбару губернатара. Выбарчая кампанія праходзіла ў жорсткай канкурэнтнай барацьбе паміж дзвюмя фракцыямі НПП. У выніку фракцыя Чэддзі Джагана атрымала 9 месцаў, а фракцыя Форбса Бэрнхама — толькі 3. У [[1958]] г. на аснове фракцыі Форбса Бэрнхама і Аб’яднанай Дэмакратычнай Партыі, што прадстаўляла інтарэсы сярэдняга класа афрагаянскай абшчыны, быў створаны Народны Нацыянальны Кангрэс (ННК). Раскол паміж нацыянальнымі абшынамі Брытанскай Гвіяны асабліва выявіўся, калі ўрад Чэддзі Джагана адмовіўся ад перагавораў аб стварэнні Вест-Індскай Федэрацыі з іншымі англамоўнымі краінамі Карыбскага басейна. Індыйская абшчына, якая ўжо складала ў Брытанскай Гвіяне большасць насельніцтва, не жадала апынуцца ў новым палітычным саюзе ў якасці меншасці. Прадстаўнікі НПП здолелі выйграць выбары [[1961]] г. Паўнамоцтвы заканадаўчага схода былі зноў пашыраны. Была ўведзена пасада прэм’ер-міністра, якую заняў Чэддзі Джаган. Хаця НПП абяцала выбаршчыкам падтрымку сельскай гаспадаркі і прамысловасці, недахоп сродкаў вымушаў урад засяроджваць увагу пераважна на сельскай гаспадарцы і адукацыі. Праводзілася ірыгацыя, былі пашыраны плошчы пасеваў, адчыняліся новыя школы. Быў скарочаны працоўны дзень, падвысіўся мінімальны поплатак, дзень [[1 мая]] стаў афіцыйным [[свята]]м. У [[1963]] г. адчынены [[Універсітэт Гаяны]]. Аднак асноўны фінансавы цяжар клаўся на здабываючую прамысловасць. Нягледзячы на значныя прыбыткі ад экспарту баксітаў і золата, гэтая галіна развівалася не дастаткова хутка. Урад Чэддзі Джагана адмовіўся падтрымліваць [[эмбарга]] ЗША ў дачыненні да [[Куба|Кубы]], былі падпісаны пагадненні з [[Венгрыя]]й і [[ГДР]]. У 1963 г. Венесуэла аднавіла свае патрабаванні ў дачыненні да заходняй часткі Гаяны да ракі Эсекіба. Частка прафсаюзаў знаходзілася пад уплывам ННК і буйных прадпрымальнікаў. Яны падтрымлівалі апазіцыю і арганізоўвалі пратэст. Сутычкі паміж прадстаўнікамі розных этнічных абшчын здараліся даволі часта. У сакавіку [[1964]] г. спроба ўрада падначаліць сабе прафсаюзы прывяла да адкрытага супрацьстаяння. У выніку гвалтоўных дзеянняў да [[22 мая]] 1964 г., калі губернатар абвясціў аб надзвычайным становішчы, загінула 160 чалавек<ref>[http://countrystudies.us/guyana/15.htm PPP Reelection and Debacle]</ref>. Улетку 1964 г. адбылася новая заканадаўчая рэформа, сутнасць якой была ў дасягненні большай прапарцыянальнасці на выбарах. Выбарчая кампанія ў кастрычніку 1964 г. скончылася паражэннем НПП. Яе прадстаўнікі атрымалі каля 40 % галасоў. Чэддзі Джаган абвясціў выбары махлярствам і адмовіўся пакідаць пасаду прэм’ер-міністра, але быў адхілены губернатарам. [[14 снежня]] 1964 г. быў сфарміраваны кааліцыйны ўрад на чале з Форбсам Бэрнхамам. Ён здолеў спыніць сутычкі паміж абшчынамі і наладзіць стабільнае развіццё здабываючай прамысловасці дзякуючы іншаземным інвестыцыям. У знешняй палітыцы Форбс Бэрнхам арыентаваўся на англамоўныя краіны Вест-Індыі, ЗША і Вялікабрытанію. == Незалежнасць == [[Файл:US_Navy_081119-N-8907D-162_pt._Fernandez.jpg|thumb|Гаянскі прэм’ер-міністр [[Самуэль Хайндс|Сэмюэль Хайндс]] з візітам на поўнач краіны, 2008 г.]] [[26 мая]] [[1966]] г. падчас канферэнцыі ў [[Лондан]]е было заключана пагадненне з [[Вялікабрытанія]]й аб наданні Гаяне незалежнасці. Вялікабрытанія падтрымала бок Гаяны ў спрэчцы з [[Венесуэла]]й. [[12 кастрычніка]] [[1966]] г. Венесуэла заняла памежны [[востраў Анкока]] на [[Куюні|рацэ Куюні]], дзе пачала будаўніцтва [[аэрадром]]а і здабычу [[Карысныя выкапні|карысных выкапняў]]. [[16 лютага]] — [[17 лютага]] [[1966]] г. у [[Жэнева|Жэневе]] адбылася сустрэча афіцыйных прадстаўнікоў Гаяны і Вялікабрытаніі з аднаго боку і Венесуэлы — з другога для разгляду пытання аб нязгодзе Венесуэлы з рашэннем [[Парыж]]скага [[арбітраж]]нага [[суд]]а [[1899]] г. Апазіцыя на чале з НПП фактычна адмовілася прымаць ўдзел у гэтым мерапрыемстве. Па выніках канферэнцыі была створана сумесная міжнародная камісія. Венесуэла абавязвалася ў час працы камісіі не высоўваць новых тэрытарыяльных патрабаванняў. Але ў ліпені [[1968]] г. узніклі спрэчкі з-за марской памежнай прасторы. У студзені [[1969]] г. адбылося паўстанне [[індзейцы|індзейцаў]] і белых жывёлагадоўцаў у [[Рупунуні]]. Паўстанцы абвясцілі незалежнасць і звярнуліся за падтрымкай да Венесуэлы. Прыбыццё гаянскай паліцыі вымусіла іх збегчы ў Венесуэлу. Урад Гаяны сцвярджаў, што Венесуэла з самага пачатку была ўцягнута ў падрыхтоўку гэтай акцыі. У пачатку [[1970]] г. на мяжы адбылася працяглая перастрэлка. [[3 сакавіка]] 1970 г. Венесуэла абвясціла пра тое, што зачыняе мяжу з Гаянай. [[18 чэрвеня]] 1970 г. у [[Порт-оф-Спейн]]е была падпісана сумесная дэкларацыя Гаяны, Вялікабрытаніі і Венесуэлы. Згодна з рэкамендацыямі міжнароднай камісіі, пытанне аб змене межаў адсоўвалася на 12 гадоў<ref>[http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-5486.html Guyana BORDER DISPUTES]</ref>. Пасля яго завяршэння Венесуэла яшчэ некалькі разоў пацвярджала свае намаганні далучыць усходнюю частку Гаяны. Канчаткова праблема так і не была вырашана. Першыя пасля абвяшчэння незалежнасці агульнанацыянальныя выбары адбыліся [[16 снежня]] [[1968]] г. Для забеспячэння перамогі ННК, [[Форбс Бэрнхам]] выкарыстаў фінансавую дапамогу ад [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] і сфальсіфікаваў галасаванне<ref>[http://www.guyana.org/features/postindependence/chapter2.html The December 1968 Electoral Fraud]</ref>. У выніку ННК заняў 30 месцаў у [[парламент|парламенце]] і сфарміраваў аднапартыйны ўрад на чале з Форбсам Бэрнхамам. Новая стратэгія лідара ННК будавалася на ўмацаванні незалежнай знешняй і ўнутранай палітыкі краіны. [[23 лютага]] [[1970]] г. у гадавіну паўстання [[1763]] г. Гаяна была абвешчана [[рэспубліка]]й. Такім чынам, перарываліся [[канстытуцыя|канстытуцыйныя]] сувязі з Вялікабрытаніяй. [[Елізавета II]] больш не лічылася главой гаянскай дзяржавы. Кофі, правадыр паўстання 1763 г., абвяшчаўся нацыянальным героем. Былі ўсталяваны міжнародныя сувязі з [[Куба]]й і [[Кітай|Кітаем]]. У сярэдзіне 1970-х гг. Куба выкарыстоўвала [[порт|парты]] Гаяны для перавозкі сваіх войск у [[Ангола|Анголу]]. На канферэнцыі міністраў іншаземных спраў краін [[Рух недалучэння|руху недалучэння]] ў [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўне]] ў [[1972]] г. Форбс Бэрнхам адкрыта крытыкаваў [[імперыялізм]]. Асновай унутранай палітыкі ННК стаў «кааператыўны [[сацыялізм]]». Форбс Бэрнхам тлумачыў яго наступным чынам: «Гэта значыць, што мы верым у сацыялізм як ідэалогію і імкнемся да ўсталявання сацыялістычнай сістэмы ў Гаяне і, па-другое, збіраемся выкарыстоўваць кааператывы для дасягнення сваёй мэты»<ref>Тагор С. В., Гайана: 20 лет независимости. — Москва: Знание, 1986. — С. 20</ref>. Меліся на ўвазе [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчыя]] аб’яднанні з агульнай маёмасцю, якія ствараліся пасля адмены [[рабства]] афрагаянцамі. Аднак Форбс Бэрнхам жадаў пашырыць іх вопыт на іншыя галіны [[эканоміка|эканомікі]], у тым ліку [[гандаль]], [[турызм]], вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, [[вопратка|вопраткі]] і г. д. Да [[1976]] г. было створана 1350 кааператываў, што аб’ядналі каля 120 тысяч рабочых. Акрамя таго, праводзілася [[нацыяналізацыя]] [[прамысловасць|прамысловасці]], [[фінансы|фінансавай]] сферы і буйных плантацый. Да канца 1976 г. урад нацыяналізаваў 36 іншаземных кампаній. Яшчэ з [[1966]] г. складаўся [[планавая эканоміка|план эканамічнага развіцця краіны]]. Першы пяцігадовы план быў накіраваны на стымуляванне прыватных капіталаўкладанняў. Наступны план, прыняты ў 1972 г., прадугледжваў пашырэнне прамысловай вытворчасці, тэхналагічнае пераабсталяванне, скарачэнне [[імпарт]]у. Для яго ажыццяўлення быў ліцэнзаваны знешні гандаль, пашыраны харчовая прамысловасць і сетка камунікацый. План [[1978]]—[[1981]] гг. павінен быў пераадолець манакультурнае развіццё сельскай гаспадаркі і скараціць выдаткі на імпарт некаторых харчовых прадуктаў<ref>Тагор С. В., Гайана: 20 лет независимости. — Москва: Знание, 1986. — С. 22 — 28</ref>. ННК паслядоўна выйграваў нацыянальныя выбары, аднак апазіцыя і міжнародная супольнасць абвінавачвала яго ў фальсіфікацыі галасавання і ўжыванні ваеннай і паліцэйскай сілы ў дачыненні палітычных дысідэнтаў. Выдаткі на сілы самааховы і паліцыю стала павялічваліся (з [[1973]] г. да 1976 г. іх павелічэнне склала 500 %<ref>{{Cite web |url=http://www.guyanaundersiege.com/Leaders/Burnham1.htm |title=Forbes Burnham by Rakesh Rampertab |access-date=21 лютага 2014 |archive-date=21 лютага 2014 |archive-url=https://archive.today/20140221011809/http://www.guyanaundersiege.com/Leaders/Burnham1.htm |url-status=dead }}</ref>). Самаахова і паліцыя адкрыта выкарыстоўваліся для захопу выбарчых будынкаў у канцы галасавання [[15 снежня]] [[1980]] г.<ref>[http://www.guyana.org/features/postindependence/chapter6.html The 1980 Guyana Elections — Virtual army coup kept PNC in power]</ref>. У [[1978]] г. Форбс Бэрнхам ініцыяваў [[рэферэндум]] па ўнясенню змен у [[канстытуцыя|асноўны закон]]. Канстытуцыя ўступіла ў сілу [[20 лютага]] 1980 г. Яна ўводзіла пасаду [[прэзідэнт]]а, які выбіраўся ўсеагульным галасаваннем і меў вельмі шырокія паўнамоцтвы. [[Заканадаўчая ўлада|Заканадаўчы]] орган Нацыянальны Сход пашыраўся за лік прысутнасці ў ім прадстаўнікоў мясцовых адміністрацый. Эканамічныя наступствы «кааператыўнага сацыялізму» мелі сціплыя вынікі. Зацверджаныя ўрадам планы ніколі цалкам не выконваліся. Форбс Бэрнхам прызнаваў гэта і абвінавачваў суайчыннікаў у адстутнасці дысцыпліны. Нацыяналізацыя прамысловасці праводзілася праз абавязанне дзяржаўных выплат іншаземным уладальнікам на працягу 20 гадоў з улікам 6 % гадавых. Дзяржаўны абавязак значна вырас, а знешнія інвестыцыі скараціліся. Значная частка прыбыткаў ад [[экспарт]]у размяркоўвалася ў выглядзе ільготных крэдытаў сярод кааператываў і прадпрыемстваў, якія не мелі перспектыў іх звароту. Дзяржаўны кантроль знешніх і ўнутраных гандлёвых аперацый прывёў да дэфіцыту харчовых прадуктаў і спажывецкіх тавараў. Урад і ННК выдаткоўвалі істотныя сумы на ўтрыманне замежных прадстаўніцтваў, унутраныя прадстаўніцкія выдаткі, будаўніцтва рэзідэнцый і г. д. Высокія кошты на [[баксіты]], [[золата]] і [[дыямент]]ы на міжнародным рынку дазвалялі пакрываць дэфіцыт аплатнага балансу за лік знешніх запазычванняў. У 1970—1980 гг. Гаяна атрымала ад [[Сусветны банк|Міжнароднага банка рэканструкцыі і развіцця]] 9 пазык на 56,6 млн [[Долар ЗША|долараў]], у 1978—1979 гг. — пазыкі на 100 млн долараў ад [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]]<ref>Тагор С. В. Гайана: 20 лет независимости. — Москва: Знание, 1986. — С. 29—30.</ref>. Але ў пачатку 1980-х гг. кошты на сыравіну значна знізіліся, што вызначыла моцны эканамічны крызіс. У [[1982]] г. урад абвясціў праграму аздараўлення, накіраваную на падтрымку дробных прадпрымальнікаў і фермераў. З пачатку 1980-х гг. у найбольш прыбытковыя сферы зноў сталі прыцягвацца іншаземныя кампаніі. Пераважна замежныя інвестыцыі паступалі ў здабываючую прамысловасць. [[6 жніўня]] [[1985]] г. Форбс Бэрнхам нечакана памёр. Улада перайшла да віцэ-прэзідэнта Дэсманда Хойта ([[1929]]—[[2002]] гг.), які аб’яднаў вакол сябе іншых лідараў ННК<ref>{{Cite web |url=http://www.guyanacaribbeanpolitics.com/special/hoyte/hoyte.html |title=Desmond Hoyte (1929—2002) |access-date=22 сакавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131023042224/http://www.guyanacaribbeanpolitics.com/special/hoyte/hoyte.html |archivedate=23 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>. Дэсманд Хойт быў вымушаны прызнаць няўдачы ў развіцці дзяржаўнага і кааператыўнага сектара, пашырыць магчымасці прыватных кампаній і ў [[1988]] г. зняць дзяржаўны кантроль са знешняга гандлю. На выбарах 1985 г. і [[1986]] г. апазіцыя зноў абвінаваціла ННК у скажэнні вынікаў галасавання. Знешні ціск з боку ЗША і карыбскіх дзяржаў вымусіў Дэсманда Хойта адмяніць галасаванне праз пошту. У выніку на выбарах [[1992]] г. ННК пацярпеў паражэнне. Большасць галасоў у парламенце (54 %) атрымала НПП, яе лідар Чэддзі Джаган стаў прэзідэнтам. Хаця гэта супярэчыла палітычным поглядам самога Чэддзі Джагана, ён быў вымушаны прыняць даволі жорсткую праграму аздараўлення эканомікі, прапанаваную [[МВФ]]. Яна спрыяла росту [[ВУП]] краіны, але таксама прывяла да пашырэння беднаты і галечы. Пасля смерці Чэддзі Джагана ў [[1997]] г. агульнанацыянальныя выбары выйграла яго жонка, Джэнет Джаган. НКК на чале з Дэсмандам Хойтам арганізаваў кампанію пратэстаў, паколькі палічыў кампанію Джэнет Джаган несумленнай. У 1999 г. удава была вымушана з-за дрэннага стану здароўя перадаць пост прэзідэнта міністру фінансаў Бхарату Джагдэа, які распачаў перагаворы з НКК. У [[2001]] г. ён выйграў выбары, набраўшы больш за 90 % галасоў выбаршчыкаў. Першае дзесяцігоддзе [[21 стагоддзе|XXI]] стагоддзя адзначылася супярэчлівымі вынікамі рэформ НПП. Гаяна застаецца адной з найбольш бедных краін [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]]. У другой палове 2010-х гг. значна пагоршыліся адносіны паміж Гаянай і Венесуэлай. На выбарах [[28 лістапада]] [[2011]] г. НПП атрымала толькі 32 з 65 месцаў у парламенце Гаяны, аднак яе лідар [[Дональд Раматар|Дональд Рабіндранат Раматар]] быў абраны прэзідэнтам дзяржавы. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == * [http://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/History_of_Guyana.html History of Guyana] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140703072157/https://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/History_of_Guyana.html |date=3 ліпеня 2014 }} * [http://www.guyana.org/history.html History of the Republic of Guyana] * [http://countrystudies.us/guyana Guyana: A Country Study. /Ed. by Tim Merrill. — Washington: GPO for the Library of Congress, 1992] [[Катэгорыя:Гісторыя Гаяны| ]] l10eomclbg3xs52mv2ijvvsb4qbci8v 0 187028 5158805 5132670 2026-06-27T11:10:20Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Творы 458 года да н. э.]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158805 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Хаэфоры |Назва-арыгінал = Χοηφόροι |Выява = |Шырыня = |Подпіс выявы = |Жанр = трагедыя |Аўтар = Эсхіл |Мова арыгінала = старажытнагрэчаская |Напісаны = [[458 да н.э.]] |Публікацыя = |Асобнае выданне = |Выдавецтва = |isbn = |Пераклад = |Папярэдняя = [[Агамемнан, Эсхіл|Агамемнан]] |Наступная = Эўменіды |Lib = |Вікікрыніцы-тэкст = }} '''«Хаэфоры»''' ({{lang-el|Χοηφόροι}} у некаторых перакладах: «Ахвяра ля труны», «Плакальшчыцы»)— [[трагедыя]] [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскага]] [[драматург]]а [[Эсхіл]]а, прадстаўленая ў [[458 да н.э.]]. Яна ўваходзіла ў [[тэтралогія|тэтралогію]] [[Арэстэя]], якая, акрамя той, уключала [[трагедыя|трагедыі]] «[[Агамемнан, Эсхіл|Агамемнан]]» і «[[Эўменіды]]», а таксама страчаную [[сатыраўская драма|сатыраўскую драму]] «Пратэй». {{антычныя трагедыі}} [[Катэгорыя:П’есы Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:П’есы Эсхіла]] [[Катэгорыя:Творы 458 года да н. э.]] {{Бібліяінфармацыя}} s1zkkkledsx5vrqnc44e89u1pf16dc3 5158806 5158805 2026-06-27T11:10:32Z DzBar 156353 5158806 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Хаэфоры |Назва-арыгінал = Χοηφόροι |Выява = |Шырыня = |Подпіс выявы = |Жанр = трагедыя |Аўтар = Эсхіл |Мова арыгінала = старажытнагрэчаская |Напісаны = [[458 да н.э.]] |Публікацыя = |Асобнае выданне = |Выдавецтва = |isbn = |Пераклад = |Папярэдняя = [[Агамемнан, Эсхіл|Агамемнан]] |Наступная = Эўменіды |Lib = |Вікікрыніцы-тэкст = }} '''«Хаэфоры»''' ({{lang-el|Χοηφόροι}} у некаторых перакладах: «Ахвяра ля труны», «Плакальшчыцы») — [[трагедыя]] [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскага]] [[драматург]]а [[Эсхіл]]а, прадстаўленая ў [[458 да н.э.]]. Яна ўваходзіла ў [[тэтралогія|тэтралогію]] [[Арэстэя]], якая, акрамя той, уключала [[трагедыя|трагедыі]] «[[Агамемнан, Эсхіл|Агамемнан]]» і «[[Эўменіды]]», а таксама страчаную [[сатыраўская драма|сатыраўскую драму]] «Пратэй». {{антычныя трагедыі}} [[Катэгорыя:П’есы Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:П’есы Эсхіла]] [[Катэгорыя:Творы 458 года да н. э.]] {{Бібліяінфармацыя}} pto06faehuvjaz6z1m0ucu5yqf451um 0 193421 5158803 4422856 2026-06-27T10:56:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158803 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Даніла Іванавіч Валковіч | арыгінальнае імя = | партрэт = Даніла Іванавіч Валковіч.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = старшыня [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]] | парадак = 4 | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[30 мая]] [[1937]] | перыядканец = [[8 верасня]] [[1937]] | папярэднік = [[Мікалай Мацвеевіч Галадзед]] | пераемнік = [[Апанас Фёдаравіч Кавалёў]] | тытул_2 = намеснік [[Народны камісарыят земляробства БССР|наркама земляробства БССР]] | парадак_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = люты [[1934]] | перыядканец_2 = жнівень [[1934]] | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | дата нараджэння = 18.4.1900 | месца нараджэння = | дата смерці = 1937 | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | партыя = КПСС (з 1918) | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} {{цёзкі2|Валковіч}} '''Дані́ла Іва́навіч Валко́віч''' ({{ДН|18|4|1900}}, в. [[Занёманск]] (Занямонск), цяпер у межах [[Масты|Мастоў]] — {{ДС|||1937}}<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.dic_tst_first?tu=r&l_siz=20&name_view=va_aall&a_001=BY-SEK-265816 Валковіч, Даніла Іванавіч]</ref><ref name="Мар">{{Cite web |url=http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20481 |title=ВАЛКОВІЧ Даніла Іванавіч |access-date=19 сакавіка 2014 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305020244/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20481 |url-status=dead }}</ref>, НКУС. Паводле іншых звестак 1943<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Волкович Данила Иванович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 121 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>) — партыйны і дзяржаўны дзеяч БССР. == Біяграфія == У час 1-й сусветнай вайны [[бежанства|ў бежанстве]] ў [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]]<ref name="Мар"/>. Пасля Кастрычніцкага перавароту 1917 супрацоўнік [[ВЧК]] — намеснік старшыні [[Малмыжскі павет|Малмыжскай павятовай камісіі]] Вяцкай губерні<ref name="Мар"/>. Член КПСС з 1918. З красавіка 1918 г. у [[РСЧА|Чырвонай Арміі]], са жніўня 1920 на Заходнім фронце<ref name="БС"/>. Веў барацьбу з «бандытызмам» ў [[Бабруйскі павет|Бабруйскім]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім]] паветах<ref name="БС"/>. Ваяваў на [[Усходні фронт РСЧА|Усходнім фронце]] супраць арміі Калчака<ref name="Мар"/>. З 1921 у апараце ЦК КСМБ, з 1924 сакратар [[Дзяржынск|Койданаўскага]], Ляхаўскага (г. [[Мінск]]) райкамаў, загадчык аддзела Мінскага, сакратар Магілёўскага акруговых, [[Клімавічы|Клімавіцкага]], [[Бабруйск]]ага раённых камітэтаў КП(б)Б<ref name="БС"/>. У лютым 1934 прызначаны намеснікам наркама земляробства БССР<ref name="Мар"/>. Са жніўня 1934 па чэрвень 1937 другі сакратар ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б]], з 30 мая па 8 верасня 1937 года старшыня [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]]. Член Бюро ЦК КП(б)Б з 3 жніўня па 25 кастрычніка 1937 года. Член [[ЦВК БССР]] у 1931-37<ref name="БС"/>. Быў жанаты, гадаваў дзіця. == Арышт == Арыштаваны ў пачатку верасня 1937. Асуджаны 26 лістапада 1937 ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР за «прыналежнасць да замежнай разведкі» да ВМП. Расстраляны<ref name="Мар"/>. 6 верасня 1937 у Мінску па адрасе: вул. Кірава, д. 15, кв. 1, была арыштавана жонка Валковіча, Ганна Максімаўна (Майсееўна) Валковіч (Чарно), 1902 г. нараджэння, хатняя гаспадыня. 16 мая 1938 асобай нарадай пры НКВД СССР яна была асуджана як «член сям’і расстралянага здрадніка радзімы» да 8 гадоў папраўча-працоўных работ і этапавана ў Цемнікоўскі канцлагер НКВД Мардоўскай АССР. Вызвалена ў 1945. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітавана 10 кастрычніка 1956<ref name="Мар"/>. == Бібліяграфія == * ''Валковіч Д. І.'' Партыйна-арганізацыйную і палітычна-выхаваўчую работу-на ўзровень палітычных задач : Дакл. на пленуме ЦК КП(б)Б 6 крас. 1935г == Памяць == Яго імем названы вуліцы ў Гродне<ref name="БС"/> і Мастах<ref name="Мар"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * Якутаў У. Змагар, працаўнік // Полымя. 1966. № 6 * Яго ж. Из когорты первых бойцов // Неман. 1979. № 10 * Платонаў Р. П. Беларусь у міжваенны перыяд. Мн., 2001 * [[Таццяна Процька|Протько Т. С.]] Становление советской тотолитарной системы в Беларуси (1917—1941 гг.). Мн., 2002 * ЭГБ, т. 2. == Спасылкі == * [http://grodnonews.by/ru/0/352/news Трагічны лёс Данілы Валковіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110619163548/http://grodnonews.by/ru/0/352/news |date=19 чэрвеня 2011 }} {{Кіраўнікі ўрадаў Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Валковіч Даніла Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мастах]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Старшыні СНК БССР]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены бюро ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены ЦВК БССР]] [[Катэгорыя:Другія сакратары ЦК КПБ]] dbfqo4z4lc0je3y7rlw9mz04kh6upwp 100 193441 5158648 5157691 2026-06-26T15:50:30Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5158648 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Маскоўскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|2026-06-26T14:22:06Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Вуліца Філатава (Мінск)|2026-06-25T17:33:08Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Калодзежная вежа (Навагрудак)|2026-06-23T07:39:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Пасадская вежа (Навагрудак)|2026-06-22T21:05:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Малая брама (Навагрудак)|2026-06-22T20:25:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мінскграда|2026-06-22T19:26:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сяргей Аляксандравіч Друшчыц|2026-06-22T10:21:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Касцельная вежа|2026-06-22T10:13:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іаган Фрыдрых Кнобель|2026-06-22T07:53:24Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Юзаф Міцкевіч|2026-06-21T08:13:21Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла (Асінагарадок)|2026-06-20T19:40:19Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Абарончае дойлідства Беларусі (XIII—XVIII стагоддзі)|2026-06-19T14:42:38Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ураджай (стадыён, Нясвіж)|2026-06-19T08:08:17Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Спартак (стадыён, Полацк)|2026-06-19T07:58:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вуліца Сечанава (Мінск)|2026-06-15T12:04:41Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Свірыдава (Гомель)|2026-06-14T08:36:07Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Палац лёгкай атлетыкі (Гомель)|2026-06-14T07:42:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Юбілейная вуліца (Гомель)|2026-06-13T12:03:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вуліца Кожара (Гомель)|2026-06-13T11:05:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Стадыён ільнокамбіната (Орша)|2026-06-13T06:54:29Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 7j9xz54ehvrv8fk5q4xcpdw6o5sqtm8 0 196244 5158655 4665967 2026-06-26T16:06:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158655 wikitext text/x-wiki '''Гра́мата''' ({{lang-el|γράμματαе}} — пісьмо, пісчая папера) — на [[Русь|Русі]] X—XVII стагоддзяў дзелавы дакумент (галоўным чнам, так называлі [[прававы акт|акты]]) і [[пісьмо|пісьмы]] (афіцыйныя і прыватныя). Термін запазычаны з [[Візантыя|Візантыі]], дзе ''grammata'' абазначала пасланні, указы, а таксама любыя іншыя пісьмовыя дакументы. * У савецкі час шырока распаўсюдзіліся пахвальныя і ганаровыя граматы. * У цяперашні час тэрмін грамата па-ранейшаму ўжываецца адносна некаторых відаў дакументаў: [[даверчая грамата|даверчыя граматы]] і некаторыя іншыя. == Гісторыя == [[Выява:Gramota1539.jpg|left|Даравальная грамата вялікага князя Івана Васілевіча Спаскаму Салавецкаму манастыру|thumb]] На Русі граматы пісаліся на дошках, лубе-бяросце (т. зв. [[берасцяныя граматы]]), [[пергамент|пергаменце]], з XIV стагоддзя і на [[папера|паперы]]. Адным з першых упамінанняў граматы лічыцца ўказанне ў [[Аповесць мінулых часоў|«Аповесці мінулых часоў»]] на грамату [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]], аб {{нп3|Царкоўная дзесяціна|дзесяціне|ru|Десятина}}, дадзенай царкве Багародзіцы. З найстаражытнейшых грамат Русі, якія дайшлі да нашых дзён, можна адзначыць даравальную грамату [[князь|князя]] [[Мсціслаў Вялікі|Мсціслава Уладзіміравіча]] наўгародскаму манастыру на зямлю (прыблізна XII стагоддзе, пергамент). Захавалася таксама некалькі старажытных берасцяных грамат. У перыяд з XIV па XVII стст. з развіццём усходнеславянскай дзяржаўнасці і эканамічных адносін паяўляецца значная колькасць грамат, большая частка якіх прадстаўляе сабою розныя прававыя акты. У выглядзе грамат выкладзены і некаторыя [[судзебнік]]і таго часу, напрыклад, [[Наўгародская судная грамата|Наўгародская]] і [[Пскоўская судная грамата|Пскоўская судныя граматы]]. У Расійскай імперыі, з увядзеннем у XVIII стагоддзі [[Пётр I|Пятром I]] заходнееўрапейскай наменклатуры дзелавых дакументаў, ужыванне тэрміна «грамата» звужаецца (аднак [[Кацярына II]] прымае граматы 1785 года: [[Даравальная грамата дваранству|даравальную грамату дваранству]] і [[Даравальная грамата гарадам|гарадам]]), але ізноў пачынае пашырацца пасля [[Сялянская рэформа ў Расійскай Імперыі|рэформы 1861]] ([[Устаўная грамата (1861)|устаўныя граматы]], якія вызначалі ўзаемныя правы і абавязкі памешчыкаў і вызваленых сялян). У той жа час распаўсюдзілася выдача грамат на [[чын]], [[званне]], [[тытул]] і пад. У навуковай гістарычнай літаратуры граматай таксама прынята называць некаторыя заходнееўрапейскія дакументы феадальнага перыяду (у асноўным, XIII—XIV стст.), якія былі па сутнасці прававымі актамі, якія юрыдычна афармлялі правы, абавязкі і [[прывілей|прывілеі]] бакоў (у асноўным правы дараваліся [[манарх]]амі пэўным асобам ці ўстановам). Такія дакументы пісаліся на [[лацінская мова|лацінскай мове]] і мелі адмысловую наменклатуру. Акрамя таго, у форме грамат замацоўваліся судовыя рашэнні і розныя здзелкі. Найбольш старажытнымі з захаваных з'яўляюцца граматы франкскіх каралёў, якія афармлялі зямельныя дарэнні, [[імунітэтнае падараванне|імунітэтныя]] і іншыя падараванні (VII стагоддзе). Большая частка з іх дайшла да цяперашняга часу ў копіях, запісаных у {{нп3|картулярыі|картулярыях|ru|Картулярии}}. Асабліва многа заходнееўрапейскіх грамат XI—XV стагоддзяў (напрыклад, да грамат адносіцца [[Вялікая хартыя вольнасцей|Вялікая хартыя вольнасцей 1215]]). Для розных відаў грамат прымяняліся розныя [[юрыдычная формула|формулы]]. Цяпер, у Расіі, відам заахвочвання з'яўляецца Грамата Вярхоўнага Галоўнакамандуючага Узброенымі Сіламі Расійскай Федэрацыі. == Гл. таксама == * [[Беларускі архіў старажытных грамат]] * [[Берасцяныя граматы]] * [[Даверчыя граматы]] * [[Даравальныя граматы]] == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Грамота}} * Тихомиров М. Н., Источниковедение истории СССР, т. 1, М., 1962 * Черепнин Л. В., Русские феодальные архивы XIV—XV вв., ч. 1—2, М. — Л., 1948—51 * Арциховский А. В. и Борковский В. И., Новгородские грамоты на бересте, М., 1958. * Большая советская энциклопедия. — Издательство «Советская энциклопедия». 1970—1977. == Спасылкі == {{Commons|Category:Deeds|Грамота}} * [http://gramoty.ru/ Древнерусские берестяные грамоты.] * [http://hrono.ru/dokum/beresta.html Текст берестяной грамоты в Хроносе] * [http://www.ruscenter.ru/593.html Грамота на бересте «от Жизномира к Микуле» и Грамота на бересте «от Гостяты к Васильви». XI в. Из раскопок А. В. Арциховского в Новгороде в 1951, 1954 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130728083020/http://www.ruscenter.ru/593.html |date=28 ліпеня 2013 }} * [http://rus.1september.ru/article.php?ID=199901801 «По следам берестяных грамот».] * [http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/dv_gram.htm Грамота на права, вольности и преимущества благородного российского дворянства 1785] * [https://web.archive.org/web/20090601194133/http://www.sgu.ru/faculties/historical/sc.publication/vseob.hist./srednevek_gor/belya.php Освободительная борьба горожан Безье на рубеже XII—XIII веков (картулярии, хартии и пр.). Саратовский государственный университет] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Юрыдычныя дакументы]] d4bvypug8v59rgcg820zhjqu955gyr6 0 199597 5158786 5032401 2026-06-27T08:59:08Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Масавыя забойствы СССР]]; дададзена [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў СССР]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158786 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака | Назва = Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе | Спосаб атакі = расстрэл | Месца атакі = [[Мінск|Менск]] | Мэта атакі = знішчэнне людзей у рамках [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычных рэпрэсій у БССР]] | Дата = [[29 кастрычніка]]—[[30 кастрычніка]] [[1937]] | Загінулыя = больш за 100 | Тэрарысты = супрацоўнікі [[НКУС БССР]] | Арганізатары = [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]], [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаслаў Молатаў]], [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Лазар Кагановіч]], [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Клімент Варашылаў]], [[Мікалай Іванавіч Яжоў|Мікалай Яжоў]], [[Уладзімір Цэсарскі]], [[Барыс Давыдавіч Берман|Барыс Берман]] }} '''Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі''' (у культуры вядомы як '''Чорная ноч'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/80-hadou-tamu-u-nocz-z-29-na-30-kastrycznika-1937|title=«Чорная ноч» Беларусі: што, дзе, калі|website=Новы Час|date=2017-10-29|access-date=2023-10-29}}</ref>, '''Ноч расстраляных паэтаў'''<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/noch-rasstralyanykh-paeta-rasklad-merapryemstvau.html|title=Ноч растраляных паэтаў - 2023. Дзе і калі?|website=budzma.org|access-date=2023-10-29}}</ref>) праведзены [[29 кастрычніка|29]]—[[30 кастрычніка]] [[1937]] года ў Менску, было забіта больш за 100 чалавек. Лічыцца, што прынамсі частка расстрэлаў адбылася ў сутарэннях [[Следчы ізалятар КДБ Беларусі|унутранай турмы]] [[НКУС БССР]] (т. зв. «амерыканкі»). У ліку расстраляных дзеячы навукі, культуры, вайскоўцы, дзяржаўныя дзеячы і служачыя [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Сярод расстраляных 22 беларускія літаратары<ref>{{Артыкул|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=46338|аўтар=[[Ларыса Цімошык]]|загаловак=Жылі з адкрытаю душою|год=29 кастрычніка 2009|выданне=[[Звязда]]|тып=[[Газета]]|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/index.php?idate=2009-10-29 205 (26563)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/46314/29kas-2.pdf 2]|issn=1990-763x|archive-url=https://archive.today/20140601154627/http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=46338|archive-date=1 чэрвеня 2014|url-status=dead}}</ref>. Невінаватасць большасці з расстраляных пазней была прызнана савецкімі ўладамі, яны былі пасмяротна рэабілітаваныя. Масавыя расстрэлы адбываліся ў папярэднія і наступныя дні, у гэты перыяд [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсіі 1937—1938 гадоў у СССР]] дасягнулі ў Беларусі свайго піку{{Efn-ua|Паводле даследчыка [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Леаніда Маракова]], З 4 сакавіка 1937 г. да 22 траўня 1938 г. (444 дні) у Беларусі было рэпрэсавана каля 100 тысяч чалавек, у сярэднім за ноч арыштоўвалі 230 чалавек{{sfn|Маракоў Л.|2007|с=380}}.}}. == Гісторыя == Бальшавіцкія рэпрэсіі на Беларусі пачаліся з 1917 года, спыняліся праз баявыя дзеянні і адступленне бальшавікоў з беларускіх тэрыторый. У перыяд [[Нэп|НЭПу]] і палітыкі [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] сістэмных палітычных рэпрэсій у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] не праводзілася. Сістэмныя рэпрэсіі аднавіліся з 1930-х гадоў, са згортваннем палітыкі Беларусізацыі і пачаткам хвалі прымусовай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]. Жнівень 1936 года лічыцца пачаткам [[Вялікі тэрор|Вялікага тэрору]] ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], які характарызуецца масавымі палітычнымі рэпрэсіямі і знішчэннем вялікай колькасці людзей, найбольшага піку ён дасягнуў у 1937—1938 гадах. Асобнай часткай Вялікага тэрору ёсць [[Рэпрэсіі ў РСЧА (1937—1938)|рэпрэсіі ў апараце Чырвонай арміі]]. У архіве [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта Расійскай Федэрацыі]] (АПРФ, вопіс № 24, справа № 411) захоўваецца «Спіс асоб, падлеглых суду [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|ваеннай калегіі Вярхоўнага суда СССР]]» (адзін з «{{нп5|Сталінскія расстрэльныя спісы|сталінскіх расстрэльных спісаў|d|Q12157182}}»). У спіс уключаныя «ворагі народа» з усяго Савецкага Саюза. Спіс датаваны 7 верасня 1937 года і падпісаны [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфам Сталіным]], [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаславам Молатавым]], [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Лазарам Кагановічам]], [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Кліментам Варашылавым]], [[Мікалай Іванавіч Яжоў|Мікалаем Яжовым]]. Спіс падсудных паводле першай катэгорыі (да вышэйшай меры пакарання — расстрэлу) па Беларускай ССР налічвае 103 чалавекі, паводле другой катэгорыі (мусяць быць прыгавораны да 10 і болей гадоў зняволення ў [[ГУЛАГ|лагерах]]) — 6 чалавек. Спіс па Беларускай ССР датаваны 15 верасня 1937 года і падпісаны Іосіфам Сталіным, Вячаславам Молатавым і начальнікам 8-га аддзела Галоўнага ўпраўлення дзяржаўнай бяспекі СССР старшым маёрам дзяржаўнай бяспекі [[Уладзімір Цэсарскі|Уладзімірам Цэсарскім]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://stalin.memo.ru/lists/list226/|title=Список лиц: Белорусская ССР // 15 сентября 1937 года|website=stalin.memo.ru|access-date=2023-10-30}}</ref>. У спіс, які паступіў з [[Масква|Масквы]], мясцовыя супрацоўнікі [[НКУС БССР]] дадалі шэраг дзеячаў (іх прозвішчы ў пераліку адзначаны «*»). Уяўленне пра расстрэльную ноч 29—30 кастрычніка сфармавана ў кнізе даследчыка [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Леаніда Маракова]] «Толькі адна ноч» (2006), але ў пратаколах НКУС пазначалася дата без часу (29 ці 30 кастрычніка). Лічыцца, што прынамсі частка расстрэлаў адбылася ў сутарэннях [[Следчы ізалятар КДБ Беларусі|унутранай турмы]] [[НКУС БССР]] (т. зв. «амерыканкі»), але расстрэлы маглі адбывацца за горадам, у тым ліку ў [[Курапаты|Курапатах]]. Далейшыя даследаванні ўскладнены закрытасцю архіваў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] у [[Беларусь|Беларусі]]. Дакладная колькасць расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 года не вызначана. Лёс некаторых асоб з маскоўскага спісу невядомы, пры гэтым вядома, што частка з маскоўскага спісу была расстраляна ў іншы дзень, як ветэрынарны ўрач Канстанцін Гурскі (17 кастрычніка)<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2798027|title=Списки жертв — Гурский Константин Иосифович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031002155/https://base.memo.ru/person/show/2798027|archive-date=31 кастрычніка 2023|url-status=dead}}</ref>, ці намеснік начальніка ўпраўлення Наркамзема БССР Аляксандр Васілевіч Іваноў (17 кастрычніка){{sfn|Маракоў Л.|2007|с=119}}. Некаторыя падсудныя першай катэгорыі, як загадчык лабараторыі Віцебскай ветэрынарнай станцыі Міхаіл Капітанакі, у выніку былі прыгавораны да зняволення ў лагерах<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2808238|title=Списки жертв — Капитанаки Михаил Васильевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130111243/https://base.memo.ru/person/show/2808238|archive-date=30 лістапада 2021|url-status=dead}}</ref>, хоць гэта было хутчэй выключэнне. Былі ў спісе тыя, хто толькі асуджаны 30 кастрычніка, але расстраляны ўжо 31 кастрычніка, як дацэнт Віцебскага ветзааінстытута Герасім Качанаў<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2809408|title=Списки жертв — Качанов Герасим Артамонович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://by.openlist.wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%9E_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1907)|title=Качанаў Герасім Артамонавіч (1907)|website=Адкрыты спіс|access-date=2023-10-30}}</ref> ці загадчык кафедры Віцебскага ветзааінстытута і медінстытута Віктар Клянціцкі<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2810477|title=Списки жертв — Кленицкий Виктор Семенович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030010531/https://base.memo.ru/person/show/2810477|archive-date=30 кастрычніка 2023|url-status=dead}}</ref>, вайсковец Іван Сарокаш<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2845090|title=Списки жертв — Сорокош Иван Иустинович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012557/https://base.memo.ru/person/show/2845090|archive-date=31 кастрычніка 2023|url-status=dead}}</ref> і іншыя. Найбольш частымі артыкуламі Крымінальнага кодэкса БССР<ref>{{Кніга|спасылка=https://vcpi.nlb.by/static/pdf/kodexy-BSSR/ugolovnyj-kodex-BSSR-1928.pdf|загаловак=Крымінальны Кодэкс Беларускай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі|год=1928|archive-url=https://web.archive.org/web/20220515114805/https://vcpi.nlb.by/static/pdf/kodexy-BSSR/ugolovnyj-kodex-BSSR-1928.pdf|archive-date=15 мая 2022}}</ref>, інкрымінаванымі расстраляным, былі: артыкул 63 («''здрада радзіме''»), артыкул 69 («''падрыў дзяржаўнай прамысловасці, транспарту, гандлю, грашовага звароту, крэдытнай сістэмы альбо кааперацыі, які зроблен з контррэвалюцыйнымі мэтамі''»), артыкул 70 («учыненне ''тэрарыстычных актаў супроць прадстаўнікоў савецкай улады''»), артыкул 76 («''арганізацыйная дзейнасць, накірованая на падрыхтоўку альбо на ўчыненне прадугледжаных у артыкулах 63—75 злачынстваў, а таксама удзел у арганізацыі, утворанай для падрыхтоўкі або ўчынення аднаго з гэтых злачынстваў''»). Пад артыкул 76 супрацоўнікамі НКУС фабрыкаваліся арганізаваныя «тэрарыстычныя» і «антысавецкія групы», «нацыянал-фашысцкія арганізацыі», «контррэвалюцыйныя арганізацыі» і да т.п., прызнанні ў сфабрыкаваных злачынствах выбіваліся праз катаванні зняволеных. 29—30 кастрычніка 1937 года адметныя вялікай колькасцю расстраляных літаратараў, але масавыя расстрэлы адбываліся ў папярэднія і наступныя дні{{sfn|Маракоў Л.|2007|с=92}}. Так, 31 кастрычніка, сярод іншых, былі расстраляныя беларускі палітык і Народны камісар асветы БССР у 1926—1929 гадах [[Антон Васілевіч Баліцкі|Антон Баліцкі]], намеснік Народнага камісара асветы ў 1928—1930-х гадах і эканаміст [[Самуіл Захаравіч Слонім|Самуіл Слонім]], сельскагаспадарчы дзеяч і рэдактар [[Сяргей Міхайлавіч Гесэн|Сяргей Гесэн]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.openlist.wiki/%D0%93%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1898)|title=Гессен Сергей Михайлович (1898)|website=Открытый список|access-date=2023-11-01}}</ref> і іншыя. 1 лістапада ў Менску адбыўся масавы расстрэл дзеячаў беларускай праваслаўнай царквы (11 чалавек) па справе «[[Беларуская аўтакефальная царква (справа)|Беларуская аўтакефальная царква]]». == Спіс расстраляных 29—30 кастрычніка == Зорачкай (*) пазначаны прозвішчы, дададзеныя ў першапачатковы маскоўскі спіс мясцовым [[НКУС]]. {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- ! ! Імя !! Занятак !! Партрэт |- |1 | [[Барыс Аляксандравіч Абухоў|Абухоў Барыс Аляксандравіч]] || загадчык кафедры анатоміі, Віцебскі ветэрынарны інстытут || |- |2 | * [[Мікалай Арабей|Арабей Мікалай]] || загадчык школьнага аддзела ЦК КП(б)Б<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2782305|title=Списки жертв — Арабей Николай Леонтьевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30}}</ref>|| |- |3 | [[Навум Мееравіч Аронаў|Аронаў Навум Мееравіч]] || || |- |4 | * [[Анатоль Ільіч Аўгусціновіч|Аўгусціновіч Анатоль Ільіч]]|| начальнік упраўлення ваеннага будаўніцтва № 93, вайсковы інжынер 3 рангу<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2780470|title=Списки жертв — Августинович Анатолий Ильич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30}}</ref>|| |- |5 | [[Ігнат Ільіч Афанасьеў|Афанасьеў Ігнат Ільіч]] || выкладчык Менскага Беларускага педагагічнага тэхнікума || |- |6 | [[Сямён Дзмітрыевіч Бабкоў|Бабкоў Сямён Дзмітрыевіч]] || вайсковец, камандзір 21-й механізаванай брыгады<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://by.openlist.wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%BA%D0%BE%D1%9E_%D0%A1%D1%8F%D0%BC%D1%91%D0%BD_%D0%94%D0%B7%D0%BC%D1%96%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_(1901)|title=Бабкоў Сямён Дзмітрыевіч (1901)|website=Адкрыты спіс|access-date=2023-10-30}}</ref>|| |- |7 | [[Георгій Фёдаравіч Барзуноў|Барзуноў Георгій Фёдаравіч]] || дырэктар трэста «Галоўхлеб» БССР || |- |8 | * [[Вадзім Башкевіч|Башкевіч Вадзім]] || начальнік Упраўлення вышэйшай школы Наркамата асветы БССР || |- |9 | [[Саламон Хаімавіч Бейлін|Бейлін Саламон Хаімавіч]] || || |- |10 | [[Абрам Давыдавіч Белацаркоўскі|Белацаркоўскі Абрам Давыдавіч]] || || |- |11 | * [[Якаў Анатолевіч Бранштэйн|Бранштэйн Якаў Анатолевіч]] || літаратурны крытык || |- |12 | [[Іван Сямёнавіч Бурдыка|Бурдыка Іван Сямёнавіч]] || адказны сакратар СНК БССР || |- |13 | * [[Віктар Лявонцьевіч Вайноў|Вайноў Віктар Лявонцьевіч]] || загадчык экспедыцыі карамельнага цэху фабрыкі «Камунарка»; беларускі журналіст, сябра [[КПЗБ]] || |- |14 | * [[Аляксандр Аўксенцевіч Варончанка|Варончанка Аляксандр Аўксенцевіч]] || Народны камісар асветы БССР || |- |15 | [[Станіслаў Юльянавіч Варшаўскі|Варшаўскі Станіслаў Юльянавіч]] || || |- |16 | [[Рыгор Мікітавіч Васільеў-Вашчылін|Васільеў-Вашчылін Рыгор Мікітавіч]] || || |- |17 | [[Анатоль Вольны|Вольны Анатоль]] || паэт, празаік, журналіст і драматург || [[Файл:Anatol Ažhirej (Volny). Анатоль Ажгірэй (Вольны) (1920-29).jpg|150px]] |- |18 | [[Моўша-Нохім Ізраілевіч Габаеў|Габаеў Моўша-Нохім Ізраілевіч]] || || |- |19 | [[Апанас Сцяпанавіч Габрусёў|Габрусёў Апанас Сцяпанавіч]] || || |- |20 | * [[Платон Раманавіч Галавач|Галавач Платон Раманавіч]] || празаік ||[[Файл:Płaton Hałavač. Платон Галавач (1930-37).jpg|150px]] |- |21 | [[Антон Міхайлавіч Гейштэрн|Гейштэрн Антон Міхайлавіч]] || || |- |22 | * [[Іосіф Хаімавіч Гершон|Гершон Іосіф Хаімавіч]] || намеснік Народнага камісара асветы БССР || |- |23 | [[Якаў Яфімавіч Гінзбург|Гінзбург Якаў Яфімавіч]] || || |- |24 |[[Абрам Мендзелевіч Госін|Госін Абрам Мендзелевіч]] || || |- |25 | [[Нохман Гіршавіч Гурэвіч|Гурэвіч Нохман Гіршавіч]] || Наркам унутранага гандлю БССР, сябра ЦК КП(б)Б, сябра ЦВК БССР, сябра/кандыдат у сябры УКП (б) з 1920 || |- |26 | * [[Мікалай Міхайлавіч Дзеніскевіч|Дзеніскевіч Мікалай Міхайлавіч]] || партыйны работнік, другі сакратар ЦК КП(б)Б, сябра/кандыдат у сябры УКП(б) || [[Файл:Мікалай Міхайлавіч Дзеніскевіч.png|150px]] |- |27 | [[Мікалай Андрэевіч Дзмітраў|Дзмітраў Мікалай Андрэевіч]] || || |- |28 | [[Ананій Іванавіч Дзякаў|Дзякаў Ананій Іванавіч]] || рэктар [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] у 1934—1935 гг. || [[Файл:Ананій Іванавіч Дзякаў.jpg|150px]] |- |29 | [[Абрам Генрыхавіч Дракахруст|Дракахруст Абрам Генрыхавіч]] || вайсковы дзеяч, ваенны камісар<ref>{{Cite web|url=http://1937god.info/node/993|title=Дракохруст Абрам Генрихович + 30.10.1937 {{!}} 1937-й и другие годы|website=1937god.info|access-date=2023-10-29}}</ref>|| |- |30 | [[Алесь Дудар|Дудар Алесь]] || паэт, крытык, перакладчык || [[Файл:Aleś Dajlidovič (Dudar). Алесь Дайлідовіч (Дудар) (1930-36) (2).jpg|150px]] |- |31 | * [[Хацкель Майсеевіч Дунец|Дунец Хацкель Майсеевіч]] || крытык і публіцыст || |- |32 | [[Гірш Борухавіч Елянсон|Елянсон Гірш Борухавіч]] || || |- |33 |[[Іван Сцяпанавіч Жывуцкі|Жывуцкі Іван Сцяпанавіч]]|| настаўнік || |- |34 | [[Навум Міхайлавіч Замалін|Замалін Навум Міхайлавіч]]|| дацэнт Віцебскага ветэрынарнага інстытута<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://by.openlist.wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BC_%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1905)|title=Замалін Навум Міхайлавіч (1905)|website=Адкрыты спіс|access-date=2023-10-30}}</ref>|| |- |35 |[[Міхась Зарэцкі|Зарэцкі Міхась]]|| празаік, драматург, перакладчык, крытык || [[Файл:Michaś Zarecki.jpg|150px]] |- |36 | [[Аляксандр Сазонавіч Зянковіч|Зянковіч Аляксандр Сазонавіч]]|| || |- |37 | [[Прохар Іванавіч Іспраўнікаў|Іспраўнікаў Прохар Іванавіч]]|| намеснік загадчыка сельскагаспадарчага аддзела газеты «Віцебскі пралетарый» || |- |38 | * [[Захар Кавалёў|Кавалёў Захар]]|| сакратар Варашылаўскага РК КП(б)Б || |- |39 | [[Васіль Каваль|Каваль Васіль]]|| празаік || [[Файл:Vasil Kavaloŭ (Kaval). Васіль Кавалёў (Каваль) (1930-37) (3).jpg|150px]] |- |40 | * [[Захар Захаравіч Кавальчук|Кавальчук Захар Захаравіч]]|| старшыня ЦК прафсаюзаў БССР || [[Файл:Kavalczuk Zahar.jpg|150px]] |- |41 | * [[Мікалай Кандрашук|Кандрашук Мікалай Фёдаравіч]]|| начальнік упраўлення шкляной прамысловасці Наркамата лёгкай прамысловасці БССР || |- |42 | [[Саламон Мендзелевіч Кантар|Кантар Саламон Мендзелевіч]]|| дырэктар Белпрамгандлю || |- |43 | * [[Язэп Пятровіч Каранеўскі|Каранеўскі Язэп Пятровіч]]|| дзяржаўны дзеяч, педагог, публіцыст || [[Файл:Jazep Karanieŭski. Язэп Каранеўскі (1929).jpg|150px]] |- |44 | [[Іван Іванавіч Карпенка|Карпенка Іван Іванавіч]]|| загадчык лабараторыі Віцебскай ветэрынарнай станцыі<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2808774|title=Списки жертв — Карпенко Иван Иванович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |45 | [[Тодар Кляшторны|Кляшторны Тодар Тодаравіч]]|| паэт || [[Файл:Todar Klaštorny.jpg|150px]] |- |46 | [[Іосіф Фадзеевіч Кудзелька|Кудзелька Язэп (Іосіф) Фадзеевіч]]|| начальнік упраўлення па ахове аўтарскіх праў пры Саюзе пісьменнікаў БССР || |- |47 | * [[Майсей Саламонавіч Кульбак|Кульбак Майсей Саламонавіч]]|| празаік || [[Файл:Majsiej (Mojše) Kuĺbak 4.jpg|150px]] |- |48 | [[Аляксей Сцяпанавіч Кучынскі|Кучынскі Аляксей Сцяпанавіч]]|| дзяржаўны і грамадскі дзеяч, педагог, рэдактар || |- |49 | * [[Міхаіл Гаўрылавіч Лабадаеў|Лабадаеў Міхаіл Гаўрылавіч]]|| намеснік першага сакратара, загадчык асобага сектара (аддзела) ЦК КП(б)Б<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2820572|title=Списки жертв — Лободаев Михаил Гаврилович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |50 | * [[Леанард Лашкевіч|Лашкевіч Леанард]]|| намеснік народнага камісара Наркамата саўгасаў БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2818641|title=Списки жертв — Лашкевич Леонард Янович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |51 | [[Аляксандр Самойлавіч Левін|Левін Аляксандр Самойлавіч]]|| || |- |52 | [[Саламон Вульфавіч Левін|Левін Саламон Вульфавіч]]|| літаратурны крытык<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2818835|title=Списки жертв — Левин Соломон Вульфович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |53 | [[Піня Майсеевіч Лейбін|Лейбін Піня Майсеевіч]]|| || |- |54 | [[Сямён Давыдавіч Ліхтэнштэйн|Ліхтэнштэйн Сямён Давыдавіч]]|| |- |55 | [[Мікіта Сяргеевіч Лукашонак|Лукашонак Мікіта Сяргеевіч]]|| |- |56 | [[Юрка Лявонны|Лявонны Юрка]]|| паэт || [[Файл:Leanid Jurkievič (Jurka Lavonny). Леанід Юркевіч (Юрка Лявонны) (1930-36).jpg|150px]] |- |57 | [[Саламон Рыгоравіч Лямперт|Лямперт Саламон Рыгоравіч]]|| студэнт 5 курса БДУ || |- |58 | * [[Максім Архіпавіч Ляўкоў|Ляўкоў Максім Архіпавіч]]|| Народны камісар юстыцыі БССР || [[Файл:Максім Архіпавіч Ляўкоў.jpg|150px]] |- |59 | [[Элізар Якаўлевіч Мазель|Мазель Элізар Якаўлевіч]]|| намеснік дырэктара па навуковай рабоце Віцебскай навукова-даследчай ветэрынарнай станцыі || |- |60 | * [[Леў Майсееў|Майсееў Леў]]|| сакратар Барысаўскага РК КП(б)Б || |- |61 | [[Барыс Міхайлавіч Малаў|Малаў Барыс Міхайлавіч]]|| загадчык аддзела хлебнай групы наркамата ўнутранага гандлю || |- |62 | [[Валерый Дзмітрыевіч Маракоў|Маракоў Валерый Дзмітрыевіч]]|| паэт || [[Файл:Valery Marakoŭ.jpg|150px]] |- |63 | [[Сцяпан Прохаравіч Маргелаў|Маргелаў Сцяпан Прохаравіч]]|| загадчык секцыі геаграфіі інстытута эканомікі АН БССР || |- |64 | [[Міхаіл Саламонавіч Марголін|Марголін Міхаіл Саламонавіч]]|| || |- |65 | * [[Барыс Мар’янаў|Мар’янаў Барыс]]|| сакратар Дзяржынскага РК КП(б)Б, сябра ЦК КП(б)Б (з 1937) || |- |66 | {{нп5|Андрэй Паўлавіч Мелік-Шахназараў|Мелік-Шахназараў Андрэй Паўлавіч|d|Q4289448}}|| вайсковы дзеяч<ref>{{Cite web|url=http://1937god.info/node/549|title=Мелик-Шахназаров Андрей Павлович + 30.10.1937 {{!}} 1937-й и другие годы|website=1937god.info|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |67 | [[Абрам Навумавіч Мірлін|Мірлін Абрам Навумавіч]]|| || |- |68 | [[Мікалай Данілавіч Міснікоў|Міснікоў Мікалай Данілавіч]]|| || |- |69 | * [[Дзям’ян Міхайлаў|Міхайлаў Дзям’ян Мацвеевіч]]|| кансультант Упраўлення справамі СНК БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2826248|title=Списки жертв — Михайлов Демьян Матвеевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |70 | * [[Сяргей Рыгоравіч Міцькоў|Міцькоў Сяргей Рыгоравіч]]|| дырэктар Гідролізнага доследнага завода Наркамата мясцовай прамысловасці БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2826223|title=Списки жертв — Митьков Сергей Григорьевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |71 | [[Сяргей Мікітавіч Мурзо|Мурзо Сяргей Мікітавіч]]|| паэт || [[Файл:Siarhiej Murzo. Сяргей Мурзо (1920-29).jpg|150px]] |- |72 | [[Павел Максімавіч Мухін|Мухін Павел Максімавіч]]|| загадчык лабараторыі Віцебскай навукова-даследчай ветэрынарнай станцыі<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2827840|title=Списки жертв — Мухин Павел Максимович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |73 | [[Янка Нёманскі|Нёманскі Янка]]|| празаік, грамадскі дзеяч || [[Файл:Ivan Piatrovič (Janka Niomanski). Іван Пятровіч (Янка Нёманскі) (1930-36).jpg|150px]] |- |74 | [[Іван Іванавіч Несцяровіч|Несцяровіч Іван Іванавіч]]|| || |- |75 | [[Іван Іванавіч Падсявалаў|Падсявалаў Іван Іванавіч]]|| || |- |76 | [[Іван Майсеевіч Паплыка|Паплыка Іван Майсеевіч]]|| вайсковец, намеснік начальніка штаба, палкавы камісар 16-га стралковага корпуса<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2835013|title=Списки жертв — Поплыко Иван Моисеевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30}}</ref>|| |- |77 | * [[Васіль Петрушэня|Петрушэня Васіль Аляксандравіч]]|| кансультант СНК БССР па камунальных і транспартных справах || |- |78 | [[Зяма Раманавіч Півавараў|Півавараў Зяма Раманавіч]]|| паэт || [[Файл:Ziama Pivavaraŭ. Зяма Півавараў (1930-36).jpg|150px]] |- |79 | * [[Рыгор Іванавіч Пратасеня|Пратасеня Рыгор Іванавіч]]|| вучоны-аграхімік<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://by.openlist.wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%8F_%D0%A0%D1%8B%D0%B3%D0%BE%D1%80_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1898)|title=Пратасеня Рыгор Іванавіч (1898)|website=Адкрыты спіс|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |80 | [[Ізраіль Лейзеравіч Пурыс|Пурыс Ізраіль Лейзеравіч]]|| || |- |81 | [[Аляксандр Андрэевіч Пуцілоўскі|Пуцілоўскі Аляксандр Андрэевіч]]|| || |- |82 | [[Іван Андрэевіч Пуцінцаў|Пуцінцаў Іван Андрэевіч]]|| вайсковец, памочнік начальніка штаба 13 стралковага палка 5 стралковай дывізіі Беларускай вайсковай акругі, капітан<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1375105|title=Списки жертв — Путинцев Иван Андреевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30}}</ref>|| |- |83 | [[Арон-Лейб Сіманавіч Разумоўскі|Разумоўскі Арон-Лейб Сіманавіч]]|| || |- |84 | [[Міхаіл Рыдзеўскі|Рыдзеўскі Міхаіл Антонавіч]]|| загадчык вучэбнай часткі Менскага педагагічнага інстытута<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2839632|title=Списки жертв — Рыдзевский Михаил Антонович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |85 | [[Аляксандр Рыгоравіч Самахвалаў|Самахвалаў Аляксандр Рыгоравіч]]|| || |- |86 | [[Якаў Рыгоравіч Сандамірскі|Сандамірскі Якаў Рыгоравіч]]|| загадчык кафедры Віцебскага ветэрынарнага інстытута<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2840979|title=Списки жертв — Сандомирский Яков Григорьевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |87 | [[Оскар Абрамавіч Сапрыцкі|Сапрыцкі Оскар Абрамавіч]]|| намеснік Народнага камісара земляробства БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2841123|title=Списки жертв — Саприцкий Оскар Абрамович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |88 | [[Якаў Мееравіч Спектар|Спектар Якаў Мееравіч]]|| загадчык сакратарыята СНК БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2845234|title=Списки жертв — Спектор Яков Меерович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |89 | [[Васіль Пятровіч Сташэўскі|Сташэўскі Васіль Пятровіч]]|| драматург, перакладчык || [[Файл:Васіль Сташэўскі.jpg|150px]] |- |90 |[[Георгій Уладзіміравіч Стрэле|Стрэле Георгій Уладзіміравіч]]|| дырэктар конесаўгаса № 120, у ранейшым намеснік Народнага камісара земляробства || |- |91 | [[Дзмітрый Паўлавіч Сялоў|Сялоў Дзмітрый Паўлавіч]]|| начальнік планава-фінансавага ўпраўлення наркама асветы БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2841897|title=Списки жертв — Селов Дмитрий Павлович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |92 | [[Панцялей Іванавіч Сярдзюк|Сярдзюк Панцялей Іванавіч]]|| загадчык лабараторыі біяфабрыкі № 5 у Віцебску || |- |93 | [[Мірон Барысавіч Таненбаум|Таненбаум Мірон Барысавіч]]|| || |- |94 | [[Юлій Таўбін|Таўбін Юлій Абрамавіч]]|| паэт || [[Файл:Juli Taŭbin2.jpg|150px]] |- |95 | [[Эля Хацкелевіч Трумпацкі|Трумпацкі Эля Хацкелевіч]]|| || |- |96 | * [[Андрэй Турлай|Турлай Андрэй]]|| Наркам саўгасаў БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2849749|title=Списки жертв — Турлай Андрей Алексеевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |97 | [[Яўген Канстанцінавіч Успенскі|Успенскі Яўген Канстанцінавіч]]|| фізік<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2850394|title=Списки жертв — Успенский Евгений Константинович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |98 | [[Рыгор Якаўлевіч Фалкін|Фалкін Рыгор Якаўлевіч]]|| || |- |99 | [[Аба Алтэравіч Фінкельштэйн|Фінкельштэйн Аба Алтэравіч]]|| || |- |100 | [[Яўсей Еўнавіч Фломбаўм|Фломбаўм Яўсей Еўнавіч]]|| вядома пра яго асуджаную жонку<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/6414|title=Списки жертв — Фломбаум Сара Абрамовна|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |101 | * [[Ісак Сямёнавіч Фрыдман|Фрыдман Ісак Сямёнавіч]]|| начальнік аддзела землеўпарадкавання Наркамата земляробства БССР || |- |102 | [[Дзмітрый Сямёнавіч Харлац|Харлац Дзмітрый Сямёнавіч]]|| || |- |103 | * [[Ізі Харык|Харык Ізі]]|| паэт || [[Файл:Izi Charyk.jpg|150px]] |- |104 | [[Пятро Фёдаравіч Хатулёў|Хатулёў Пётр Фёдаравіч]]|| літаратурны крытык<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2852718|title=Списки жертв — Хотулев Петр Федорович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |105 | [[Аляксандр Анікеевіч Чарнушэвіч|Чарнушэвіч Аляксандр Анікеевіч]]|| загадчык забеспячэннем, Белгеаразведка; Наркам асветы БССР у 1933—1936 гадах<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2854265|title=Списки жертв — Чернушевич Александр Аникеевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| [[Файл:Aliaksandr Čarnuševič.jpg|150px]] |- |106 | [[Мікалай Платонавіч Чарняк|Чарняк Мікалай Платонавіч]]||ветэрынарны ўрач Віцебскай біяфабрыкі<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2854423|title=Списки жертв — Черняк Николай Платонович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30}}</ref> |- |107 | [[Міхась Чарот|Чарот Міхась]]|| паэт<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2816090|title=Списки жертв — Куделько-Чарот Михаил Семенович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125230352/https://base.memo.ru/person/show/2816090|archive-date=25 лістапада 2021|url-status=dead}}</ref>|| [[Файл:Міхась Чарот. 1930-я гг. З фондаў БДАМЛМ.jpg|150px]] |- |108 | [[Макар Ксенафонтавіч Шалай|Шалай Макар Ксенафонтавіч]]|| літаратурны крытык<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2855331|title=Списки жертв — Шалаев Макар Ксенофонтович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |109 | [[Юдаль Ісакавіч Шапіра|Шапіра Юдаль Ісакавіч]]|| || |- |110 | [[Павел Пятровіч Шастакоў|Шастакоў Павел Пятровіч]]|| журналіст<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2856466|title=Списки жертв — Шестаков Павел Петрович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |111 | * [[Арон Ісакавіч Юдэльсон|Юдэльсон Арон Ісакавіч]]|| паэт || [[Файл:Арон Юдэльсон.jpg|150px]] |- |112 | [[Якаў Веньямінавіч Элькін|Элькін Якаў Веньямінавіч]]<!-- https://stalin.memo.ru/persons/p8387/ -->|| || |- |113 | * [[Віктар Іванавіч Яркін|Яркін Віктар Іванавіч]]|| начальнік службы Днепра-Дзвінскага параходства ў Гомелі, у 1918—1919 гадах старшыня ЧК Заходняй вобласці, а затым БССР, адначасова ў сакавіку-маі 1919 года старшыня Менскага гарсавета. || |- |} == Памяць == [[Файл:Быдгашч. Ноч расстраляных паэтаў (2022-10-29) 122.jpg|міні|Акцыя «Ноч расстраляных паэтаў» у [[Быдгашч]]ы ([[Польшча]]), 29 кастрычніка 2022 г.]] У 2017 годзе палітык [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]] арганізаваў ушанаванне забітых ля будынка КДБ<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/28822396.html|title=«Ланцуг памяці» каля будынка КДБ. ФОТА і ВІДЭА|website=Радыё Свабода|date=2017-10-29|access-date=2023-10-31}}</ref>, «ланцугі памяці» адбываліся і ў наступныя гады<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29570631.html|title=16 чалавек утварылі «ланцуг памяці» каля будынка КДБ|website=Радыё Свабода|date=2018-10-29|access-date=2023-10-31}}</ref>. З 2017 года група актывістаў, якія абаранілі ахоўную зону [[Курапаты|Курапатаў]] ад забудовы бізнес-цэнтра, ва ўрочышчы распачалі 29 кастрычніка ладзіць «Ноч расстраляных паэтаў» з чытаннем іх вершаў і выступамі. У 2017 годзе быў выдадзены музычны альбом «(Не)расстраляныя» на вершы расстраляных аўтараў. Іх праспявалі і паклалі на музыку такія беларускія выканаўцы, як [[Лявон Вольскі]], [[Бенька|Святлана Бень]] і [[Павел Аракелян]], а таксама гурты «[[Тонкі Ход]]», «[[Akute]]» і «[[Naka]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/2019/10/29/nrp|title=Ноч расстраляных паэтаў. Хто і за што забіў 100 прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі? - Лайфстайл Onlíner|first=Сяргей|last=Беражны|website=Onlíner|date=2019-10-29|access-date=2023-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031202306/https://people.onliner.by/2019/10/29/nrp|archive-date=31 кастрычніка 2023|url-status=dead}}</ref>. У 2020 годзе было праведзена апошняе такое масавае мерапрыемства ў «Курапатах»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32098253.html|title=Як беларусы сёлета правядуць Ноч расстраляных паэтаў. Расклад|website=Радыё Свабода|date=2022-10-26|access-date=2023-10-31}}</ref>, у наступныя гады праз палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі дата адзначаецца беларускай эміграцыяй<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/noch-rasstralyanykh-paeta-rasklad-merapryemstvau.html|title=Ноч растраляных паэтаў - 2023. Дзе і калі?|website=budzma.org|access-date=2023-10-31}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Рэпрэсіі ў БССР]] * [[Рэпрэсіі ў РСЧА (1937—1938)|Рэпрэсіі ў РСЧА]] * [[Расстралянае адраджэнне]] == Заўвагі == {{notelist-ua}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Маракоў Л.|загаловак = Ахвяры і карнікі|спасылка = https://kamunikat.org/download.php?item=21495-1.pdf&pubref=21495|месца = Мінск|выдавецтва = Зміцер Колас|год = 2007|isbn = 978-985-6783-38-6|ref = Маракоў Л.}} * [[Сяргей Грахоўскі|Грахоўскі С.]] ''Так погибали поэты'' / [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=21540-1.pdf Выбраныя творы]. Мн.: Кнігазбор, 2007. С. 452—457. ISBN 985-6824-59-1 == Спасылкі == * [http://www.marakou.by/by/davedniki/ahvyary-i-karniki/ahvyary.html Біяграфіі рэпрэсаваных у ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 года ў турме КДБ Беларусі ў даследаванні Леаніда Маракова]{{Недаступная спасылка}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221207041315/http://www.marakou.by/by/davedniki/ahvyary-i-karniki/ahvyary.html|date=7 снежня 2022}} * Кастусь Лашкевіч, [http://news.tut.by/society/art202984.html Крывавая ноч беларускай гісторыі]{{Недаступная спасылка}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101101035835/http://news.tut.by/society/art202984.html |date=1 лістапада 2010 }} // [[TUT.BY]], 29.10.2010 г. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў СССР]] 811zypbll1292pcbg67wn5l8k1emf34 5158787 5158786 2026-06-27T08:59:55Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:1937 год у Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158787 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака | Назва = Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе | Спосаб атакі = расстрэл | Месца атакі = [[Мінск|Менск]] | Мэта атакі = знішчэнне людзей у рамках [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычных рэпрэсій у БССР]] | Дата = [[29 кастрычніка]]—[[30 кастрычніка]] [[1937]] | Загінулыя = больш за 100 | Тэрарысты = супрацоўнікі [[НКУС БССР]] | Арганізатары = [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]], [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаслаў Молатаў]], [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Лазар Кагановіч]], [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Клімент Варашылаў]], [[Мікалай Іванавіч Яжоў|Мікалай Яжоў]], [[Уладзімір Цэсарскі]], [[Барыс Давыдавіч Берман|Барыс Берман]] }} '''Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі''' (у культуры вядомы як '''Чорная ноч'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/80-hadou-tamu-u-nocz-z-29-na-30-kastrycznika-1937|title=«Чорная ноч» Беларусі: што, дзе, калі|website=Новы Час|date=2017-10-29|access-date=2023-10-29}}</ref>, '''Ноч расстраляных паэтаў'''<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/noch-rasstralyanykh-paeta-rasklad-merapryemstvau.html|title=Ноч растраляных паэтаў - 2023. Дзе і калі?|website=budzma.org|access-date=2023-10-29}}</ref>) праведзены [[29 кастрычніка|29]]—[[30 кастрычніка]] [[1937]] года ў Менску, было забіта больш за 100 чалавек. Лічыцца, што прынамсі частка расстрэлаў адбылася ў сутарэннях [[Следчы ізалятар КДБ Беларусі|унутранай турмы]] [[НКУС БССР]] (т. зв. «амерыканкі»). У ліку расстраляных дзеячы навукі, культуры, вайскоўцы, дзяржаўныя дзеячы і служачыя [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Сярод расстраляных 22 беларускія літаратары<ref>{{Артыкул|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=46338|аўтар=[[Ларыса Цімошык]]|загаловак=Жылі з адкрытаю душою|год=29 кастрычніка 2009|выданне=[[Звязда]]|тып=[[Газета]]|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/index.php?idate=2009-10-29 205 (26563)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/46314/29kas-2.pdf 2]|issn=1990-763x|archive-url=https://archive.today/20140601154627/http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=46338|archive-date=1 чэрвеня 2014|url-status=dead}}</ref>. Невінаватасць большасці з расстраляных пазней была прызнана савецкімі ўладамі, яны былі пасмяротна рэабілітаваныя. Масавыя расстрэлы адбываліся ў папярэднія і наступныя дні, у гэты перыяд [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсіі 1937—1938 гадоў у СССР]] дасягнулі ў Беларусі свайго піку{{Efn-ua|Паводле даследчыка [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Леаніда Маракова]], З 4 сакавіка 1937 г. да 22 траўня 1938 г. (444 дні) у Беларусі было рэпрэсавана каля 100 тысяч чалавек, у сярэднім за ноч арыштоўвалі 230 чалавек{{sfn|Маракоў Л.|2007|с=380}}.}}. == Гісторыя == Бальшавіцкія рэпрэсіі на Беларусі пачаліся з 1917 года, спыняліся праз баявыя дзеянні і адступленне бальшавікоў з беларускіх тэрыторый. У перыяд [[Нэп|НЭПу]] і палітыкі [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] сістэмных палітычных рэпрэсій у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] не праводзілася. Сістэмныя рэпрэсіі аднавіліся з 1930-х гадоў, са згортваннем палітыкі Беларусізацыі і пачаткам хвалі прымусовай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]. Жнівень 1936 года лічыцца пачаткам [[Вялікі тэрор|Вялікага тэрору]] ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], які характарызуецца масавымі палітычнымі рэпрэсіямі і знішчэннем вялікай колькасці людзей, найбольшага піку ён дасягнуў у 1937—1938 гадах. Асобнай часткай Вялікага тэрору ёсць [[Рэпрэсіі ў РСЧА (1937—1938)|рэпрэсіі ў апараце Чырвонай арміі]]. У архіве [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта Расійскай Федэрацыі]] (АПРФ, вопіс № 24, справа № 411) захоўваецца «Спіс асоб, падлеглых суду [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|ваеннай калегіі Вярхоўнага суда СССР]]» (адзін з «{{нп5|Сталінскія расстрэльныя спісы|сталінскіх расстрэльных спісаў|d|Q12157182}}»). У спіс уключаныя «ворагі народа» з усяго Савецкага Саюза. Спіс датаваны 7 верасня 1937 года і падпісаны [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфам Сталіным]], [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаславам Молатавым]], [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Лазарам Кагановічам]], [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Кліментам Варашылавым]], [[Мікалай Іванавіч Яжоў|Мікалаем Яжовым]]. Спіс падсудных паводле першай катэгорыі (да вышэйшай меры пакарання — расстрэлу) па Беларускай ССР налічвае 103 чалавекі, паводле другой катэгорыі (мусяць быць прыгавораны да 10 і болей гадоў зняволення ў [[ГУЛАГ|лагерах]]) — 6 чалавек. Спіс па Беларускай ССР датаваны 15 верасня 1937 года і падпісаны Іосіфам Сталіным, Вячаславам Молатавым і начальнікам 8-га аддзела Галоўнага ўпраўлення дзяржаўнай бяспекі СССР старшым маёрам дзяржаўнай бяспекі [[Уладзімір Цэсарскі|Уладзімірам Цэсарскім]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://stalin.memo.ru/lists/list226/|title=Список лиц: Белорусская ССР // 15 сентября 1937 года|website=stalin.memo.ru|access-date=2023-10-30}}</ref>. У спіс, які паступіў з [[Масква|Масквы]], мясцовыя супрацоўнікі [[НКУС БССР]] дадалі шэраг дзеячаў (іх прозвішчы ў пераліку адзначаны «*»). Уяўленне пра расстрэльную ноч 29—30 кастрычніка сфармавана ў кнізе даследчыка [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Леаніда Маракова]] «Толькі адна ноч» (2006), але ў пратаколах НКУС пазначалася дата без часу (29 ці 30 кастрычніка). Лічыцца, што прынамсі частка расстрэлаў адбылася ў сутарэннях [[Следчы ізалятар КДБ Беларусі|унутранай турмы]] [[НКУС БССР]] (т. зв. «амерыканкі»), але расстрэлы маглі адбывацца за горадам, у тым ліку ў [[Курапаты|Курапатах]]. Далейшыя даследаванні ўскладнены закрытасцю архіваў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] у [[Беларусь|Беларусі]]. Дакладная колькасць расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 года не вызначана. Лёс некаторых асоб з маскоўскага спісу невядомы, пры гэтым вядома, што частка з маскоўскага спісу была расстраляна ў іншы дзень, як ветэрынарны ўрач Канстанцін Гурскі (17 кастрычніка)<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2798027|title=Списки жертв — Гурский Константин Иосифович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031002155/https://base.memo.ru/person/show/2798027|archive-date=31 кастрычніка 2023|url-status=dead}}</ref>, ці намеснік начальніка ўпраўлення Наркамзема БССР Аляксандр Васілевіч Іваноў (17 кастрычніка){{sfn|Маракоў Л.|2007|с=119}}. Некаторыя падсудныя першай катэгорыі, як загадчык лабараторыі Віцебскай ветэрынарнай станцыі Міхаіл Капітанакі, у выніку былі прыгавораны да зняволення ў лагерах<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2808238|title=Списки жертв — Капитанаки Михаил Васильевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130111243/https://base.memo.ru/person/show/2808238|archive-date=30 лістапада 2021|url-status=dead}}</ref>, хоць гэта было хутчэй выключэнне. Былі ў спісе тыя, хто толькі асуджаны 30 кастрычніка, але расстраляны ўжо 31 кастрычніка, як дацэнт Віцебскага ветзааінстытута Герасім Качанаў<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2809408|title=Списки жертв — Качанов Герасим Артамонович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://by.openlist.wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%9E_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1907)|title=Качанаў Герасім Артамонавіч (1907)|website=Адкрыты спіс|access-date=2023-10-30}}</ref> ці загадчык кафедры Віцебскага ветзааінстытута і медінстытута Віктар Клянціцкі<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2810477|title=Списки жертв — Кленицкий Виктор Семенович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030010531/https://base.memo.ru/person/show/2810477|archive-date=30 кастрычніка 2023|url-status=dead}}</ref>, вайсковец Іван Сарокаш<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2845090|title=Списки жертв — Сорокош Иван Иустинович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012557/https://base.memo.ru/person/show/2845090|archive-date=31 кастрычніка 2023|url-status=dead}}</ref> і іншыя. Найбольш частымі артыкуламі Крымінальнага кодэкса БССР<ref>{{Кніга|спасылка=https://vcpi.nlb.by/static/pdf/kodexy-BSSR/ugolovnyj-kodex-BSSR-1928.pdf|загаловак=Крымінальны Кодэкс Беларускай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі|год=1928|archive-url=https://web.archive.org/web/20220515114805/https://vcpi.nlb.by/static/pdf/kodexy-BSSR/ugolovnyj-kodex-BSSR-1928.pdf|archive-date=15 мая 2022}}</ref>, інкрымінаванымі расстраляным, былі: артыкул 63 («''здрада радзіме''»), артыкул 69 («''падрыў дзяржаўнай прамысловасці, транспарту, гандлю, грашовага звароту, крэдытнай сістэмы альбо кааперацыі, які зроблен з контррэвалюцыйнымі мэтамі''»), артыкул 70 («учыненне ''тэрарыстычных актаў супроць прадстаўнікоў савецкай улады''»), артыкул 76 («''арганізацыйная дзейнасць, накірованая на падрыхтоўку альбо на ўчыненне прадугледжаных у артыкулах 63—75 злачынстваў, а таксама удзел у арганізацыі, утворанай для падрыхтоўкі або ўчынення аднаго з гэтых злачынстваў''»). Пад артыкул 76 супрацоўнікамі НКУС фабрыкаваліся арганізаваныя «тэрарыстычныя» і «антысавецкія групы», «нацыянал-фашысцкія арганізацыі», «контррэвалюцыйныя арганізацыі» і да т.п., прызнанні ў сфабрыкаваных злачынствах выбіваліся праз катаванні зняволеных. 29—30 кастрычніка 1937 года адметныя вялікай колькасцю расстраляных літаратараў, але масавыя расстрэлы адбываліся ў папярэднія і наступныя дні{{sfn|Маракоў Л.|2007|с=92}}. Так, 31 кастрычніка, сярод іншых, былі расстраляныя беларускі палітык і Народны камісар асветы БССР у 1926—1929 гадах [[Антон Васілевіч Баліцкі|Антон Баліцкі]], намеснік Народнага камісара асветы ў 1928—1930-х гадах і эканаміст [[Самуіл Захаравіч Слонім|Самуіл Слонім]], сельскагаспадарчы дзеяч і рэдактар [[Сяргей Міхайлавіч Гесэн|Сяргей Гесэн]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.openlist.wiki/%D0%93%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1898)|title=Гессен Сергей Михайлович (1898)|website=Открытый список|access-date=2023-11-01}}</ref> і іншыя. 1 лістапада ў Менску адбыўся масавы расстрэл дзеячаў беларускай праваслаўнай царквы (11 чалавек) па справе «[[Беларуская аўтакефальная царква (справа)|Беларуская аўтакефальная царква]]». == Спіс расстраляных 29—30 кастрычніка == Зорачкай (*) пазначаны прозвішчы, дададзеныя ў першапачатковы маскоўскі спіс мясцовым [[НКУС]]. {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- ! ! Імя !! Занятак !! Партрэт |- |1 | [[Барыс Аляксандравіч Абухоў|Абухоў Барыс Аляксандравіч]] || загадчык кафедры анатоміі, Віцебскі ветэрынарны інстытут || |- |2 | * [[Мікалай Арабей|Арабей Мікалай]] || загадчык школьнага аддзела ЦК КП(б)Б<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2782305|title=Списки жертв — Арабей Николай Леонтьевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30}}</ref>|| |- |3 | [[Навум Мееравіч Аронаў|Аронаў Навум Мееравіч]] || || |- |4 | * [[Анатоль Ільіч Аўгусціновіч|Аўгусціновіч Анатоль Ільіч]]|| начальнік упраўлення ваеннага будаўніцтва № 93, вайсковы інжынер 3 рангу<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2780470|title=Списки жертв — Августинович Анатолий Ильич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30}}</ref>|| |- |5 | [[Ігнат Ільіч Афанасьеў|Афанасьеў Ігнат Ільіч]] || выкладчык Менскага Беларускага педагагічнага тэхнікума || |- |6 | [[Сямён Дзмітрыевіч Бабкоў|Бабкоў Сямён Дзмітрыевіч]] || вайсковец, камандзір 21-й механізаванай брыгады<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://by.openlist.wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%BA%D0%BE%D1%9E_%D0%A1%D1%8F%D0%BC%D1%91%D0%BD_%D0%94%D0%B7%D0%BC%D1%96%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_(1901)|title=Бабкоў Сямён Дзмітрыевіч (1901)|website=Адкрыты спіс|access-date=2023-10-30}}</ref>|| |- |7 | [[Георгій Фёдаравіч Барзуноў|Барзуноў Георгій Фёдаравіч]] || дырэктар трэста «Галоўхлеб» БССР || |- |8 | * [[Вадзім Башкевіч|Башкевіч Вадзім]] || начальнік Упраўлення вышэйшай школы Наркамата асветы БССР || |- |9 | [[Саламон Хаімавіч Бейлін|Бейлін Саламон Хаімавіч]] || || |- |10 | [[Абрам Давыдавіч Белацаркоўскі|Белацаркоўскі Абрам Давыдавіч]] || || |- |11 | * [[Якаў Анатолевіч Бранштэйн|Бранштэйн Якаў Анатолевіч]] || літаратурны крытык || |- |12 | [[Іван Сямёнавіч Бурдыка|Бурдыка Іван Сямёнавіч]] || адказны сакратар СНК БССР || |- |13 | * [[Віктар Лявонцьевіч Вайноў|Вайноў Віктар Лявонцьевіч]] || загадчык экспедыцыі карамельнага цэху фабрыкі «Камунарка»; беларускі журналіст, сябра [[КПЗБ]] || |- |14 | * [[Аляксандр Аўксенцевіч Варончанка|Варончанка Аляксандр Аўксенцевіч]] || Народны камісар асветы БССР || |- |15 | [[Станіслаў Юльянавіч Варшаўскі|Варшаўскі Станіслаў Юльянавіч]] || || |- |16 | [[Рыгор Мікітавіч Васільеў-Вашчылін|Васільеў-Вашчылін Рыгор Мікітавіч]] || || |- |17 | [[Анатоль Вольны|Вольны Анатоль]] || паэт, празаік, журналіст і драматург || [[Файл:Anatol Ažhirej (Volny). Анатоль Ажгірэй (Вольны) (1920-29).jpg|150px]] |- |18 | [[Моўша-Нохім Ізраілевіч Габаеў|Габаеў Моўша-Нохім Ізраілевіч]] || || |- |19 | [[Апанас Сцяпанавіч Габрусёў|Габрусёў Апанас Сцяпанавіч]] || || |- |20 | * [[Платон Раманавіч Галавач|Галавач Платон Раманавіч]] || празаік ||[[Файл:Płaton Hałavač. Платон Галавач (1930-37).jpg|150px]] |- |21 | [[Антон Міхайлавіч Гейштэрн|Гейштэрн Антон Міхайлавіч]] || || |- |22 | * [[Іосіф Хаімавіч Гершон|Гершон Іосіф Хаімавіч]] || намеснік Народнага камісара асветы БССР || |- |23 | [[Якаў Яфімавіч Гінзбург|Гінзбург Якаў Яфімавіч]] || || |- |24 |[[Абрам Мендзелевіч Госін|Госін Абрам Мендзелевіч]] || || |- |25 | [[Нохман Гіршавіч Гурэвіч|Гурэвіч Нохман Гіршавіч]] || Наркам унутранага гандлю БССР, сябра ЦК КП(б)Б, сябра ЦВК БССР, сябра/кандыдат у сябры УКП (б) з 1920 || |- |26 | * [[Мікалай Міхайлавіч Дзеніскевіч|Дзеніскевіч Мікалай Міхайлавіч]] || партыйны работнік, другі сакратар ЦК КП(б)Б, сябра/кандыдат у сябры УКП(б) || [[Файл:Мікалай Міхайлавіч Дзеніскевіч.png|150px]] |- |27 | [[Мікалай Андрэевіч Дзмітраў|Дзмітраў Мікалай Андрэевіч]] || || |- |28 | [[Ананій Іванавіч Дзякаў|Дзякаў Ананій Іванавіч]] || рэктар [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] у 1934—1935 гг. || [[Файл:Ананій Іванавіч Дзякаў.jpg|150px]] |- |29 | [[Абрам Генрыхавіч Дракахруст|Дракахруст Абрам Генрыхавіч]] || вайсковы дзеяч, ваенны камісар<ref>{{Cite web|url=http://1937god.info/node/993|title=Дракохруст Абрам Генрихович + 30.10.1937 {{!}} 1937-й и другие годы|website=1937god.info|access-date=2023-10-29}}</ref>|| |- |30 | [[Алесь Дудар|Дудар Алесь]] || паэт, крытык, перакладчык || [[Файл:Aleś Dajlidovič (Dudar). Алесь Дайлідовіч (Дудар) (1930-36) (2).jpg|150px]] |- |31 | * [[Хацкель Майсеевіч Дунец|Дунец Хацкель Майсеевіч]] || крытык і публіцыст || |- |32 | [[Гірш Борухавіч Елянсон|Елянсон Гірш Борухавіч]] || || |- |33 |[[Іван Сцяпанавіч Жывуцкі|Жывуцкі Іван Сцяпанавіч]]|| настаўнік || |- |34 | [[Навум Міхайлавіч Замалін|Замалін Навум Міхайлавіч]]|| дацэнт Віцебскага ветэрынарнага інстытута<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://by.openlist.wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BC_%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1905)|title=Замалін Навум Міхайлавіч (1905)|website=Адкрыты спіс|access-date=2023-10-30}}</ref>|| |- |35 |[[Міхась Зарэцкі|Зарэцкі Міхась]]|| празаік, драматург, перакладчык, крытык || [[Файл:Michaś Zarecki.jpg|150px]] |- |36 | [[Аляксандр Сазонавіч Зянковіч|Зянковіч Аляксандр Сазонавіч]]|| || |- |37 | [[Прохар Іванавіч Іспраўнікаў|Іспраўнікаў Прохар Іванавіч]]|| намеснік загадчыка сельскагаспадарчага аддзела газеты «Віцебскі пралетарый» || |- |38 | * [[Захар Кавалёў|Кавалёў Захар]]|| сакратар Варашылаўскага РК КП(б)Б || |- |39 | [[Васіль Каваль|Каваль Васіль]]|| празаік || [[Файл:Vasil Kavaloŭ (Kaval). Васіль Кавалёў (Каваль) (1930-37) (3).jpg|150px]] |- |40 | * [[Захар Захаравіч Кавальчук|Кавальчук Захар Захаравіч]]|| старшыня ЦК прафсаюзаў БССР || [[Файл:Kavalczuk Zahar.jpg|150px]] |- |41 | * [[Мікалай Кандрашук|Кандрашук Мікалай Фёдаравіч]]|| начальнік упраўлення шкляной прамысловасці Наркамата лёгкай прамысловасці БССР || |- |42 | [[Саламон Мендзелевіч Кантар|Кантар Саламон Мендзелевіч]]|| дырэктар Белпрамгандлю || |- |43 | * [[Язэп Пятровіч Каранеўскі|Каранеўскі Язэп Пятровіч]]|| дзяржаўны дзеяч, педагог, публіцыст || [[Файл:Jazep Karanieŭski. Язэп Каранеўскі (1929).jpg|150px]] |- |44 | [[Іван Іванавіч Карпенка|Карпенка Іван Іванавіч]]|| загадчык лабараторыі Віцебскай ветэрынарнай станцыі<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2808774|title=Списки жертв — Карпенко Иван Иванович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |45 | [[Тодар Кляшторны|Кляшторны Тодар Тодаравіч]]|| паэт || [[Файл:Todar Klaštorny.jpg|150px]] |- |46 | [[Іосіф Фадзеевіч Кудзелька|Кудзелька Язэп (Іосіф) Фадзеевіч]]|| начальнік упраўлення па ахове аўтарскіх праў пры Саюзе пісьменнікаў БССР || |- |47 | * [[Майсей Саламонавіч Кульбак|Кульбак Майсей Саламонавіч]]|| празаік || [[Файл:Majsiej (Mojše) Kuĺbak 4.jpg|150px]] |- |48 | [[Аляксей Сцяпанавіч Кучынскі|Кучынскі Аляксей Сцяпанавіч]]|| дзяржаўны і грамадскі дзеяч, педагог, рэдактар || |- |49 | * [[Міхаіл Гаўрылавіч Лабадаеў|Лабадаеў Міхаіл Гаўрылавіч]]|| намеснік першага сакратара, загадчык асобага сектара (аддзела) ЦК КП(б)Б<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2820572|title=Списки жертв — Лободаев Михаил Гаврилович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |50 | * [[Леанард Лашкевіч|Лашкевіч Леанард]]|| намеснік народнага камісара Наркамата саўгасаў БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2818641|title=Списки жертв — Лашкевич Леонард Янович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |51 | [[Аляксандр Самойлавіч Левін|Левін Аляксандр Самойлавіч]]|| || |- |52 | [[Саламон Вульфавіч Левін|Левін Саламон Вульфавіч]]|| літаратурны крытык<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2818835|title=Списки жертв — Левин Соломон Вульфович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |53 | [[Піня Майсеевіч Лейбін|Лейбін Піня Майсеевіч]]|| || |- |54 | [[Сямён Давыдавіч Ліхтэнштэйн|Ліхтэнштэйн Сямён Давыдавіч]]|| |- |55 | [[Мікіта Сяргеевіч Лукашонак|Лукашонак Мікіта Сяргеевіч]]|| |- |56 | [[Юрка Лявонны|Лявонны Юрка]]|| паэт || [[Файл:Leanid Jurkievič (Jurka Lavonny). Леанід Юркевіч (Юрка Лявонны) (1930-36).jpg|150px]] |- |57 | [[Саламон Рыгоравіч Лямперт|Лямперт Саламон Рыгоравіч]]|| студэнт 5 курса БДУ || |- |58 | * [[Максім Архіпавіч Ляўкоў|Ляўкоў Максім Архіпавіч]]|| Народны камісар юстыцыі БССР || [[Файл:Максім Архіпавіч Ляўкоў.jpg|150px]] |- |59 | [[Элізар Якаўлевіч Мазель|Мазель Элізар Якаўлевіч]]|| намеснік дырэктара па навуковай рабоце Віцебскай навукова-даследчай ветэрынарнай станцыі || |- |60 | * [[Леў Майсееў|Майсееў Леў]]|| сакратар Барысаўскага РК КП(б)Б || |- |61 | [[Барыс Міхайлавіч Малаў|Малаў Барыс Міхайлавіч]]|| загадчык аддзела хлебнай групы наркамата ўнутранага гандлю || |- |62 | [[Валерый Дзмітрыевіч Маракоў|Маракоў Валерый Дзмітрыевіч]]|| паэт || [[Файл:Valery Marakoŭ.jpg|150px]] |- |63 | [[Сцяпан Прохаравіч Маргелаў|Маргелаў Сцяпан Прохаравіч]]|| загадчык секцыі геаграфіі інстытута эканомікі АН БССР || |- |64 | [[Міхаіл Саламонавіч Марголін|Марголін Міхаіл Саламонавіч]]|| || |- |65 | * [[Барыс Мар’янаў|Мар’янаў Барыс]]|| сакратар Дзяржынскага РК КП(б)Б, сябра ЦК КП(б)Б (з 1937) || |- |66 | {{нп5|Андрэй Паўлавіч Мелік-Шахназараў|Мелік-Шахназараў Андрэй Паўлавіч|d|Q4289448}}|| вайсковы дзеяч<ref>{{Cite web|url=http://1937god.info/node/549|title=Мелик-Шахназаров Андрей Павлович + 30.10.1937 {{!}} 1937-й и другие годы|website=1937god.info|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |67 | [[Абрам Навумавіч Мірлін|Мірлін Абрам Навумавіч]]|| || |- |68 | [[Мікалай Данілавіч Міснікоў|Міснікоў Мікалай Данілавіч]]|| || |- |69 | * [[Дзям’ян Міхайлаў|Міхайлаў Дзям’ян Мацвеевіч]]|| кансультант Упраўлення справамі СНК БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2826248|title=Списки жертв — Михайлов Демьян Матвеевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |70 | * [[Сяргей Рыгоравіч Міцькоў|Міцькоў Сяргей Рыгоравіч]]|| дырэктар Гідролізнага доследнага завода Наркамата мясцовай прамысловасці БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2826223|title=Списки жертв — Митьков Сергей Григорьевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |71 | [[Сяргей Мікітавіч Мурзо|Мурзо Сяргей Мікітавіч]]|| паэт || [[Файл:Siarhiej Murzo. Сяргей Мурзо (1920-29).jpg|150px]] |- |72 | [[Павел Максімавіч Мухін|Мухін Павел Максімавіч]]|| загадчык лабараторыі Віцебскай навукова-даследчай ветэрынарнай станцыі<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2827840|title=Списки жертв — Мухин Павел Максимович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |73 | [[Янка Нёманскі|Нёманскі Янка]]|| празаік, грамадскі дзеяч || [[Файл:Ivan Piatrovič (Janka Niomanski). Іван Пятровіч (Янка Нёманскі) (1930-36).jpg|150px]] |- |74 | [[Іван Іванавіч Несцяровіч|Несцяровіч Іван Іванавіч]]|| || |- |75 | [[Іван Іванавіч Падсявалаў|Падсявалаў Іван Іванавіч]]|| || |- |76 | [[Іван Майсеевіч Паплыка|Паплыка Іван Майсеевіч]]|| вайсковец, намеснік начальніка штаба, палкавы камісар 16-га стралковага корпуса<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2835013|title=Списки жертв — Поплыко Иван Моисеевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30}}</ref>|| |- |77 | * [[Васіль Петрушэня|Петрушэня Васіль Аляксандравіч]]|| кансультант СНК БССР па камунальных і транспартных справах || |- |78 | [[Зяма Раманавіч Півавараў|Півавараў Зяма Раманавіч]]|| паэт || [[Файл:Ziama Pivavaraŭ. Зяма Півавараў (1930-36).jpg|150px]] |- |79 | * [[Рыгор Іванавіч Пратасеня|Пратасеня Рыгор Іванавіч]]|| вучоны-аграхімік<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://by.openlist.wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%8F_%D0%A0%D1%8B%D0%B3%D0%BE%D1%80_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1898)|title=Пратасеня Рыгор Іванавіч (1898)|website=Адкрыты спіс|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |80 | [[Ізраіль Лейзеравіч Пурыс|Пурыс Ізраіль Лейзеравіч]]|| || |- |81 | [[Аляксандр Андрэевіч Пуцілоўскі|Пуцілоўскі Аляксандр Андрэевіч]]|| || |- |82 | [[Іван Андрэевіч Пуцінцаў|Пуцінцаў Іван Андрэевіч]]|| вайсковец, памочнік начальніка штаба 13 стралковага палка 5 стралковай дывізіі Беларускай вайсковай акругі, капітан<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1375105|title=Списки жертв — Путинцев Иван Андреевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30}}</ref>|| |- |83 | [[Арон-Лейб Сіманавіч Разумоўскі|Разумоўскі Арон-Лейб Сіманавіч]]|| || |- |84 | [[Міхаіл Рыдзеўскі|Рыдзеўскі Міхаіл Антонавіч]]|| загадчык вучэбнай часткі Менскага педагагічнага інстытута<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2839632|title=Списки жертв — Рыдзевский Михаил Антонович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |85 | [[Аляксандр Рыгоравіч Самахвалаў|Самахвалаў Аляксандр Рыгоравіч]]|| || |- |86 | [[Якаў Рыгоравіч Сандамірскі|Сандамірскі Якаў Рыгоравіч]]|| загадчык кафедры Віцебскага ветэрынарнага інстытута<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2840979|title=Списки жертв — Сандомирский Яков Григорьевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |87 | [[Оскар Абрамавіч Сапрыцкі|Сапрыцкі Оскар Абрамавіч]]|| намеснік Народнага камісара земляробства БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2841123|title=Списки жертв — Саприцкий Оскар Абрамович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |88 | [[Якаў Мееравіч Спектар|Спектар Якаў Мееравіч]]|| загадчык сакратарыята СНК БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2845234|title=Списки жертв — Спектор Яков Меерович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |89 | [[Васіль Пятровіч Сташэўскі|Сташэўскі Васіль Пятровіч]]|| драматург, перакладчык || [[Файл:Васіль Сташэўскі.jpg|150px]] |- |90 |[[Георгій Уладзіміравіч Стрэле|Стрэле Георгій Уладзіміравіч]]|| дырэктар конесаўгаса № 120, у ранейшым намеснік Народнага камісара земляробства || |- |91 | [[Дзмітрый Паўлавіч Сялоў|Сялоў Дзмітрый Паўлавіч]]|| начальнік планава-фінансавага ўпраўлення наркама асветы БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2841897|title=Списки жертв — Селов Дмитрий Павлович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |92 | [[Панцялей Іванавіч Сярдзюк|Сярдзюк Панцялей Іванавіч]]|| загадчык лабараторыі біяфабрыкі № 5 у Віцебску || |- |93 | [[Мірон Барысавіч Таненбаум|Таненбаум Мірон Барысавіч]]|| || |- |94 | [[Юлій Таўбін|Таўбін Юлій Абрамавіч]]|| паэт || [[Файл:Juli Taŭbin2.jpg|150px]] |- |95 | [[Эля Хацкелевіч Трумпацкі|Трумпацкі Эля Хацкелевіч]]|| || |- |96 | * [[Андрэй Турлай|Турлай Андрэй]]|| Наркам саўгасаў БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2849749|title=Списки жертв — Турлай Андрей Алексеевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |97 | [[Яўген Канстанцінавіч Успенскі|Успенскі Яўген Канстанцінавіч]]|| фізік<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2850394|title=Списки жертв — Успенский Евгений Константинович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |98 | [[Рыгор Якаўлевіч Фалкін|Фалкін Рыгор Якаўлевіч]]|| || |- |99 | [[Аба Алтэравіч Фінкельштэйн|Фінкельштэйн Аба Алтэравіч]]|| || |- |100 | [[Яўсей Еўнавіч Фломбаўм|Фломбаўм Яўсей Еўнавіч]]|| вядома пра яго асуджаную жонку<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/6414|title=Списки жертв — Фломбаум Сара Абрамовна|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |101 | * [[Ісак Сямёнавіч Фрыдман|Фрыдман Ісак Сямёнавіч]]|| начальнік аддзела землеўпарадкавання Наркамата земляробства БССР || |- |102 | [[Дзмітрый Сямёнавіч Харлац|Харлац Дзмітрый Сямёнавіч]]|| || |- |103 | * [[Ізі Харык|Харык Ізі]]|| паэт || [[Файл:Izi Charyk.jpg|150px]] |- |104 | [[Пятро Фёдаравіч Хатулёў|Хатулёў Пётр Фёдаравіч]]|| літаратурны крытык<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2852718|title=Списки жертв — Хотулев Петр Федорович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |105 | [[Аляксандр Анікеевіч Чарнушэвіч|Чарнушэвіч Аляксандр Анікеевіч]]|| загадчык забеспячэннем, Белгеаразведка; Наркам асветы БССР у 1933—1936 гадах<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2854265|title=Списки жертв — Чернушевич Александр Аникеевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| [[Файл:Aliaksandr Čarnuševič.jpg|150px]] |- |106 | [[Мікалай Платонавіч Чарняк|Чарняк Мікалай Платонавіч]]||ветэрынарны ўрач Віцебскай біяфабрыкі<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2854423|title=Списки жертв — Черняк Николай Платонович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30}}</ref> |- |107 | [[Міхась Чарот|Чарот Міхась]]|| паэт<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2816090|title=Списки жертв — Куделько-Чарот Михаил Семенович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125230352/https://base.memo.ru/person/show/2816090|archive-date=25 лістапада 2021|url-status=dead}}</ref>|| [[Файл:Міхась Чарот. 1930-я гг. З фондаў БДАМЛМ.jpg|150px]] |- |108 | [[Макар Ксенафонтавіч Шалай|Шалай Макар Ксенафонтавіч]]|| літаратурны крытык<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2855331|title=Списки жертв — Шалаев Макар Ксенофонтович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |109 | [[Юдаль Ісакавіч Шапіра|Шапіра Юдаль Ісакавіч]]|| || |- |110 | [[Павел Пятровіч Шастакоў|Шастакоў Павел Пятровіч]]|| журналіст<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2856466|title=Списки жертв — Шестаков Павел Петрович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |111 | * [[Арон Ісакавіч Юдэльсон|Юдэльсон Арон Ісакавіч]]|| паэт || [[Файл:Арон Юдэльсон.jpg|150px]] |- |112 | [[Якаў Веньямінавіч Элькін|Элькін Якаў Веньямінавіч]]<!-- https://stalin.memo.ru/persons/p8387/ -->|| || |- |113 | * [[Віктар Іванавіч Яркін|Яркін Віктар Іванавіч]]|| начальнік службы Днепра-Дзвінскага параходства ў Гомелі, у 1918—1919 гадах старшыня ЧК Заходняй вобласці, а затым БССР, адначасова ў сакавіку-маі 1919 года старшыня Менскага гарсавета. || |- |} == Памяць == [[Файл:Быдгашч. Ноч расстраляных паэтаў (2022-10-29) 122.jpg|міні|Акцыя «Ноч расстраляных паэтаў» у [[Быдгашч]]ы ([[Польшча]]), 29 кастрычніка 2022 г.]] У 2017 годзе палітык [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]] арганізаваў ушанаванне забітых ля будынка КДБ<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/28822396.html|title=«Ланцуг памяці» каля будынка КДБ. ФОТА і ВІДЭА|website=Радыё Свабода|date=2017-10-29|access-date=2023-10-31}}</ref>, «ланцугі памяці» адбываліся і ў наступныя гады<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29570631.html|title=16 чалавек утварылі «ланцуг памяці» каля будынка КДБ|website=Радыё Свабода|date=2018-10-29|access-date=2023-10-31}}</ref>. З 2017 года група актывістаў, якія абаранілі ахоўную зону [[Курапаты|Курапатаў]] ад забудовы бізнес-цэнтра, ва ўрочышчы распачалі 29 кастрычніка ладзіць «Ноч расстраляных паэтаў» з чытаннем іх вершаў і выступамі. У 2017 годзе быў выдадзены музычны альбом «(Не)расстраляныя» на вершы расстраляных аўтараў. Іх праспявалі і паклалі на музыку такія беларускія выканаўцы, як [[Лявон Вольскі]], [[Бенька|Святлана Бень]] і [[Павел Аракелян]], а таксама гурты «[[Тонкі Ход]]», «[[Akute]]» і «[[Naka]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/2019/10/29/nrp|title=Ноч расстраляных паэтаў. Хто і за што забіў 100 прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі? - Лайфстайл Onlíner|first=Сяргей|last=Беражны|website=Onlíner|date=2019-10-29|access-date=2023-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031202306/https://people.onliner.by/2019/10/29/nrp|archive-date=31 кастрычніка 2023|url-status=dead}}</ref>. У 2020 годзе было праведзена апошняе такое масавае мерапрыемства ў «Курапатах»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32098253.html|title=Як беларусы сёлета правядуць Ноч расстраляных паэтаў. Расклад|website=Радыё Свабода|date=2022-10-26|access-date=2023-10-31}}</ref>, у наступныя гады праз палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі дата адзначаецца беларускай эміграцыяй<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/noch-rasstralyanykh-paeta-rasklad-merapryemstvau.html|title=Ноч растраляных паэтаў - 2023. Дзе і калі?|website=budzma.org|access-date=2023-10-31}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Рэпрэсіі ў БССР]] * [[Рэпрэсіі ў РСЧА (1937—1938)|Рэпрэсіі ў РСЧА]] * [[Расстралянае адраджэнне]] == Заўвагі == {{notelist-ua}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Маракоў Л.|загаловак = Ахвяры і карнікі|спасылка = https://kamunikat.org/download.php?item=21495-1.pdf&pubref=21495|месца = Мінск|выдавецтва = Зміцер Колас|год = 2007|isbn = 978-985-6783-38-6|ref = Маракоў Л.}} * [[Сяргей Грахоўскі|Грахоўскі С.]] ''Так погибали поэты'' / [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=21540-1.pdf Выбраныя творы]. Мн.: Кнігазбор, 2007. С. 452—457. ISBN 985-6824-59-1 == Спасылкі == * [http://www.marakou.by/by/davedniki/ahvyary-i-karniki/ahvyary.html Біяграфіі рэпрэсаваных у ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 года ў турме КДБ Беларусі ў даследаванні Леаніда Маракова]{{Недаступная спасылка}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221207041315/http://www.marakou.by/by/davedniki/ahvyary-i-karniki/ahvyary.html|date=7 снежня 2022}} * Кастусь Лашкевіч, [http://news.tut.by/society/art202984.html Крывавая ноч беларускай гісторыі]{{Недаступная спасылка}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101101035835/http://news.tut.by/society/art202984.html |date=1 лістапада 2010 }} // [[TUT.BY]], 29.10.2010 г. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў СССР]] [[Катэгорыя:1937 год у Беларусі]] gd90ik4o4m5l4oj2hlg8m590bzh3owy 0 200046 5158724 4577304 2026-06-27T03:04:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158724 wikitext text/x-wiki {{Праблемы тысячагоддзя}} '''Гіпо́тэза Пуанкарэ́''' — адна з самых вядомых задач [[тапалогія|тапалогіі]]. Яна дае дастатковую ўмову таго, што прастора з'яўляецца трохвымернаю [[сфера]]ю з дакладнасцю да [[гомеамарфізм|дэфармацыі]]. == Фармулёўка == === Гіпотэза Пуанкарэ === У зыходнай форме гіпотэза Пуанкарэ сцвярджае: {{рамка}} Усякая {{нп3|адназвязная прастора|адназвязная|ru|Односвязное пространство}} {{нп3|кампактная прастора|кампактная|ru|Компактное пространство}} [[размернасць прасторы|трохмерная]] {{нп3|мнагастайнасць||ru|Многообразие}} без краю [[гомеамарфізм|гомеаморфная]] трохмернай [[сфера|сферы]]. {{/рамка}} === Абагульненая гіпотэза Пуанкарэ === Абагульненая гіпотэза Пуанкарэ сцвярджае: {{рамка}} Для любога натуральнага ліку ''n'' усякая мнагастайнасць размернасці ''n'' {{нп3|гоматапічная эквівалентнасць|гоматапічна эквівалентная|ru|Гомотопическая эквивалентность}} сферы размернасці ''n'' тады і толькі тады, калі яна [[гомеамарфізм|гомеаморфная]] ёй. {{/рамка}} Зыходная гіпотэза Пуанкарэ з'яўляецца асобным выпадкам абагульненай гіпотэзы пры ''n'' = 3. == Схема доказу == {{нп3|Паток Рычы||ru|Поток Риччи}} — гэта пэўнае {{нп3|Дыферэнцыяльнае ўраўненне ў частковых вытворных|ўраўненне ў частковых вытворных|ru|Дифференциальное уравнение в частных производных}}, падобнае на {{нп3|ураўненне цеплаправоднасці|ўраўненне цеплаправоднасці|ru|Уравнение теплопроводности}}. Ён дазваляе дэфармаваць рыманаву метрыку на мнагастайнасці, але ў працэсе дэфармацыі могуць утварацца «сінгулярнасці» — пункты, у якіх крывізна імкнецца да бесканечнасці, і дэфармацыю немагчыма працягнуць. Асноўны крок у доказе заключаецца ў класіфікацыі такіх сінгулярнасцей у трохмерным арыентаваным выпадку. Пры падыходзе да сінгулярнасці паток спыняюць і ажыццяўляюць {{нп3|Перабудова Морса|«хірургію»|ru|Перестройка Морса}} — выкідваюць малую звязную кампаненту ці выразаюць «шыю» (г. зн. адкрытую вобласць {{нп3|дыфеамарфізм|дыфеаморфную|ru|Диффеоморфизм}} [[прамы здабытак|прамому здабытку]] <math>(0,1)\times S^2</math>), а атрыманыя дзве дзіркі заклейваюць двума шарамі так, што {{нп3|Метрычны тэнзар|метрыка|ru|Метрический тензор}} атрыманай мнагастайнасці становіцца дастаткова гладкаю — пасля чаго працягваюць дэфармацыю ўздоўж патоку Рычы. Працэс, апісаны вышэй, называецца «паток Рычы з хірургіяй». Класіфікацыя сінгулярнасцей дазваляе заключыць, што кожны «выкінуты кавалак» {{нп3|дыфеамарфізм|дыфеаморфны|ru|Диффеоморфизм}} {{нп3|Прасторавая форма|сферычнай прасторавай форме|ru|Пространственная форма}}. Пры доказе гіпотэзы Пуанкарэ пачынаюць з адвольнай рыманавай метрыкі на адназвязнай трохмернай мнагастайнасці <math>M</math> і прымяняюць да яе паток Рычы з хірургіяй. Важным крокам з'яўляецца доказ таго, што ў выніку такога працэсу «выкідваецца» ўсё. Гэта значыць, што зыходную мнагастайнасць <math>M</math> можна прадставіць як набор сферычных прасторавых форм <math>S^3/\Gamma_i</math>, злучаных адна з адною трубкамі <math>[0,1]\times S^2</math>. Падлік {{нп3|фундаментальная група|фундаментальнае групы|ru|Фундаментальная группа}} паказвае, што <math>M</math> дыфеаморфная {{нп3|звязная сума|звязнай суме|ru|Связная сумма}} набору прасторавых форм <math>S^3/\Gamma_i</math>, і больш таго, усе <math>\Gamma_i</math> трывіяльныя. Такім чынам, <math>M</math> з'яўляецца звязнаю сумаю набору сфер, г.зн. сфераю. == Гісторыя == У 1900 годзе [[Анры Пуанкарэ|Пуанкарэ]] выказаў здагадку, што трохмерная мнагастайнасць са ўсімі групамі гамалогій як у сферы гомеаморфнае сферы. У 1904 годзе ён жа знайшоў контрпрыклад, які цяпер называецца {{нп3|Сфера Пуанкарэ|сфераю Пуанкарэ|ru|Сфера Пуанкаре}}, і сфармуляваў канчатковы варыянт сваёй гіпотэзы. Спробы даказаць гіпотэзу Пуанкарэ прывялі да шматлікіх новых вынікаў у тапалогіі мнагастайнасцей. Доказы абагульненай гіпотэзы Пуанкарэ для ''n'' ⩾ 5 атрыманы ў пачатку 1960—1970-х амаль адначасова [[Стывен Смейл|Смейлам]], незалежна і іншымі метадамі {{нп3|Джон Роберт Столінгс|Столінгсам|en|John R. Stallings}} (для ''n'' ⩾ 7, яго доказ быў пашыраны на выпадкі ''n'' = 5 і 6 {{нп3|Эрык Крыстафер Зееман|Зееманам|en|Erik Christopher Zeeman}}). Доказ значна цяжэйшага выпадку ''n'' = 4 быў атрыман толькі ў 1982 годзе [[Майкл Фрыдман|Фрыдманам]]. З тэарэмы [[Сяргей Пятровіч Новікаў, матэматык|Новікава]] аб тапалагічнай інварыянтнасці характарыстычных [[Клас Пантрагіна|класаў Пантрагіна]] вынікае, што існуюць гоматапічна эквівалентныя, але не гомеаморфныя мнагастайнасці ў высокіх размернасцях. Доказ зыходнай гіпотэзы Пуанкарэ (і больш агульнай [[гіпотэза Цёрстана|гіпотэзы Цёрстана]]) быў знойдзены толькі ў 2002 годзе [[Рыгор Якаўлевіч Перэльман|Рыгорам Перэльманам]]. Пазней доказ Перэльмана быў правераны і прадстаўлены ў разгорнутым выглядзе сама меней трыма групамі навукоўцаў<ref>''И. Иванов'' [http://elementy.ru/news/430288 Полное доказательство гипотезы Пуанкаре предъявлено уже тремя независимыми группами математиков] 03/08/06, elementy.ru</ref>. Доказ выкарыстоўвае [[паток Рычы]] з хірургіяй і ў многім прытрымліваецца плана, намечанага {{нп3|Рычард Хамільтан, матэматык|Хамільтанам|ru|Гамильтон, Ричард (математик)}}, які таксама першым прымяніў паток Рычы. === Прызнанне і ацэнкі === * Фрыдман (у 1986 годзе) і [[Рыгор Якаўлевіч Перэльман|Перэльман]] (у 2006 годзе) сталі [[Філдсаўскі медаль|Філдсаўскімі лаўрэатамі]]. * У 2006 годзе часопіс [[Science, часопіс|Science]] назваў доказ Перэльманам гіпотэзы Пуанкарэ навуковым «прарывам года» ({{нп3|Прарыў года, узнагарода|«Breakthrough of the Year»|en|Breakthrough of the Year}})<ref>{{cite journal |author=Dana Mackenzie |title=BREAKTHROUGH OF THE YEAR: The Poincaré Conjecture—Proved |journal=Science |year=2006 |volume=314 |issue=5807 |pages=1848-1849 |doi=10.1126/science.314.5807.1848 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/314/5807/1848}}{{ref-en}}</ref>. Гэта першая праца па матэматыцы, якая заслужыла такое званне<ref>Keith Devlin. [https://web.archive.org/web/20070102173914/http://www.maa.org/devlin/devlin_12_06.html The biggest science breakthrough of the year]. Mathematical Association of America. 2006.</ref>. * У 2006 годзе {{нп3|Сільвія Назар||ru|Назар, Сильвия}} апублікавала нашумелы<ref>Сярод іншага, «Manifold Destiny» была ўключана ў кнігу [[:en:The Best American Science Writing|The Best American Science Writing]] за 2007 год.</ref> артыкул {{нп3|Мнагастайны лёс|«Manifold Destiny»|ru|Многообразная судьба}}, які расказвае гісторыю доказу гіпотэзы Пуанкарэ<ref>{{cite journal |author=Sylvia Nasar, David Gruber |title=Manifold Destiny: A legendary problem and the battle over who solved it |journal=The New Yorker |issue=August 21 |year=2006 |url=http://www.newyorker.com/fact/content/articles/060828fa_fact2|archiveurl=https://archive.today/20120903235521/http://www.newyorker.com/fact/content/articles/060828fa_fact2|archivedate=2012-09-03}} Рускі пераклад: «[http://vadda.livejournal.com/42798.html Многообразная судьба: Легендарная задача и битва за приоритет]».</ref>. * [[18 сакавіка]] [[2010]] года {{нп3|Матэматычны інстытут Клэя||ru|Математический институт Клэя}} прысудзіў [[Прэмія тысячагоддзя|Прэмію тысячагоддзя]] за доказ гіпотэзы Пуанкарэ [[Рыгор Якаўлевіч Перэльман|Р. Я. Перэльману]]<ref>[http://www.claymath.org/poincare/millenniumPrizeFull.pdf Prize for Resolution of the Poincaré Conjecture Awarded to Dr. Grigoriy Perelman] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100331134628/http://www.claymath.org/poincare/millenniumPrizeFull.pdf |date=31 сакавіка 2010 }}{{ref-en}}. Пресс-релиз математического института Клэя.</ref>, але той адмовіўся яе браць. == Гл. таксама == * {{нп3|Адкрытыя матэматычныя праблемы||ru|Открытые математические проблемы}} * {{нп3|Задачы тысячагоддзя||ru|Задачи тысячелетия}} == Зноскі == {{reflist|colwidth=30em}} == Літаратура == * {{cite arXiv|author=Perelman, Grisha|title=The entropy formula for the Ricci flow and its geometric applications | date = November 11, 2002|eprint=math.DG/0211159|class=math.DG}} * {{cite arXiv|author=Perelman, Grisha|title=Ricci flow with surgery on three-manifolds | date = March 10, 2003|eprint=math.DG/0303109|class=math.DG}} * {{cite arXiv|author=Perelman, Grisha|title=Finite extinction time for the solutions to the Ricci flow on certain three-manifolds|date = July 17, 2003|eprint=math.DG/0307245|class=math.DG}} * J. Milnor, [http://www.math.sunysb.edu/~jack/PREPRINTS/poiproof.pdf The Poincaré Conjecture 99 Years Later: A Progress Report]{{ref-en}} * {{артыкул |аўтар=С. Николенко |загаловак=Проблемы 2000: Гипотеза Пуанкаре |выданне=Компьютерра |нумар=1-2 |год=2006 |спасылка=http://offline.computerra.ru/print/offline/2006/621/247630/ |archive-date=19 лютага 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219230914/http://offline.computerra.ru/print/offline/2006/621/247630/ }} * John W.Morgan, Gang Tian [http://arxiv.org/abs/math/0607607 Ricci Flow and the Poincare Conjecture]{{ref-en}} * B. Kleiner, J. Lott [http://www.arxiv.org/abs/math.DG/0605667 Notes on Perelman's papers]{{ref-en}} * Terence Tao [http://arxiv.org/abs/math.DG/0610903 Perelman's proof of the Poincaré conjecture: a nonlinear PDE perspective]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Тапалогія]] [[Катэгорыя:Матэматычныя гіпотэзы|Пуанкарэ]] [[Катэгорыя:Задачы тысячагоддзя]] h2v6veh5wmbnhb8ey66i9bkzr3ae4tb 0 200580 5158725 5019906 2026-06-27T03:07:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158725 wikitext text/x-wiki {{Праблемы тысячагоддзя}} '''Гіпо́тэза Ры́мана''' - здагадка аб размеркаванні нулёў [[дзэта-функцыя Рымана|дзэта-функцыі Рымана]]. Яна сцвярджае, што ўсе нетрывіяльныя нулі [[дзэта-функцыя Рымана|Рыманавай дзэта-функцыі]] маюць [[рэчаісная частка|рэчаісную частку]] {{дроб2|1|2}}. Гіпотэза была сфармулявана [[Бернхард Рыман|Бернхардам Рыманам]] у 1859 годзе. Пакуль невядома якой-небудзь заканамернасці, якая апісвала б размеркаванне [[просты лік|простых лікаў]] сярод натуральных. [[Бернхард Рыман|Рыман]] выявіў, што колькасць [[просты лік|простых лікаў]], не большых за {{math|''x''}}, — [[функцыя размеркавання простых лікаў]], якая абазначаецца праз {{math|&pi;(''x'')}}, — выражаецца праз размеркаванне так званых «нетрывіяльных нулёў» дзэта-функцыі. Многія сцвярджэнні аб размеркаванні простых лікаў, у тым ліку аб [[вылічальная складанасць|вылічальнай складанасці]] некаторых цэлалікавых [[алгарытм]]аў, даказаныя пры дапушчэнні справядлівасці гіпотэзы Рымана. Гіпотэза Рымана ўваходзіць у спіс сямі {{нп3|Праблемы тысячагоддзя|«праблем тысячагоддзя»|ru|Задачи тысячелетия}}, за рашэнне кожнай з якіх {{нп3|Матэматычны інстытут Клэя||ru|Математический институт Клэя}} (Clay Mathematics Institute, Кембрыдж, Масачусетс) выплаціць узнагароду ў адзін мільён [[долар ЗША|долараў ЗША]]. У выпадку апублікавання контрпрыкладу да гіпотэзы Рымана, вучоны савет інстытута Клэя мае права вырашыць, ці можна лічыць гэты контрпрыклад канчатковым рашэннем праблемы, ці праблему можна перафармуляваць у вузейшай форме і пакінуць адкрытай (у апошнім выпадку аўтару контрпрыкладу можа быць выплачана невялікая частка ўзнагароды)<ref name="MW">{{MathWorld|urlname=RiemannHypothesis|title=Riemann Hypothesis}}</ref><ref>[http://www.claymath.org/millennium/Rules_etc/ Rules for the Millennium Prizes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111210135914/http://www.claymath.org/millennium/Rules_etc/ |date=10 снежня 2011 }}</ref>. == Фармулёўка == [[Выява:RiemannCriticalLine.svg|thumb|350px|Рэчаісная (<span style="color:red;">чырвоная</span>) і ўяўная (<span style="color:blue;">сіняя</span>) часткі дзэта-функцыі]] [[Дзэта-функцыя Рымана]] <math>\zeta(s)</math> вызначана для ўсіх камплексных <math>s\ne 1</math> і мае нулі ў адмоўных цотных <math>s=-2,-4,-6\dots</math>. З функцыянальнага ўраўнення :<math>\zeta(s) = 2^s \pi^{s} \sin{\pi s \over 2} \frac1{\sin\pi s\Gamma(s)}\zeta(1-s)</math> і яўнага выразу :<math>\frac1{\zeta(s)}=\sum_{n=1}^\infty\frac{\mu(n)}{n^s}</math> &emsp;&emsp; пры <math>\operatorname{Re} s>1,</math> дзе <math>\mu(n)</math> — [[функцыя Мёбіуса]], вынікае, што ўсе астатнія нулі, якія называюцца «нетрывіяльнымі», размяшчаюцца ў паласе <math>0\leqslant\operatorname{Re} s\leqslant1</math> сіметрычна адносна так званай «крытычнай лініі» <math>{1\over2}+i t,\; t\in\mathbb{R}</math>. === Гіпотэза Рымана === Гіпотэза Рымана сцвярджае, што: : ''Усе нетрывіяльныя нулі дзэта-функцыі маюць рэчаісную частку, роўную {{дроб2|1|2}}.'' === Абагульненая гіпотэза Рымана === {{Асноўны артыкул|Абагульненая гіпотэза Рымана}} '''Абагульненая гіпотэза Рымана''' складаецца з таго ж самага сцвярджэння для абагульненняў дзэта-функцыі, якія называюцца {{нп3|L-функцыя Дзірыхле|L-функцыямі Дзірыхле|ru|L-функция Дирихле}}. == Раўназначныя фармулёўкі == У 1901 годзе {{нп3|Хельге фон Кох||en|Helge von Koch}} паказаў, што гіпотэза Рымана раўназначная наступнаму сцвярджэнню аб размеркаванні простых лікаў: : <math>\pi(x) = \int\limits_2^x\!\frac{dt}{\ln t} + O\left(\sqrt x\ln x\right)</math> при <math>x\rightarrow\infty.</math> Ёсць яшчэ некалькі раўназначных фармулёвак: * Для ўсіх <math>x \geqslant 2657</math> выконваецца няроўнасць *: <math>\left|\pi(x) - \int\limits_2^x\!\frac{dt}{\ln t}\right| < \frac{1}{8\pi} \sqrt{x} \, \ln x,</math> * Для ўсіх <math>x \geqslant 73.2 </math> справядліва няроўнасць *: <math>|\psi(x) - x| < \frac{1}{8\pi} \sqrt{x} \, \ln^2(x),</math> * Для ўсіх <math>n > 5040 </math> верная няроўнасць *: <math>\sigma(n) < e^\gamma n \log \log n,</math> :: дзе {{math|&sigma;(''n'')}} — [[функцыя дзельнікаў]] ліку {{math|''n''}}, а {{math|&gamma;}} — [[пастаянная Эйлера — Маскероні]]<ref>Гэта выглядае дзіўнавата, бо <math>\limsup_{n\rightarrow\infty}\frac{\sigma(n)}{n\ \log \log n}=e^\gamma.</math><br />Няроўнасць парушаецца пры ''n''&nbsp;=&nbsp;5040 і некаторых меншых значэннях, але Гай Робін у 1984 годзе паказаў, што яно выконваецца для ўсіх большых цэлых, калі спраўджваецца гіпотэза Рымана.</ref>. * Для ўсіх <math>n>1</math> спраўджваецца няроўнасць *: <math>\sigma(n) < H_n+e^{H_n}\ln H_n,</math> :: дзе {{math|''H''_''n''}} — {{math|''n''}}-ы {{нп3|гарманічны лік||ru|Гармоническое число}}<ref>{{cite journal| author=Jeffrey C. Lagarias | title=An elementary problem equivalent to the Riemann hypothesis | doi=10.2307/2695443 | jstor=2695443 | mr=1908008 | year=2002 | journal=The American Mathematical Monthly | volume=109 | issue=6 | pages=534–543 |url=http://arxiv.org/abs/math/0008177 |issn=0002-9890}}</ref>. * Для любога дадатнага <math>\varepsilon</math> выконваецца няроўнасць *: <math>M(n) = O(n^{1/2+\varepsilon}),</math> :: дзе {{math|''M''(''n'')}} — {{нп3|функцыя Мертэнса||ru|Функция Мертенса}}, гл. таксама абазначэнне [[«O» вялікае і «o» малое|O вялікае]]. Мацнейшая гіпотэза <math>|M(n)|<\sqrt{n}\,</math> была абвергнута ў 1985 годзе<ref>{{cite journal | author=Andrew Odlyzko, Herman te Riele | title=Disproof of the Mertens conjecture | url=http://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=262633 | mr=783538 | year=1985 | journal=Journal für die reine und angewandte Mathematik | volume=357 | pages=138–160 | access-date=10 чэрвеня 2014 | archive-url=https://archive.today/20120711011237/http://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/img/?IDDOC=262633 | archive-date=11 ліпеня 2012 | url-status=dead }}</ref>. * Гіпотэза Рымана раўназначная наступнай роўнасці: *: <math>\int\limits_{0}^{\infty}\frac{(1-12t^2)}{(1+4t^2)^3}\int\limits_{1/2}^{\infty}\log|\zeta(\sigma+i t)|\,d\sigma \,dt=\frac{\pi(3-\gamma)}{32}</math>. * Калі гіпотэза Рымана несправядлівая, то існуе [[алгарытм]], які рана ці позна выявіць яе парушэнне. Адсюль вынікае, што калі адмаўленне гіпотэзы Рымана недаказальнае ў [[Арыфметыка Пеана|арыфметыцы Пеана]], то гіпотэза Рымана верная. * Гіпотэза Рымана таксама раўназначная сцвярджэнню, што наступнае {{нп3|дыяфантава ўраўненне||ru|Диофантово уравнение}} не мае рашэнняў у неадмоўных цэлых ліках: :: <math>\begin{align}&(elg^2 + \alpha - (b - xy) q^2)^2 + (q - b^{5^{60}})^2 + (\lambda + q^4 - 1 - \lambda b^5)^2 + \\ &(\theta + 2z - b^5)^2 + (u + t \theta - l)^2 + (y + m \theta - e)^2 + (n - q^{16})^2 + \\ &((g + eq^3 + lq^5 + (2(e - z \lambda)(1 + xb^5 + g)^4 + \lambda b^5 + \lambda b^5 q^4)q^4)(n^2 - n) + \\ &(q^3 - bl + l + \theta \lambda q^3 + (b^5-2)q^5)(n^2 - 1) - r)^2 + \\ &(p - 2w s^2 r^2 n^2)^2 + (p^2 k^2 - k^2 + 1 - \tau^2)^2 + \\ &(4(c - ksn^2)^2 + \eta - k^2)^2 + (r + 1 + hp - h - k)^2 + \\ &(a - (wn^2 + 1)rsn^2)^2 + (2r + 1 + \phi - c)^2 + \\ &(bw + ca - 2c + 4\alpha \gamma - 5\gamma - d)^2 + \\ &((a^2 - 1)c^2 + 1 - d^2)^2 + ((a^2 - 1)i^2c^4 + 1 - f^2)^2 + \\ &(((a + f^2(d^2 - a))^2 - 1) (2r + 1 + jc)^2 + 1 - (d + of)^2)^2 + \\ &(((z+u+y)^2+u)^2 + y-K)^2 = 0 \end{align}</math> : дзе {{math|''K''}} — некаторы вялікі фіксаваны цэлалікавы каэфіцыент (які, у прынцыпе, можна запісаць у яўным выглядзе), а астатнія літары абазначаюць зменныя. Ступень гэтага ўраўнення можна панізіць да чатырох цаною павелічэння колькасці зменных<ref>Yuri Matiyasevich, [http://www.claymath.org/events/h10/matiyasevich2.pdf Hilbert’s Tenth Problem: What was done and what is to be done] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100613113440/http://claymath.org/events/h10/matiyasevich2.pdf |date=13 чэрвеня 2010 }}</ref><ref>{{кніга |аўтар=Матиясевич Ю. В. |загаловак=Десятая проблема Гильберта |выдавецтва=Наука |год=1993}}</ref><ref>Jones J. P., [http://www.ams.org/bull/1980-03-02/S0273-0979-1980-14832-6/S0273-0979-1980-14832-6.pdf Undecidable diophantine equations]</ref><ref>Martin Davis, [http://www.uc09.uac.pt/Presentations/Tutorials/Martin_Davis/Tutorial_I.pdf Diophantine Equations & Computation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100524162921/http://www.uc09.uac.pt/Presentations/Tutorials/Martin_Davis/Tutorial_I.pdf |date=24 мая 2010 }}</ref><ref>Martin Davis, [http://www.ams.org/notices/200604/fea-davis.pdf The Incompleteness Theorem]</ref>. == Гісторыя == У 1896 годзе [[Жак Саламон Адамар|Адамар]] і {{нп3|Шарль Жан дэ ла Вале Пусен|Вале-Пусен|ru|Валле Пуссен, Шарль Жан де ла}} незалежна даказалі, што нулі дзэта-функцыі не могуць ляжаць на прамых <math>\operatorname{Re}\,s=0</math> і <math>\operatorname{Re}\,s=1</math>. У 1900 годзе [[Давід Гільберт]] уключыў гіпотэзу Рымана ў спіс [[Праблемы Гільберта|23 нерэшаных праблем]] як частку восьмай праблемы, сумесна з {{нп3|гіпотэза Гольдбаха|гіпотэзаю Гольдбаха|ru|Проблема Гольдбаха}}. У 1914 годзе {{нп3|Годфры Харальд Хардзі|Хардзі|ru|Харди, Годфри Харолд}} даказаў, што на крытычнай лініі знаходзіцца бесканечна многа нулёў, а пазней сумесна з {{нп3|Джон Іденсар Літлвуд|Літлвудам|ru|Литлвуд, Джон Идензор}} даў ніжнюю ацэнку долі тых нулёў, што ляжаць на крытычнай лініі. Гэтую ацэнку потым паляпшалі розныя матэматыкі. Таксама ў 1914 годзе [[Якаў Пінхусавіч Громер|Я. П. Громер]] знайшоў неабходныя і дастатковыя ўмовы справядлівасці гіпотэзы Рымана ў аналітычнай [[Тэорыя лікаў|тэорыі лікаў]] (няроўнасці Громера)<ref name="phi">[http://www.philosophy.by/belarus-eu/a_293_r.html Громмер Яков Пинхусович // Сотрудничество Беларусь — ЕС: наука и культура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170412104016/http://www.philosophy.by/belarus-eu/a_293_r.html |date=12 красавіка 2017 }}{{ref-ru}}</ref>. Некаторыя нетрывіяльныя нулі размяшчаюцца экстрэмальна блізка адзін да аднаго. Гэтая ўласцівасць вядома як «[[з'ява Лемера]]»<ref>{{MathWorld |title=Lehmer's Phenomenon |urlname=LehmersPhenomenon}}</ref>. Цітчмарш і Ворас у 1987 годзе паказалі, што дзэта-функцыя можа быць раскладзена ў здабытак праз свае нетрывіяльныя нулі ў [[раскладанне Адамара]]. На 2004 год праверана больш чым 10<sup>13</sub> першых нулёў<ref>Ed Pegg Jr. [https://web.archive.org/web/20041102173644/http://www.maa.org/editorial/mathgames/mathgames_10_18_04.html ''«Ten Trillion Zeta Zeros»'']{{ref-en}}</ref>. Група матэматыкаў [[Універсітэт Пердзью|Універсітэта Пердзью]] (ЗША) пад кіраўніцтвам Луі дэ Бранжа (Louis De Branges de Bourcia) прапанавала доказ гіпотэзы Рымана<ref>[http://news.uns.purdue.edu/UNS/html4ever/2004/040608.DeBranges.Riemann.html Purdue mathematician claims proof for Riemann hypothesis]. Purdue News</ref>, які, аднак, аказаўся няправільным<ref name="MW"/>. == Меркаванні аб справядлівасці гіпотэзы == У аглядных працах ({{harvnb|Bombieri|2000}}, {{harvnb|Conrey|2003}}, {{harvnb|Sarnak|2008}}) адзначаецца, што даныя на карысць справядлівасці гіпотэзы Рымана моцныя, але пакідаюць месца для абгрунтаваных сумненняў. Асобныя аўтары, аднак, упэўненыя ў няправільнасці гіпотэзы (напрыклад, так лічыў [[Джон Ідэнсар Літлвуд|Джон Літлвуд]]). Сярод вынікаў, якія дазваляюць дапускаць праўдзівасць гіпотэзы, можна выдзяліць паспяховы доказ падобных гіпотэз (у тым ліку, гіпотэзы Рымана аб мнагастайнасцях над канечнымі палямі<ref>{{Cite journal | author=Deligne P. | title=La conjecture de Weil. I | url=http://www.numdam.org/item?id=PMIHES_1974__43__273_0 | mr=0340258 | year=1974 | journal=Publications Mathématiques de l'IHÉS | volume=43 | pages=273–307 | doi=10.1007/BF02684373}}</ref>). Гэта найбольш моцны тэарэтычны довад, які дазваляе меркаваць, што ўмова Рымана выконваецца для ўсіх {{нп3|дзэта-функцыі|дзэта-функцый|en|List of zeta functions}}, звязаных з {{нп3|Аўтаморфныя адлюстраванні|аўтаморфнымі адлюстраваннямі|en|Automorphic forms}}, што ўключае класічную гіпотэзу Рымана. Ісціннасць аналагічнай гіпотэзы ўжо даказана<ref>{{Cite journal | author=Sheats J. | title=The Riemann hypothesis for the Goss zeta function for '''F'''_q[T] | doi=10.1006/jnth.1998.2232 | year=1998 | journal=Journal of Number Theory | volume=71 | issue=1 | pages=121–157}}</ref> для {{нп3|Дзэта-функцыя Сельберга|дзэта-функцыі Сельберга|en|Selberg zeta function}}, у нечым падобнай на функцыю Рымана, і для {{нп3|Дзэта-функцыя Госа|дзэта-функцыі Госа|en|Goss zeta function}} (аналаг дзэта-функцыі Рымана для функцыянальных палёў). З другога боку, некаторыя з [[Дзэта-функцыі Эпштэйна|дзэта-функцый Эпштэйна]] не задавальняюць умову Рымана, хоць і маюць бесканечны лік нулёў на крытычнай лініі. Аднак гэтыя функцыі не выражаюцца праз рады Эйлера і не звязаныя напрамую з аўтаморфнымі адлюстраваннямі. Да «практычных» довадаў на карысць справядлівасці Рыманавай гіпотэзы адносіцца вылічальная праверка вялікай колькасці нетрывіяльных нулёў дзэта-функцыі ў рамках праекта [[:en:ZetaGrid|ZetaGrid]]. == Звязаныя праблемы == === Дзве гіпотэзы Хардзі — Літлвуда === У 1914 годзе [[Годфры Харальд Хардзі]] даказаў<ref>{{cite journal| last=Hardy| first=G.H.| title= Sur les zeros de la fonction <math>\zeta(s)</math>| pages=1012–1014| journal= Comp. Rend. Acad. Sci.| issue=158| year=1914}}</ref>, што функцыя <math>\zeta\bigl(\tfrac{1}{2}+it\bigr)</math> мае бесканечна многа рэчаісных нулёў. Няхай <math>N(T)</math> ёсць колькасць рэчаісных нулёў, а <math>N_0(T)</math> колькасць нулёў няцотнага парадку функцыі <math>\zeta\bigl(\tfrac{1}{2}+it\bigr)</math>, якія ляжаць на прамежку <math>(0,T]</math>. Дзве гіпотэзы [[Годфры Харальд Хардзі|Хардзі]] і [[Джон Ідэнсар Літлвуд|Літлвуда]]<ref>{{cite journal| last=Hardy| first=G.H.| last2=Littlewood| first2=J.E.| title= The zeros of Riemann's zeta-function on the critical line| pages=283–317| journal= Math. Zeits.| issue=10| year=1921}}</ref> (аб адлегласці паміж рэчаіснымі нулямі <math>\zeta\bigl(\tfrac{1}{2}+it\bigr)</math> і аб шчыльнасці нулёў <math>\zeta\bigl(\tfrac{1}{2}+it\bigr)</math> на прамежках <math>(T,T+H]</math> пры досыць вялікім <math>T > 0</math>, <math>H = T^{a + \varepsilon}</math> і як можна меншым значэнні <math>a > 0</math>, дзе <math>\varepsilon > 0</math> адвольна малы лік), вызначылі два напрамкі ў даследаванні [[дзэта-функцыя Рымана|дзэта-функцыі Рымана]]: # Для любога <math>\varepsilon > 0</math> існуе <math>T_0 = T_0(\varepsilon) > 0</math>, такое што пры <math>T \geqslant T_0</math> і <math>H=T^{0{,}25+\varepsilon}</math> прамежак <math>(T,T+H]</math> утрымлівае нуль няцотнага парадку функцыі <math>\zeta\bigl(\tfrac{1}{2}+it\bigr)</math>. # Для любога <math>\varepsilon > 0</math> існуюць такія <math>T_0 = T_0(\varepsilon) > 0</math> і <math>c = c(\varepsilon) > 0</math>, што пры <math>T \geqslant T_0</math> і <math>H=T^{0{,}5+\varepsilon}</math> справядліва няроўнасць <math>N_0(T+H)-N_0(T) \geqslant cH</math>. === Гіпотэза А. Сельберга === У 1942 годзе [[Атле Сельберг]] даследаваў праблему Хардзі — Літлвуда '''2''' і даказаў, што для любога <math>\varepsilon > 0</math> існуюць <math>T_0 = T_0(\varepsilon) > 0</math> і <math>c = c(\varepsilon) > 0</math>, такія што для <math>T \geqslant T_0</math> і <math>H=T^{0{,}5+\varepsilon}</math> справядліва няроўнасць <math>N(T+H)-N(T) \geqslant cH\log T</math>. У сваю чаргу, [[Атле Сельберг]] выказаў гіпотэзу<ref>{{cite journal| last=Selberg| first=A.| title= On the zeros of Riemann's zeta-function| pages=1–59| journal= Shr. Norske Vid. Akad. Oslo| issue=10| year=1942}}</ref>, што можна паменшыць паказчык ступені <math>a = 0{,}5</math> для велічыні <math>H=T^{0{,}5+\varepsilon}</math>. У 1984 годзе {{нп3|Анатоль Аляксеевіч Карацуба|А. А. Карацуба|ru|Карацуба, Анатолий Алексеевич}} даказаў<ref>{{cite journal| last=Карацуба| first=А. А.| title= О нулях функции ζ(s) на коротких промежутках критической прямой | pages=569–584| journal= Изв. РАН. Сер. матем.| issue=48:3| year=1984}}</ref><ref>{{cite journal| last=Карацуба| first=А. А.| title= Распределение нулей функции ζ(1/2 + it) | pages=1214–1224 | journal= Изв. РАН. Сер. матем.| issue=48:6| year=1984}}</ref><ref>{{cite journal| last=Карацуба| first=А. А.| title= О нулях дзета-функции Римана на критической прямой | pages=167–178| journal= Труды МИАН| issue=167| year=1985}}</ref>, што пры фіксаваным <math>\varepsilon</math> з умоваю <math>0<\varepsilon < 0{,}001</math>, даволі вялікім <math>T</math> і <math>H = T^{a+\varepsilon}</math>, <math>a = \tfrac{27}{82} = \tfrac{1}{3} -\tfrac{1}{246}</math> прамежак <math>(T,T+H)</math> утрымлівае не менш за <math>cH\ln T</math> рэчаісных нулёў [[Дзэта-функцыя Рымана|дзэта-функцыі Рымана]] <math>\zeta\Bigl(\tfrac{1}{2}+it\Bigr)</math>. Тым самым ён пацвердзіў гіпотэзу Сельберга. Ацэнкі [[Атле Сельберг|А. Сельберга]] і [[Анатоль Аляксеевіч Карацуба|А. А. Карацубы]] з’яўляюцца непаляпшальнымі па парадку росту пры <math>T\to +\infty</math>. У 1992 годзе [[Анатоль Аляксеевіч Карацуба|А. А. Карацуба]] даказаў<ref>{{cite journal| last=Карацуба| first=А. А.| title= О количестве нулей дзета-функции Римана, лежащих на почти всех коротких промежутках критической прямой | pages=372–397| journal= Изв. РАН. Сер. матем.| issue=56:2| year=1992}}</ref>, што аналаг '''гіпотэзы Сельберга''' справядлівы для «амаль усіх» прамежкаў <math>(T,T+H]</math>, <math>H = T^{\varepsilon}</math>, дзе <math>\varepsilon</math> — адвольна малы фіксаваны дадатны лік. Метад, распрацаваны Карацубам, дазваляе даследаваць нулі дзэта-функцыі Рымана на «звышкароткіх» прамежках крытычнай прамой, г.зн. на прамежках <math>(T, T+H]</math>, даўжыня <math>H</math> якіх расце павольней за любую, нават адвольна малую, ступень <math>T</math>. Сярод іншага, ён даказаў, што для любых зададзеных лікаў <math>\varepsilon</math>, <math>\varepsilon_{1}</math> з умоваю <math>0<\varepsilon, \varepsilon_{1}<1</math> амаль усе прамежкі <math>(T,T+H]</math> пры <math>H\geqslant\exp{\{(\ln T)^{\varepsilon}\}}</math> утрымліваюць не менш чым <math>H(\ln T)^{1-\varepsilon_{1}}</math> нулёў функцыі <math>\zeta\bigl(\tfrac{1}{2}+it\bigr)</math>. Гэтая ацэнка вельмі блізкая да тае, што вынікае з гіпотэзы Рымана. == Цікавыя факты == * Вядомы адказ [[Давід Гільберт|Гільберта]] на пытанне, якія будуць яго дзеянні, калі ён па нейкай прычыне праспіць пяцьсот гадоў і раптам прачнецца. Матэматык адказаў, што перш за ўсё спытае, ці была даказана гіпотэза Рымана. * Гіпотэза Рымана адносіцца да знакамітых {{нп3|адкрытыя матэматычныя праблемы|адкрытых праблем матэматыкі|ru|Открытые математические проблемы}}, у лік якіх у свой час уваходзіла і [[Вялікая тэарэма Ферма|тэарэма Ферма]]. Як вядома, [[П’ер Ферма|Ферма]] зрабіў запіс аб тым, што даказаў сваю тэарэму, не пакінуўшы самога доказу, і тым самым кінуў выклік наступным пакаленням матэматыкаў. Брытанскі матэматык [[Годфры Харальд Хардзі|Г. Х. Хардзі]] скарыстаў сітуацыю з гэтымі праблемамі для забеспячэння ўласнай бяспекі ў час марскіх падарожжаў. Кожны раз перад адпраўкаю ў падарожжа ён адпраўляў аднаму са сваіх калег тэлеграму: ДАКАЗАЎ ГІПОТЭЗУ РЫМАНА КРПК ПАДРАБЯЗНАСЦІ ПА ВЯРТАННІ КРПК. Хардзі лічыў, што [[бог]] не дапусціць паўтарэння сітуацыі з тэарэмаю Ферма і дазволіць яму шчасліва вярнуцца з плавання<ref>С. Сингх Великая теорема Ферма. ISBN 5-900916-61-8</ref>. == Гл. таксама == * [[Адкрытыя матэматычныя праблемы]] == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Воронин С. М., Карацуба А. А. |загаловак=Дзета-функция Римана |месца=М. |выдавецтва=Физматлит |год=1994}} * ''Дербишир, Джон.'' Простая одержимость. Бернхард Риман и величайшая нерешенная проблема в математике. Астрель, 2010. 464 с. ISBN 978-5-271-25422-2. * {{артыкул |аўтар=Николенко С. |загаловак=Проблемы 2000 года: гипотеза Римана |выданне=Компьютерра |выпуск=35 |год=2005 |спасылка=http://offline.computerra.ru/2005/607/230662/ |archive-date=10 верасня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910112420/http://offline.computerra.ru/2005/607/230662/ }} * {{citation|last=Bombieri|year=2000|first= Enrico|url=http://www.claymath.org/millennium/Riemann_Hypothesis/riemann.pdf|format=PDF|title=The Riemann Hypothesis - official problem description|publisher=Clay Mathematics Institute|access-date=2008-10-25}} * {{citation|last=Conrey|first= Brian|title=The Riemann Hypothesis|journal=Notices of the American Mathematical Society|year= 2003|pages=341–353|url= http://www.ams.org/notices/200303/fea-conrey-web.pdf|format=PDF}} * {{citation |url=http://www.claymath.org/millennium/Riemann_Hypothesis/Sarnak_RH.pdf |format=PDF |first=Peter |last=Sarnak |chapter=Problems of the Millennium: The Riemann Hypothesis |pages=107–115 |isbn=978-0387721255 |editor1-last=Borwein |title=The Riemann Hypothesis |series=CMS Books in Mathematics |publisher=Springer |place=New York |year=2008 |editor1-first=Peter |editor2-first=Stephen |editor2-last=Choi |editor3-first=Brendan |editor3-last=Rooney |editor4-first=Andrea |editor4-last=Weirathmueller |access-date=10 чэрвеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115020029/http://www.claymath.org/millennium/Riemann_Hypothesis/Sarnak_RH.pdf |archive-date=15 лістапада 2012 |url-status=dead }} == Спасылкі == * {{MathWorld|urlname=RiemannHypothesis|title=Riemann Hypothesis|author=Len Goodman and Eric W. Weisstein.}} [[Катэгорыя:Тэорыя лікаў]] [[Катэгорыя:Матэматычныя гіпотэзы|Рымана]] [[Катэгорыя:Аналітычная тэорыя лікаў]] [[Катэгорыя:Задачы тысячагоддзя]] [[Катэгорыя:Адкрытыя матэматычныя праблемы]] qb6uxx7qm1o1onvs6221m17j6id62zs 0 201148 5158747 5149974 2026-06-27T05:54:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158747 wikitext text/x-wiki {{Фотарадок|Logo proba 4.svg|color=|align=right}} '''Гісторыя [[Тэорыя імавернасцей|тэорыі імавернасцей]]''' мае мноства ўнікальных асаблівасцей. Перш за ўсё, у адрозненне ад іншых раздзелаў [[матэматыка|матэматыкі]], якія ўзніклі прыкладна ў той жа час (напрыклад, [[Матэматычны аналіз|матэматычнага аналізу]] ці [[Аналітычная геаметрыя|аналітычнай геаметрыі]]), у тэорыі імавернасцей па сутнасці не было антычных ці сярэдневяковых папярэднікаў, яна цалкам — стварэнне [[новы час|Новага часу]]<ref>{{артыкул |аўтар=Гнеденко Б. В. |загаловак=О работах М. В. Остроградского по теории вероятностей |выданне=Историко-математические исследования |нумар=4 |выдавецтва=ГИТТЛ |месца=М. |год=1951 |старонкі=120 }}</ref>. Доўгі час тэорыя імавернасцей лічылася чыста эксперыментальнаю навукаю і «не зусім матэматыкаю»<ref>{{кніга |аўтар=Гнеденко Б. В.|загаловак=Очерки по истории математики в России |месца=М.—Л. |выдавецтва=ОГИЗ |год=1946 |старонкі=201}}</ref>{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=303. }}, яе строгае абгрунтаванне было распрацавана толькі ў 1929 годзе, г. зн. нават пазней, чым [[аксіяматыка тэорыі мностваў]] (1922). У нашы дні тэорыя імавернасцей займае адно з першых месцаў у прыкладных навуках па шырыні сваёй вобласці прымянення; «няма амаль ні аднае прыродазнаўчае навукі, у якой так ці йначай не прымяняліся б імавернасныя метады»<ref>{{кніга|аўтар=Вентцель Е. С.|загаловак=Теория вероятностей|выданне=Изд. 4-е, стереотипное|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1969|старонкі=17|старонак=577}}</ref>. Гісторыкі выдзяляюць у развіцці тэорыі імавернасцей некалькі перыядаў<ref name=KOLMO1947/>{{sfn |Шейнин О. Б.|1978|с=284—285. }}. # Перадгісторыя, да XVI ст. ўключна. У антычныя часы і ў Сярэднявечча [[Натурфіласофія|натурфілосафы]] абмяжоўваліся [[Метафізіка|метафізічнымі]] разважаннямі аб паходжанні выпадковасці і яе ролі ў прыродзе{{sfn |Шейнин О. Б.|1978| с=285—288. }}. Матэматыкі ў гэты перыяд разглядалі і часам рашалі задачы, звязаныя з тэорыяй імавернасцей, але ніякіх агульных метадаў і тэматычных паняццяў яшчэ не з’явілася. Галоўным дасягненнем гэтага перыяду можна лічыць развіццё [[Камбінаторыка|камбінаторных метадаў]], якія пазней спатрэбіліся стваральнікам тэорыі імавернасцей. # Пачатак фарміравання ў другой палавіне XVII ст. асноўных паняццяў і метадаў тэорыі імавернасцей для [[выпадковая велічыня|выпадковых велічынь]] з канечным лікам значэнняў. Стымулам спачатку служылі пераважна праблемы, што ўзнікалі ў [[Азартная гульня|азартных гульнях]], аднак вобласць прымянення тэорыі імавернасцей амаль адразу пачынае пашырацца, уключаючы ў сябе прыкладныя задачы [[Дэмаграфія|дэмаграфічнай статыстыкі]], [[Страхаванне|страхавой справы]] і [[Вылічальная матэматыка|тэорыі прыбліжаных вылічэнняў]]. На гэтым этапе важны ўклад у ідэі новай навукі ўнеслі [[Блез Паскаль|Паскаль]] і [[П’ер Ферма|Ферма]]. [[Хрысціян Гюйгенс|Гюйгенс]] увёў два фундаментальныя паняцці: лікавая мера імавернасці падзеі, а таксама паняцце [[Матэматычнае спадзяванне|матэматычнага спадзявання]] выпадковай велічыні. # У XVIII стагоддзі з’явіліся манаграфіі з сістэматычным выкладам тэорыі імавернасцей. Першаю з іх стала кніга [[Якаб Бернулі|Якаба Бернулі]] «Мастацтва здагадак» (1713 год). У ёй Бернулі прапанаваў класічнае азначэнне [[імавернасць|імавернасці]] [[выпадковая падзея|выпадковай падзеі]] як адносіну ліку роўнаімаверных зыходаў, звязаных з гэтаю падзеяй, да агульнага ліку зыходаў. Ён таксама выклаў правілы падліку імавернасці для складаных падзей і даў першы варыянт ключавога [[Закон вялікіх лікаў|«закона вялікіх лікаў»]], які тлумачыць, чаму частата [[выпадковая падзея|падзеі]] ў серыі выпрабаванняў не мяняецца хаатычна, а ў некаторым сэнсе імкнецца да свайго гранічнага тэарэтычнага значэння (г. зн. імавернасці). # Ідэі Бернулі далёка развілі ў пачатку XIX стагоддзя [[П’ер-Сімон Лаплас|Лаплас]], [[Карл Фрыдрых Гаус|Гаус]], [[Сімеон Дэні Пуасон|Пуасон]]. Выкарыстанне імавернасных метадаў у прыкладной статыстыцы значна пашырылася. Паняцце імавернасці было вызначана і для непарыўных выпадковых велічынь, дзякуючы чаму з’явілася магчымасць прымянення метадаў матэматычнага аналізу. Паяўляюцца першыя спробы прымянення тэорыі імавернасцей у фізіцы. К канцу XIX ст. з’яўляюцца [[статыстычная фізіка]], строгая тэорыя хібнасцей вымярэння, імавернасныя метады пранікаюць у самыя розныя прыкладныя навукі. # У XX ст. ў фізіцы была створана [[квантавая механіка|тэорыя мікрасвету]], а ў біялогіі — [[Генетыка|тэорыя спадчыннасці]], абедзве яны істотна заснаваныя на імавернасных метадах. [[Карл Пірсан]] распрацаваў алгарытмы [[Матэматычная статыстыка|матэматычнай статыстыкі]], шырока і паўсюдна ўжываныя для аналізу прыкладных вымярэнняў, [[Праверка статыстычных гіпотэз|праверкі гіпотэз]] і [[Тэорыя прыняцця рашэнняў|прыняцця рашэнняў]]. [[Андрэй Мікалаевіч Калмагораў|А. М. Калмагораў]] даў класічную [[Аксіяматыка Калмагорава|аксіяматыку тэорыі імавернасцей]]. З іншых новых абласцей прымянення тэорыі імавернасцей трэба згадаць [[Тэорыя інфармацыі|тэорыю інфармацыі]] і тэорыю [[выпадковы працэс|выпадковых працэсаў]]. Філасофскія спрэчкі пра тое, што такое імавернасць і ў чым прычына яе ўстойлівасці, працягваюцца. == Сярэдневяковая Еўропа і пачатак Новага часу == [[Выява:Historical dice.jpg|міні|left|Старажытныя ўзоры ігральных касцей]] Першыя задачы імавернаснага характару ўзніклі ў розных [[Азартная гульня|азартных гульнях]] — [[ігральная косць|касцях]], [[Ігральныя карты|картах]] і інш.{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=366. }} Французскі канонік XIII ст. [[Рышар дэ Фурніваль]] правільна падлічыў усе магчымыя сумы ачкоў пасля кідка трох касцей і ўказаў лік спосабаў, якімі можа атрымацца кожная з гэтых сум. Гэты лік спосабаў можна разглядаць як першую лікавую меру магчымасці падзеі, аналагічную імавернасці. Да Фурніваля, а іншы раз і пасля яго, гэту меру часта падлічвалі няправільна, мяркуючы, напрыклад, што сумы 3 і 4 ачка роўнаімаверныя, бо абедзве могуць атрымацца «толькі адным спосабам»: па выніках кідка «тры адзінкі» і «двойка з дзвюма адзінкамі» адпаведна. Пры гэтым не ўлічвалася, што тры адзінкі на самай справе атрымліваюцца толькі адным спосабам: <math>~1+1+1</math>, а двойка з дзвюма адзінкамі — трыма: <math>~1+1+2;\;1+2+1;\;2+1+1</math>, так што гэтыя падзеі не роўнаімаверныя{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=22. }}. Падобныя памылкі неаднаразова сустракаліся і ў далейшай гісторыі навукі. У вялікай матэматычнай энцыклапедыі «Сума арыфметыкі, геаметрыі, адносін і прапорцый» італьянца [[Лука Пачолі|Лукі Пачолі]] (1494) ёсць арыгінальныя задачы на тэму: як падзяліць стаўку паміж двума ігракамі, калі серыя гульняў прыпынена датэрмінова. Прыклад падобнай задачы: гульня ідзе да 60 ачкоў, пераможац атрымлівае ўсю стаўку ў 22 [[дукат]]ы, у ходзе гульні першы ігрок набраў 50 ачкоў, другі — 30, і тут гульню прыйшлося спыніць; патрэбна справядліва падзяліць зыходную стаўку. Рашэнне залежыць ад таго, што разумець пад «справядлівым» падзелам; сам Пачолі прапанаваў дзяліць [[Прапарцыянальнасць|прапарцыянальна]] набраным ачкам (55/4 і 33/4 дуката){{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=368. }}; пазней яго рашэнне было прызнана памылковым<ref name="renyi">{{кніга|аўтар=Реньи А.|частка=Об истории теории вероятностей|загаловак=Реньи А.&nbsp; Трилогия о математике|месца=М.|выдавецтва=Мир|год=1980|старонак=376}} — С. 184—186.</ref>. [[Файл:Dice Distribution (bar).svg|міні|Размеркаванне сумы ачкоў пасля кідання дзвюх касцей]] Буйны алгебраіст XVI стагоддзя [[Джэралама Кардана]] прысвяціў аналізу гульні змястоўную манаграфію «Кніга аб гульні ў косці» (1526 год, апублікавана пасмяротна). Кардана правёў поўны і беспамылковы [[Камбінаторыка|камбінаторны]] аналіз для значэнняў сумы ачкоў і прывёў для розных падзей чаканае значэнне долі «спрыяльных» падзей: напрыклад, пры кіданні трох касцей доля выпадкаў, калі значэнні ўсіх 3 касцей супадаюць, роўная 6/216 ці 1/36. Кардана зрабіў праніклівую заўвагу: сапраўдная колькасць даследуемых падзей можа пры невялікім ліку гульняў моцна адрознівацца ад тэарэтычнай, але чым больш гульняў у серыі, тым доля гэтага адрознення меншая. Па сутнасці, Кардана блізка падышоў да паняцця імавернасці{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=23—31. }}: {| |{{пачатак цытаты}} Такім чынам, ёсць адно агульнае правіла для разліку: неабходна ўлічыць агульны лік магчымых выпадзенняў і лік спосабаў, якімі могуць з’явіцца гэтыя выпадзенні, а затым знайсці дзель апошняга ліку на лік астатніх магчымых выпадзенняў. {{канец цытаты}} |} Іншы італьянскі алгебраіст, [[Нікола Тарталья]], раскрытыкаваў падыход Пачолі да рашэння задачы аб падзеле стаўкі: бо калі адзін з ігракоў яшчэ не паспеў набраць ні аднаго ачка, то алгарытм Пачолі аддае ўсю стаўку яго саперніку, але гэта цяжка назваць справядлівым, бо некаторыя шансы на выйгрыш у адстаючага ўсё ж ёсць. Кардана і Тарталья прапанавалі свае (розныя) спосабы падзелу, але пазней і гэтыя спосабы былі прызнаны няўдалымі{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=370—371. }}. Даследаваннем гэтай тэмы займаўся і [[Галілеа Галілей]], які напісаў трактат «Аб выхадзе ачкоў пры гульні ў косці» (1718 год, апублікаваны пасмяротна). Выклад тэорыі гульні ў Галілея адрозніваецца вычарпальнаю паўнатою і яснасцю. У сваёй галоўнай кнізе «Дыялог аб дзвюх найгалоўнейшых сістэмах свету, пталемеевай і капернікавай» Галілей таксама адзначыў магчымасць ацэнкі хібнасці астранамічных і іншых вымярэнняў, прычым заявіў, што малыя хібнасці вымярэння больш імаверныя, чым вялікія, адхіленні ў абодва бакі роўнаімаверныя, а сярэдняе значэнне павінна быць блізкім да сапраўднага значэння вымяранай велічыні. Гэтыя якасныя разважанні сталі першым у гісторыі прадказаннем [[Нармальнае размеркаванне|нармальнага размеркавання]] хібнасцей<ref>{{артыкул|аўтар=Майстров Л. Е.|загаловак=Элементы теории вероятностей у Галилея|выданне=Вопросы истории естествознания и техники|месца=Μ. |выдавецтва=Наука |год=1964|выпуск=16 |старонкі=94—98 }}</ref>. == XVII стагоддзе: Паскаль, Ферма, Гюйгенс == [[Файл:PascalTriangleAnimated2.gif|міні|злева|[[Арыфметычны трохвугольнік]], аснова камбінаторных даследаванняў Паскаля]] У XVII стагоддзі пачало фарміравацца выразнае ўяўленне пра праблемы тэорыі імавернасцей і з’явіліся першыя матэматычныя ([[Камбінаторыка|камбінаторныя]]) метады рашэння імавернасных задач. Заснавальнікамі матэматычнай тэорыі імавернасцей сталі [[Блез Паскаль]] і [[П’ер Ферма]]{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=143.}}. Перад гэтым матэматык-аматар [[шэвалье дэ Мерэ]] звярнуўся да Паскаля наконт т. зв. «задачы аб ачках»: колькі разоў трэба кідаць дзве косці, каб ставіць на адначасовае выпадзенне хоць раз дзвюх шасцёрак было выгадна? Паскаль і Ферма пачалі перапісвацца адзін з адным наконт гэтай задачы і блізкіх пытанняў (1654). Перапісваючыся, вучоныя абмеркавалі шэраг праблем, звязаных з імавернаснымі разлікамі; сярод іншага, разглядалася старая задача пра раздзел стаўкі, і абодва навукоўцы прыйшлі да рашэння, што трэба падзяліць стаўку адпаведна шансам на выйгрыш, якія застаюцца на момант спынення гульні. Паскаль указаў дэ Мерэ на памылку, дапушчаную ім пры рашэнні «задачы пра ачкі»: у той час як дэ Мерэ няправільна вызначыў роўнаімаверныя падзеі, атрымаўшы адказ: 24 кідкі, Паскаль даў правільны адказ: 25 кідкоў{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=143.}}<ref>{{артыкул |аўтар=Ван дер Варден Б. Л. |загаловак=Переписка между Паскалем и Ферма по вопросам теории вероятностей |выданне=Историко-математические исследования |нумар=21 |выдавецтва=Наука |месца=М. |год=1976 |старонкі=228—232 }}</ref>. Паскаль у сваіх працах далёка прасунуў прымяненне камбінаторных метадаў, якія сістэматызаваў у сваёй кнізе «Трактат аб [[Трохвугольнік Паскаля|арыфметычным трохвугольніку]]» (1665){{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=375—376, 379. |name=GN375 }}. Абапіраючыся на імавернасны падыход, Паскаль нават даказваў (у пасмяротна апублікаваных заметках), што быць веруючым выгадней, чым атэістам (гл. «[[пары Паскаля]])». [[Файл:PSM V28 D740 Christian Huygens.jpg|міні|Хрысціян Гюйгенс]] Тэматыка дыскусіі Паскаля і Ферма (без падрабязнасцей) стала вядома [[Хрысціян Гюйгенс|Хрысціяну Гюйгенсу]], які апублікаваў уласнае даследаванне «Аб разліках у азартных гульнях» (1657): першы трактат па тэорыі імавернасцей{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=143.}}. У прадмове Гюйгенс піша{{sfn |История математики, том II|1970|с=89—91.|name=IST89 }}: {| |{{пачатак цытаты}} Я мяркую, што пры ўважлівым вывучэнні прадмета чытач заўважыць, што мае справу не толькі з гульнёю, але што тут закладваюцца асновы вельмі цікавай і глыбокай тэорыі. {{канец цытаты}} |} У трактаце Гюйгенс падрабязна выкладае пытанні, разгледжаныя Ферма і Паскалем, але ставіць і новыя пытанні<ref name="renyi"/>. Галоўным дасягненнем нідэрландскага навукоўца стала ўвядзенне паняцця [[Матэматычнае спадзяванне|матэматычнага спадзявання]], г. зн. тэарэтычнага [[Сярэдняе арыфметычнае|сярэдняга значэння]] [[Выпадковая велічыня|выпадковай велічыні]]. Гюйгенс таксама ўказаў класічны спосаб яго падліку<ref name=IST89/>: {| |{{пачатак цытаты}} Калі лік выпадкаў, у якіх атрымліваецца сума <math>a</math>, роўны <math>p</math>, а лік выпадкаў, у якіх атрымліваецца сума <math>b</math>, роўны <math>q</math>, то вартасць майго спадзявання раўняецца <math>~\frac{ap + bq}{p+q}</math>. {{канец цытаты}} |} Гюйгенс, як відаць з цытаты, спачатку выкарыстоўваў тэрмін «вартасць», а тэрмін «спадзяванне» з’явіўся ўпершыню пры перакладзе трактата Гюйгенса [[Франс Ван Схоўтэн|Ван Схоўтэнам]] на лацінскую мову і стаў агульнапрынятым у навуцы{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=379—380. }}. У кнізе вялікая колькасць задач, некаторыя з рашэннямі, іншыя «для самастойнага рашэння». З апошніх асаблівую цікавасць і ажыўленае абмеркаванне выклікала «[[задача аб спусташэнні іграка]]». У некалькі абагульненым выглядзе яна фармулюецца так: у ігракоў A і B ёсць <math>a</math> і <math>b</math> манет адпаведна, у кожнай гульні выйграецца адна манета, імавернасць выйгрышу A ў кожнай гульні роўная <math>p,</math> трэба знайсці імавернасць яго поўнага спусташэння. Поўнае агульнае рашэнне «задачы аб спусташэнні» даў [[Абрахам дэ Муаўр]] праз паўстагоддзя (1711){{sfn |Гнеденко Б. В. |2005 |с=399—400. }}. У нашы дні імавернасная схема «задачы аб спусташэнні» выкарыстоўваецца пры рашэнні многіх задач тыпу «[[выпадковае блуканне]]»<ref>{{кніга |аўтар=Витерби Э. Д. |загаловак=Принципы когерентной связи |спасылка=http://edu.sernam.ru/book_vit.php?id=27 |месца=М. |выдавецтва=Советское радио |год=1970 |старонак=392 |старонкі=102 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107173312/http://edu.sernam.ru/book_vit.php?id=27 |archivedate=7 студзеня 2014 }}</ref>. Гюйгенс прааналізаваў і задачу аб падзеле стаўкі, даўшы яе канчатковае рашэнне: стаўку трэба раздзяліць прапарцыянальна імавернасцям выйгрышу пры працягу гульні{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=58—60. }}. Ён таксама ўпершыню прымяніў імавернасныя метады ў [[Дэмаграфічная статыстыка|дэмаграфічнай статыстыцы]] і паказаў, як разлічыць сярэднюю працягласць жыцця{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=64—65. }}. Да гэтага ж перыяду адносяцца публікацыі англійскіх статыстыкаў [[Джон Граўнт|Джона Граўнта]] (1662) і [[Уільям Пеці|Уільяма Пеці]] (1676, 1683). Апрацаваўшы даныя больш чым за стагоддзе, яны паказалі, што многія [[дэмаграфія|дэмаграфічныя]] характарыстыкі лонданскага насельніцтва, нягледзячы на выпадковыя ваганні, маюць досыць устойлівы характар — напрыклад, суадносіны ліку нованароджаных хлопчыкаў і дзяўчынак рэдка адхіляецца ад прапорцыі 14 к 13, невялікія ваганні і працэнта смяротнасці ад канкрэтных выпадковых прычын. Гэтыя даныя падрыхтавалі навуковую супольнасць да ўспрымання новых ідэй<ref name=IST89/>. Граўнт таксама ўпершыню склаў {{нп5|Табліца смяротнасці|табліцы смяротнасці||Life table}}&nbsp;— табліцы імавернасці смерці як функцыі ўзросту. Пытаннямі [[тэорыя імавернасцей|тэорыі імавернасцей]] і яе прымянення ў [[дэмаграфічная статыстыка|дэмаграфічнай статыстыцы]] заняліся таксама [[Іаган Худэ]] і [[Ян дэ Віт]] у Нідэрландах, якія ў 1671 годзе таксама склалі табліцы смяротнасці і выкарысталі іх для вылічэння памераў [[пажыццёвая рэнта|пажыццёвай рэнты]]. Падрабязней гэты круг пытанняў быў выкладзены ў 1693 годзе [[Эдмунд Галей|Эдмундам Галеем]]<ref name="renyi"/><ref>{{кніга|аўтар=Alter G.|частка=Plague and the Amsterdam Annuitant: A New Look at Life Annuities as a Source for Historical Demography|загаловак=''Population Studies'', '''37''', 1983}} — P. 23—41.</ref>. == XVIII стагоддзе == На кнігу Гюйгенса абапіраліся створаныя ў пачатку XVIII ст. трактаты [[П'ер Рэмон дэ Манмор|П’ера дэ Манмора]] «Вопыт даследавання азартных гульняў» ({{lang-fr|Essay d'analyse sur les jeux de hazard}}; апублікаваны ў 1708 і перавыдадзены з дапаўненнямі ў 1713 годзе) і [[Якаб Бернулі|Якаба Бернулі]] «Мастацтва здагадак» ({{lang-la|Ars conjectandi}}; апублікаваны ўжо пасля смерці вучонага, у тым жа 1713 годзе). Апошні меў для тэорыі імавернасцей асабліва вялікае значэнне<ref name="renyi"/>. === «Мастацтва здагадак» Якаба Бернулі === [[Файл:Basel 2012-10-06 Batch Part 5 (31).JPG|thumb|280px|left|<center>[[Якаб Бернулі]]<br /> Базель, Гістарычны музей</center>]] Над трактатам «Мастацтва здагадак» Якаб Бернулі працаваў дваццаць гадоў, ужо гадоў за дзесяць да публікацыі тэкст гэтай працы ў выглядзе незакончанага рукапісу стаў распаўсюджвацца па Еўропе, выклікаючы вялікую цікавасць. Трактат стаў ''першым сістэматычным выкладам'' тэорыі імавернасцей. У гэтай кнізе аўтар прывёў, сярод іншага, класічнае азначэнне [[імавернасць|імавернасці]] падзеі як адносіны ліку зыходаў, звязаных з гэтаю падзеяй, да агульнага ліку зыходаў (у верагоднай (непазбежнай) падзеі імавернасць раўняецца адзінцы, у немагчымай&nbsp;— нулю). Сістэматычна вывучаная Бернулі імавернасная схема цяпер называецца [[біномнае размеркаванне|біномным размеркаваннем]]{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=387—389, 73.|name=GN387 }}. Раней матэматыкі часцей за ўсё карысталіся самою колькасцю зыходаў; гісторыкі лічаць, што замена колькасці на «частату» (г.зн. дзяленне на агульны лік зыходаў) была зроблена са статыстычных меркаванняў: частата, у адрозненне ад колькасці, звычайна імкнецца да стабілізацыі пры павелічэнні ліку назіранняў. Азначэнне імавернасці «па Бернулі» адразу стала агульнапрынятым, яго прыводзілі [[Абрахам дэ Муаўр]] у кнізе «Вучэнне аб выпадках» (1718) і ўсе наступныя матэматыкі. Адзінае важнае ўдакладненне — што ўсе «элементарныя зыходы» павінны быць роўнаімаверныя — зрабіў [[П’ер-Сімон Лаплас]] у 1812 годзе. Калі для падзеі немагчыма падлічыць класічную імавернасць (напрыклад, з-за таго, што немагчыма выдзеліць роўнаімаверныя зыходы), то Бернулі прапанаваў выкарыстоўваць статыстычны падыход, г.зн. ацаніць імавернасць па выніках назіранняў гэтай падзеі ці звязаных з ёю<ref name=GN387/>. [[Файл:Ars Conjectandi of Jakob Bernoulli, 1713 (1160x1130).png|міні|280px|справа|Трактат «Мастацтва здагадак»]] У першай частцы свайго трактата Бернулі поўнасцю перадрукоўвае кнігу Гюйгенса, якую ён вельмі высока ацэньвае, і істотна дапаўняе ўласнымі каментарыямі. Сярод іншага, ён прыводзіць агульную «[[формула Бернулі|формулу Бернулі]]»: калі імавернасць падзеі роўная <math>p</math>, то імавернасць таго, што ў <math>n</math> выпрабаваннях падзея адбудзецца <math>m</math> разоў, раўняецца <math>~C_n^m p^m (1-p)^{n-m}</math>. Далей Бернулі падрабязна выкладае [[Камбінаторыка|камбінаторыку]] і на яе аснове рашае некалькі задач з выпадковым выбарам. У апошняй частцы кнігі, якая засталася недапісанаю, Бернулі збіраўся разгледзець эканамічныя і іншыя практычныя прыкладанні тэорыі імавернасцей{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=67—79. }}. Вялікае значэнне як для тэорыі імавернасцей, так і для навукі ў цэлым меў даказаны Якабам Бернулі першы варыянт [[Закон вялікіх лікаў|закона вялікіх лікаў]] (назву закону даў пазней [[Сімеон Дэні Пуасон|Пуасон]]){{sfn |Бернулли Я.|1986}}. Гэты закон тлумачыць, чаму статыстычная частата пры павелічэнні ліку назіранняў збліжаецца з яе тэарэтычным значэннем — імавернасцю, і тым самым звязвае два розныя азначэнні імавернасці. Пазней закон вялікіх лікаў істотна абагульняўся і ўдакладняўся многімі матэматыкамі; як аказалася, імкненне статыстычнай частаты да тэарэтычнай адрозніваецца ад імкнення да граніцы ў матэматычным аналізе — частата можа значна адхіляцца ад чаканай граніцы, і можна толькі сцвярджаць, што ''імавернасць'' такіх адхіленняў з ростам ліку выпрабаванняў імкнецца да нуля. Разам з тым адхіленні частаты ад імавернасці таксама паддаюцца імавернаснаму аналізу{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=81—89. }}. === Развіццё ідэй Бернулі === [[Файл:Abraham de Moivre - Doctrine of Chance - 1718.gif|міні|left|Трактат дэ Муаўра<br />«Вучэнне аб выпадках»]] Трактат Якаба Бернулі выклікаў рэзкі ўздым цікавасці да імавернасных праблем і рост ліку даследаванняў новых задач. [[Абрахам дэ Муаўр]] апублікаваў некалькі работ, сярод якіх найбольш цікавыя артыкул «Аб вымярэнні выпадковасці, ці імавернасцях вынікаў у азартных гульнях» (1711) і трактат «Вучэнне аб выпадках» (1718), які ў XVIII стагоддзі выдаваўся тройчы. У гэтым трактаце Муаўр не толькі поўнасцю рашыў названую вышэй «задачу аб спусташэнні іграка», але і ацаніў для яе сярэднюю працягласць гульні і імавернасць выйгрышу за вызначаны лік гульняў для кожнага гульца<ref name="renyi"/>{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=402. }}. У іншай працы, якая называлася «Аналітычная сумесь», Муаўр даў першы варыянт [[Лакальная тэарэма Муаўра — Лапласа|тэарэмы Муаўра—Лапласа]], якая апісвае размеркаванне магчымых адхіленняў статыстычнай частаты ад імавернасці. Муаўр разгледзеў толькі выпадак, калі імавернасць роўная 1/2, агульны ж выпадак для любой імавернасці даказаў [[П’ер-Сімон Лаплас|Лаплас]]{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=95—96. }}. Яшчэ адным дасягненнем Муаўра стала першае ўвядзенне ў навуку [[нармальнае размеркаванне|нармальнага размеркавання]] (1733), якое ўзнікла ў яго як прыбліжэнне біномнага размеркавання{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=175.}}. [[Данііл Бернулі]], пляменнік заснавальніка тэорыі імавернасцей, таксама ўнёс уклад у гэту навуку. Ён, незалежна ад Муаўра, даследаваў нармальнае размеркаванне для памылак назіранняў, першым прымяніў для імавернасных задач метады [[Матэматычны аналіз|матэматычнага аналізу]], апублікаваў [[Пецярбургскі парадокс|першы з імавернасных парадоксаў]] (1738){{sfn |Никифоровский В. А.|1992|с=48. }}. Наступны важны крок зрабіў англійскі матэматык [[Томас Сімпсан]], які ў ходзе заняткаў [[Вылічальная матэматыка|лікавым аналізам]] у кнізе «Прырода і законы выпадку» (1740) фактычна выкарыстаў трэцяе (разам з класічным і статыстычным) азначэнне імавернасці — геаметрычнае, прыгоднае для даследавання непарыўных выпадковых велічынь з бесканечным лікам значэнняў. У задачы XXVI Сімпсан знайшоў імавернасць таго, што наўгад кінуты на плоскасць [[паралелепіпед]] спыніцца на вызначанай сваёй грані<ref name=GN390/>. [[Файл:Buffon.png|міні|Задача аб іголцы Бюфона]] Падыход Сімпсана развіў [[Жорж-Луі Леклерк дэ Бюфон]], які ў 1777 годзе прывёў класічны прыклад задачы на геаметрычную імавернасць{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=175.}}. Гэта была праблема, якая пазней цікавіла многіх матэматыкаў, — «[[Геаметрычная імавернасць#Задача Бюфона|задача пра іголку]]»: плоскасць разлінеена роўнааддаленымі паралельнымі прамымі («у лінейку»), на яе наўгад кідаецца іголка, трэба знайсці імавернасць таго, што іголка перасячэ лінію{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=390—391.|name=GN390 }}. Калі даўжыня іголкі <math>a</math> меншая, чым адлегласць паміж лініямі <math>l</math>, то шуканая імавернасць раўняецца <math>~\frac{2a}{\pi l}</math>. Гэтая формула некалькі разоў правяралася эксперыментальна, у тым ліку самім Бюфонам, а ў 1901 годзе італьянскі матэматык Марыа Лацарыні (Mario Lazzarini) выкарыстаў яе для эксперыментальнага вызначэння [[лік Пі|ліку <math>\pi</math>]]. Задачу Бюфона, яе аналіз і розныя мадыфікацыі матэматыкі абмяркоўвалі многія гады<ref>{{кніга|аўтар=Badger L.|частка=Lazzarini’s Lucky Approximation of <math>\pi</math>|загаловак=''Mathematics Magazine'', '''67''' (2), 1994}} — P. 83—91. — {{DOI|10.2307/2690682}}.</ref>. Была рэшана найважнейшая задача разліку імавернасці складаных падзей. Англійскі матэматык [[Томас Баес]] першым у дакладным выглядзе прывёў [[Тэарэма складання імавернасцей|тэарэму складання імавернасцей]] для некалькіх несумяшчальных падзей і асноватворныя ў тэорыі імавернасцей і статыстыцы «[[формулы Баеса]]» (1763 год, апублікаваныя пасмяротна). У сучаснай тэрміналогіі формулы Баеса дазваляюць разлічыць [[Умоўная імавернасць|умоўную імавернасць]], а таксама ўдакладніць разлічаную імавернасць пасля атрымання новых даных. [[Тэарэма множання імавернасцей|Тэарэму множання імавернасцей]] раней адкрыў Муаўр (1718 год) і даў ёй цалкам сучасную, хоць і выражаную словамі фармулёўку: «імавернасць з’яўлення дзвюх залежных падзей раўняецца здабытку імавернасці з’яўлення аднае з іх на імавернасць таго, што другая павінна адбыцца, калі першая з іх ужо з’явілася»{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=394—397. }}. К сярэдзіне XVIII стагоддзя аналіз гульняў усё яшчэ прыцягвае некаторую цікавасць — напрыклад, [[Леанард Эйлер]] падрабязна прааналізаваў розныя тыпы [[Латарэя|латарэй]]{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=119—125. }}, але цэнтрам увагі матэматыкаў усё ў большай ступені становяцца [[дэмаграфічная статыстыка]], [[страхаванне]] і ацэнка памылак (вымярэння, акруглення і пад.). Статыстыцы і страхаванню Эйлер прысвяціў нямала прац; ён, сярод іншага, рашаў задачу: ацаніць па статыстычных табліцах, якая імавернасць таго, што чалавек ва ўзросце {{math|''m''}} гадоў пражыве яшчэ {{math|''n''}} гадоў<ref>{{кніга |аўтар=Гнеденко Б. В. |частка=О работах Леонарда Эйлера по теории вероятностей, теории обработки наблюдений, демографии и страхованию |загаловак=К 250-летию со дня рождения Л. Эйлера |выданне=Сборник |выдавецтва=Изд-во АН СССР |год=1958 }}</ref>. == XIX стагоддзе == === Агульныя тэндэнцыі і крытыка === У XIX стагоддзі лік работ па тэорыі імавернасцей працягваў расці, былі нават недарэчныя для навукі спробы распаўсюдзіць імавернасныя метады далёка за разумныя межы — напрыклад, на вобласць маралі, псіхалогіі, правапрымянення і нават багаслоўя<ref>{{кніга|аўтар=Вентцель Е. С.|загаловак=Теория вероятностей|выданне=Изд. 4-е, стереотипное|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1969|старонкі=20|старонак=577}}</ref>. У прыватнасці, [[Валійцы|валійскі]] філосаф [[Рычард Прайс]], а следам за ім і [[П’ер-Сімон Лаплас|Лаплас]] лічылі магчымым разлічыць па [[Тэарэма Баеса|формулах Баеса]] імавернасць наступнага ўзыходу Сонца{{sfn |История математики, том III|1972|с=138, 148—149, 151. }}, [[Сімеон Дэні Пуасон|Пуасон]] спрабаваў правесці імавернасны аналіз судовых прыгавораў і верагоднасці паказанняў сведак<ref name=SHEY1977/>. Філосаф [[Джон Сцюарт Міль|Дж. С. Міль]] у 1843 годзе, адзначыўшы падобныя спекуляцыйныя прымяненні, назваў злічэнне імавернасцей «ганьбаю матэматыкі»<ref name=GRIG>{{артыкул |аўтар=Григорян А. А. |загаловак=Теория вероятностей Р. фон Мизеса: история и философско-методологические основания |выданне=Историко-математические исследования |нумар=38 (4) |выдавецтва=Янус-К |месца=М. |год=1999 |старонкі=198—220}}</ref>. Гэтая і іншыя ацэнкі сведчылі пра недастатковую строгасць абгрунтавання тэорыі імавернасцей. Матэматычны апарат тэорыі імавернасцей тым часам працягваў удасканальвацца. Асноўнаю галіною яе прымянення ў той перыяд была матэматычная апрацоўка вынікаў назіранняў, у якіх ўтрымліваліся выпадковыя хібнасці, а таксама разлікі рызык у [[Страхаванне|страхаванні]] і іншых статыстычных параметраў. Сярод галоўных прыкладных задач тэорыі імавернасцей і матэматычнай статыстыкі XIX стагоддзя можна назваць наступныя{{sfn |История математики, том III|1972|с=149. }}: * знайсці імавернасць таго, што сума незалежных выпадковых велічынь з аднолькавым (вядомым) законам размеркавання знаходзіцца ў вызначаных граніцах. Асабліва важнаю гэта праблема была для тэорыі памылак вымярэння, у першую чаргу для ацэнкі [[хібнасць вымярэння|хібнасці назіранняў]]; * устанаўленне [[Статыстычная значнасць|статыстычнай значнасці]] розніцы выпадковых значэнняў ці паслядоўнасці такіх значэнняў. Прыклад: параўнанне вынікаў прымянення новага і старога відаў лякарстваў, каб вырашыць ці сапраўды новае лякарства лепшае; * даследаванне ўплыву пэўнага чынніка на выпадковую велічыню ([[фактарны аналіз]]). Ужо к сярэдзіне XIX стагоддзя складваецца імавернасная тэорыя артылерыйскай стральбы. У большасці буйных краін Еўропы былі створаны нацыянальныя статыстычныя арганізацыі. У канцы стагоддзя вобласць ужывання імавернасных метадаў пачала паспяхова пашырацца на фізіку, біялогію, эканоміку, сацыялогію<ref name=ISTIII150/>{{sfn |Математика XIX века. Том I|1978|с=208, 239.|name=ISTXIX208 }}. === Гаус, Лаплас, Пуасон === [[Файл:Dice sum central limit theorem.svg|міні|З павелічэннем ліку ''n'' кідкоў ігральнай косці сума выпаўшых ачкоў імкнецца да [[Нармальнае размеркаванне|нармальнага размеркавання]]]] [[Карл Фрыдрых Гаус]], які пастаянна займаўся астранамічнымі вылічэннямі, распрацаваў імавернасную методыку работы з вымярэннямі, у якіх утрымліваюцца хібнасці (1809). Ён глыбока вывучыў [[нармальнае размеркаванне]], паказаў, што яно ў многіх практычных сітуацыях з’яўляецца гранічным для выпадковых значэнняў, абгрунтаваў прымяненне [[Метад найменшых квадратаў|метаду найменшых квадратаў]] для ацэнкі вымеранага значэння і параметраў яго магчымага дыяпазону роскіду. Канчатковую версію тэорыі Гаус апісаў у дзвюх працах «Тэорыя камбінацыі назіранняў, схільных да выпадковых памылак» (1823, 1828){{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=178—187. }}. Хаця нармальны закон быў вядомы задоўга да Гауса, ягоны ўклад у тэорыю гэтага найважнейшага размеркавання настолькі вялікі, што доўгі час нармальны закон называлі «законам Гауса»; сучасны тэрмін замацаваўся дзякуючы працам [[Карл Пірсан|Карла Пірсана]] ў канцы XIX стагоддзя<ref name=ISTXIX208/>. Асноўныя дасягненні тэорыі імавернасцей падагульненыя ў капітальнай манаграфіі [[П’ер-Сімон Лаплас|Лапласа]] «Аналітычная тэорыя імавернасцей» (1812 год), якая завяршыла «класічны этап» развіцця гэтай навукі. У XIX стагоддзі праца Лапласа перавыдавалася ў Францыі тройчы і была перакладзена на многія мовы свету{{sfn |История математики, том III|1972|с=150—151.|name=ISTIII150 }}. Лаплас даследаваў як дыскрэтныя, так і непарыўныя выпадковыя велічыні (яшчэ не ўводзячы тэрміна «выпадковая велічыня»), прычым для непарыўных даў ключавое паняцце [[шчыльнасць імавернасці|шчыльнасці размеркавання імавернасці]], раней няяўна і абмежавана выкарыстанае Даніілам Бернулі. Інтэгральнае паняцце [[Функцыя размеркавання|функцыі размеркавання]] ўзнікла значна пазней (яго ў 1912 годзе ўвёў [[Аляксандр Міхайлавіч Ляпуноў|А. М. Ляпуноў]]); агульны тэрмін «выпадковая велічыня» таксама, відаць, упершыню паявіўся ў працах рускай імавернаснай школы{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=414. }}. Увядзенне шчыльнасці імавернасці і [[Характарыстычная функцыя выпадковай велічыні|характарыстычных функцый]] дазволіла Лапласу прымяніць для рашэння імавернасных задач магутныя аналітычныя сродкі, уключаючы [[Дыферэнцыяльнае ўраўненне ў частковых вытворных|дыферэнцыяльныя ўраўненні ў частковых вытворных]]<ref name=SHEY1977>{{артыкул |аўтар=Шейнин О. Б. |загаловак=Теория вероятностей П. С. Лапласа |выданне=Историко-математические исследования |нумар=22 |выдавецтва=Наука |месца=М. |год=1977 |старонкі=212—224. }}</ref>. Лаплас прывёў [[Формула поўнай імавернасці|формулу поўнай імавернасці]] для некалькіх несумяшчальных «прычын» (у сучаснай тэрміналогіі, «гіпотэз»), даказаў рад гранічных тэарэм, у тым ліку [[Лакальная тэарэма Муаўра — Лапласа|тэарэму Муаўра—Лапласа]] і збежнасць [[Біномнае размеркаванне|біномнага размеркавання]] да нармальнага пры павелічэнні ліку выпрабаванняў. Значная частка кнігі прысвечана статыстычным прыкладанням і рашэнню задач. Для ацэнкі магчымага дыяпазону значэнняў вымяранай велічыні Лаплас, як і Гаус, рэкамендаваў метад найменшых квадратаў{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=167—175. }}. Лаплас апісаў і сваё разуменне сутнасці выпадковасці і імавернасці. На яго думку, ход рэальных працэсаў поўнасцю прадвызначаны ([[Дэтэрмінізм|«дэтэрмінован»]]), выпадковасць узнікае толькі ў чалавечым успрыманні і толькі там, дзе чалавек не валодае поўнымі ведамі аб тым, што адбываецца{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=163. }}: {| |{{пачатак цытаты}} Розум, якому былі б вядомыя для якога-небудзь вызначанага моманту ўсе сілы, якія адушаўляюць прыроду, і адноснае размяшчэнне ўсіх яе састаўных частак, калі б удабавак ён аказаўся дастаткова шырокім, каб прааналізаваць гэтыя даныя, абняў бы ў адной формуле рух найвялікшых цел сусвету нароўні з рухамі найлягчэйшых атамаў; не засталося б нічога, што было б для яго неверагодным, і будучыня, гэтак жа, як і мінулае, паўстала б перад яго вачыма. {{канец цытаты}} |} [[Сімеон Дэні Пуасон]] у 1837 годзе абагульніў закон вялікіх лікаў Бернулі, зняўшы ўмову аб тым, што імавернасць падзеі ў кожнай гульні адна і тая ж; пры гэтых новых умовах статыстычная частата будзе збягацца да [[Сярэдняе арыфметычнае|сярэдняга арыфметычнага]] для імавернасцей асобных гульняў{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=187—189. }}. Ён жа апублікаваў [[Формула Пуасона|формулу Пуасона]], зручную для апісання схемы Бернулі ў тым выпадку, калі імавернасць падзеі блізкая да нуля ці адзінкі. [[Размеркаванне Пуасона]] («закон рэдкіх падзей») з’яўляецца адным з асноўных у прыкладных задачах, напрыклад, яму падпарадкоўваюцца [[радыеактыўны распад]], нараджэнне тройні, статыстыка аварый і няшчасных выпадкаў{{sfn |Никифоровский В. А.|1992|с=113—114. }}. === Тэорыя памылак вымярэння === Асноўная праблема ў гэтай вобласці наступная. Хай паслядоўныя вымярэнні некаторай велічыні далі {{math|''n''}} блізкіх, але няроўных значэнняў. Падразумяваецца, што сістэматычныя памылкі і залежнасць велічыні ад часу вымярэння (напрыклад, пры кручэнні [[Нябесная сфера|нябеснага купала]]) улічаныя, так што розніца даных выклікана чыста выпадковымі хібнасцямі. Трэба па выніках вымярэнняў знайсці найлепшую ацэнку сапраўднага значэння даследаванай велічыні<ref>{{кніга|аўтар=Щиголев Б. М.|загаловак=Математическая обработка наблюдений|выданне=Изд. 2-е, стереотипное|месца=М.|выдавецтва=Физматлит|год=1962|старонкі=209—215|старонак=344}}</ref>. Першае матэматычнае даследаванне гэтай практычна важнай (асабліва ў [[Астраномія|астраноміі]]) тэмы зрабіў [[Томас Сімпсан]] (1755). Ён зыходзіў з няправільнай гіпотэзы, што [[хібнасць вымярэння|памылкі вымярэння]] размеркаваныя па «трохвугольным законе», але зрабіў правільны вывад — [[сярэдняе арыфметычнае]] вынікаў вымярэння бліжэй да сапраўднага значэння, чым асобнае вымярэнне. [[Данііл Бернулі]] (1778) лічыў, што шчыльнасць размеркавання хібнасцей прадстаўляе сабою дугу акружнасці, але вывад Сімпсана пацвердзіў{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=408—411.|name=GN408 }}. Ідэі Сімсана развіў [[Іаган Генрых Ламберт|І. Г. Ламберт]], які ўпершыню прымяніў [[утваральная функцыя момантаў|метад утваральных функцый]] і [[метад найбольшай праўдападобнасці]], пазней абагульнены [[Рональд Эйлмер Фішэр|Р. Э. Фішэрам]]{{sfn |История математики, том III|1972|с=134. }}. У XIX стагоддзі Лаплас указаў, што назіраныя хібнасці вымярэння звычайна з’яўляюцца вынікам складвання мноства выпадковых памылак, і таму іх размеркаванне павінна быць блізкае да [[Нармальнае размеркаванне|нармальнага]]. Замест сярэдняга арыфметычнага ён прапанаваў [[Медыяна (статыстыка)|статыстычную медыяну]]. Аднак амаль адначасова быў апублікаваны значна больш практычны [[метад найменшых квадратаў]] [[Карл Фрыдрых Гаус|Гауса]] (1809), які і стаў агульнаўжывальным. У 1853 годзе [[Агюстэн Луі Кашы|Кашы]] знайшоў [[Размеркаванне Кашы|прыклад размеркавання]], для якога сярэдняе арыфметычнае з’яўляецца вельмі кепскаю ацэнкаю. К канцу XIX стагоддзя статыстычная тэорыя апрацоўкі памылак была ў асноўным завершана<ref name=GN408/>. === Парадоксы Бертрана === {{Асноўны артыкул|Парадокс Бертрана, імавернасць}} У 1889 годзе французскі матэматык [[Жазэф Луі Франсуа Бертран|Жазэф Бертран]] у сваім курсе «Аналіз імавернасцей» прапанаваў некалькі [[Парадокс Бертрана, імавернасць|парадоксаў]], звязаных з геаметрычнаю імавернасцю. У кожным парадоксе рознае вытлумачэнне паняццяў «наўдачу» ці «ўзятае адвольна» прыводзіла да розных рашэнняў задачы. Прыклад аднаго з парадоксаў Бертрана: знайсці імавернасць таго, што выбраная наўдачу [[Хорда (геаметрыя)|хорда акружнасці]] будзе даўжэйшая за старану ўпісанага ў гэтую акружнасць трохвугольніка. Пры розных метадах выбару хорды «наўдачу» атрымліваюцца розныя адказы. <center><gallery> Файл:bertrand1-figure.svg|<center>Метад 1</center> Файл:bertrand2-figure.svg|<center>Метад 2</center> Файл:bertrand3-figure.svg|<center>Метад 3</center> </gallery></center> Абмеркаванне парадоксаў Бертрана садзейнічала ўдакладненню асноў тэорыі імавернасцей і сэнсу тэрміна «роўнаімаверна»{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=279—285. }}. === Статыстычная фізіка === [[Файл:Boltzmann2.jpg|міні|220px|Людвіг Больцман]] Да сярэдзіны XIX стагоддзя практычнае прымяненне тэорыі імавернасцей было ў асноўным абмежавана [[статыстыка]]ю і [[Вылічальная матэматыка|прыбліжанымі вылічэннямі]], таму агульны тэрмін «выпадковая велічыня» паявіўся даволі позна{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=417—418. }}. Адным з першых [[выпадковы працэс|выпадковых працэсаў]] у фізіцы стаў вывучаны [[Роберт Броўн|Робертам Броўнам]] у 1827 годзе пад мікраскопам хаатычны рух кветкавага пылку, які плаваў у вадзе («[[броўнаўскі рух]]»). Яго [[матэматычная мадэль]], аднак, з’явілася толькі ў пачатку XX стагоддзя ([[Альберт Эйнштэйн|А. Эйнштэйн]], [[Марыян Смалухоўскі|М. Смалухоўскі]], [[Норберт Вінер|Н. Вінер]])<ref>{{кніга |аўтар=Спасский Б. И. |загаловак=История физики |месца= М. |выдавецтва= Высшая школа |год=1977 |том=II |спасылка=http://osnovanija.narod.ru/History/Spas/T2_1.djvu |старонкі=74—75 }}</ref>. Першыя фізічныя імавернасныя мадэлі ўзніклі ў [[Статыстычная фізіка|статыстычнай фізіцы]], якую распрацавалі ў другой палавіне XIX стагоддзя [[Людвіг Больцман|Л. Больцман]], [[Джэймс Клерк Максвел|Д. К. Максвел]] і [[Джозая Уілард Гібс|Д. У. Гібс]]. Больцман у шэрагу работ (1860-я гады) паказаў, што тэрмадынамічныя законы маюць імавернасна-статыстычны характар і звязаныя з пераходам фізічных сістэм з менш імавернага стану і больш імаверны, прычым мераю імавернасці з’яўляецца [[энтрапія]]. Максвел у тыя ж гады вывеў [[Размеркаванне Максвела|закон размеркавання хуткасцей малекул]] у газе, які дазваляе разлічыць [[Энергія|энергію]], [[Даўжыня свабоднага прабегу|даўжыню свабоднага прабегу]] і іншыя характарыстыкі малекул. У 1902 годзе Гібс апублікаваў манаграфію «Асноўныя прынцыпы статыстычнай механікі», якая значна паўплывала на развіццё фізікі{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=268—276. }}. К канцу XIX стагоддзя вялікае практычнае значэнне імавернасных метадаў стала агульнапрызнаным фактам. === Расійская школа === У Расіі ў першай палавіне XIX стагоддзя пачалі ўзнікаць уласныя сур’ёзныя даследаванні па тэорыі імавернасцей. Першы вучэбны курс пачаў чытаць С. Раўкоўскі ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] (1829 год), там жа ў 1830 годзе была створана першая ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] кафедра тэорыі імавернасцей. У [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]] лекцыі з 1837 года чытаў спачатку [[Вікенцій Аляксандравіч Анкудовіч|В. А. Анкудовіч]], а з 1850 года — [[Віктар Якаўлевіч Бунякоўскі|В. Я. Бунякоўскі]]. Фундаментальны падручніку «Основания математической теории вероятностей» Бунякоўскі апублікаваў у 1846 годзе, і прыдуманая ім руская тэрміналогія стала агульнапрынятаю. У [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскім універсітэце]] курс з’явіўся ў 1850 годзе, лекцыі чытаў [[Аўгуст Юльевіч Давідаў|А. Ю. Давідаў]], будучы прэзідэнт [[Маскоўскае матэматычнае таварыства|Маскоўскага матэматычнага таварыства]]{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=191—197, 204—213. }}. Артыкулы на імавернасныя тэмы публікавалі многія буйныя матэматыкі Расіі, у тым ліку [[Міхаіл Васільевіч Астраградскі|М. В. Астраградскі]], [[Мікалай Дзмітрыевіч Брашман|М. Д. Брашман]], [[Мікалай Іванавіч Лабачэўскі|М. І. Лабачэўскі]], [[Мікалай Яфімавіч Зярноў|М. Я. Зярноў]]. У значнай частцы гэтых работ адчуваецца моцны ўплыў прац і поглядаў Лапласа{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=197—204, 214. }}. [[Файл:PGRS 2 092 Chebyshev - crop.jpg|міні|злева|П. Л. Чабышоў]] Першымі рускімі матэматыкамі сусветнага ўзроўню ў тэорыі імавернасцей сталі [[Пафнуцій Львовіч Чабышоў|П. Л. Чабышоў]] і яго вучні [[Андрэй Андрэевіч Маркаў (старэйшы)|А. А. Маркаў]] і [[Аляксандр Міхайлавіч Ляпуноў|А. М. Ляпуноў]]. Чабышоў з самага пачатку сваёй навуковай кар’еры ўдзяляў найбольшую ўвагу тэорыі імавернасцей (разам з [[Тэорыя лікаў|тэорыяй лікаў]]), а з 1860 года змяніў Бунякоўскага на кафедры тэорыі імавернасцей і пачаў свой цыкл лекцый. Ён апублікаваў па дадзенай тэме ўсяго чатыры працы, але фундаментальныя. Асабліва цікавы яго артыкул «О средних величинах» (1866 год), дзе прыведзена «[[няроўнасць Чабышова]]», пазней [[няроўнасць Маркава|узмоцненая Маркавым]]: : <math>\mathbb{P}\left(|x - Mx|\geqslant k \sigma \right) \leqslant \frac{1}{k^2}.</math> [[Файл:Txebixev 01.png|міні|[[Няроўнасць Чабышова]], якая абмяжоўвае імавернасць вялікіх адхіленняў [[выпадковая велічыня|выпадковай велічыні]] ад свайго [[Матэматычнае спадзяванне|матэматычнага спадзявання]]]] Гэта формула азначае, што імавернасць адхілення любой выпадковай велічыні <math>x</math> ад яе сярэдняга значэння ([[Матэматычнае спадзяванне|матэматычнага спадзявання]]) <math>Mx</math> больш чым на <math>k</math> [[Стандартнае адхіленне|стандартных адхіленняў]] (<math>\sigma</math>) не перавышае <math>~\frac{1}{k^2}</math>. Напрыклад, адхіленне на 5 <math>\sigma</math> мае імавернасць 1/25, г.зн. 4 %. У якасці выніку сваёй няроўнасці Чабышоў атрымаў надзвычайна агульную фармулёўку [[Закон вялікіх лікаў|закона вялікіх лікаў]]: калі матэматычныя спадзяванні паслядоўнасці {{math|''n''}} выпадковых велічынь і квадраты гэтых матэматычных спадзяванняў абмежаваныя ў сукупнасці, то сярэдняе арыфметычнае гэтых велічынь з ростам {{math|''n''}} збягаецца да сярэдняга арыфметычнага іх матэматычных спадзяванняў. З гэтай тэарэмы выводзяцца тэарэмы Бернулі і Пуасона; Чабышоў упершыню строга ацаніў дакладнасць гэтых тэарэм і іншых прыбліжэнняў{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=225—238. }}. У 1887 годзе з’явіўся артыкул Чабышова «О двух теоремах относительно вероятностей». У гэтай рабоце ён устанавіў, што пры некаторых (дастаткова агульных) умовах выконваецца гранічная тэарэма: сума вялікага ліку незалежных выпадковых велічынь (напрыклад, хібнасцей вымярэння) размеркавана прыблізна па нармальным законе і тым дакладней, чым больш складнікаў. Гэты вынік па сваёй агульнасці далёка перакрывае [[Лакальная тэарэма Муаўра — Лапласа|тэарэму Муаўра — Лапласа]] і ўсе яе аналагі<ref>{{кніга|аўтар=Чебышёв П. Л.&nbsp;|загаловак=Полное собрание сочинений|выдавецтва=Изд-во АН СССР |год=1948|том=III|старонкі=404}}</ref>. Пазней А. А. Маркаў і А. М. Ляпуноў удакладнілі і яшчэ больш абагульнілі гэту тэарэму Чабышова. Абедзве названыя тэарэмы Чабышова займаюць цэнтральнае месца ў тэорыі імавернасцей. Асабліва важная тая акалічнасць, што Чабышоў не толькі знайшоў гранічнае размеркаванне, але ў абодвух выпадках падрабязна прааналізаваў межы магчымых адхіленняў ад гэтай граніцы<ref name=KOLMO1947>{{артыкул|аўтар=Колмогоров А. Н.|загаловак=Роль русской науки в развитии теории вероятностей|выданне=Учёные записки МГУ|месца=Μ.|год=1947|том=I|выпуск=91, кн.1 |старонкі=53—64 }}</ref>. Калі Чабышоў даследаваў незалежныя выпадковыя велічыні, то [[Андрэй Андрэевіч Маркаў (старэйшы)|А. А. Маркаў]] у 1907 годзе расшырыў поле даследаванняў, разглядаючы і выпадак, калі новае выпадковае значэнне залежыць ад старога. Маркаў даказаў варыянт закона вялікіх лікаў для некаторых распаўсюджаных тыпаў залежных велічынь, увёўшы ў тэрміналогію сусветнай навукі «[[ланцугі Маркава]]». Аналізу і класіфікацыі гэтых ланцугоў Маркаў прысвяціў нямала прац; ланцугі Маркава і [[Маркаўскія працэсы|маркаўскія выпадковыя працэсы]] прымяняюцца не толькі ў матэматыцы, але і ў іншых навуках, такіх як [[статыстычная фізіка]], [[квантавая механіка]], [[тэорыя аўтаматычнага кіравання]] і многія іншыя{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=253—259. }}. Маркаву належыць таксама імавернаснае абгрунтаванне метаду найменшых квадратаў{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=255.}}. [[Аляксандр Міхайлавіч Ляпуноў|А. М. Ляпунову]] належыць увядзенне [[характарыстычная функцыя выпадковай велічыні|метаду характарыстычных функцый]] у вучэнне аб гранічных тэарэмах тэорыі імавернасцей{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=255.}}. == XX стагоддзе == === Тэарэтычныя пытанні і матэматычныя метады === У XX стагоддзі даследаванні Чабышова і Маркава працягнулі [[Аляксандр Якаўлевіч Хінчын|А. Я. Хінчын]], [[Андрэй Мікалаевіч Калмагораў|А. М. Калмагораў]] і інш. У прыватнасці, [[Ярл Вальдэмар Ліндэберг|Ярл В. Ліндэберг]] (1922) і Калмагораў (1926) знайшлі ўмовы, неабходныя і дастатковыя для выканання закона вялікіх лікаў{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=310—311. }}. Матэматычны апарат тэорыі імавернасцей значна ўзбагаціўся ў многіх напрамках. Пасля распрацоўкі [[Мера мноства|тэорыі меры]] гэта агульнае паняцце аказалася зручна прымяніць у тэорыі імавернасцей, г.зн. разглядаць [[імавернасная мера|імавернасць як меру]] (канечнага альбо бесканечнага) мноства «спрыяльных падзей». Такі падыход дазваляе апісваць і даследаваць уласцівасці імавернасці на добра распрацаванай мове [[Тэорыя мностваў|тэорыі мностваў]]<ref>{{cite web|url=http://www.nsu.ru/mmf/tvims/chernova/tv/lec/node10.html|title=Мера и вероятностная мера|author=Чернова Н. И.|accessdate=2014-01-11|archive-date=25 чэрвеня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130625154757/http://www.nsu.ru/mmf/tvims/chernova/tv/lec/node10.html|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:N-body problem (3).gif|thumb|240px|left|<center>Хаатычны рух у задачы трох цел (камп’ютарнае мадэляванне)</center>]] У тэорыі [[Дынамічная сістэма|дынамічных сістэм]] было выяўлена, што рашэнні [[Дыферэнцыяльнае ўраўненне|дыферэнцыяльных ураўненняў]] некаторых сістэм паводзяць сябе як [[выпадковы працэс|выпадковыя працэсы]]. Гэта значнае адкрыццё прывяло да стварэння паняцця «[[дынамічны хаос]]» і [[Тэорыя хаосу|агульнай «тэорыі хаосу»]]. Адным з прыкладаў з’яўляецца «[[задача трох цел]]» [[Нябесная механіка|нябеснай механікі]]<ref>{{артыкул |аўтар=Тихомиров В. |загаловак=Математика во второй половине XX века |спасылка=http://vivovoco.rsl.ru/quantum/2001.01/TIKH_1_01.PDF |выданне=[[Квант, часопіс|Квант]] |нумар=1 |год=2001 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061009004055/http://vivovoco.rsl.ru/quantum/2001.01/TIKH_1_01.PDF |archivedate=9 кастрычніка 2006 }}</ref>. Да XX стагоддзя выкарыстоўваліся ў асноўным нармальнае, біномнае і (часам) [[Размеркаванне Пуасона|пуасонава размеркаванне]], аднак практычна карыснымі аказаліся і многія іншыя [[:Катэгорыя:Непарыўныя размеркаванні|тэарэтычныя законы]]. Напрыклад, [[лагнармальнае размеркаванне]] часта сустракаецца ў выпадках, калі даследуемая велічыня ёсць здабытак некалькіх незалежных дадатных выпадковых велічынь<ref>{{кніга |частка=Логарифмически нормальное распределение |загаловак=Математическая энциклопедия (в 5 томах) |месца=М. |год=1982 |том=3 |спасылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Vinogradov_MatEnc_t3.djvu |выдавецтва=Советская Энциклопедия }}</ref>. Імавернасныя метады аказаліся плённымі ў многіх абласцях тэарэтычнай і прыкладной матэматыкі, нават у такіх класічных, як [[тэорыя лікаў]]<ref>{{кніга|аўтар=Постников А. Г.|загаловак=Вероятностная теория чисел |месца=М. |выдавецтва=Знание|год=1974|старонак=63}}</ref> ці [[логіка]]<ref>{{cite web |url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/200|title=Вероятностная логика|accessdate=2014-01-10}}</ref>. У сваю чаргу, сучасная тэорыя імавернасцей выкарыстоўвае метады і падыходы, распрацаваныя ў [[Функцыянальны аналіз|функцыянальным аналізе]], [[Тапалогія|тапалогіі]] і іншых раздзелах матэматыкі, што ўзніклі ў XX стагоддзі<ref>{{кніга |частка=Теория вероятностей |загаловак=Математика в СССР за сорок лет, 1917—1957 |том=I |месца=М. |выдавецтва=Физматгиз |год=1959 }}</ref>. === Стварэнне матэматычнай статыстыкі === [[Файл:Karl Pearson.jpg|міні|Карл Пірсан]] [[Матэматычная статыстыка]] як аснова для прыняцця надзейных рашэнняў аб выпадковых велічынях узнікла на рубяжы XIX—XX стагоддзяў дзякуючы асноватворным працам [[Карл Пірсан|Карла Пірсана]]. Пірсан распрацаваў тэорыю [[Карэляцыйны аналіз|карэляцыі]], [[Крытэрый згоды Пірсана|крытэрыі згоды]], [[рэгрэсійны аналіз]], алгарытмы [[Праверка статыстычных гіпотэз|праверкі гіпотэз]], прыняцця рашэнняў і ацэнкі параметраў<ref>{{MacTutor Biography|id=Pearson|title=Пирсон, Карл}}</ref>. Алгарытмы, прапанаваныя Пірсанам, шырока прымяняюцца ў фізіцы, медыцыне, біялогіі, сацыялогіі, сельскай гаспадарцы і інш.<ref>{{кніга|аўтар=Porter, T. M.|загаловак=Karl Pearson: The Scientific Life in a Statistical Age|выдавецтва=Princeton University Press|год=2004|isbn=978-0-691-12635-7}}.</ref> Найбольш значным прадаўжальнікам прац Пірсана па прыкладной матэматычнай статыстыцы ў першай палавіне XX стагоддзя стаў [[Рональд Эйлмер Фішэр]]. Ён апублікаваў работы па [[Планаванне эксперымента|планаванні эксперымента]], распрацаваў [[метад найбольшай праўдападобнасці]], [[дакладны тэст Фішэра|тэст статыстычнай значнасці]], [[дысперсійны аналіз]] і рашэнне мноства іншых практычна важных статыстычных праблем. Сумесна з [[Ежы Нэйман]]ам распрацаваў канцэпцыю [[давяральны прамежак|давяральнага прамежку]] (1937). Фішэр — аўтар агульнапрызнанага тэрміна «[[дысперсія выпадковай велічыні]]» ({{lang-en|variance}})<ref>{{cite web |url=http://digital.library.adelaide.edu.au/dspace/bitstream/2440/15097/1/9.pdf|title=The correlation between relatives on the supposition of Mendelian Inheritance|date=1918|accessdate=2013-12-29}}</ref>. Пачынаючы прыкладна з 1920-х гадоў, хутка развіваецца тэорыя [[Статыстычны кантроль якасці|статыстычнага кантролю якасці]] прамысловай прадукцыі. Першую праблему па гэтай тэме разгледзеў яшчэ [[Томас Сімпсан]] у 1846 годзе. У масавай вытворчасці трэба вызначыць, па якой методыцы трэба выбраць прадметы з аднае ці некалькіх партый прадукцыі для праверкі іх якасці{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=403—405. }}. Вялікая ў нашы дні колькасць статыстычных даследаванняў, якія нярэдка даюць процілеглыя вынікі (напрыклад, аб шкоднасці ці няшкоднасці [[Мабільны тэлефон|мабільных тэлефонаў]] ці [[Генетычна мадыфікаваны арганізм|генна-мадыфікаваных прадуктаў]]), павысіла актуальнасць праблемы забеспячэння верагодных вывадаў са статыстычнага абследавання. Самая частая памылка — аб’яўленне, што статыстычная залежнасць ([[карэляцыя]]) даследаваных чыннікаў нібыта сведчыць аб прычыннай сувязі паміж імі, хаця часта сувязь гэтых чыннікаў на самай справе тлумачыцца іх залежнасцю ад аднаго ці некалькіх трэціх чыннікаў<ref>{{cite web|url=http://www.psychologos.ru/articles/view/korrelyaciya_ili_prichinno-sledstvennaya_svyaz|title=Корреляция или причинно-следственная связь|author=Майерс Дэвид Дж.|accessdate=2014-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140106174648/http://www.psychologos.ru/articles/view/korrelyaciya_ili_prichinno-sledstvennaya_svyaz|archivedate=6 студзеня 2014|url-status=dead}}</ref>. «Статыстычная залежнасць, якая б моцная яна ні была, ніколі не можа ўстанавіць прычыннай сувязі: нашы ідэі аб прычыне павінны прыходзіць не са статыстыкі, у канчатковым выніку з некаторай іншай тэорыі»<ref>{{кніга|аўтар=Кендалл М., Стьюарт А.|загаловак=Статистические выводы и связи |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1972 |старонкі=374 |старонак=900}}</ref>. === Выпадковыя працэсы === [[Файл:White noise.png|міні|Запіс выпадковага працэсу ([[белы шум]])]] Паняцце [[выпадковы працэс|выпадковага (ці стахастычнага) працэсу]], якое ўзнікла ў пачатку XX стагоддзя, стала адным з цэнтральных, развітых і найбольш карысных прымяненняў тэорыі імавернасці. Выпадковы працэс — гэта зменная ў часе выпадковая велічыня. Першыя даследаванні выпадковых працэсаў датычыліся ў асноўным электронікі і паведамленняў [[Электрасувязь|тэорыі сувязі]], у нашы дні можна прывесці ў якасці прыкладаў [[часавы рад|часавыя рады]] ў эканоміцы ці медыцыне, рэгістраграмы [[Тэорыя механізмаў і машын|тэорыі механізмаў]], статыстыку жыцця [[Папуляцыя|біялогіі папуляцый]]. Шырокую вобласць практычнага ўжывання мае [[тэорыя масавага абслугоўвання]]. Сярод тыповых задач аналізу выпадковых працэсаў<ref>{{кніга|аўтар=Розанов Ю. А.|загаловак=Случайные процессы. Краткий курс|выданне=Изд. 2-е, перераб. и дополн.|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1979|старонкі=174—183|старонак=184}}</ref>: * прагназаванне развіцця працэсу, зыходзячы з яго мінулай гісторыі; * надзейнае выдзяленне сігналу на фоне шумавых перашкод; * ацэнка і аптымізацыя параметраў (напрыклад, імавернага часу безадмоўнай работы); * фільтрацыя ўваходнага выпадковага працэсу для атрымання жаданага выхаднога працэсу. Праведзена класіфікацыя тыпаў выпадковых працэсаў, распрацаваны аналітычныя сродкі іх даследавання ([[Карэляцыйная функцыя|карэляцыйная]] і [[Каварыяцыйная матрыца|каварыяцыйная функцыі]], спектральнае раскладанне){{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=430—434. | }}<ref>{{кніга |аўтар=Корн Г., Корн Т. |спасылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Korn1973ru.djvu |загаловак=Справочник по математике (для научных работников и инженеров) |старонак=720 |выдавецтва=Наука |месца=М. |год=1973 |старонкі=522—534 }}</ref>. Для аналізу працэсаў распрацаваны такія новыя сродкі, як [[стахастычныя дыферэнцыяльныя ўраўненні]], [[стахастычны інтэграл]], сродкі [[Спектральны аналіз|спектральнага аналізу і фільтрацыі]]<ref>{{кніга|аўтар=Розанов Ю. А. |загаловак=Теория вероятностей, случайные процессы и математическая статистика |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1985|старонкі=236—282|старонак=320}}</ref>. === Новыя прыкладанні === Новыя прымяненні імавернасных метадаў узнікалі ў XX стагоддзі пастаянна і ў многіх навуках; коратка пералічым некаторыя этапныя падзеі ў гэтым працэсе. ; Фізіка Цэнтральным паняццем створанай у 1920-я гады [[Квантавая механіка|квантавай механікі]] з’яўляецца [[Камплексны лік|камплексная]] [[хвалевая функцыя]], квадрат модуля якой, паводле распаўсюджанай [[Капенгагенская інтэрпрэтацыя|капенгагенскай інтэрпрэтацыі]], вызначае шчыльнасць выяўлення мікрачасціцы ў зададзеным пункце прасторы. Калі прыняць такое вытлумачэнне, то ў матэматычнай мадэлі мікрасвету выпадковасць неадольная, а лапласаў [[дэтэрмінізм]] поўнасцю абвергнуты<ref>{{кніга|аўтар=Детлаф А. А., Яворский Б. М.|загаловак=Курс физики. Учебное пособие|выданне=Изд. 2-е|месца=М.|выдавецтва=Высшая школа |год=1999 |старонкі=514 |старонак=719 |isbn=5-06-003556-5}}</ref>. Для мікрасвету былі распрацованы адмысловыя [[Квантавая статыстыка|квантавыя статыстыкі]] [[Статыстыка Бозэ — Эйнштэйна|Бозэ — Эйнштэйна]] і [[Статыстыка Фермі — Дзірака|Фермі — Дзірака]]. ; Біялогія Пасля адкрыццяў [[Грэгар Іаган Мендэль|Мендэля]] і [[Томас Хант Морган|Моргана]] стала зразумела, што спадчынныя прыкметы перадаюцца патомкам шляхам выпадковай камбінацыі аднае з дзвюх прыкмет ([[Алелі|алелей]]) ад бацькі і аднае з дзвюх алелей ад мацеры. Выпадковы выбар бацькавай алелі вызначае заадно пол будучага патомка. На гэты працэс дадаткова накладваюцца выпадковыя [[мутацыі]], таму імавернасныя метады леглі ў аснову [[Генетыка|генетыкі]]. Прымяняюцца яны таксама пры даследаванні і кіраванні развіццём біялагічных [[Папуляцыя|папуляцый]]<ref>{{кніга |загаловак=Теория вероятностей и математическая статистика. Математические модели: учеб. пособие по направлению «Биология» |месца=Μ.|выдавецтва=Академия|год=2009|старонак=315 |isbn=978-5-7695-4704-1 }}</ref>. Істотна выкарыстоўваюцца імавернасныя падыходы (напрыклад, [[баесаўская імавернасць|баесаўскія метады]] і метады, аснаваныя на [[метад найбольшай праўдападобнасці|прынцыпе найбольшай праўдападобнасці]]) ў {{нп5|вылічальная філагенетыка|вылічальнай філагенетыцы|en|Computational phylogenetics}}, якая прадугледжвае прымяненне адмысловых вылічальных алгарытмаў і камп’ютарных праграм для пабудовы [[філагенетычнае дрэва|філагенетычных дрэў]]<ref>{{кніга|аўтар=Kolaczkowski B., Thornton J. W.|частка=Long-Branch Attraction Bias and Inconsistency in Bayesian Phylogenetics|спасылка частка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2785476/pdf/pone.0007891.pdf|загаловак=''PLoS One'', '''4''' (12), 2009}} — P. e7891. — {{DOI|doi:10.1371/journal.pone.0007891}}.</ref><ref>{{кніга|аўтар=Simmons M. P.|частка=Misleading Results of Likelihood-based Phylogenetic Analyses in the Presence of Missing Data|спасылка частка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3676676/|загаловак=''Cladistics'', '''28''' (2), 2012}} — P. 208—222. — {{DOI|10.1111/j.1096-0031.2011.00375.x}}.</ref>. ; Кібернетыка і тэорыя інфармацыі [[Тэорыя інфармацыі]] апіраецца на ўведзенае [[Клод Шэнан|Клодам Шэнанам]] у 1948 годзе паняцце [[інфармацыйная энтрапія|інфармацыйнай энтрапіі]]<ref>{{cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/matematika/INFORMATSII_TEORIYA.html |title=Информации теория |publisher=Энциклопедия «Кругосвет» |accessdate=2013-12-29 |archive-date=30 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233726/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/matematika/INFORMATSII_TEORIYA.html |url-status=dead }}</ref>. Калі выпадковая велічыня <math>x</math> можа прымаць значэнні <math>~x_1, x_2, \dots x_n</math>, імавернасці якіх адпаведна роўныя <math>~p_1, p_2, \dots p_n</math>, то энтрапія вызначаецца формулаю: : <math>H(x)=-\sum_{i=1}^n p_i \log_2 p_i.</math> Вызначаная так энтрапія ёсць мера выпадковасці (ці нявызначанасці): яна роўная нулю, калі выпадковасці няма, г.зн. з імавернасцю 1 велічыня прымае адно пэўнае значэнне. Павелічэнне выпадковасці звязана з павелічэннем энтрапіі<ref>{{кніга|аўтар=Волькенштейн М. В.|загаловак=Энтропия и информация |месца=М. |выдавецтва=Наука|год=2006|старонак=325 }}</ref>. [[Тэорыя аўтаматычнага кіравання]] таксама з самага пачатку карысталася імавернаснымі метадамі. Са з’яўленнем камп’ютараў прымяненне такіх метадаў значна пашырылася. Карыстаючыся [[генератар псеўдавыпадковых лікаў|генератарам псеўдавыпадковых лікаў]], можна прамадэляваць на камп’ютары выпадковыя велічыні ці працэсы з адвольным размеркаваннем, а гэта, у сваю чаргу, дазваляе даследаваць самыя розныя рэальныя працэсы шляхам іх [[камп'ютарнае мадэляванне|камп’ютарнага мадэлявання]] ([[метад Монтэ-Карла]])<ref>{{кніга|аўтар=Соболь И. М.|загаловак=Метод Монте-Карло |месца=Μ. |выдавецтва=Наука |год=1968|серыя=Популярные лекции по математике, вып. 46}}</ref>. ; Мовазнаўства У 2-й палавіне XX стагоддзя ў важны напрамак [[матэматычная лінгвістыка|матэматычнай лінгвістыкі]] аформілася прымяненне метадаў тэорыі імавернасці і матэматычнай статыстыкі да вывучэння моўных з’яў. Шматлікія даследаванні, аснаваныя на прымяненні такіх метадаў, уключалі: атрыманне імавернасна-інфармацыйных ацэнак [[моўная норма|нормы]] мовы; аналіз размеркавання сінтаксічнай інфармацыі ў граніцах [[словаформа|словаформы]], кантэкстнай абумоўленасці і лішкавасці [[тэкст]]аў, узаемадзеяння выпадковых і прадвызначаных (дэтэрмінаваных) працэсаў у [[маўленне|маўленні]]; распрацоўка адэкватных методык лінгвістычнага эксперыменту; выяўленне статыстычных характарыстык лінгвістычных варыяцыйных радоў і інш.<ref>{{кніга|аўтар=Пиотровский Р. Г., Бектаев К. Б., Пиотровская А. А.&nbsp;|загаловак=Математическая лингвистика|месца=М.|выдавецтва=Высшая школа|год=1977|старонак=383}} — С. 8—10, 110, 142, 189, 205—207, 233.</ref> === Абгрунтаванне і аксіяматызацыя === На момант стварэння тэорыі імавернасцей асноваю матэматыкі былі два класы [[Матэматычны аб'ект|аб’ектаў]] — лікі і геаметрычныя фігуры. Для тэорыі імавернасцей трэба было дабавіць у гэты спіс зусім новы аб’ект: [[выпадковая падзея|выпадковую падзею]], а таксама цесна звязаныя з ёю паняцці (імавернасць, выпадковая велічыня і інш.). Своеасаблівасць новай навукі праяўлялася і ў тым, што яе сцвярджэнні насілі не безумоўны характар, як раней было прынята ў матэматыцы, а магчымасна-імавернасны. Па меры развіцця тэорыі імавернасцей не спыняліся спрэчкі, ці можна лічыць [[ідэалізацыя|ідэалізаваную]] падзею матэматычным паняццем (і тады тэорыя імавернасцей ёсць частка матэматыкі), ці ж гэта факт, што назіраецца на вопыце (і тады тэорыю імавернасцей трэба аднесці да прыродазнаўчых навук). Розныя вучоныя выказвалі самыя розныя меркаванні аб гэтым. [[Пафнуцій Львовіч Чабышоў|П. Л. Чабышоў]] упэўнена лічыў тэорыю імавернасцей матэматычнаю дысцыплінаю, задача якой — па вядомых імавернасцях некаторых падзей вызначыць невядомую імавернасць даследаванай падзеі. На думку [[Давід Гільберт|Давіда Гільберта]], тэорыя імавернасцей роднасная механіцы, г.зн. з’яўляецца матэматызаванай «фізічнай дысцыплінай»<ref name=GRIG/>. [[Огастэс дэ Морган|Аўгуст дэ Морган]] і яго паслядоўнік [[Уільям Стэнлі Джэванс|У. С. Джэванс]] лічылі асноўным паняццем «суб’ектыўную імавернасць», г.зн. колькасную меру нашага разумення прадмета даследавання, і звязвалі тэорыю імавернасцей з логікаю{{sfn |Математика XIX века. Том I|1978|с=238—239. }}. Праблемы, звязаныя з неадназначнаю суб’ектыўнаю імавернасцю, неаднаразова абмяркоўваліся, іх часта фармулююць у выглядзе «імавернасных парадоксаў» (гл., напрыклад, «[[Задача трох вязняў|парадокс трох вязняў]]» ці «[[парадокс хлопчыка і дзяўчынкі]]»). Яшчэ Бернулі даў фактычна два азначэнні імавернасці: як долі «спрыяльных выпадкаў» і як статыстычнай частаты; каб звесці другое разуменне да першага, спатрэбіўся [[закон вялікіх лікаў]]. Аўстрыйскі матэматык і эканаміст [[Людвіг фон Мізэс]] прапанаваў адваротны падыход (1914 год): лічыць азначэннем імавернасці іменна граніцу частаты. Тэорыю імавернасцей Мізэс да матэматыкі не адносіў, ён лічыў яе эксперыментальнаю навукай, якая вывучае назіраныя факты<ref name=GRIG/>. Азначэнне Мізэса і выкладзеная ім аксіяматыка былі раскрытыкаваныя за беззмястоўнасць, бо не існуе сродкаў для высвятлення, ці мае частата пэўнай падзеі граніцу<ref>{{артыкул|аўтар=Хинчин А. Я.|загаловак=Частотная теория Р. Мизеса и современные идеи теории вероятности|выданне=Вопросы философии|год=1961|старонкі=91—102 (вып. 1), 77—89 (вып. 2)}}</ref>. Абмеркаванне канцэпцыі Мізэса часам працягваецца і цяпер{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=407. }}. Былі і іншыя спробы абгрунтавання — [[Джон Мейнард Кейнс]] (1921) і [[Харальд Джэфрыс]] (1939) прапанавалі разумець імавернасць сцвярджэння як «ступень праўдападобнасці» гэтага сцвярджэння, гэты падыход таксама час ад часу ўпамінаецца ў абмеркаванні пытання<ref>{{кніга|аўтар=Robert C. P., Chopin N., Rousseau J.|частка=Harold Jeffreys’s Theory of Probability Revisited|спасылка частка=http://arxiv.org/pdf/0804.3173.pdf|загаловак=''Statistical Science'', '''24''' (2), 2009}} — P. 141—172.</ref>. [[Файл:Andrej Nikolajewitsch Kolmogorov.jpg|міні|[[Андрэй Мікалаевіч Калмагораў|А. М. Калмагораў]]]] У пачатку XX стагоддзя школа Д. Гільберта паставіла такія класічныя раздзелы матэматыкі, як геаметрыя і аналіз, на строгую [[Аксіяматыка|аксіяматычную]] аснову, з’явілася аксіяматыка і ў іншых раздзелах матэматыкі: [[тэорыя мностваў]], [[матэматычная логіка]] і інш. Наспела неабходнасць распрацаваць аксіяматыку і для тэорыі імавернасцей, бо ранейшае, напалову інтуітыўнае і нефармальнае абгрунтаванне Бернулі і Лапласа даўно ўстарэла. Першы варыянт такой аксіяматыкі даў савецкі матэматык [[Сяргей Натанавіч Бернштэйн|С. Н. Бернштэйн]] у сваім курсе «Тэорыя імавернасцей» (1927 год). Агульнапрызнаным у навуцы стаў [[Аксіяматыка Калмагорава|варыянт А. М. Калмагорава]], апублікаваны ў 1929—1933 гадах і заснаваны на ідэях [[Мера мноства|тэорыі меры]]{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=297—302, 311—313. }}. У другой палавіне XX стагоддзя [[Альфрэд Рэньі]] і А. М. Калмагораў даследавалі магчымасць даць абгрунтаванне тэорыі імавернасцей на аснове [[Тэорыя інфармацыі|тэорыі інфармацыі]]{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=407—408 }}. У нашы дні «склалася яснае разуменне таго, што тэорыя імавернасцей з’яўляецца сапраўды матэматычнай навукай, якая мае разам з тым самыя цесныя і непасрэдныя сувязі з шырокім спектрам навук аб прыродзе, а таксама з тэхнічнымі і сацыяльна-эканамічнымі дысцыплінамі»{{sfn |Математика XIX века. Том I|1978|с=240. }}. Нягледзячы на даказаную практыкай эфектыўнасць імавернасных метадаў, роля выпадковасці ў прыродзе, прычына і межы статыстычнай устойлівасці застаюцца прадметам дыскусій<ref>{{артыкул |аўтар=Алимов Ю. И., Кравцов Ю. А. |загаловак=Является ли вероятность «нормальной» физической величиной? |спасылка=http://ufn.ru/ru/articles/1992/7/d/ |выданне=Успехи физических наук |месца=М. |год=1992 |нумар=162 (7) |старонкі=149—182 }}</ref>. «За 200 гадоў, што прайшлі з часоў Лапласа і Гауса, навука не дабілася прасоўвання наперад у фундаментальным пытанні — калі ўзнікае статыстычная ўстойлівасць»<ref>{{артыкул |аўтар=Тутубалин В. Н. |загаловак=Вероятность, компьютеры и обработка результатов эксперимента |спасылка=http://ufn.ru/ru/articles/1993/7/g/|выданне=Успехи физических наук |месца=М. |год=1993 |нумар=163 (7) |старонкі=93—109 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Імавернасная логіка]] * [[Імавернасная прастора]] * [[Рызыка]] * [[Стахастычнасць]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == ; Працы заснавальнікаў * {{кніга|аўтар=[[Якаб Бернулі|Бернулли Я.]] |загаловак=О законе больших чисел |месца=Μ. |выдавецтва=Наука |год=1986 |старонак=176 |ref=Бернулли Я.}} * {{кніга|аўтар=[[Карл Фрыдрых Гаус|Гаусс К. Ф.]] |загаловак=Избранные геодезические сочинения. Т. 1. Метод наименьших квадратов |месца=Μ. |выдавецтва=Изд-во геодезической литературы |год=1957 |старонак=234 |ref=Гаусс К. Ф.}} * {{кніга|аўтар=[[П’ер-Сімон Лаплас|Лаплас П. С.]] |загаловак=Опыт философии теории вероятностей. 2-е изд |серыя=Физико-математическое наследие: математика (философия математики) |месца=Μ. |выдавецтва=URSS |год=2011 |старонак=208 |isbn=978-5-397-01695-7 }}. * {{кніга |аўтар=[[Андрэй Андрэевіч Маркаў (старэйшы)|Марков А. А.]] |загаловак=Избранные труды. Теория чисел. Теория вероятностей. |месца=Л. |выдавецтва=Изд-во АН СССР |год=1951 |старонак=719}} * {{кніга|аўтар=[[Альфрэд Рэньі|Реньи А.]] |загаловак=Письма о вероятности: письма Паскаля к Ферма |месца=Μ. |выдавецтва=Мир |год=1970 |старонак=96}} ** Рецензия: {{артыкул|аўтар=Майстров Л. Е. |загаловак=О вероятностной концепции Паскаля у А. Реньи|год=1977 |месца=Μ. |выданне=Историко-математические исследования|выдавецтва=Наука |нумар=22 |старонкі=200—211 }} * {{кніга |загаловак=Хрестоматия по истории математики. Математический анализ. Теория вероятностей |адказны=Под ред. А. П. Юшкевича |месца=М. |выдавецтва=Просвещение |год=1977 |старонак=224 |ref=Хрестоматия по истории математики }} * {{кніга |аўтар=[[Пафнуцій Львовіч Чабышоў|Чебышёв П. Л.]] |месца=М.—Л. |год=1936 |выдавецтва=Изд-во АН СССР |старонак=253 |загаловак=Теория вероятностей. Лекции акад. П. Л. Чебышёва, читанные в 1879/80 г. }} ; Сучасныя даследаванні * {{кніга |аўтар=Вилейтнер Г. |загаловак=История математики от Декарта до середины XIX столетия |выдавецтва=ГИФМЛ |месца=М. |год=1960 |старонак=468 |ref=Вилейтнер Г. |спасылка=http://www.math.ru/lib/book/djvu/istoria/vileitner.djvu }} * {{артыкул |аўтар=Гнеденко Б. В. |загаловак=К истории основных понятий теории вероятностей |выданне=История и методология естественных наук |выдавецтва=Изд. МГУ |выпуск=XXXII. Математика, механика |месца=М. |год=1986 |старонкі=81—88 |ref=К истории основных понятий теории вероятностей }} * {{кніга |аўтар=Гнеденко Б. В. |частка=Очерк по истории теории вероятностей |загаловак=Курс теории вероятностей. 8-е изд |месца=Μ. |выдавецтва=Едиториал УРСС |год=2005 |старонак=448 |isbn=5-354-01091-8 |ref=Гнеденко Б. В. }}. — С. 366—435. * {{кніга |загаловак=Математика XIX века. Математическая логика, алгебра, теория чисел, теория вероятностей. Том I |адказны=Под ред. А. Н. Колмогорова, А. П. Юшкевича |месца=М. |выдавецтва=Наука |старонак=255 |год=1978 |ref=Математика XIX века. Том I }} * {{кніга|аўтар=Майстров Л. Е. |загаловак=Теория вероятностей. Исторический очерк |месца=Μ. |выдавецтва=Наука |год=1967 |старонак=321 |ref=Майстров Л. Е. }} * {{кніга |загаловак=История математики. Т. II. Математика XVII столетия |спасылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm |адказны=Под ред. А.&nbsp;П.&nbsp;Юшкевича |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1970 |старонак=301 |ref=История математики, том II |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110918072945/http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm |archivedate=18 верасня 2011 }} * {{кніга |загаловак=История математики. Т. III. Математика XVIII столетия |спасылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat3.htm |адказны=Под ред. А.&nbsp;П.&nbsp;Юшкевича |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1972 |старонак=496 |ref=История математики, том III |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170324214535/http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat3.htm |archivedate=24 сакавіка 2017 }} * {{кніга|аўтар=Никифоровский В. А. |загаловак=Вероятностный мир |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1992|серыя=История науки и техники |старонкі=48|isbn=5-02-003523-8 |ref=Никифоровский В. А. }}. * {{кніга |аўтар=Стройк Д. Я. |загаловак=Краткий очерк истории математики |спасылка=http://www.reshebnik.ru/history/ |выданне=Изд. 3-е |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1984 |старонак=285 |ref=Стройк Д. Я.}} * {{артыкул |аўтар=Шейнин О. Б. |загаловак=Теория вероятностей до П. Л. Чебышёва |выданне=Историко-математические исследования |нумар=23 |выдавецтва=Наука |месца=М. |год=1978 |старонкі=284—306 |ref=Шейнин О. Б. }} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.math.rutgers.edu/~cherlin/History/Papers2000/cheng.html |lang=en |title=The Origin of Probability and The Problem of Points|author=Jui-Pin Cheng.|date=2000|accessdate=2013-12-30 }}. * {{cite web |url=http://www.glennshafer.com/assets/downloads/articles/article50.pdf |lang=en |title=The Early Development of Mathematical Probability |author=Glenn Shafer. |accessdate=2013-12-30 |url-status=dead }}. [[Катэгорыя:Тэорыя імавернасцей]] [[Катэгорыя:Матэматычная статыстыка]] [[Катэгорыя:Гісторыя матэматыкі]] 02wovg43fi6ih1ils6nq2tibiftkqr9 0 205734 5158741 5149946 2026-06-27T05:15:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158741 wikitext text/x-wiki {{вікіфікацыя}}{{арфаграфія}} {{Гісторыя Расіі}} '''Гісторыя Расіі''' — апісанне гісторыі [[Расія|Расіі]] са старажытных часоў. <!--У Вікіпедыі ёсць таксама асобныя артыкулы па гісторыі [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] з 882 года да татара-мангольскага нашэсця, [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] да 1917 года, [[СССР]] да 1991 года і [[Гісторыя Расійскай Федэрацыі|РФ]] пасля 1991 года.--> == Этымалогія назвы == Упершыню тэрмін «'''Росия'''» ({{lang-el|Ρωσία}}) сустракаецца ў [[X стагоддзе|X стагоддзі]] ў творах [[Візантыя|візантыйскага]] імператара [[Канстанцін VII|Канстанціна Багранароднага]] «Аб цырымоніях» і «Аб кіраванні імперыяй» як грэчаскай назва [[Русь|Русі]]<ref>{{артыкул | аўтар = Соловьёв А. В. | загаловак = Византийское имя России | выданне = [[Византийский временник]] | спасылка = http://www.hist.msu.ru/Byzantine/BB%2012%20%281957%29/BB%2012%20%281957%29%20136.pdf | год = 1957 | нумар = 12 | старонкі = 134–155 | ref = }}</ref>. Пасля тэрмін «Россия» (у старой арфаграфіі ''Россія'' або ''Россіа'') замацаваўся за Паўночна-Усходняй Руссю, г. зн. ўсходнеславянскімі тэрыторыямі, якія не ўвайшлі ў склад сярэднявечнай [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і аб’яднанымі [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікім Княствам Маскоўскім]] ў адзіную дзяржаву. == Пераемнасць расійскай дзяржаўнасці == 23 кастрычніка 1998 года [[Дзяржаўная Дума]] Федэральнага Сходу Расійскай Федэрацыі зацвердзіла, што «''Расійская дзяржава, [[Расійская рэспубліка]], РСФСР, [[СССР]] і Расійская Федэрацыя — адзін і той жа ўдзельнік міждзяржаўных адносін, адзін і той жа суб'ект міжнароднага права, які не спыняе свайго існавання''»<ref>[https://web.archive.org/web/20121102112902/http://www.pravoteka.ru/pst/172/85636.html Заявление Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации. Принято Постановлением Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 23 октября 1998 г. № 3158-II ГД].</ref>. Расійская Федэрацыя з’яўляецца правапераемнікам і дзяржавай-прадаўжальнікам СССР, а СССР — дзяржавай-папярэднікам Расійскай Федэрацыі. У сваю чаргу СССР з’яўляецца правапераемніцай Расійскай Рэспублікі, якая была абвешчана Актам Часовага ўрада 1 верасня 1917 і якая праіснавала да 25 кастрычніка 1917 года. І, нарэшце, Расійская Рэспубліка з’явілася правапераемніцай Расійскай імперыі. Расійская Федэрацыя з’яўляецца прадаўжальнікам СССР і правапераемніцай тых міжнародных абавязацельстваў Расійскай імперыі і Расійскай рэспублікі, якія былі прызнаныя СССР, а таксама ў межах тых абавязацельстваў Расійскай імперыі, якія Расія пагадзілася прыняць на сябе ў добраахвотным парадку<ref>[http://www.savelev.ru/journal/case/attachment/?caseid=49&id=18 Справка МВД России по вопросам о правопреемстве Российской Федерации, принципе континуитета и репатриации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120302043800/http://www.savelev.ru/journal/case/attachment/?caseid=49&id=18 |date=2 сакавіка 2012 }}</ref><ref>[http://www.savelev.ru/journal/case/attachment/?caseid=49&id=17 Комментарии Правового управления Аппарата Совета Федерации Российской Федерации на справку МВД России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110716070335/http://www.savelev.ru/journal/case/attachment/?caseid=49&id=17 |date=16 ліпеня 2011 }}</ref>. Расія была абвешчана рэспублікай 1 верасня 1917, хоць фактычна стала ёю 3 сакавіка 1917 у выніку [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]]. З 10 студзеня 1918 — [[РСФСР]]. 30 снежня 1922 г. РСФСР ўвайшла ў склад СССР, які ўтварыўся ў гэты дзень і пераняў шэраг функцый сваёй найбуйнейшай рэспублікі (так, у РСФСР да 1990 года, у адрозненне ад астатніх саюзных рэспублік, не было сваёй кампартыі, некаторых міністэрстваў, Акадэміі навук і інш.). 12 чэрвеня 1990 года I з'ездам народных дэпутатаў РСФСР прынята дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Расійскай Федэрацыі. 7-8 снежня 1991 года ў Белавежскай пушчы прайшла сустрэча кіраўнікоў Расіі, [[Украіна|Украіны]] і [[Беларусь|Беларусі]], дзе было абвешчана аб спыненні існавання [[СССР]] і ўтварэння [[СНД]]. Пасля гэтага 25 снежня 1991 РСФСР была афіцыйна пераназваная ў Расійскую Федэрацыю<ref>Такая назва ўжывалася і ў савецкі час у дачыненні да РСФСР.</ref>. Цалкам гэта найменне замацавалася 25 снежня 1993 г, калі ўступіла ў сілу новая [[Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі]]. == Старажытная гісторыя == === Першыя людзі. Каменны век. Бронзавы век === Першабытны чалавек пранік на еўрапейскую тэрыторыю Расіі з [[Закаўказзе|Закаўказзя]] ў раннім [[палеаліт|палеаліце]]<ref>БЭ, т. 13. С. 324</ref>. Археалагічныя культуры Расіі паказваюць на гісторыю асваення яе зямель не менш за 1 млн., магчыма 1,5 млн гадоў назад ([[Таманскі паўвостраў]])<ref>[http://lenta.ru/russia/2003/06/18/taman/ Найдена древнейшая в России стоянка первобытных людей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140914004231/http://lenta.ru/russia/2003/06/18/taman/ |date=14 верасня 2014 }}</ref>. Сляды ніжнепалеалітычнага чалавека, знойдзеныя на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]] і ў Прыкубанні, датуюцца часамі каля 700 тыс. гадоў назад<ref name="Народы России: Энцикл. С. 7">Народы России: Энцикл. С. 7.</ref>. Да сярэдняга палеаліту адносяцца паселішчы неандэртальцаў у нізоўях [[Дон]]а, Ніжнім і Сярэднім [[Паволжа|Паволжы]], на Сярэднім [[Урал]]е<ref>БЭ, т. 13. С. 324. Народы России: Энцикл. С. 7</ref>. З верхняга палеаліту чалавек пачаў сяліцца не толькі ў натуральных пячорах, але і рабіць зямлянкі і паўзямлянкі<ref name="Народы России: Энцикл. С. 7"/>. Самымі старажытнымі стаянкамі «[[homo sapiens]]» (людзей сучаснага выгляду) на тэрыторыі Расіі лічацца Касцёнкі, Зарайск стаянка (45-35 тыс. да н. э.) і Сунгір (25 тыс. да н. э.). Гэтыя паселішчы складаліся з пабудоў, нярэдка з костак [[мамант]]а, абцягнутых шкурамі. Насельніцтва апраналіся ў футравае адзенне; целы памерлых хавалі, суправаджаючы багатым наборам рэчаў, і пасыпалі [[вохра]]й, што сведчыць аб развітым светапоглядзе. Большая частка тэрыторыі Еўрапейскай Расіі была занятая альбо [[ледавік]]ом, альбо прылядніковай [[тундра]]й c мамантавай [[фаўна]]й. У познім палеаліце, каля 10 тыс. гадоў таму назад, калі ледавік пачаў раставаць і ўсталяваўся блізкі да сучаснага клімат, адбывалася засяленне Сібіры і поўначы еўрапейскай часткі Расіі. Удасканальвалася тэхніка вырабу касцяных і каменных прылад, пачалі фарміравацца мастацтва і рэлігія. У постледавіковую [[мезаліт]]ычную эпоху (10—6 тыс. гадоў назад) еўрапейскую частку Расіі засялілі [[краманьёнцы]] свідэрскай культуры, нашчадкамі якіх з’яўляліся народы Бутаўскай (VIII-VI тыс. да н. э.) і Верхняволжскай культуры (VI-III тыс. да н. э.). Яны ўжо выкарыстоўвалі [[лук]] і стрэлы ў якасці зброі. На позніх стадыях намячаецца пераход да субнеаліту, паколькі яны пачынаюць асвойваць [[Кераміка|кераміку]]. З III тыс. да н. э. пачалося фарміраванне племянных саюзаў<ref>БЭ, т. 13. С. 325</ref>. На поўдні тэрыторыі паступова адбываўся пераход да вытворчай гаспадаркі — земляробства і жывёлагадоўлі; на поўначы пераважала паляўнічая і рыбалоўная гаспадарка<ref name="ReferenceA">Народы России: Энцикл. С. 7</ref>. Да III тыс. да н. э. адносіцца пачатак вытворчасці на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]] металічных ([[бронза]]вых) вырабаў, якія да II тыс. да н. э. распаўсюдзіліся па ўсёй тэрыторыі, за выключэннем палярных раёнаў. Цэнтры вытворчасці ўзніклі ў Паволжы, на Урале, у Заходняй Сібіры<ref name="ReferenceA"/>. === Скіфія === {{асноўны|Скіфія}} [[Файл:Scythia-Parthia 100 BC.png|thumb|Карта Скіфіі і Парфіі ў I ст. да н.э.]] У VII-III ст. да н.э. на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]] ўтварылася аб’яднанне [[Іранскія мовы|іранамоўных]] [[скіфы|скіфскіх]] плямён, якія засялілі затым тэрыторыю [[Прычарнамор'е|Прычарнамор'я]], Прыазоўя і Прыкаспія<ref name="ReferenceA"/>. Дзякуючы [[Герадот]]у ў антычнасці шырокія тэрыторыі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] (у тым ліку [[Еўрапейская Расія|Еўрапейскай Расіі]]) былі вядомыя пад імем [[Скіфія|Скіфіі]]. У гістарычны перыяд тэрыторыі лясной (паўночнай) Скіфіі засялялі пераважна фіна-вугорскія народы, якія пасяліліся тут у эпоху неаліту. Археолагі фіксуюць, як на змену мезалітычным краманьёнцам прыходзяць мангалоідная паляўнічая [[льялаўская культура|льялаўская]] і [[ямачна-грабеністая культура|ямачна-грабеністая культуры]] (V-III тыс. да н. э.), якіх змяняе [[Валосаўская культура]] (кан. III — сяр. II тыс. да н. э.). «Азіяцкі» характар старажытных [[фіны|фінаў]] фіксуецца генетычна па [[гаплагрупа N|гаплагрупы N]]. Разам з тым, лапландцы — нашчадкі старажытнага насельніцтва Паўночнай Расіі — захоўваюць гены палеаеўрапейцаў. У лясной Скіфіі неаліце пад уздзеяннем культуры народаў [[Вялікі Стэп|Вялікага Стэпу]] змяняецца [[жалезны век|жалезным векам]] (I тыс. да н. э.): з’яўляецца [[сельская гаспадарка]], [[тэкстыль]] і умацаваныя паселішчы. Герадотовых фісагетаў збліжаюць з носьбітамі [[Гарадзецкая культура|Гарадзецкай культуры]] ([[мяшчэра, племя|мяшчэра]], [[мурама]], [[мардва]]), а [[ііркі|ііркаў]] — з носьбітамі [[Дзьякоўская культура|дзьякоўскай культуры]] ([[Мера (племя)|мера]], [[весь]]). На паўночны ўсход ад іх [[Прыўралле|Прыўралля]] насялялі пермяне (продкі [[удмурты|ўдмуртаў]] і [[комі]]) — носьбіты [[ананьінская культура|ананьінскай культуры]], якія адрозніваліся больш выяўленым мангалоідным абліччам. Герадоту яны былі вядомыя як [[аргіпеі]]. === Днепра-Дзвінская культура === На захадзе Расіі ў вярхоўях [[Дняпро|Дняпра]] насялялі андрафагы, якіх атаясняюць з носьбітамі днепра-дзвінскай культуры. Прадстаўнікоў гэтай культуры адрозніваў вельмі прымітыўны побыт, адсутнасць пахаванняў і каменныя сякеры. Мяркуецца, што яны маглі быць нашчадкамі індаеўрапейцаў, якія мігравалі на поўнач і здзічалі там. === Вялікі Стэп === [[File:IE expansion.png|thumb|Карта міграцыі індаеўрапейскіх народаў з іх меркаванай прарадзімы — [[Самарская культура|Самарскай культуры]]]] У V тыс. да н. э. у стэпах паўднёвай Расіі на перыферыі Балканскага неаліту фармуецца Самарская культура, якую многія даследчыкі лічаць праіндоеўрапейскай. Яны займаліся жывёлагадоўляй, выраблялі ювелірныя ўпрыгажэнні і насыпалі над сваімі мерцвякамі курганы. У рэлігійных уяўленнях важнае месца займаў культ сонца (прота-мітраізм). Вядомыя былі ім і металічныя (медна-залатыя) ўпрыгажэнні. Іх нашчадкі (Ямная культура) распаўсюдзілі індаеўрапейскія мовы ў Еўропу (Культура баявых сякер), у Сярэднюю Азію (андронаўская культура), [[Іран]] і [[Індыя|Індыю]], дзе яны былі вядомыя як арыі, а іх прарадзіма як Аір'янэм-Ваэджа. Генетычна яны прасочваюцца па гаплагрупы R1а. Ужо ў III тыс. да н.э. на [[Урал]]е з’яўляюцца першыя гараыа (Аркаім) і баявыя калясніцы. Ужо ва II тыс. народы індаеўрапейскага круга ўрываюцца ў лясную паласу Цэнтральнай Расіі, але саступаюць там гегемонію фіна-вугорскім народам д’якаўскай культуры. У гістарычную эпоху індаеўрапейскія народы Вялікага Стэпу вядомыя пад імёнамі [[Кімерыйцы|кімерыйцаў]], [[Скіфы|скіфаў]] і [[Сарматы|сарматаў]], якія хоць і роднасныя ў лінгвістычным і генетычным плане сучасным рускім, але не з’яўляюцца іх прамымі продкамі. Уласна славяне — продкі рускіх — фармуюцца за межамі сучаснай тэрыторыі Расійскай Федэрацыі. У IV стагоддзі н. э. Вялікі Стэп цюркізуецца пад уплывам [[Гуны|гунаў]]. На змену Імперыі Гунаў (Гуналанд) прыходзяць недаўгавечныя аб’яднанні качэўнікаў: [[Цюркскі каганат]], [[Аварскі каганат]], [[Вялікая Балгарыя]], [[Хазарскі каганат]]. Пасля геапалітычным цэнтрам качавых імперый становіцца ніжняе Паволжа, дзе ствараюцца такія гандлёвыя цэнтры як [[Булгар]] і Ітыль. Першапачатковай рэлігіяй качавых цюркаў было тэнгрыянства, але неўзабаве з тэрыторыі Блізкага Усходу да іх трапляюць [[іслам]] (Волжская Булгарыя) і [[іўдаізм]] (хазары). Пасля гібелі Хазарыі Вялікі Стэп ператвараецца ў абіцель разрозненых цюркскіх народаў: печанегаў і полаўцаў. Апошняй уплывовай качавой імперыяй становіцца [[Залатая Арда]] (Вялікая Татарыя). === Прычарнамор'е === Першымі уласна дзяржаўнымі ўтварэннямі на тэрыторыі сучаснай Расіі сталі гарады-дзяржавы, у VI стагоддзі да н. э. заснаваныя старагрэчаскімі каланістамі ў Паўночным Прычарнамор'і: Фанагорыя, Германаса, Гаргыпія. Пазней яны аб’ядналіся ў [[Баспорскае царства]], якое праіснавала да канца IV ст. н. э. === Сібір і Далёкі Усход === У Сібіры, па верхнім цячэнні [[Енісей|Енісея]] ў VI ст. ўтварылася дзяржава енісейскіх кыргызаў, цюркамоўнага народа, што жыў тут з пач. II ст. да н. э., продкаў сучасных [[хакасы|хакасаў]]. У Прымор'і і Прыамур'і ў VIII ст. ўзнікла дзяржава [[Бахай]], дзе пераважалі тунгуса-манчжурскія плямёны і продкі сучасных [[карэйцы|карэйцаў]]<ref name="ReferenceA"/>. == Рассяленне славян == У V стагоддзі н. э. з тэрыторыі паўночнай Польшчы праз ўсходнюю Прыбалтыку на тэрыторыю Расіі пранікаюць славянскія плямёны культуры пскоўскіх доўгіх курганоў, якія кладуць пачатак [[Крывічы|крывічам]]. [[Файл:Viking Expansion.svg|thumb|left|Экспансія [[Вікінгі|вікінгаў]] на тэрыторыю Еўрапейскай Расіі ў IX-XI ст.]] Тады ж увесь час ішло рассяленне славян на поўнач — да [[Ільмень|возера Ільмень]], і на ўсход — да Волга-Окскага міжрэчча. У выніку, да VI-VIII стагоддзяў у агульных рысах складваюцца ўсе асноўныя плямёны ўсходніх славян, вядомыя з «Аповесці мінулых гадоў». Славянская каланізацыя Паўночна-Усходняй Русі працягвалася аж да XIV стагоддзя і складалася з некалькіх міграцыйных хваль — ад ранняй каланізацыі з зямель крывічаў і славян, да больш позняй з Паўднёвай Русі. Да V стагоддзя славяне жылі пры радавым ладзе. На чале кожнай радавой абшчыны стаяў радавой старэйшына, які валодае неабмежаванай уладай. Зямля з’яўлялася ўласнасцю абшчыны, частка сельскагаспадарчых работ ажыццяўлялася калектыўна. З V стагоддзя пачалося разлажэнне радавога ладу, радавая абшчына пачатку замяняцца тэрытарыяльнай абшчынай (вяроўкаю), кіраванне суполкай нароўні са старэйшынамі стала ажыццяўляць веча — агульны сход членаў абшчыны. == Кіеўская Русь == [[Файл:Rus-1015-1113.png|thumb|300px|Старажытная Русь у [[1015]]—[[1113]] гг.]] {{main|Кіеўская Русь}} Традыцыйна заснаванне Кіеўскай Русі звязваюць з прызваннем князя [[Рурык]]а ў [[862]] годзе на княжанне усходнеславянскім племянным саюзам [[славене|славен]]. [[Дзяржава Рурыка]] ўключала ў сябе тэрыторыі паўднёвага Прыладажжа ([[Старая Ладага]], [[Вялікі Ноўгарад]]) і верхняй Волгі ([[Мурам]], [[Растоў]]). Насельніцтва складалі славяне ([[славене]] і [[крывічы]]), [[фіна-ўгорскія плямёны]] ([[весь]], [[Мера (племя)|мера]], [[чудзь]]), ваенную арыстакратыю складалі варагі. Пераемнік Рурыка — [[Вешчы Алег]] — далучыў да сваіх валадарстваў паўднёвы цэнтр усходніх славян, зрабіўшы ў [[882]] годзе галоўны горад [[паляне (усходнеславянскае племя)|палян]] — [[Кіеў]] сваёй сталіцай. У гістарыяграфіі аб’яднанне паўночнага і паўднёвага цэнтраў пад уладай Рурыкавічаў разглядаецца як заканчэнне працэсу фарміравання Кіеўскай Русі. Пашырэнне дзяржавы на поўдзень прывяло да сутыкнення з магутнай [[Хазарыя]]й, цэнтр якой размяшчаўся на ніжняй [[Волга|Волзе]]. Князь [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслаў]] нанёс [[хазары|хазарам]] зруйнавальны ўдар у [[965]] годзе. Яго маці [[княгіня Вольга]] ў прыватным парадку прыняла [[хрысціянства]], а яе ўнук [[Уладзімір Вялікі|Уладзімір]] канчаткова [[Хрышчэнне Русі|замацаваў хрысціянства на Русі]] ў [[988]] годзе. Сынам і пераемнікам Уладзіміра I [[Яраслаў Мудры|Яраславам Мудрым]] была выдадзена «[[Руская праўда]]», якая прадстаўляла сабой звод грамадзянскага і крымінальнага права. Кіруючы клас старажытнай Расіі ўяўляла [[баярства]] на чале з [[князь|князямі]], працоўны народ складалі свабодныя сяляне-супольнікі. Парадак атрымання ў спадчыну, паводле якога ўсе сыны валодалі правам спадчыны бацькоўскага стала, з аднаго боку, стрымліваў тэрытарыяльнае драбленне, але з іншага, рабіў дастаткова шырокім кола прэтэндэнтаў, якія змагаліся паміж сабой. Своеасаблівым «антыгероем» той эпохі стаў князь [[Святаполк Уладзіміравіч|Святаполк Акаянны]], ад рук забойцаў якога ў [[1015]] загінулі прылічаныя пазней да ліку святых браты [[Барыс і Глеб]]. У 1054 [[Яраслаў Мудры]] перадаў уладу траім старэйшым сынам, праўленне якіх атрымала ў гістарыяграфіі назву «[[трыўмвірата Яраславічаў]]», а у [[1097]] годзе яго ўнукі для спынення усобіц пайшлі на прызнанне адзін аднаго спадкаемцамі уладанняў сваіх бацькоў. Пасля смерці [[Мсціслаў Вялікі|Мсціслава Вялікага]] (1132) працэс [[Распад Старажытнарускай дзяржавы|распаду дзяржавы]] стаў незваротным. == Паўночны Каўказ у VIII—XIII ст. == На раўнінах Паўночнага Каўказа ў VIII—XII ст. зарадзілася і расквітнела поліэтнічнае [[Аланскае царства]]. У гэты час у горнай зоне Чачні і Дагестана сфарміравалася ранняе дзяржаўнае ўтварэнне — Сарыр. Сваеасаблівы алана-горскі сімбіёз, што склаўся ў раннім сярэднявеччы, быў разбураны нашэсцем татара-мангольскіх войск у першай палове XIII ст.<ref>Народы России: Энцикл. С. 399</ref> == Залатая Арда == {{main|Залатая Арда}} Дзяржава з цэнтрам у ніжнім Паволжы была заснаваная ў [[1243]] мангольскім ханам [[Батый|Батыем]]. Поўны суверэнітэт Арда атрымала ў [[1266]], абасобіўшыся ад Вялікай Манголіі. Асноўную частку качавога насельніцтва Залатой Арды складалі [[полаўцы]] (кыпчакі). Аседлае насельніцтва — волжскія [[булгары]], [[мардва]], [[марыйцы]] і інш. З [[1312]] — ісламская дзяржава. Знікла ў канцы XVI стагоддзя. == Рускія землі ў перыяд раздробненасці == [[Файл:Преподобный Сергий благословляет великого князя Дмитрия Донского на выступление против рати Мамая 01.jpg|thumb|Сергій Раданежскі дабраслаўляе князя Дзмітрыя Данскога на Куліковую бітву (1380))]] Кіеў у ХІІ-ХІІІ ст. губляў свой уплыў. Калі ўладзімірскі князь [[Андрэй Багалюбскі]] прыступам узяў старажытнарускую сталіцу ў 1169 годзе, то ён не зрабіў [[Кіеў]] сваёй рэзідэнцыяй. Мангольскае нашэсце хана Батыя (1237-1240) фактычна паставіла кропку ў гісторыі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Рускія войскі пацярпелі шэраг паражэнняў (асабліва цяжкае на рацэ Сіці, 1238), многія рускія гарады падвергліся руйнаванням. Уладзіміра-Суздальскае княства трапіла ў 1243 ў васальнае падпарадкаванне Залатой Ардзе. На тэрыторыі сучаснай Расіі існавалі [[Уладзіміра-Суздальскае княства]], [[Наўгародская зямля]], [[Разанскае княства]], [[Смаленскае княства]] і інш. Галоўнай асаблівасцю Наўгародскай зямлі быў рэспубліканскі лад, пры якой веча на чале з баярствам прызначала пасадніка, запрашала і выганяла князёў. Ва Уладзіміра-Суздальскай княстве зацвердзілася моцная вялікакняская ўлада. Міжусобная барацьба ўскладнялася палавецкіх набегамі з прычарнаморскіх стэпаў. З 1263 у Маскоўскім княстве (адным з надзелаў Уладзімірскага) правілаў сын Аляксандра Неўскага Данііл Аляксандравіч і яго нашчадкі. Да таго ж часу [[Міндоўг]] заснаваў [[Вялікае Княства Літоўскае]]. У 1320-я гады ВКЛ распаўсюдзіла сваю ўладу на заходнярускія землі, а ў 1328 Масква атрымала верх у барацьбе з [[Цвярское княства|Цверу]] за вялікае княжанне Уладзімірскае. З 1363 ярлык на вялікае княжанне Уладзімірскае належаў ў асноўным толькі маскоўскім князям, а [[Альгерд]] распаўсюдзіў сваю ўладу на ўсю паўднёвую Русь, затым правёў серыю паходаў супраць Маскоўскага княства. [[Дзмітрый Данскі]] нанёс некалькі паражэнняў мангола-татарам ([[Кулікоўская бітва]] і інш.), Пасля чаго новы хан [[Тахтамыш]] прызнаў вялікае княжанне Уладзімірскае спадчынным валоданнем маскоўскіх князёў. Да мяжы XIV-XV стагоддзяў практычна ўсе рускія землі былі падзеленыя паміж Маскоўскім княствам і ВКЛ, іх мяжа прайшла на р. Угры. == Руская дзяржава == {{Асноўны артыкул|Рускае царства}} === Кіраванне Івана III === Праўнук Дзмітрыя Данскога Іван III істотна ўзмацніў Маскоўскае княства далучыўшы да яго шырокія цвярскія (1485) і наўгародскія (1478) зямлі. Пасля далучэння Наўгародскай рэспублікі ўлада Масквы распаўсюдзілася да ўзбярэжжа Паўночнага Ледавітага акіяна і Урала. Па выніках руска-літоўскай вайны пад уладу Масквы да 1503 перайшоў Бранск і Чарнігаў. Вялікаму князю Івану Вялікаму таксама атрымалася аднавіць незалежнасць Расіі, разарваўшы васальныя адносіны з Залатой Ардой ў 1480 годзе. Пры ім быў пабудаваны Маскоўскі Крэмль. Яго сын цар Васіль III працягнуў збіранне рускіх зямель, далучыўшы да Масквы Пскоў (1510), Смаленск (1514) і Разань (1521). === Кіраванне Івана IV Грознага === У 1547 годзе вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Грозны]] становіцца першым расійскім царом. У 1549 скліканы першы саслоўна-прадстаўнічы орган — Земскі сабор. Ствараецца ўзброенае агнястрэльнай зброяй (пішчалямі) стралецкае войска. Іван Грозны перастае здавольвацца збіраннем Русі і заваёўвае шырокія тэрыторыі ў Паволжы (у 1552 годзе — Казанскае ханства, у 1556 — Астраханскае). Закладваецца Архангельск — стратэгічны порт на беразе Паўночнага Ледавітага акіяна. Пачынаецца асваенне Урала і Заходняй Сібіры (Паход Ермака 1581-1585). Распаўсюджваецца расійскі ўплыў і на Паўночны Каўказ (казацтва, дамовы з Кабардой) Разам з тым, на заходнім напрамку Івана Грознага чакалі няўдачы. [[Лівонская вайна]] не змагла забяспечыць выхад Расіі да Балтыйскага мора. З цяжкасцю ўдалося адстаяць Пскоў (1582). У мэтах умацавання ўладнай вертыкалі Іван Грозны стварае апрычніну, якая забяспечваецца зямельнымі ўгоддзямі. Фармуецца манархічная ідэалогія (царызм, самадзяржаўе). Практыкуюцца жорсткія рэпрэсіі: баярскія апалы, наўгародскі пагром. Аднак спаленне Масквы крымскім ханам у 1571 дэманструе слабасць апрычніны як сродку ўлады. У мэтах асваення Дзікага Поля і барацьбы з крымска-нагайскімі набегамі ужо пры пераемніку Івана Грознага Фёдарам (апошні Рурыкавічам) ствараецца Белгарадская лінія, у якую ўваходзяць такія крэпасці як Курск і Варонеж. === Смутны час === {{Асноўны артыкул|Смутны час}} Непапулярная палітыка неродовитого цара [[Барыс Гадуноў|Барыса Гадунова]] пры моцных манархічных настроях у грамадстве справакавалі смуту. Паўстаў слых, што царэвіч Дзмітрый (сын Івана Грознага) цудоўным чынам выратаваўся і жадае ўзысці на пасад. Самазванец увайшоў у гісторыю пад імем [[Ілжэдзмітрый I]]. Пераможнай увайшоўшы ў Маскву разам з польскім войскам, ён у 1605 стаў царом. Аднак польская падтрымка згуляла з ім злы жарт. Новы цар быў прызнаны несапраўдным і скінуты баярскай групоўкай на чале з Васілём Шуйскім, які і ўзышоў на пасад. Аднак смуты гэта не спыніла. На поўдні Маскоўскай дзяржавы ўспыхнула паўстанне Балотнікава, удзельнікаў якога называлі «злодзеямі». Паўстанне было задушана, але аб’явіўся новы самазванец — Тушынскі злодзей, да якога далучыліся бунтаўшчыкі. Для барацьбы з мецяжом Шуйскі звярнуўся да дапамогі Швецыі, але гэта выклікала негатыўную рэакцыю Польшчы, якая вырашылася на адкрытую інтэрвенцыю. У ходзе Клушынскай бітвы гетман Жалкеўскі ў 1610 разбіў руска-шведскае войска. Няўдачы прывялі да звяржэння Васіля Шуйскага і занятку палякамі Масквы. Фармальна ўлада належала [[Семібаяршчына]], але адкрыта абмяркоўваліся варыянты прысягі польскаму каралю. Патрыярх Гермаген пераканаў былых «злодзеяў» стаяць не столькі за «сапраўднага цара», колькі за праваслаўе. Паход першага апалчэння на Маскву скончыўся правалам, але ўжо другое народнае апалчэнне Мініна і Пажарскага змагло выбіць ў 1612 годзе палякаў з Крамля. Гэты дзень (4 лістапада) цяпер святкуецца як Дзень народнага адзінства. [[Файл:Growth of Russia 1547-1725 true borders.png|thumb|300px|Тэрытарыяльны рост Расіі з 1547 па 1725]] === Расія ў XVII ст. === Для барацьбы з наступствамі Смуты быў скліканы Земскі сабор 1613, на якім на царства быў прызваны [[Міхаіл Фёдаравіч|Міхаіл Раманаў]] — першы з дынастыі Раманавых. Тым не менш, барацьба з мяцежнікамі з ліку казакоў і польскімі інтэрвентамі не скончылася. Нямала турбот Расіі прычыніў рэйд Лісоўскага ў 1615 годзе і паход Уладзіслава ў 1618 годзе. Цаной тэрытарыяльных саступак (часова быў згублены [[Смаленск]] і Северская зямля) была захавана незалежнасць Расіі (Дзяулінскае перамір'е). Разам з тым, працягваецца пачатае яшчэ пры Іване Грозным засваенне Сібіры: закладзены гарады [[Краснаярск]] (1626), [[Якуцк]] (1632), [[Чыта]] (1653). У 1648 казак [[Сямён Дзяжнёў]] па моры абгінае [[Чукоцкі паўвостраў|Чукотку]] і адкрывае [[Берынгаў праліў|праліў]], пазней названы Берынгавым. Засваенне Сібіры ажыццяўлялі казакі, землепраходцаў і прамыслоўцы. У гонар аднаго з іх — [[Ерафей Хабараў|Хабарава]] — назвалі [[Хабараўск|горад]] і шырокі [[Хабараўскі край|край]] на Далёкім Усходзе. Руская каланізацыя практычна не сустракала супраціўлення. Мясцовае насельніцтва прымушалася да выплаты пушнога падатку (ясак). Адзінай перашкодай пры засваенні Далёкага Усходу стаў Кітай, з якім ужо ў 1689 быў заключаны Нерчынскі дагавор. Прытоку людзей на новыя землі збольшага спрыяла прыгоннае права, якое было замацавана саборных выкладам 1649 года. У 1654 казакі [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], якія паднялі паўстанне супраць Польшчы, прысягнулі на вернасць маскоўскаму цару Аляксею. Гэты акт прывёў да руска-польскай вайны, у выніку якой Кіеў, Смаленск і значная частка Прыдняпроўя трапляе пад уладу Масквы. Царкоўная рэформа патрыярха Нікана правакуе раскол. Змагары даўніны сыходзяць у апазіцыю, а ў Расіі ўзмацняецца вестэрнізацыя: з’яўляюцца «паліцы новага ладу» (рэйтары), у вышэйшых пластах грамадства ўзмацняецца цікавасць да заходняй культуры (тэатр, партрэтны жывапіс). Элементы расколу і Смуты праяўляюцца ў паўстанні [[Сцяпан Разін|Сцяпана Разіна]] (1670-1671). == Нашчадкі Залатой Арды == [[Крымскае ханства]], [[Казанскае ханства]], [[Астраханскае ханства]], [[Сібірскае ханства]] і Нагайскія орды, што качавалі па тэрыторыі ад [[Дунай|Дуная]] да [[Іртыш]]а, былі нашчадкамі [[Залатая Арда|Залатой Арды]]. Прыхільнікі ідэй еўразійства мяркуюць, што Расія з’яўляецца геапалітычным спадчыннікам Залатой Арды. == Расійская імперыя == {{main|Расійская імперыя}} === Пятроўскія рэформы === [[Файл:Peter der-Grosse 1838.jpg|thumb|150px|[[Пётр Вялікі]]]] Стралецкія бунты 1682 і 1696 гадоў, баярскія сваркі, а таксама часовыя няўдачы ў вайне са шведамі (Бітва пры Нарве) прыводзяць цара Пятра да думкі аб неабходнасці карэнных рэформ з мэтай фарсіраванай мадэрнізацыі краіны. Пётр стварае ў Расіі сучасны флот, рэфармуе армію, адкрывае адукацыйныя ўстановы (Пецярбургская акадэмія навук), заахвочвае развіццё прамысловасці. Баярства і патрыяршаства скасоўваюцца, краіна дзеліцца на 8 губерняў (1708). Данское казацтва пасля Булавінскага паўстання губляе сваю аўтаномію. Вышэйшым дарадчым органам пры цары становяцца Сенат і Калегіі. Паўночная вайна адкрывае для Расіі ўсходняе ўзбярэжжа Балтыйскага мора. На новых землях закладваецца Санкт-Пецярбург (1703), куды пераносіцца сталіца дзяржавы. У 1721 годзе Расія аб’яўляецца імперыяй. === Расія ў XVIII стагоддзі === Пасля смерці Пятра ў Расіі наступіў нестабільны перыяд «дачаснікаў», які характарызуецца палацавымі пераваротамі і «засіллем замежнікаў» (Біронаўшчына). Фактычная ўлада ў краіне належала алігархічнаму Вярхоўнаму савету, які абапіраўся на лейб-гвардыю. Некаторая стабілізацыя пачалася падчас праўлення дачкі Пятра Лізаветы. Пры ёй быў адкрыты Маскоўскі універсітэт (1755), уладкаваны імператарскія рэзідэнцыі (Зімовы палац, Царскае Сяло) у стылі лізавецінскага барока і ўведзены мараторый на смяротнае пакаранне. У 1762 годзе ў выніку чарговага палацавага перавароту да ўлады прыйшла этнічная немка [[Кацярына II]]. У ліку асаблівасцей яе праўлення называюць дараванне вольнасці дваранству, а таксама палітыка верацярпімасці, за што бурацкія будысты назвалі яе увасабленнем Белай Тары. Пры Кацярыне Расія набыла Паўночнае Прычарнамор'е (Наваросію, Кубань), Крым (1783), Беларусь (1792) і Літву (1795). Пачалося пранікненне рускіх на Амерыканскі кантынент ([[Востраў Уналашка|Уналашка]]). Частка зямель дасталася ў выніку руска-турэцкіх войнаў, частка — з прычыны падзелу Рэчы Паспалітай. Пад пачаткам Кацярыны дзейнічалі такія вялікія дзяржаўныя дзеячы як Дзяржавін, Ламаносаў, Сувораў і Ушакоў. Тым не менш, яе праўленне суправаджалася Пугачоўскім паўстаннем. === Расія ў першай палове XIX стагоддзя. Вайна 1812 === {{also|вайна 1812 года|Паўстанне дзекабрыстаў}} Унук Кацярыны II Аляксандр I стаў апошнім імператарам, якія прыйшлі да ўлады ў выніку палацавага перавароту. На час яго праўлення даводзіцца вайна 1812 года, падчас якой французскаму імператару Напалеону пасля кровапралітнай Барадзінскай бітвы ўдалося захапіць Маскву. Тым не менш, у ходзе контрнаступлення руская армія пры падтрымцы саюзнікаў дайшла да Парыжа (1814). Расія стала ініцыятарам стварэння Святога Саюза (1815) і набыла рэшткі Польшчы разам з Варшавай. Таксама ўлада расійскага імператара распаўсюдзілася на Фінляндыю (1809), Бесарабію (1812) і Азербайджан (1813). Пачалася шматгадовая вайна з каўказскімі горцамі. Знамянальнай падзеяй праўлення Аляксандра стала ўстанова міністэрстваў (1802) і ліцэяў, у адным з якіх вучыўся Пушкін. Статус Расіі павышае Першае рускае кругасветнае плаванне пад камандаваннем Івана Крузенштэрна і Юрыя Лісянскага (1803-1806). Рускі адмірал Фадзей Белінсгаузен ў 1820 годзе адкрыў Антарктыду і назваў адзін з астравоў у гонар цара. Усшэсце на пасад Мікалая I (брата Аляксандра I) запамрочылася паўстаннем у снежні 1825, якое абвясціла ідэалы «свабоды, роўнасці і братэрства». Правал паўстання (фактычна ваеннага мяцяжу) прывёў Мікалая да больш кансерватыўных перакананняў. За паўстаннем дзекабрыстаў рушыла ўслед Польскае паўстанне 1830, якое замацавала за Мікалаем рэпутацыю «душыцеля свабодаў». Расчараванне ў шляхецтве прывяло да таго, што апорай трона сталі [[разначынцы]]. У эпоху Мікалая ў Расіі будуюцца першыя жалезныя дарогі (Мікалаеўская чыгунка). Расія умацоўвае свае пазіцыі на Каўказе — паводле выніках Туркманчайскага дагавора (1828) Мікалай захаваў уладу над Паўночным Азербайджанам і Усходняй Арменіяй. Вайны з Турцыяй вядуцца з пераменным поспехам. Адмірал Нахімаў ў Сінопскай бітве (1853) наносіць поўнае паражэнне турэцкаму флоту, аднак з-за ўступлення ў Крымскую вайну англа-французскай кааліцыі (1854) Расія пераходзіць да абароны (Бамбаванне Адэсы, Абарона Севастопаля). === Расія ў другой палове XIX стагоддзя. Рэформы і контррэформы === {{Асноўны артыкул|Рэформы Аляксандра II}} Сын Мікалая Аляксандр II (Вызваліцель) увайшоў у гісторыю як умерана-ліберальны цар-рэфарматар. Перш за ўсё, ён адмяніў прыгоннае права (1861), аднавіў аўтаномію універсітэтаў, пашырыў мясцовае самакіраванне — увёў суды прысяжных і земскія сходы, а таксама рэфармаваў войска на аснове ўсеагульнай вайсковай павіннасці (1874). Пры Аляксандры II канчаткова быў «заміраны» Каўказ, а ў склад Расіі пасля паразы імама Шаміля ўвайшлі Чачня і Дагестан (1864). Расія вяла паспяховыя вайны супраць Турцыі на Балканах, што прывяло да вызвалення паўднёваславянскіх народаў, у прыватнасці ў 1878 поўную незалежнасць атрымала Сербія і фактычную — Балгарыя. Пры Аляксандры II Расія далучыла Узбекістан і Туркменію (ахал-цякінская экспедыцыя), але страціла Аляску. З канца 1870-х гадоў у краіне меў месца рэвалюцыйны тэрор (арганізацыі «Зямля і воля», «Народная воля»), ахвярай якога стаў сам цар (1881). Сын Аляксандра II, Аляксандр III, у афіцыйнай дарэвалюцыйнай гістарыяграфіі называўся міратворцы, паколькі ў яго кіраванне ўпершыню за доўгі час Расія не вяла вялікіх войнаў. Закон 2 чэрвеня 1897 года ўпершыню ўводзіў нармаванне працоўнага дня. Паводле гэтага закону, для рабочых, занятых днём, працоўны час не павінны быў перавышаць 11,5 гадзін у суткі, а ў суботу і перадсвяточныя дні — 10 гадзін: «Для рабочых, занятых, хоць бы збольшага, у начны час, працоўны час не павінны перавышаць 10 гадзін у суткі». Пазней у прамысловасці Расіі быў заканадаўча ўстаноўлены 10-гадзінны працоўны дзень. Аднак на практыцы гэтая рэформа не выконвалася. === Расія ў пачатку XX стагоддзя. Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў === {{also|Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі}} Узыходжаннем Мікалая II спадарожнічаў трагічны інцыдэнт на Хадынскім полі (1896), у выніку якога загінула больш за 1 тыс. чалавек. Іншай падзеяй, якая негатыўна паўплывала на рэпутацыю цара, стала няўдалая руска-японская вайна 1904-1905 гадоў, у ходзе якой Расія страціла базу Порт-Артур і палову Сахаліна. Зрэшты, крызіс наўпрост з Мікалаем II тады яшчэ не звязвалі. Аднак 9 студзеня 1905 г. у Пецярбургу адбыўся крывавы разгон рабочай дэманстрацыі (Крывавая нядзеля). Хваляванні ўспыхнулі па ўсёй краіне. Прыкметна ўзмацніліся радыкальныя арганізацыі як левага (эсэры), так і правага (чарнасоценцы) толку. Цар вымушаны быў пайсці на шэраг рэформаў. Засноўвалася Дзяржаўная Дума (1906), прэм'ер-міністр [[П. А. Сталыпін]] ажыццявіў аграрную рэформу, якую некаторыя ўспрынялі як удар па традыцыйнай сялянскай абшчыне. Першая сусветная вайна зноў паказала неэфектыўнасць дзяржаўнага апарату. Першапачаткова паспяховае наступленне рускай арміі ў Усходняй Прусіі скончылася паразай пад Таненбергам (1914). Далей вайна з Германіяй ўжо вялася на расійскай тэрыторыі. Паспяховы Брусілаўскі прарыў 1916 не меў стратэгічных наступстваў. Дваранства выказваў адкрытую незадаволенасць узрослым уплывам Рыгора Распуціна. == Паўночны Каўказ у XIV — сяр. XIX ст. == == Усходняя Сібір і Далёкі Усход да XIX ст. == == Расійская рэспубліка == == Фінскія землі да сяр. XX ст. == У [[1323]] годзе ўпершыню была вызначаная мяжа паміж Швецыяй і [[Наўгародская дзяржава|Наўгародскай дзяржавай]], пры гэтым землі заселеныя фінамі цалкам увайшлі ў склад Шведскага каралеўства. На [[Карэльскі перашыек|Карэльскім перашыйку]] і паўднёвым узбярэжжы [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]] [[фіны]] ў асноўным сяліліся пасля [[1617]] года<ref>Народы России: Энциклопедия. С. 372</ref>, калі гэтыя землі (як і паўночна-заходняе Прыладажжа) сталі часткай [[Швецыя|Швецыі]] паводле [[Сталбоўскі мір|Сталбоўскага міру]], якім скончылася руска-шведская вайна 1614—17 гадоў. Пасля [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] ў [[1721]] годзе паўднёва-ўсходняя частка Фінляндыі была акупаваная [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]. Пасля Расійска-Шведскай вайны 1808—09 гадоў тэрыторыя Фінляндыі была цалкам далучаная да Расіі. Вялікім князем фінскім стаў расійскі цар, але непасрэднае кіраванне ажыццяўляў генерал-губернатар, а заканадаўчую ўладу прадстаўляў сейм. Але да 1863 года сейм не сабіраўся, і ў 1899 цар поўнасцю прысвоіў сабе права выдаваць законы для Фінляндыі без згоды сейму. Часовы ўрад Расіі ў сакавіку 1917 года аднавіў аўтаномію Фінляндыі, а ў снежні 1917 сейм прыняў дэкларацыю незалежнасці. У ліпені 1919 ў краіне была абвешчана рэспубліка, і ў кастрычніку 1920 Фінляндыя падпісала мірную дамову з Савецкай Расіяй. У канцы 1930-х гадоў СССР пачаў ваенныя дзеянні супраць Фінляндыі, якія скончыліся ў сакавіку 1940 паразай Фінляндыі. Пасля гэтай вайны [[Карэльскі перашыек]] і частка [[Карэлія|Карэліі]] адышлі да СССР. У 1940-56 гадах існавала [[Карэла-Фінская ССР]], якая затым увайшла ў склад [[РСФСР]]. == Землі Усходняй Прусіі да сяр. XX ст. == З V ст. на тэрыторыі сучаснай [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласці]] жылі [[балты|балцкія]] плямёны [[прусы|прусаў]]. У XIII—XIV ст. адбывалася нямецкая каланізацыя тэрыторыі, якая неўзабаве стала часткай [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] з цэнтрам у Кёнігсбергу (сучасны [[Калінінград]]). У склад РСФСР гэтыя землі ўвайшлі ў 1945 годзе, нямецкае насельніцтва было дэпартаванае ў Германію. == РСФСР == {{main|РСФСР}} == Расійская Федэрацыя == {{main|Расійская Федэрацыя}} === Расія ў 1990-х гадах === Пасля распаду СССР у снежні 1991 года Расійская Федэрацыя фактычна здабыла незалежнасць. Прэзідэнт Ельцын і в. а. старшыні ўрада Гайдар пачалі праводзіць у краіне радыкальныя ліберальныя рэформы («шокавая тэрапія»), накіраваныя на станаўленне рынкавай эканомікі. Дзяржава спыніла рэгуляваць цэны на тавары. Адначасова з гэтым была абвешчана свабода гандлю, якая нярэдка набывала форму спекуляцыі. Прылаўкі крам сталі запаўняцца таварамі, прадпрыемствы і грамадзяне атрымалі свабоду эканамічнай дзейнасці. Узмацнілася маёмаснае расслаенне на багатых і бедных, з’явіўся феномен «новых рускіх». Цёмнай бокам ліберальных рэформаў стала «крымінальная рэвалюцыя», у выніку якой руская мафія набыла міжнародную вядомасць. Перадзел уласнасці быў ажыццёўлены пад сцягам прыватызацыі дзяржуласнасці, калі багатыя набылі ў валоданне карысныя выкапні (алігархі). Пагоршылася дэмаграфічная сітуацыя (смяротнасць перавысіла нараджальнасць). [[Файл:White House-3.JPG|thumb|250px|Дом Саветаў пасля абстрэлу з танкавых гармат 4 кастрычніка 1993 года]] Радыкальныя рэформы, у выніку якіх значная частка краіны збяднела, выклікалі супраціў З'езду народных дэпутатаў і Вярхоўнага Савета Расіі, якое ўзначалілі старшыня Вярхоўнага Савета Руслан Хасбулатаў і віцэ-прэзідэнт Аляксандр Руцкі. У адказ Ельцын 21 верасня 1993 г. прыняў указ аб роспуску З'езду і парламента, які быў прызнаны антыканстытуцыйным і з’яўляўся падставай для адхілення Ельцына ад пасады прэзідэнта. Абвастрыўся канстытуцыйны крызіс, які выліўся ва ўзброенае паўстанне, падчас якога пратэстоўцы («народна-патрыятычныя сілы», па версіі адных, і «чырвона-карычневыя», па версіі іншых) разблакавалі парламент і пад кіраўніцтвам Макашова ўзялі штурмам будынак мэрыі Масквы (былы СЭВ), адкуль міліцыя вяла агонь па дэманстрантах, што падышлі да будынка Вярхоўнага Савета. Затым прыхільнікі Вярхоўнага Савета адправіліся да тэлецэнтра Астанкіна з мэтай прадастаўлення ім эфіру. Па нявысветленых да канца прычынах, байцы прапрэзідэнцкага атрада «Віцязь», якія знаходзіліся ў будынку тэлецэнтра, адкрылі агонь па прыхільнікам парламента. Затым Ельцын увёў войскі ў Маскву, пасля танкавых залпаў па Доме Саветаў з'езд народных дэпутатаў і парламент здаліся. Ельцын ініцыяваў рэферэндум 12 снежня 1993 г., на якім была прынятая новая канстытуцыя Расіі. Прэзідэнт атрымаў шырокія паўнамоцтвы, замест Вярхоўнага Савета засноўваўся двухпалатны парламент, які складаецца з Дзяржаўнай Думы і Савета Федэрацыі. Вышэйшы орган улады — з'езд народных дэпутатаў касуецца. Саюзная рэспубліка РСФСР дэ-юрэ канчаткова стала незалежнай дзяржавай Расійская Федэрацыя. Падзеі кастрычніка-снежань 1993 канчаткова завяршылі распад СССР і 76-гадовы савецкі перыяд у гісторыі Расіі<ref>[http://yeltsin.ru/yeltsin/books/detail.php?ID=3792 Борис Ельцин. «Записки президента»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090901080630/http://yeltsin.ru/yeltsin/books/detail.php?ID=3792 |date=1 верасня 2009 }} // издательство «Огонёк», 1994 г, ISBN 5-88274-083-5</ref><ref>А. Безбородов, Н. Елисеева, В. Шестаков [http://www.uroki90.ru/sites/default/files/_book_history_2_low_bezborodov_0.pdf Перестройка и крах СССР. 1985–1993]{{Недаступная спасылка}}</ref>.. На фоне грамадскага супрацьстаяння пачалася Першая чачэнская вайна (1994-1996). Расійская армія беспаспяхова спрабавала справіцца з атрадамі сепаратыстаў, якія спачатку вялі партызанскую вайну на сваёй тэрыторыі, а потым перайшлі да маштабных тэрарыстычных рэйдаў углыб Расіі (рэйд Басаева і Радуева). У выніку, нясучы страты, расійская армія была вымушана пакінуць сталіцу Чачні і заключыць Хасавюртаўскія пагаднення. Паўночны Каўказ ператварыўся ў рэгіён падвышанай тэрарыстычнай пагрозы. Цаной прыцягнення агрэсіўных паліттэхналогій камандзе Ельцына атрымалася захаваць уладу на прэзідэнцкіх выбарах 1996 года. Аднак у Расіі наспеў крызіс, які выказаўся ў абясцэньванне нацыянальнай валюты (дэфолт 1998 года). Эканоміка канчаткова набыла экспартна-сыравінную накіраванасць. Адрыньванне Косава ад Сербіі і Вайна ў Югаславіі выклікала ў грамадстве рост антыамерыканскіх і патрыятычных настрояў. Улада вымушана была пайсці на саступкі кансерватыўным сілам, што выявілася ў прызначэнні Прымакова прэм'ер-міністрам краіны (1998). На хвалі рэваншысцкіх настрояў у Расіі прэм'ер-міністрам быў прызначаны больш малады і энергічны падпалкоўнік КДБ у адстаўцы Уладзімір Пуцін, якому Ельцын 31 снежня 1999 года перадаў усю паўнату ўлады. {{зноскі}} == Літаратура == * Гісторыя Расіі ад Сярэднявечча да сучаснасці. Нарысы" / укл. [[Лявон Баршчэўскі]]. — Мн.: Зміцер Колас, 2018. — 536 с. * История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А.Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с. * Народы России: Энциклопедия. — М.: Науч. изд-во Большая Российская Энциклопедия. 1994. * Расія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13. — Мн.: БелЭн. 2001. == Спасылкі == * Мартенс Ф. Ф., [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=283245 Собрание Трактатов и Конвенций, заключённых Россией с иностранными державами на сайте «Руниверс»]{{Недаступная спасылка}} * Татищев В. Н., [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=60678 История Российская. Том первый. на сайте «Руниверс»] * С. М. Соловьёв, [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=60694 История России на сайте «Руниверс»] * Платонов С. Ф., [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=60676 Полный курс лекций по русской истории на сайте «Руниверс»] * В. О. Ключевский, [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=60654 Курс русской истории на сайте «Руниверс»] * [http://www.rusempire.ru/ Российская империя]: История России с Древнейших времён, История Новой России. * [http://web-local.rudn.ru/web-local/uem/autor/hist/his/ История России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140829063347/http://web-local.rudn.ru/web-local/uem/autor/hist/his/ |date=29 жніўня 2014 }} в библиотеке Университета дружбы народов. * [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/History_Russia.php электронные книги по Истории России в библиотека Гумер]. * [http://statehistory.ru статьи и заметки по истории России, документальные фильмы]. * Подборки ссылок на сайте rushistory.stsland.ru ** [http://rushistory.stsland.ru/Statie1_1.html Краткий курс истории России] * [http://4plus5.ru/ist/index.html Книги по анализу истории России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140905002359/http://4plus5.ru/ist/index.html |date=5 верасня 2014 }} * [http://www.praviteli.org/ Правители России и Советского Союза, биографическо-хронологический справочник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200804052749/http://www.praviteli.org/ |date=4 жніўня 2020 }} * Подборки ссылок на сайте history.ru ** [http://www.history.ru/histr.htm История России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140518203044/http://www.history.ru/histr.htm |date=18 мая 2014 }} * [http://scepsis.ru/library/id_128.html Юрий Семёнов «Россия: что с ней случилось в XX веке»] * [http://empire.netslova.ru/ Кривая империя], С. Кравченко. * Подборка статей и книг на сайте журнала «[http://scepsis.ru/ Скепсис]» ** [http://scepsis.ru/tags/id_143.html История России XVIII—XIX вв.] ** [http://scepsis.ru/tags/id_133.html История России до XVIII в.] ** [http://scepsis.ru/tags/id_46.html История России начала XX века] ** [http://scepsis.ru/tags/id_112.html История СССР (1917—1991)] ** [http://scepsis.ru/tags/id_154.html История Советской России 20-х гг.] ** [http://scepsis.ru/tags/id_138.html История России после 1991 г.] * [http://rushistory.com История России от древнейших времён]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.histerl.ru/ ИСТОРИЯ РОССИИ — материалы, лекции, конспекты, аудиолекции, курсы, схемы, таблицы, тесты, книги, статьи (ЛУЧШИЕ)] * [http://rusjoom.ru История России c древнейших времён до наших дней] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180707195441/http://rusjoom.ru/ |date=7 ліпеня 2018 }} * [http://kremlion.ru/ Кремлион]: История Руси в биографиях правителей * [http://kratkijkursistoriirossiihhwekawwyskazywanijaheepoliticheskihrukowoditelej.shtml Краткий курс истории России XX века в высказываниях её политических руководителей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170220175602/http://acn.com.ve/ |date=20 лютага 2017 }} * [http://www.istmira.com/istoriya-rossii/ История России]: Краткий курс истории России. * [http://msk-slovar16-17v.slovo-spb.ru Словарь обиходного русского языка Московской Руси XVI—XVII вв.] * [http://admw.ru/books/2/V-YA--Petrukhin--D-S--Raevskiy_Ocherki-istorii-narodov-Rossii-v-drevnosti-i-rannem-Srednevekove/ В. Я. Петрухин, Д. С. Раевский. Очерки истории народов России в древности и раннем Средневековье] * [http://www.histerl.ru/ Полный курс лекций по истории России] * [http://liber.rsuh.ru/?q=node/1166 Россия в Средние века и раннее Новое время] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220921232738/https://liber.rsuh.ru/?q=node/1166 |date=21 верасня 2022 }} * [http://исторический-сайт.рф Сайт, посвящённый истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150317075349/http://xn----8sbnlabhce1bwkeefm9e.xn--p1ai/ |date=17 сакавіка 2015 }} {{Еўропа паводле тэм|Гісторыя}} {{Азія паводле тэм|Гісторыя}} {{Расійская Федэрацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Расіі| ]] hufcfj9w7xl6vdgexco68hu7114haxj 0 210093 5158798 4761191 2026-06-27T09:57:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158798 wikitext text/x-wiki '''Дамусульманская [[Аравія]]''' — гэта перыяд, які ахоплівае гісторыю [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскага паўвострава]] да з'яўлення [[іслам]]у і стварэння [[Арабскі халіфат|Арабскага халіфата]] ў VII стагоддзі. У ісламскай тэалогіі [[культура]] даісламскага перыяду пазначаецца тэрмінам «[[джахілія]]». == Верхні палеаліт == {{see also|Дагістарычны Блізкі Усход}} У эпоху ранняга палеаліту менавіта Аравія стала першым месцам, адкуль [[Раннія міграцыі чалавека|чалавецтва пачало пераможнае шэсце па планеце]]<ref>{{Cite web |title=Цывілізацыі Старажытнай Паўднёвай Аравіі |url=http://www.countries.ru/library/ancient/civ_arabia.htm |accessdate=4 кастрычніка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120511015708/http://countries.ru/library/ancient/civ_arabia.htm |archivedate=11 мая 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2012/01/27/arabia/ Аравійскі паўвостраў прызналі першым плацдармам чалавечай міграцыі]</ref>. У эпоху верхняга палеаліту/мезаліту тэрыторыю Аравіі насялялі плямёны носьбітаў [[Гаплагрупа C (Y-ДНК)|гаплагрупы C]]. Даныя люмінесцэнтнай храналогіі паказваюць, што 130 тыс. гадоў назад [[Аравійскі паўвостраў]] быў адносна гарачэй, колькасць дажджавых ападкаў была вышэйшая, дзякуючы чаму ён уяўляў сабой пакрытую расліннасцю і прыдатную для жыцця зямлю. Тым часам узровень [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]] паменшыўся, і шырыня яго паўднёвай часткі складала ўсяго 4 км. Гэта на кароткі час стварыла для людзей магчымасць фарсіравання [[Баб-эль-Мандэбскі праліў|Баб-эль-Мандэбскага праліва]], праз які яны дасягнулі Аравіі і заснавалі шэраг першых стаянак на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] — такіх, як [[Джэбель-Фая]] ([[:en:Jebel Faya]])<ref>[http://elementy.ru/news/431505 Знойдзена новае пацверджанне ранняга выхаду сапіенсаў з Афрыкі «паўднёвым шляхам»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205803/http://elementy.ru/news/431505 |date=4 сакавіка 2016 }} — Элементы — навіны навукі</ref><ref>[http://archive.archaeology.org/1105/trenches/homo_sapien_migration_africa_arabia.html From the Trenches — New Evidence for Mankind's Earliest Migrations] — Archaeology Magazine Archive</ref>. Раннія мігранты, ратуючыся ад кліматычных змяненняў у [[Афрыка|Афрыцы]], перайшлі праз «Вароты Смутку» на тэрыторыю сучасных [[Емен]]а і [[Аман]]а і далей праз Аравійскі паўвостраў у пошуках больш спрыяльных кліматычных умоў. Паміж Чырвоным морам і Джэбель-Фая ([[ААЭ]]) — адлегласць у 2000 км, дзе цяпер размяшчаецца непрыдатная да жыцця пустыня, аднак каля 130 тыс. гадоў назад, у эпоху заканчэння чарговага ледавіковага перыяду, Чырвонае мора было дастаткова дробным, каб перасекчы яго ўброд ці на невялікім плыце, а Аравійскі паўвостраў уяўляў сабой не пустыню, а пакрытую зелянінай мясцовасць. З заканчэннем ледавіковага перыяду ў [[Еўропа|Еўропе]] клімат стаў гарачэйшым і засушлівым і Аравія ператварылася ў пустыню, дрэнна прыстасаваную для жыцця чалавека. == Рассяленне семітаў == {{main|Семіты}} {{see also|Дасеміцкі субстрат}} Некаторыя аўтары мяркуюць, што Аравія была айчынай старажытных [[Семіты|семітаў]]<ref>[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Eger/02.php Егер О. Всемирная история (том первый. Древний мир)]</ref>, адной з галін якіх былі [[арабы]]. Іншыя лічаць, што семіты ў V тыс. да н.э. мігравалі з афрыканскага рэгіёна [[Сахара|Сахары]]<ref>{{Cite web |url=http://www.wirade.ru/history/history_ancient_asia_02_middle_east.html |title=Усходняе Міжземнамор'е і Аравія |access-date=4 кастрычніка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151112021809/http://www.wirade.ru/history/history_ancient_asia_02_middle_east.html |archivedate=12 лістапада 2015 |url-status=dead }}</ref>. У любым выпадку яны ўжо на мяжы IV—III тыс. да н.э. абгрунтаваліся ў Аравіі. Старажытныя качэўнікі-арабы ўшаноўвалі багіню [[Алат]], [[сабеізм|шанавалі зоркі]] і верылі ў талісманы (з глыбокай старажытнасці ідзе культ [[Чорны камень|чорнага каменя]]). == Старажытная Аравія == {{main|Маін|Сабейскае царства}} [[Выява:Africa in 400 BC.jpg|thumb|[[Сабейскае царства]] (''Sheba'') у V ст. да н.э.]] У сярэдзіне II тысячагоддзі да н.э. з паўднёваарабскай моўнай і племянной агульнасці пачалося вылучэнне буйных племянных саюзаў: [[маін]]ейскага, [[катабан]]скага, сабейскага. Плямёны кіраваліся правадырамі — ''кабірамі'', на чале саюзаў плямёнаў з часам сталі ''мукарыбы'', якія сумяшчалі ў сабе жрэцкія і цырыманіяльныя функцыі. Падчас ваенных паходаў яны набывалі тытул [[малік]] (цар)<ref>[http://www.mystic-chel.ru/east/arabia/516.html Паўднёвааравійскія дзяржавы ў старажытнасці]</ref>. На аснове саюза плямёнаў пачалі фарміравацца царствы. У XIV ст. да н.э. сфарміравалася царства [[Маін]], ад якога праз заходнюю Аравію да [[Егіпет|Егіпта]] і [[Ханаан]]а працягнуўся [[Шлях пахаў]]. На гэтым шляху маінцы пабудавалі перавалачныя пункты [[Мекка|Мекку]] і [[Медына|Медзіну]]. Паўднёвым канкурэнтам Маіна стала [[Сабейскае царства]], вядомае дзякуючы згаданай у [[Стары Запавет|Старым Запавеце]] [[Царыца Саўская|Царыцы Саўскай]], сучасніцы [[Саламон]]а. [[Паўднёвааравійскае пісьмо]], прынятае ў [[Маін]]скім і Сабейскім царствах з IX ст. да н.э., развілася на аснове [[Старажытнаханаанейскае пісьмо|ханаанейскага пісьма]], што паказвае на сувязі Емена са старажытнай [[Палесціна]]й, замацаваную ў біблейскай легендзе пра паходжанне прабацькі арабаў [[Ізмаіл, Біблія|Ізмаіла]] ад [[Аўраам]]а. Праз гавані паўднёвай Аравіі праходзяць марскія караванныя шляхі з [[Міжземнамор’е|Міжземнаморскіх]] краін у [[Індыя|Індыю]] ([[Афір]]). Сабейскае царства дабратворна ўплывала на прагрэс у сумежных рэгіёнах Афрыкі. У [[VIII стагоддзе да н.э.|VIII стагоддзі да н.э.]] на эфіопскія землі прыбыла буйная [[Сабеі|сабейская]] калонія, якая хутка аддзялілася ад сваёй аравійскай метраполіі. З прыбыццём сабеяў звязана вядомая эфіопская легенда пра «Саламонаву дынастыю», прадстаўнікамі якой нібы з'яўляліся эфіопскія цары. Паводле легенды, усе яны былі нашчадкамі [[Ізраільскае царства|старажытнаізраільскага]] цара [[Саламон]]а і [[Біблія|біблейскай]] [[Царыца Саўская|царыцы Саўскай]], гэта значыць, кіраўніцы Сабейскага царства. [[Эфіёпы]] традыцыйна называлі царыцу Саўскую эфіопскай Македай ці [[Білкіс]]. Перасяленне аравійцаў на [[плато]] [[Тыгрэ]] прывяло да распаўсюджвання ў Эфіопіі не толькі семіцкіх моў, але і многіх навыкаў: каменнага будаўніцтва метадам [[сухі мур|сухога мура]] і разьбы па камені, размаляванай [[кераміка|керамікі]] і яшчэ некаторых дасягненняў цывілізацыі. Змяшаўшыся з [[кушыты|кушытамі]], якія жылі ў рэгіёне Тыгрэ, аравійскія перасяленцы ўтварылі агазі — старажытнаэфіопскую народнасць, па назве якой сучасная тэрыторыя Тыгрэ стала вядомая як «краіна Агазі», а старажытнаэфіопская мова — як [[геэз]]. == Антычная Аравія == {{main|Набатэйцы|Хім'яр}} У II ст. да н.э. на паўночным захадзе Аравіі ўтварылася [[Набатэйскае царства]] са сталіцай у [[Петра|Петры]], у якім арабы выцеснілі старажытных [[Ідумеі|ідумеяў]]. Апроч тэрыторыі [[Іарданія|Іарданіі]] набатэі кантралявалі захад сучаснай [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] ([[Мадаін-Саліх]]), а таксама мелі свае фарпосты на [[Сінайскі паўвостраў|Сінаі]] ([[Дахаб]]) і ў паўднёвай [[Сірыя|Сірыі]] ([[Эс-Сувейда]]). Набатэйцы карысталіся [[Набатэйскае пісьмо|набатэйскім пісьмом]], якое паслужыла асновай для [[Арабскі алфавіт|арабскага алфавіта]]. Праз трыста гадоў рымляне захапілі Набатэйскае царства і ўключылі яго ў склад сваёй правінцыі [[Камяністая Аравія]]. Сінхронна набатэйскаму царству на паўднёвым захадзе Аравіі з'яўляецца [[Хім'яр]], які прыйшоў на змену Сабейскаму царству ў [[115 да н.э.]]<ref>[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st045.shtml Аравія ў III—I стст. да н.э.]</ref>. Сталіцай Хім'яра стаў Зафар. З часам (пры [[Зп-Нувас]]е) у ім моцныя пазіцыі заняў [[іўдаізм]]. У IV і VI стагоддзі [[Аксумскае царства|эфіопскае]] войска двойчы разарыла паўднёва-заходнюю Аравію. Пасля другога паходу эфіопскі гарнізон на чале з эфіопскім намеснікам Абрахам падняў мяцеж і ўтварыў самастойную правізантыйскую дзяржаву [[Хім'яр]] з цэнтрам у [[Сана|Сане]], якая стала цэнтрам распаўсюджвання [[хрысціянства]] ў паўднёвай Аравіі. Па легендзе ў 570 годзе Абраха накіраваў карную экспедыцыю ў тады яшчэ [[язычніцтва|язычніцкую]] Мекку, якая скончылася правалам ([[Год Слана]]). [[Выява:NE 565ad.jpg|thumb|Аравія ў VI стагоддзі]] == Ірана-візантыйскае памежжа == {{main|Кіндзіты|Лахміды|Гасаніды}} Экспансія [[Хім'яр]]а ў цэнтральную Аравію прывяла да з'яўлення [[царства Кінда|Кінда]]. Геапалітычна арыентаваныя на Візантыю кіндзіты сутыкнуліся з «персідскімі арабамі» пад правадырствам [[Лахміды|Лахмідаў]], якія качавалі ў нізоўях [[Еўфрат]]а. Па тэрыторыі Аравіі прайшоў цывілізацыйны разлом паміж хрысціянскай [[Візантыя]]й і [[зараастрызм|зараастрыйскай]] [[Персія]]й, у зоне якога палымнела лютая міжплемянная вайна. У VI стагоддзі на змену саслабелым кіндзітам візантыйскую палітыку сталі праводзіць [[Гасаніды]], якія таксама пацярпелі паражэнне і да канца VI стагоддзя Аравія была пераўтворана ў [[Сасаніды|персідскую]] ўскраіну. {{зноскі}} == Літаратура == * Браницкий А. Г., Корнилов А. А. Религии региона. — Н. Новгород: ННГУ имени Н. И. Лобачевского, 2013. — 305 с. {{Дагістарычная Азія}} [[Катэгорыя:Дамусульманская Аравія| ]] engsohunv11etnm7xu0nm1tluvetf6e 0 218558 5158722 1884096 2026-06-27T02:57:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158722 wikitext text/x-wiki {{Хвароба | Name = Гіпакінезія | Image = | Width = | Caption = | DiseasesDB = | ICD10 = | ICD9 = | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D018476 |Syndrome=1 }} '''Гіпакінезі́я''' ({{lang-el|ὑπό}} — знізу, пад; {{lang-el2|κίνησις}} — рух) — стан недастатковай рухальнай актыўнасці арганізма з абмежаваннем тэмпу і аб'ёму рухаў<ref>{{cite web |author=Никифоров А. С. |last= |first= |authorlink= |coauthors= |datepublished=2010 |url=http://vocabulary.ru/dictionary/889/word/gipokinezija |title=Гипокинезия |work=Неврология. Полный толковый словарь |publisher=Национальная психологическая энциклопедия |accessdate=2014-02-27 |lang=ru |description= |archive-date=1 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301010149/http://vocabulary.ru/dictionary/889/word/gipokinezija |url-status=dead }}</ref>. Гіпакінезія магчымая на фоне [[Неўралогія|неўралагічных]] і [[Псіхіятрыя|псіхічных]] разладаў, напрыклад, [[паркінсанізм]]у і іншых [[Экстрапірамідныя сіндромы|экстрапірамідных сіндромаў]], [[Дэпрэсія|дэпрэсіўнага]], [[Кататанія|кататанічнага]] і [[Апатыя|апатычнага]] [[ступар]]у<ref>{{cite web |author=Жмуров В. А. |last= |first= |authorlink= |coauthors= |datepublished=2012 |url=http://vocabulary.ru/dictionary/978/word/gipokinezija |title=Гипокинезия |work=Большая энциклопедия по психиатрии, 2-е изд. |publisher=Национальная психологическая энциклопедия |accessdate=2014-02-27 |lang=ru |description= |archive-date=1 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301020429/http://vocabulary.ru/dictionary/978/word/gipokinezija |url-status=dead }}</ref>. Таксама гіпакінезія можа быць выклікана маларухавым характарам працоўнай дзейнасці або ладу жыцця ўвогуле. У гэтым выпадку яна можа прывесці да [[Гіпадынамія|гыпадынаміі]]. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Неўралагічныя сіндромы]] [[Катэгорыя:Псіхапаталагічныя сіндромы]] lisr9v4y50w43a9x3o2862j3uhgtyw3 0 221423 5158718 5130309 2026-06-27T01:15:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158718 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = | Беларуская назва = Гідраметэаралагічная абсерваторыя | Арыгінальная назва = | Выява = | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = | Статус = {{ГККРБ 4|712Г000204}} | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = | lat_dir = | lat_deg = 53.928334 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.633469 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Канфесія = | Епархія = | Добрапрыстойнасць = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналізм]] [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]] | Аўтар праекта = | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = 1932 | Заканчэнне будаўніцтва = 1935 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Вядомыя жыхары = | Рэліквіі = | Настаяцель = | Стан = | Сайт = | Commons = }} '''Гідраметэаралагічная абсерваторыя''' — помнік архітэктуры [[Архітэктура савецкага авангарда|савецкага авангарда]] ў [[Мінск]]у. Пабудаваная ў [[1932]]-[[1936|1935]] гадах (архітэктар [[Іван Іосіфавіч Валадзько|Іван Іосіфавіч Валодзька]]) на ўсходзе ад горада на [[Барысаўскі тракт|Барысаўскім тракце]] (сучасны [[праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], 110). == Гісторыя == [[Файл:Беларуская геафізічная абсерваторыя. 1930. Іван Валадзько.jpg|злева|міні|220x220пкс|Беларуская геафізічная абсерваторыя, 1929. Іван Валадзько]] [[Файл:Беларуская геафізічная абсерваторыя, 1930. Іван Валадзько.jpg|злева|міні|220x220пкс|Беларуская геафізічная абсерваторыя, 1930. Іван Валадзько]] [[Файл:Менск. Гідраметэаралагічная абсерваторыя. 2020 (01).jpg|міні|злева|Агульны выгляд, 2020 год|220x220пкс]] [[Файл:Менск. Гідраметэаралагічная абсерваторыя. 2020 (02).jpg|міні|злева|Агульны выгляд дваравога фасада, 2020 год|220x220пкс]] У [[1927]] годзе ў [[Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па земляробстве|Беларускім навукова-вопытным інстытуце сельскай і лясной гаспадаркі]] было створана самастойнае падраздзяленне Беларускай геафізічнай службы — Белгеафіз. Кафедру ўзначаліў прафесар кафедры метэаралогіі і кліматалогіі [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] [[Аляксей Іванавіч Кайгарадаў|А. І. Кайгарадаў]]. Пасля навуковай камандзіроўкі ў Нямеччыну ў [[1928]] годзе, падчас якой ён кансультаваўся са спецыялістамі Пацдамскай абсерваторыі і іншых навуковых цэнтраў, Кайгарадаў у [[1929]] годзе склаў дэталёвае заданне для праектавання самаго трохпавярховага будынка [[Абсерваторыя|абсерваторыі]] з вежамі, а таксама жылых карпусоў для персанала і службовых пабудоваў<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://knihi.com/storage/kastounasci/01/09.html|title=Здание обсерватории в Менске - памятник архитектуры и науки|author=Ольга Кукуня|website=Каштоўнасці мінуўшчыны. Праблемы зберажэння гісторыка-культурнай спадчыны Менска. Матэрыялы канферэнцыі|date=Менск, 12 лістапада 1997 г.}}</ref>. Праект будынка абсерваторыі быў распрацаваны ў [[1929]] годзе маладым беларускім [[Архітэктар|архітэктарам]]-[[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналістам]] [[Іван Іосіфавіч Валадзько|І. І. Валодзькам]]<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://belgidromet.by/by/history-by/|title=Гісторыя службы {{!}} Белгідрамет - Галоўная старонка|website=belgidromet.by|access-date=2025-02-16|archive-date=16 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250216050605/https://www.belgidromet.by/by/history-by/|url-status=dead}}</ref>. Пачатак будаўніцтва абсерваторыі планаваўся ўжо ў [[1930]] годзе, аднак фактычна работы распачаліся толькі ў пачатку [[1932]] года. Пляцоўка для будаўніцтва была выбрана па-за межамі тагачаснай гарадской забудовы Мінска на ўзвышшы ўздоўж [[Барысаўскі тракт|Барысаўскага тракта]]. Такое размяшчэнне забяспечвала адкрыты гарызонт, мінімальны ўплыў гарадскіх шумоў і забруджванняў. На адведзенай пад будаўніцтва тэрыторыі як найменш з XVII стагоддзя знаходзіліся [[Сляпянскія могілкі|могілкі]] вёсак [[Вялікая Сляпянка|Вялікая]] і [[Малая Сляпянка]] з невялікай драўлянай [[Царква Святога Яна Хрысціцеля (Сляпянка)|царквой Яна Хрысціцеля]]. Будынак абсерваторыі быў размешчаны на самай высокай кропцы пагорка, па-за тэрыторыяй гістарычных могілак<ref>{{Cite web|url=http://www.minsk-old-new.com/minsk-2725.htm|title=Кладбище бывших деревень Большая и Малая Слепянка|website=www.minsk-old-new.com|access-date=2026-04-20}}</ref>.  Будаўніцтва абсерваторыі суправаджалася працяглымі затрымкамі праз недахоп матэрыялаў і нізкай якасцю работ. У жніўні [[1935]] года абсерваторыя пачала засяляцца ўновы будынак. Ад 1 студзеня [[1936]] года абсерваторыя пачала работу ў складзе чатырох аддзелаў — [[Аэралогія|аэралагічнага]], [[Метэаралогія|метэаралогіі]], [[Актынаметрыя|актынаметрычнага]], [[Атмасферная электрычнасць|атмасфернай электрычнасці]] і майстэрні дакладнай механікі<ref name=":0" />, хоць унутраныя працы не былі скончаныя, а фасады будынка заставаліся неатынкаванымі. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] будынак не пацярпеў. У [[1945]] г. абсерваторыя аднаўляе працу. У 1947—1948 гадах у будынку быў праведзены капітальны рамонт: пад дадатковыя кватэры для супрацоўнікаў былі прыстасаваныя некаторыя памяшканні цокальнага і першага паверхаў, былі замененыя вокны. У наступныя дзесяцігоддзі будынак абсерваторыі працягваў эксплуатавацца па сваім першапачатковым прызначэнні з прыстасаваннем пад новыя функцыянальныя і тэхналагічныя патрэбы. Змяненні праводзіліся пераважна гаспадарчым спосабам без распрацоўкі комплексных праектных рашэнняў<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://journal.bstu.by/index.php/bstu_herald/article/view/1862|аўтар=Р. А. Забела|загаловак=БУДЫНАК БЕЛАРУСКАЙ ГЕАФІЗІЧНАЙ АБСЕРВАТОРЫІ Ў МІНСКУ: БУДАЎНІЧАЯ ГІСТОРЫЯ АД АЎТАРСКАЙ ЗАДУМЫ ДА НАВУКОВАЙ РЭСТАЎРАЦЫІ (1929–2025 гг.)|год=2026-03-16|мова=ru|выданне=Вестник Брестского государственного технического университета|выпуск=1(139)|старонкі=43–49|issn=1818-1112|doi=10.36773/1818-1112-2026-139-1-43-49}}</ref>. У 1956 годзе абсерваторыя рэарганізаваная ў гідраметэаралагічную станцыю. У 1970 годзе ўзведзены новы пяціпавярховы адміністрацыйны будынак [[Рэспубліканскі цэнтр па гідраметэаралогіі, кантролю радыёактыўнага забруджвання і маніторынгу навакольнага асяроддзя|Белгідрамета]]<ref>''С. В. Марцелеў (гал. рэд).'' Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінск. — Мінск: Беларуская савецкая энцыклапедыя, 1988. — С. 118—119. — 333 с. — (Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі). — 8000 экз. — <nowiki>ISBN 5-85700-006-8</nowiki>.</ref>. У выніку дзесяцігоддзяў эксплуатацыі будынак моцна дэградаваў у архітэктурным і фізічным плане. У сваім архітэктурным абліччы падчас паваенных рамонтаў і перабудоў будынак зведаў больш страт, чым у ваенны перыяд<ref name=":0" />. У прыватнасці, наабедзвюх вежах адсутнічала частка слупкоў агароджы, была закладзеная частка ваконных праёмаў, страчанае ашкленне балконаў, замураваныя выхады на балконы, дэмантаваны дахавы павільён. Замест плоскай эксплуатуемай кроўлі над асноўным аб’ёмам быў уладкаваны вальмавы дах, а да галоўнага ўвахода прыбудаваны драўляны тамбур. На эксплуатуемай кроўлі лесвічных [[Рызаліт|рызалітаў]] усталяваныя сферы для радыётэхнічнага абсталявання.  У 1988 г. будынак абсерваторыі быў уключаны ў [[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|Збор помнікаў гісторыі і кульутры Беларусі]] як помнік архітэктуры. У выніку паэтапных рэстаўрацыйных работ у 1997—2007 і 2020—2025 гг. будынак аднавіў адметнасці аўтарскага авангарднага праекта пачатку 1930-х гг. Будынак абсерваторыі неаднаразова залічваўся даследчыкамі да ліку найлепшых прыкладаў архітэктуры авангарду ў Мінску — нароўні з будынкам [[Стары будынак Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|былой Нацыянальнай бібліятэкі]] [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Лаўрова]] і [[Мінская фабрыка-кухня|Фабрыкі-кухні]] Грубера<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://sovietarch.strelka.com/ru/city/minsk|title=Минск|website=sovietarch.strelka.com|access-date=2025-12-28|archive-date=7 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241107210811/https://sovietarch.strelka.com/ru/city/minsk|url-status=dead}}</ref>. == Архітэктура == Праект будынка абсерваторыі быў распрацаваны ў [[1929]] годзе архітэктарам [[Іван Іосіфавіч Валадзько|І. І. Валодзькам]]<ref name=":0" /><ref name=":1" /> у агульных прынцыпах [[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналізму]] як кірунку архітэктуры [[Архітэктура савецкага авангарду|савецкага авангарду]]. У першапачатковым варыянце праекта асноўны чатырохпавярховы корпус (разам з паддашным паверхам) меў паўцыркульную, дугападобную ў плане форму і змяшчаў галоўныя службы абсерваторыі і калідор. Сіметрычна адносна яго размяшчаліся два пяціпавярховыя прастакутныя вежападобныя аб’ёмы [[Лесвічная клетка|лесвічных клетак]], перад якімі знаходзіліся чатырохпавярховыя аб’ёмы гаспадарчых службаў. На ўзроўні пятага паверха паміж [[Вежа|вежамі]], паўтарая крывізну асноўнага корпуса, быў арганізаваны пераход, аформлены крытай [[Каланада|каланадай]], з выхадам на эксплуатуемую [[Тэраса|тэрасу]] над паддашным паверхам. Па падоўжнай восі будынка паміж вежамі прадугледжвалася суцэльнае ашкленне з эксплуатуемай тэрасай на ўзроўні чацвертага паверха. На ўзроўні першага паверха выступаў аднапавярховы аб’ём галоўнага [[Вестыбюль|вестыбюля]], а цэнтральны ўваход акцэнтаваўся паўцыркульным навесам. Пад усім аб’ёмам будынка размяшчаўся [[цокальны паверх]]. З правага боку будынак абсерваторыі злучаўся на ўзроўні другога паверха доўгім пераходам на тонкіх апорах з катэджам на дзве сям’і. Праект прадугледжваў плоскія эксплуатуемыя дахі не толькі як адметны элемент архітэктуры свайго часу, але і для размяшчэння навуковага абсталявання і правядзення метэаралагічных назіранняў. Кампазіцыйная вертыкальная дынаміка аб’ёмаў узмацнялася вертыкальнымі чляненнямі [[Стужкавае ашкленне|стужкавага ашклення]] і вылучэннем вертыкальна выцягнутых плоскасцей цёмным колерам. Дадатковым акцэнтам служылі высокія [[Маланкаадвод|маланкаадводы]] на вантавых расцяжках, размешчаныя на лесвічных рызалітах. Пры амаль роўных суадносінах вышыні фасада і яго шырыні вылучэнне рызалітаў лесвічных клетак візуальна аблягчала масу будынка і фармавала выразную вертыкальную накіраванасць кампазіцыі. Вертыкальны рух ураўнаважваўся вузкімі гарызантальнымі падсечкамі ваконных праёмаў вежаў, кантрастнымі гарызантальнымі колеравымі акцэнтамі і адносна статычнай кампазіцыяй цэнтральнай часткі будынка. Кантраст паміж вертыкальна арыентаванымі аб’ёмамі асноўнага корпуса і выцягнутым гарызантальным аб’ёмам перахода ўзмацняў дынаміку архітэктурнага вобраза і забяспечваў кампазіцыйную раўнавагу<ref name=":2" />. Меркавана ў 1930 годзе першапачатковы праект быў некалькі разоў скарэктаваны. Асноўным кампазіцыйным адрозненнем з’яўляецца адсутнасць пераходнай галерэі і катэджа. Асноўны корпус атрымаў прастакутную форму ў плане замест паўцыркульнай, а на яго плоскай эксплуатуемай кроўлі быў размешчаны паўцыркульны павільён для правядзення абсалютных і актынаметрычных вымярэнняў — «павільён для назірання за Сонцам».Будынак зменшыўся на адзін паверх пры захаванні асноўных прапарцыйных суадносін аб’ёмаў. На дваравым фасадзе на ўзроўнях другога і трэцяга паверхаў з’явіліся зашклёныя выступаючыя вуглавыя балконы, злучаныя ўздоўж фасада пераходнымі галерэямі. Вежы атрымалі завяршэнні ў выглядзе слупкоў, якія нагадваюць [[крэнеляж]] сярэднявечных абарончых збудаванняў. Суцэльнае ашкленне галоўнага фасада было заменена адкрытымі [[Балкон|балконамі]]. Але нягледзячы на істотную перапрацоўку аб’ёмных і планіровачных рашэнняў, І. І. Валодзьку атрымалася захаваць архітэктурную канцэпцыю і ключавыя кампазіцыйныя прыёмы першапачатковага праекта<ref name=":2" />. Будынак мае выразнае авангарднае колеравае рашэнне, рэалізаванае падчас рэстаўрацыйных работ 2020—2025, на падставе аўтарскіх праектных матэрыялаў. == Стылістычнае пытанне == Паводле навуковага кіраўніка рэстаўрацыі аб’екта архітэктара-рэстаўратара [[Раман Аркадзьевіч Забела|Р. А.&nbsp;Забелы]] праект абсерваторыі І. І. Валодзькі 1929 года адносіцца менавіта да архітэктуры [[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналізму]] як плыні [[Архітэктура савецкага авангарду|савецкага авангарду]], а не да школы [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]], якая існавала ў той час паралельна. У адрозненне ад канструктывізму, кампазіцыйныя рашэнні праекта вызначаліся не толькі тэхналагічнымі патрабаваннямі, але і мэтамі мастацкай выразнасці аб’екта. Сам архітэктар І.&nbsp;І.&nbsp;Валодзька з’яўляўся выпускніком і, згодна з характарыстыкай суайчыннікаў, паслядоўным прыхільнікам прынцыпаў рацыяналістычнай школы архітэктуры. Залічэнне будынка да канструктывізму ў энцыклапедычных даведніках і пазнейшых публікацыях абумоўлена, хутчэй за ўсё, устойлівым выкарыстаннем гэтага азначэння ў беларускай гістарыяграфіі як агульнай назвы для ўсёй савецкай авангарднай спадчыны 1920-1930- х гг., а таксама тым, што пры класіфікацыі аб’екта спецыялісты арыентаваліся на яго змененае аблічча, а не на першапачатковую праектную задуму. Асноўныя кампазіцыйныя прынцыпы аўтарскага праекта 1929 г. былі захаваныя І. І. Валодзькам пры ўсіх наступных карэкціроўках, нягледзячы на аб’ёмна-планіровачныя адаптацыі<ref name=":2" />. == Рэстаўрацыя == У выніку шасці дзесяцігоддзяў эксплуатацыі будынак абсерваторыі моцна дэградаваў у архітэктурным і тэхнічным плане: страціў цэласнасць архітэктурнай задумы і прыйшоў у перадаварыйны стан. Разглядалася пытанне яго частковага дэмантажу. У 1997—2000 гг. спецыялістамі [[Мінскграмадзянпраект|ААТ «Інстытут «Мінскграмадзянпраект»]] быў распрацаваны праект [[Рэканструкцыя|рэканструкцыі]] гістарычнага будынка. Галоўным архітэктарам выступаў [[Міхаіл Уладзіміравіч Рыбнікаў|М. У. Рыбнікаў]], навуковым кіраўніком — [[Аляксандр Васільевіч Бандарэнка|А. В. Бандарэнка]]. Будаўнічыя працы былі скончаныя ў 2007 годзе. Будынку былі вернутыя шматлікія страчаныя адметныя архітэктурныя элементы першапачатковага праекта. Гэта была першая комплексная рэканструкцыя аб’екта з улікам яго гістарычнай каштоўнасці<ref name=":2" />. У 2020 годзе быў распрацаваны праект па капітальным рамонце з [[Рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры|рэстаўрацыяй]] будынка і добраўпарадкаванні тэрыторыі. Работы выконваліся [[Мінскграмадзянпраект|ААТ "Інстытут «Мінскграмадзянпраект»]] у супрацоўніцтве з [[Навукова-праектны цэнтр «РЭСТАБІЛІС»|ТАА «Навукова-праектны цэнтр «РЭСТАБІЛІС»]]. Галоўным архітэктарам праекта выступала [[Маргарыта Генадзеўна Міклашэвіч|М. Г. Міклашэвіч]], навуковае кіраўніцтва і рэстаўрацыйныя рашэнні ажыццяўляў [[Раман Аркадзьевіч Забела|Р. А. Забела]]. Падчас дадзенага этапу аднаўлення былі выпраўлены недакладнасці папярэдняга этапа рэстаўрацыі і завершана аднаўленне кампазіцыйных і стылістычных рашэнняў аўтарскага праекта, разам знерэалізаванай авангарднай колеравай схемай фасадаў. Будаўнічыя работы распачаліся у 2022 годзе пачаліся работы, але тэрмін здачы аб’екта неаднакроць пераносіўся, у тым ліку праз змену генпадраднай арганізацыі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://minsknews.by/zdanie-observatorii-belgidrometa-izmenit-oblik-v-2024-g-pochemu-priostanavlivalsya-kapremont/|title=Здание обсерватории Белгидромета изменит облик в 2024 г. Почему приостанавливался капремонт - Минск-новости|website=minsknews.by|date=2023-12-07|access-date=2025-02-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://blizko.by/notes/posmotrite-chto-stalo-so-znamenitym-zdaniem-observatorii-na-prospekte-nezavisimosti-v-minske_al|title=Посмотрите, что стало со знаменитым зданием обсерватории на проспекте Независимости в Минске|first=Александр|last=Лычавко|website=Blizko.by|date=2023-12-04|access-date=2025-02-16}}</ref>. Апошняя планаваная дата ўводу аб’екта была прызначаная на травень 2025 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://blizko.by/notes/budet-novyy-kupol-kak-idet-rekonstruktsiya-znamenitoy-observatorii-belgidrometa-_al|title=Будет новый купол. Как идет реконструкция знаменитой обсерватории Белгидромета в Минске?|first=Александр|last=Лычавко|website=Blizko.by|date=2025-04-16|access-date=2025-11-17}}</ref>. Фактычна аб’ект быў уведзены ў эксплуатацыю толькі ў канцы 2025 — пачатку 2026 года<ref name=":2" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} * ''С. В. Марцелеў (гал. рэд).'' Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінск. — Мінск: Беларуская савецкая энцыклапедыя, 1988. — С. 118—119. — 333 с. — (Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі). — 8000 экз. — <nowiki>ISBN 5-85700-006-8</nowiki>. == Спасылкі == {{ГККРБ|712Г000204}} {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Славутасці Мінска]] [[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі канструктывізм]] [[Катэгорыя:1934 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Івана Валадзько]] ixbjvq0zxtqa11x5tx8oxaqk7jopund 0 222829 5158779 4467533 2026-06-27T08:11:46Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Манументальны жывапіс]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158779 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} [[Файл:Dresden Fuerstenzug Augustusstr C.Muench.jpg|thumb|Пано «Шэсцей князёў»]] '''Шэсце князёў''' ({{lang-de|Fürstenzug}}) — вялікае насценнае пано ў [[Дрэздэн]]е (Германія) з выявай працэсіі кіраўнікоў [[Саксонія|Саксоніі]]. Пано было першапачаткова намаляванае паміж 1871 і 1876 гадамі з нагоды святкавання 800-й гадавіны кіравання Саксоніяй [[Ветыны|Ветынскай дынастыі]]. Для таго, каб абараніць пано ад умоў навакольнага асяроддзя, яно было перанесенае на [[фарфор]]авую кафлю агульнай колькасцю ў прыблізна 23000 плітак паміж 1904 і 1907 гадамі. Пано мае даўжыню 102 метры і лічыцца найбуйнейшым мастацкім творам з фарфору ў свеце. На пано выяўленыя партрэты 35 [[маркграф]]аў, [[курфюст]]аў, герцагаў і каралёў Саксоніі. «Шэсце князёў» размешчана на вонкавай сцяне каралеўскай стайні ({{lang-de|Stallhof}}) [[Дрэздэнскі замак-рэзідэнцыя|Дрэздэнскага замка-рэзідэнцыі]]. == Гісторыя == У 1589 годзе вонкавая сцяна новапабудаванай каралеўскай стайні Дрэздэнскага замка-рэзідэнцыі ўжо была ўпрыгожана выявай, зробленай вапнавымі фарбамі.<ref name="Loeffler" >Fritz Löffler: ''Das alte Dresden — Geschichte seiner Bauten''. 16th ed. Leipzig: Seemann, 2006, ISBN 978-3-86502-000-0 {{ref-de}}</ref><ref name="Delau" >Reinhard Delau: ''Der Fürstenzug in Dresden.'' Edition Sächsische Zeitung, Dresden 2005, ISBN 3-938325-12-7 {{ref-de}}</ref> Да надыходзячай 800-й гадавіны [[Ветыны|Ветынскай дынастыі]] ў 1889 годзе была замоўлена іншая вялікая насценная выява, якая была выканана мастаком [[Вільгельм Вальтэр|Вільгельмам Вальтэрам]] паміж 1871 і 1876 гадамі. З-за таго, што выява хутка псавалася, яна была перанесена на 23000 плітак з [[Мейсенскі фарфор|Мейсенскага фарфору]] паміж 1904 і 1907 гадамі.<ref name="Manufaktur" >Staatliche Porzellan-Manufaktur Meissen GmbH, Historical Collection, File AA III K 70</ref> На пано выяўленыя 35 маркграфаў, курфюстаў, герцагаў і каралёў Саксоніі, пачынаючы з [[Конрад, макграф Мейсена|Конрада]], макграфа Мейсена, які кіраваў у 12 стагоддзі, і заканчваючы [[Георг, кароль Саксоніі|Георгам]], які быў каралём на працягу толькі двух гадоў у 20 стагоддзі. Выяваў толькі двух кіраўнікоў Саксоніі няма на пано — [[Генрых I, макграф Саксоніі|Генрыха I]] (каля 1089 г.) і апошняга караля Саксоніі [[Фрыдрых Аўгуст III|Фрыдрыха Аўгуста III]], які кіраваў з 1904 да 1918 года. Таксама на пано намаляваны 59 навукоўцаў, майстроў, рамеснікаў, дзяцей і фермераў.<ref name="Delau" /> Пано атрымала толькі мінімальныя пашкоджанні падчас [[Бамбардзіроўкі Дрэздэна|бамбардзіровак Дрэздэна]] 13 лютага 1945 года ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Панарама == {{Панарама|Dresden-Fuerstenzug4.jpg|4400px|«Шэсце князёў», пачынаючы з [[Конрад, макграф Мейсена|Конрада]], макграфа Мейсена, у 12 стагоддзі (злева), і заканчваючы [[Георг, кароль Саксоніі|каралём Георгам]] у пачатку 20 стагоддзя (справа)}} == Адлюстраваныя асобы == [[Файл:Dresden_Fuerstenzug_2.jpg|thumb|Партэты курфюстаў саксонскіх, каралёў польскіх і вялікіх князёў літоўскіх [[Аўгуст Моцны|Аўгуста Моцнага]] і [[Аўгуст Сас|Аўгуста Саса]]]] [[Файл:Fuerstenzug girl.jpg|thumb|Дзяўчынка сярод групы дзяцей — адзіная асоба жаночага полу на пано]] [[Файл:Wilhelm Walther.jpg|thumb|Аўтар «Шэсця князёў» — Вільгельм Вальтэр — апошняя асоба ў працэсіі]] [[Файл:COA Pahonia in Fürstenzug.jpg|thumb|Выява «Пагоні» часоў ВКЛ на пано «Шэсце князёў»]] 35 маркграфаў, курфюстаў, герцагаў і каралёў Саксоніі намаляваны конна, а салдаты і іншыя людзі суправаджаюць іх пехам. Імя кожнага кіраўніка знаходзіцца пад яго партрэтам. Усе адлюстраваныя асобы маюць апранутыя ў сучаснае адзенне. * [[Конрад, макграф Мейсена|Конрад Вялікі]] (1127—1156), заснавальнік дынастыі Ветынаў * [[Ота II Багаты|Ота II]] (1156—1190) * [[Альбрэхт I Пышны|Альбрэхт I]] (1190—1195) * [[Дытрых I, макграф Мейсена|Дытрых I]] (1195—1221) * [[Генрых III, макграф Мейсена|Генрых III]] (1221—1288) * [[Альбрэхт II, макграф Мейсена|Альбрэхт II]] (1288—1307) * [[Фрыдрых I, макграф Мейсена|Фрыдрых I]] (1307—1324) * [[Фрыдрых II, макграф Мейсена|Фрыдрых II]] (1324—1349) * [[Фрыдрых III, макграф Мейсена|Фрыдрых III]] (1349—1381) * [[Фрыдрых I, курфюст Саксоніі|Фрыдрых I]] (1381—1428) * [[Эрнст, курфюст Саксоніі|Эрнст]] (1464—1486) * [[Фрыдрых II, курфюст Саксоніі|Фрыдрых II]] (1428—1464) * [[Альбрэхт III, герцаг Саксоніі|Альбрэхт III]] (1443—1500) * [[Фрыдрых III Саксонскі|Фрыдрых III Мудры]] (1486—1525) * [[Іаган Сталы]] (1525—1532) * [[Іаган-Фрыдрых Вялікадушны]] (1532—1547) * [[Георг Барадаты]] (1500—1539) * [[Генрых V, герцаг Саксоніі|Генрых V Пабожны]] (1539—1541) * [[Морыц, курфюст Саксоніі|Морыц]] (1547—1553) * [[Аўгуст, курфюст Саксоніі|Аўгуст]] (1547—1553) * [[Крысціян I, курфюст Саксоніі|Крысціян I]] (1586—1591) * [[Крысціян II, курфюст Саксоніі|Крысціян II]] (1591—1611) * [[Іаган Георг I, курфюст Саксоніі|Іаган Георг I]] (1611—1656) * [[Іаган Георг II, курфюст Саксоніі|Іаган Георг II]] (1656—1680) * [[Іаган Георг III, курфюст Саксоніі|Іаган Георг III]] (1680—1691) * [[Іаган Георг IV, курфюст Саксоніі|Іаган Георг IV]] (1691—1694) * [[Аўгуст Моцны]] (1694—1733) * [[Аўгуст Сас]] (1733—1763) * [[Фрыдрых Крысціян]] (1763) * [[Фрыдрых Аўгуст I (кароль Саксоніі)|Фрыдрых Аўгуст I]] (1750—1827) * [[Антон, кароль Саксоніі|Антон]] (1827—1836) * [[Фрыдрых Аўгуст II (кароль Саксоніі)|Фрыдрых Аўгуст II]] (1836—1854) * [[Іаган, кароль Саксоніі|Іаган]] (1854—1873) * [[Альберт, кароль Саксоніі|Альберт]] (1873—1902) * [[Георг, кароль Саксоніі|Георг]] (1902—1904) == Памеры == Даўжыня пано «Шэсце князёў» складае 101,9 метраў, вышыня — 10,5 метраў.<ref name="Manufaktur" /> Але з-за наяўнасці 18 вокнаў у верхняй частцы, плошча паверхні, пакрытай пліткамі, складае толькі 968 м².<ref name="Manufaktur" /> Кожная фарфоравая плітка мае памер 20,5 на 20,5 см, і агульная колькасць выкарыстаных плітак роўная прыблізна 23000.<ref name="Manufaktur" /> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Fürstenzug}} * [http://www.gigapan.org/viewGigapan.php?id=37926 Выява пано «Шэсце князёў» у вялікім разрозненні] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Славутасці Дрэздэна]] [[Катэгорыя:Культура Саксоніі]] [[Катэгорыя:Пано]] 1a6zdcq58hkfsi0w1t57xafi2k9bmwa 0 225524 5158614 4995939 2026-06-26T12:54:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158614 wikitext text/x-wiki {{Павет Расійскай імперыі}} '''Горацкі павет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў [[1861]]—[[1924]] гадах. Цэнтр — горад [[Горкі]]. Утвораны ў [[1861]] годзе ў [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] з частак [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага]] і скасаванага [[Копыскі павет|Копыскага]] паветаў. Плошча 2487 кв.вёрст, насельніцтва каля 80000 чалавек (2-я палова [[XIX]] ст.). У [[1885]]—[[1886]] гадах у павеце прайшлі масавыя выступленні, якія былі звязаны з адмовай сялян ад выплаты арэнды на карысць дваран фон Валь і князёў Любамірскіх<ref>Крестьянское движение в России в 1881-1889 годах: Сборник документов. — М.: Соцэкгиз, 1960. — 964 с. — С. 475. — (Крестьянское движение в России в XIX - начале XX века).</ref>. З [[26 красавіка]] [[1919]] года ў [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]], забраны ў склад [[РСФСР]]. У 1919 годзе ў павеце адбылося [[Антысавецкае сялянскае паўстанне ў Горацкім павеце|антысавецкае сялянскае паўстанне]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/128404|title=Майданы 1919-га: у пачатку мая спаўняецца 95 гадоў Гарадзішчанскаму паўстанню|website=Наша Ніва|date=2014-05-24|access-date=2025-05-13}}</ref>. [[27 ліпеня]] [[1922]] года большая частка павета перададзена [[Смаленская губерня (РСФСР)|Смаленскай губерні]]. З сакавіка [[1924]] года Горацкі павет вернуты [[БССР]]. На той час ён быў адным з самых заселеных паветаў Беларусі — у сярэднім каля 60 чалавек на 1 кв. вярсту; па БССР – толькі 33 чалавекі<ref>{{Cite web|url=https://old.kamunikat.org/?pubid=7278|title=Горацкі раён - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|website=Горацкі раён - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2025-05-13|archive-date=9 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260109172512/https://old.kamunikat.org/?pubid=7278|url-status=dead}}</ref>. [[17 ліпеня]] [[1924]] года скасаваны, большая частка яго тэрыторыі ўключана ў [[Аршанская акруга|Аршанскую акругу]], у складзе якой утвораны [[Горацкі раён]]. == Воласці (канец [[XIX]] ст.) == # Баеўская # Гарадзішчанская # Горацкая # Дубровенская # Любініцкая # Маслакоўская # Нічыпаравіцкая # Пугляеўская # Раманаўская # Саўская # Святошыцкая # Хаўбнянская == Ураднікі павета == * [[Горацкія павятовыя маршалкі]] {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5}} {{Паветы Магілёўскай губерні}} {{Паветы Гомельскай губерні}} [[Катэгорыя:Паветы Магілёўскай губерні]] [[Катэгорыя:Паветы Гомельскай губерні]] [[Катэгорыя:Паветы Смаленскай губерні]] [[Катэгорыя:Горацкі павет| ]] 8bx9dbrrd0t1j7v89hv6cfka9m6d2i3 0 227276 5158799 4880989 2026-06-27T10:27:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158799 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Дангола |арыгінальная назва = {{lang-ar|دنقلا}} |падначаленне = |краіна = Судан |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =Dongola market.jpg |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 19|lat_min = 10|lat_sec = 11 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 28|lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Аль Урды |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 226 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 13563 |год перапісу = 2012 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Arusha |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = }} '''Дангола''' ({{lang-ar|دنقلا}}) — [[горад]] на поўначы [[Судан]]а, адміністрацыйны цэнтр вілаята Поўнач. Насельніцтва ([[2012]] г.) — 13 563 чал. == Гісторыя == Горад Дангола быў заснаваны ў [[XIV]] стагоддзі [[арабы|арабамі]] пасля зруйнавання [[Старая Дангола|Старой Данголы]]. Меў [[крэпасць]], апісаную ў [[1699]] годзе. [[Францыя|французскім]] вандроўнікам Шарлям Пансэ. У [[1820]] годзе захоплены [[Егіпет|егіпцянамі]]. У [[1896]] годзе для падаўлення паўстання махдзістаў у горад уведзены [[Вялікабрытанія|брытанскія]] войскі. З [[1956]] года ў складзе незалежнага [[Судан]]а. == Геаграфія == Горад Дангола месціцца на левым беразе тракі [[Ніл]] за 458 км на паўночны захад ад [[Хартум]]а, сталіцы [[Судан]]а, за 600 км на паўднёвы захад ад [[Асуан]]а. [[Клімат]] субрапічны пустынны. Сярэдняя [[тэмпература паветра]] студзеня +17,6 °C. Сярэдняя тэмпература чэрвеня +34 °C. Гадавая колькасць [[Ападкі|ападкаў]] — 13,6 мм. == Эканоміка == Дангола — важны транзітны цэнтр на поўначы Судана. У горадзе працуе [[Універсітэт|ўніверсітэт]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.lonelyplanet.com/sudan/dongola Introducing Dongola] * [http://www.itbeganinafrica.com/inspiring-places/sudan-temple-too-far-dongola SUDAN: A TEMPLE TOO FAR IN DONGOLA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305103142/http://www.itbeganinafrica.com/inspiring-places/sudan-temple-too-far-dongola |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://www.dongola.climatemps.com Dongola Climate & Temperature] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170517185312/http://www.dongola.climatemps.com/ |date=17 мая 2017 }} {{Населеныя пункты на Ніле}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Судана|Дангола]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Ніле]] 5le13tgyt2ecqmorhyd2kd06se02hu4 0 248073 5158616 5149778 2026-06-26T13:03:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158616 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Горваль |выява = Horvaĺ_(3).jpg |подпіс = |вобласць = Гомельская |раён = Рэчыцкі |сельсавет2 = Глыбаўскі |дата заснавання = XII ст. |першае згадванне = XV ст. |нацыянальны склад = [[беларусы]] |канфесійны склад = [[Праваслаўе|праваслаўныя]] |add1n = [[Рака]] |add1 = [[Бярэзіна]] |add2n = [[Аўтобусны прыпынак]] |add2 = Горваль |add3n = Аддзяленне [[Пошта|паштовай]] [[Сувязь (тэхніка)|сувязі]] |add3 = перасоўнае-6 ([[Горад|г.]] [[Рэчыца]]) |OpenStreetMap = 243043183 }} '''Го́рваль'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Horvaĺ}}) — [[вёска]] ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Глыбаўскі сельсавет (Рэчыцкі раён)|Глыбаўскага сельсавета]]. Старадаўняе [[мястэчка]] Рэчыччыны. == Геаграфія == Размешчана на правым беразе Бярэзіны, за 30 км на паўночны захад ад [[Рэчыца|Рэчыцы]] і чыгуначнай станцыі [[Рэчыца (станцыя)|Рэчыца]] (лінія [[Гомель (станцыя)|Гомель]] — [[Калінкавічы (станцыя)|Калінкавічы]]). Асфальтаваная [[дарога]] злучае вёску з [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|шашой]] {{Таблічка-by|Р|82}} [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскі]] — [[Парычы]] — [[Рэчыца]]. Забудова складаецца з простай вуліцы з 3 завулкамі, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад (уздоўж ракі) і забудаванай драўлянымі сядзібамі. == Назва == Паводле слоўнікаў XVIII—XIX стст., ''горваль'' (наз. муж. роду) — бурбалка на [[Вада|вадзе]]<ref>Церковный словарь. — [[Масква|Москва]]: [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Императорский московский университет]], [[1773]]. — С. [https://books.google.by/books?id=XXNpAAAAcAAJ&pg=PA67&lpg=PA67&dq=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C+%D0%BF%D1%83%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8C&source=bl&ots=k0LBUYkqwW&sig=4tLWIHICcBu-S04oLguaKdXpbX8&hl=be&sa=X&ved=0ahUKEwiR1riQz93TAhXMkiwKHWUQAOMQ6AEIKzAC#v=onepage&q&f=false 67]. {{ref-ru}}</ref>. У канцы XVIII ст. слова ўжо пазначалася як старадаўняе. == Гісторыя == === Старажытнасць === Вынікі [[Археалогія Беларусі|археалагічных]] даследаванняў паказваюць, што першыя паселішчы [[Чалавек|людзей]] на месцы вёскі існавалі ў [[Першабытнае грамадства|першабытнаабшчынным часе]], задоўга да ўтварэння Горвалі. У цэнтры вёскі выяўлена стаянка, якая адносіцца да позняга перыяду [[Каменны век|каменнага веку]] — [[неаліт]]у (4-е — 2 тысячагоддзі да н. э.). У вёсцы маюцца 2 [[Гарадзішча|гарадзішчы]]. Больш раннім з іх з’яўляецца тое, якое абазначаюць як гарадзішча-2. Яно знаходзіцца на заходняй ускраіне вёскі. Першапачаткова гэта гарадзішча было заселена ў [[Жалезны век|жалезным веку]] — у часы [[Мілаградская культура|мілаградскай]] ([[VII стагоддзе да н.э.|VII]] — [[II стагоддзе да н.э.|II]] [[Стагоддзе|стагоддзі]] да н. э.) і [[зарубінецкая культура|зарубінецкай]] (II ст. да н. э. — [[II стагоддзе|II ст. н. э.]]) [[Археалагічная культура|культур]]<ref name="К.">''Ксяндзоў, У.'' Горваль, група археалагічных помнікаў / У. Ксяндзоў, Г. Штыхаў // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларус. Энцыкл.]]; Рэдкал.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.) і інш.; [[Мастак|Маст.]] Э. Э. Жакевіч. — [[Мінск]]: [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], [[1996]]. — С. 88. ISBN 985-11-0041-2.</ref>. === У Сярэднявеччы === Гарадзішча-2 было паўторна заселена ў перыяд Высокага Сярэднявечча (X—XIII ст.). Паводле археалагічных звестак, умацаванае паселішча на гарадзішчы і побач з ім існавала ўжо ў XII—XIII ст. Верагодна, уваходзіла ў [[Рэчыцкая воласць|Рэчыцкую воласць]] [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскага княства]]. У 1239 г. Чарнігаўскае княства было спустошана [[Мангола-татарскае нашэсце|татара-мангольскімі заваёўнікамі]], яго землі трапілі пад уладу [[Залатая Арда|Арды]]. За 0,3 км на ўсход ад вёскі існуе курганны могільнік X—XIII ст. У сярэдзіне XIV ст. землі Чарнігаўскага княства былі далучаны да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У [[Пісьмовасць|пісьмовых]] [[Гістарычная крыніца|крыніцах]] Горваль упершыню згадваецца ў «[[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]]», які складзены ў канцы XIV ст., верагодна, у [[Кіеў|Кіеве]] (захаваўся ў летапісах XV ст.): {{Пачатак цытаты}} А се [[Вялікае Княства Літоўскае|Литовьскыи]]: […] [[Орша|Рша]] камен. Горволь. [[Свіслач (Асіповіцкі раён)|Свислочь]]. [[Лукомль]]. [[Лагойск|Логоско]]. […] <small>([[Старажытнаруская мова|Ст-руск.]])</small> {{Канец цытаты|крыніца=''[[Археаграфія|Археаграфічны]] спіс [[Вялікі Ноўгарад|Навагародскага]] I-га [[летапіс]]у малодшага зводу''<ref>''Тихомиров, М. Н.'' Русское летописание. — [[Масква|Москва]]: Наука, [[1979]]. — С. [http://www.russiancity.ru/books/b72.htm 95.] {{ref-ru}}</ref>.}} «[[ВКЛ|Літоўскімі]]» гэты [[дакумент]] называе гарады [[ВКЛ]] — [[Беларусы|беларускія]], а таксама ўласна [[Літва|літоўскія]] са значнай колькасцю [[Усходнія славяне|усходнеславянскага]] [[насельніцтва]]<ref>''Тихомиров, М. Н.'' Русское летописание. — Москва: Наука, 1979. — С. [http://www.russiancity.ru/books/b72.htm 110.] {{ref-ru}}</ref>. У канцы XIV — пачатку XV ст. Горваль вылучаны ў якасці цэнтра асобнай воласці, якая ахоплівала абодва берагі [[Дняпро|Дняпра]] і Бярэзіны<ref name=Н.>''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч, В.]]'' Горваль, вёска // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 88.</ref>. [[Файл:POL COA Leliwa.svg|thumb|80px|left|[[Герб]] Манівідаў «[[Ляліва (герб)|Ляліва]]».]] Пры вялікім князе [[Вітаўт|Вітаўце]] горвальскім [[Маёнтак|маёнткам]] валодаў першы [[Ваяводы віленскія|намеснік віленскі]] [[Войцех Манівід]] (удзельнік [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]]). Каля 1424 г. уладальнікам становіцца, відаць, яго сын — [[Ваяводы троцкія|намеснік троцкі]], затым [[Віленскае ваяводства|віленскі]] [[Івашка Манівідавіч|Іван]], а ў [[1458]] — адзін з унукаў: [[Войцех Янавіч Манівід|Войцех]] ([[Ваяводы новагародскія|намеснік навагародскі]]), альбо Ян<ref>''Кондратьєв, І.'' В. [http://shron.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Rozumovski_zustrichi_zbirnyk_naukovykh_prats.pdf Володарі Любеча за часів Великого Князівства Литовського]{{Недаступная спасылка}} // Розумовські зустрічі. № 3. — [[Чарнігаў|Чернігів]]: Сіверський центр післядипломної освіти, [[2016]]. — С. 194—203. ISSN 2409—2037. {{ref-ua}}</ref>. Па згасанні роду Манівідаў Горваль — [[Дзяржаўная ўласнасць|дзяржаўнае ўладанне]]. === У Новы час === [[Файл:Herb Swiat.jpg|thumb|left|80px|Герб Шалухаў «Свет».]] [[Файл:POL COA Giedroyć.svg|thumb|80px|Герб [[Род Гальшанскіх|Гальшанскіх]] «[[Гіпацэнтаўр (герб)|Гіпацэнтаўр]]».]] [[Файл:Arms of the House of Sforza.svg|thumb|left|80px|Герб роду [[Дынастыя Сфорца|Сфорца]].]] [[Файл:POL COA Pogoń Litewska Książęca.svg|thumb|80px|Герб Сангушкаў «[[Герб «Пагоня»|Пагоня]] [[ВКЛ|літоўская]]».]] [[Файл:Banner of Rečyca paviet.svg|thumb|100px|[[Харугва]] [[Рэчыца|Рэчыцкага]] [[павет]]у.]] У 1500—1537 гг., у час знаходжання суседняй Гомельскай воласці ў складзе [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскай дзяржавы]], Горваль меў важнае абарончае значэнне на мяжы з апошняй. У [[1503]] у дамове паміж [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]] і [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікім Княствам Маскоўскім]] паселішча называецца мястэчкам. Пад [[1510]] Горваль значыцца як цэнтр воласці на гасцінцы [[Бабруйск]] — [[Чарнігаў]]. Паводле дакументальных звестак, за гэтыя гады Горвальская воласць 5 разоў падверглася маскоўскім набегам, напрыклад, у [[1525]] «многія сёлы [[Мазыр]]скія і воласці [[Стрэшын]]скую і Горвальскую зваявалі, статкі людзей парабавалі, людзей пакатавалі а іншых пасяклі а многіх у [[палон]] павялі»<ref>[http://elib.shpl.ru/ru/nodes/10296-t-35-1882#page/732/mode/flip-book/zoom/6 Сборник Императорского Русского исторического общества. — Санкт-Петербург: тип. Ф. Елеонского и К°, 1882. — Т.35. — С. 697—698. {{ref-ru}}]</ref>. Здараліся таксама напады [[Крымскае ханства|крымска-татарскіх]] войск. Для абароны быў пабудаваны [[Горвальскі замак]]. Ён існаваў у [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст., размяшчаўся на [[Усход|ўсходняй]] ускраіне паселішча, на правым беразе [[Бярэзіна|ракі]]. Ад яго захавалася горвальскае гарадзішча-1 (замчышча). Горвальскі маёнтак, які з’яўляўся дзяржаўнай уласнасцю, даваўся ў валоданне [[дзяржаўца]]м (вялікакняжацкім намеснікам). З [[1528]] дзяржаўцам горвальскім быў [[баяры]]н Багдан Шалуха, з [[1531]] — [[князь]] [[Януш Юр’евіч Гальшанскі-Дубровіцкі|Я. Ю. Гальшанскі-Дубровіцкі]], потым уладальніцай маёнтку была [[Вялікі князь ВКЛ|вялікая княгіня]] [[Бона Сфорца]]. Падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1534—1537)|вайны паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Вялікім Княствам Маскоўскім 1534—1537 гадоў]] Горваль у [[1535]] зруйнавалі і спалілі [[Вялікае Княства Маскоўскае|маскоўскія]] захопнікі. У [[1543]] князь ковельскі Васіль Міхайлавіч Сангушка атрымаў у Боны Сфорцы маёнткі Горваль, [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]] і [[Смальяны|Смаляны]] ў абмен на [[Ковель]]; з гэтага часу Горваль знаходзіўся ў валоданні [[Сангушкі|Сангушкаў]]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай [[1565]]—[[1566]] мясцовасць увайшла ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкі павет]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. З [[1 ліпеня]] [[1569]] года Горваль у выніку [[Люблінская унія|аб’яднання]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскім Каралеўствам]] — у створанай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. У час [[Паўстанне Хмяльніцкага|казацка-сялянскай вайны 1648—1651 гг.]] атрад [[Узброеныя сілы|войск]] ВКЛ пад камандаваннем [[Стражнік вялікі літоўскі|стражніка вялікага літоўскага]] Рыгора Лукашавіча [[Святаполк-Мірскія|Мірскага]] ў [[1648]] г. пацярпеў паражэнне пад Горвалем на пераправе праз Бярэзіну ад казацкага [[Полк|палка]] [[Гетманшчына|Гетманшчыны]], якім камандаваў [[палкоўнік]] [[Філон Гаркуша|Ф. Гаркуша]]. Напачатку [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускім царствам 1654—1667 гг.]] Горваль ў [[лістапад]]зе [[1654]] спалілі войскі наказнога [[гетман]]а [[Запарожскія казакі|запарожскага]] [[Іван Нікіфаравіч Залатарэнка|І. Н. Залатарэнкі]] (знаходзіліся на службе ў маскоўскага цара). У [[1661]] Горваль згадваецца ў [[Геаграфія|геаграфічным]] трактаце «Падарожжа ў [[Рускае царства|Масковію]]» [[барон]]а Аўгустына Майерберга і Гарацыя Вільгельма Кальвуччы, [[Пасол|паслоў]] [[Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі|Рымскага імператара]] — хоць [[шлях]] [[пасольства]] не пралягаў праз [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыччыну]], аўтары адзначылі Горваль як паселішча ля ўпадзення Бярэзіны ў Дняпро<ref>[http://www.runivers.ru/lib/book4754/58863/ Путешествiе въ Московiю барона Августина Майерберга и Горацiя Вильгельма Кальвуччи, пословъ Августѣйшега Римскаго Императора Леопольда къ Царю и Великому Князю Алексѣю Михайловичу въ 1661 году, описанное самимъ барономъ Майербергомъ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200930161052/https://runivers.ru/lib/book4754/58863/ |date=30 верасня 2020 }}. — Москва: [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Университетская]] [[Друкарня|типография]], [[1874]]. — 260 с. {{ref-ru}}</ref>. З [[1698]] г. мясцовасць згадваецца як [[маёнтак]] [[Віленскі капітул|Віленскага капітула]] (калегіі пры [[Каталіцтва|каталіцкім]] [[епіскап]]е). У [[1731]] г. маёнтак Горваль налічваў 294 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымы]]. Пад [[1784]] г. у мястэчку згадваецца [[Царква (збудаванне)|царква]], маёнтак уключаў 13 вёсак і 5 [[Слабада (паселішча)|слабод]]. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Горваль апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]], у Рэчыцкім павеце Чарнігаўскай, з [[1796]] — [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Стаяў на шляху [[Віцебск]] — [[Магілёў]] — Кіеў<ref>''Бутурлин, Д. П.'' История нашествия императора Наполеона на Россию в 1812-м году. — Ч. 1. — [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Петербург]]: Военная [[Друкарня|типография]], [[1837]]. — С. [https://books.google.by/books?id=CwWPBQAAQBAJ&pg=PA114&lpg=PA114&dq=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C+1812&source=bl&ots=SlltTxAWNU&sig=6D_5JShXIsdt0zQuOlDlIugEsvc&hl=be&sa=X&ved=0ahUKEwjIxbvgwOLTAhWFJZoKHeSBAR0Q6AEIKzAC#v=onepage&q&f=false 114], [https://books.google.by/books?id=VKRKAQAAMAAJ&pg=PA116&lpg=PA116&dq=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C+1812&source=bl&ots=wbXMX2y-wh&sig=QHksdbRNU3quB77_Lsh04pVBDsQ&hl=be&sa=X&ved=0ahUKEwjIxbvgwOLTAhWFJZoKHeSBAR0Q6AEIJjAB#v=onepage&q&f=false 116]. {{ref-ru}}</ref>. Пасля [[Вайна 1812 года|вайны паміж Францыяй і Расійскай Імперыяй 1812 г.]] згадваецца ў [[Снежань|снежні]] [[1813]] сярод пунктаў, у якіх былі размешчаны [[Руская імператарская армія|расійскія войскі]]<ref>Акты, документы и материалы для политической и бытовой истории 1812 г., собранные и изданные по поручению Его Императорского Высочества Великого князя Михаила Александровича / под ред. К. А. Военского. — Санкт-Петербург: [[Друкарня|тип.]] Штольценбурга, [[1909]]. — Т. 1. — 582, IX с. — (Сб. Императ. ист. о-ва. Т. 128). — С. [https://books.google.by/books?id=CIkVAwAAQBAJ&pg=PA98&lpg=PA98&dq=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C+1812&source=bl&ots=Rb_xlZdcys&sig=g55onxWa_424KngMPZ-fxq4OgOA&hl=be&sa=X&ved=0ahUKEwjo-rC6y-LTAhWiApoKHfMlAwUQ6AEIITAA#v=onepage&q&f=false 98.] {{ref-ru}}</ref>. Горвальскі маёнтак быў канфіскаваны ў ліку маёнткаў [[Каталіцтва ў Беларусі|каталіцкай]] царквы, з [[1835]] г. знаходзіўся ў валоданні паноў Халадоўскіх. У мястэчку дзейнічала драўляная царква [[Тройца|Прасвятой Тройцы]] (у ёй захоўваліся метрычныя [[Кніга|кнігі]] з [[1792]]), капітальна адрамантаваная ў [[1851]]. Станам на [[1858]] у мястэчку было 126 двароў, на [[1859]] — 85<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} — С. 379.</ref>. 3 [[1861]] Горваль — цэнтр воласці. У [[1864]] тут адкрылася народнае вучылішча. У [[1882]] маёнтак набыў Г. Ф. Менгдэн, праз 6 гадоў — П. А. Зубаў. На 1882 г. у Горвалі каля 100 двароў, насельніцтва працавала на лесасплаве і ў [[Гандаль|гандлі]] — уніз па рацэ прадавалася [[Збожжавыя культуры|збожжа]] і лесаматэрыялаў на 500 тыс. [[Расійскі рубель|руб.]] [[серабро]]м у год, меліся [[Сяло|сельская]] школа і валасная бальніца, праз мястэчка праходзіў [[Пошта|паштовы]] тракт Бабруйск — Рэчыца; у воласці 12 вясковых старостваў, 25 вёсак, 1087 жыхароў [[Мужчына|мужчынскага]] полу<ref name=H.>Horwal // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3}} — S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/157 157] {{ref-pl}}</ref>. У [[1885]] у склад Горвальскай воласці ўваходзіла 15 паселішчаў з 471 дваром; працавала паштовая кантора. Паводле вынікаў [[Перапіс насельніцтва|перапісу]] [[1897]] існавалі царква, 2 [[Малітва|малітоўныя]] дамы, народнае вучылішча, прыстань, [[хлеб]]азапасны [[магазін]], 21 [[крама]], гандлёвы рад, заезны двор, [[карчма]]. На стромкім беразе Бярэзіны размяшчалася сядзіба маёнтка, якую ад мястэчка аддзялялі [[парк]] і [[Садавіна|пладовы]] [[сад]]. [[Файл:Horval._Горваль_(I._Sierbaŭ,_1912).jpg|thumb|Царква ў Горвалі. <small>[[Фатаграфія|Фота]]: [[І. Сербаў]], [[1912]].</small>]] Падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гг. у Расійскай імперыі]] у [[Снежань|снежні]] [[1905]] адбылося [[Горвальскае выступленне сялян (1905)|Горвальскае выступленне сялян]]. З [[25 сакавіка]] [[1918]] года Горваль — у абвешчанай [[БНР|Беларускай Народнай Рэспубліцы]]. [[Файл:Horval. Горваль (1918).jpg|thumb|Выгляд на Горваль з боку ракі. <small>1918.</small>]] У ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў [[сакавік]]у — снежні [[1918]] г. мястэчка было [[Акупацыя|акупавана]] [[Германская імперыя|германскімі]] войскамі. Згодна германа-украінскай дамове ад [[2 студзеня]] 1918, Рэчыцкі павет пад канец сакавіка 1918 германскія ўлады перадалі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]], ён быў уключаны ў [[Дрыгавіцкая зямля|Дрыгавіцкую зямлю]] [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]<ref>''Голубева, В.'' [http://www.rw.by/corporate/press_center/reportings_interview_article/2012/09/k_150_letiju_belorusskoj_zhel6/ К 150-летию Белорусской железной дороги. Баста! Год 1918: дорога как объект противоречий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301234118/https://www.rw.by/corporate/press_center/reportings_interview_article/2012/09/k_150_letiju_belorusskoj_zhel6/ |date=1 сакавіка 2021 }} / В. Голубева, В. Мазец // rw.by. — [[2012]]. — [[13 верасня|13 сентября]]. {{ref-ru}}</ref> (з [[29 красавіка]] — [[Украінская Дзяржава]], альбо Гетманат, у якой падзел на землі быў адменены і вернуты падзел на губерні, Рэчыцкі павет быў уключаны ў Кіеўскую губерню, а [[14 жніўня]] — у новаўтвораную [[Палеская акруга|Палескую акругу]]; [[14 снежня]] адноўлена УНР). Супраць германскай акупацыі дзейнічаў Горвальскі [[Партызаны|партызанскі]] атрад, які быў адным з самых значных у [[Гомельскае Палессе|Гомельскім Палессі]]. У жніўні 1918 ён першым з партызанскіх атрадаў гэтага краю пачаў наступленне ў бок [[Гомель|Гомеля]]<ref>''Шекун, О.'' [http://library.by/portalus/modules/belarus/readme.php?subaction=showfull&id=1447839607&archive=&start_from=&ucat=& Изгнание немецких захватчиков из Белоруссии в 1918 году] // [[Гісторыя|Исторический]] [[Часопіс|журнал]]. — [[1944]]. — № 1. — С. 39—46. {{ref-ru}}</ref>. [[30 жніўня]] ў мястэчку пры рэквізіцыі хлеба і фуража былі забіты нямецкі [[афіцэр]] і 3 [[салдат]]а<ref>''Жибарев, П.'' [http://library.by/portalus/modules/belarus/readme.php?subaction=showfull&id=1441922840&archive=&start_from=&ucat=& Борьба партизан Белоруссии против немецких захватчиков в 1918 году] // Исторический журнал. — [[1942]]. — № 5. — С. 19—26. {{ref-ru}}</ref>. У пачатку [[Верасень|верасня]] атрад разграміў нямецкі [[гарнізон]]<ref>[http://archives.gov.by/index.php?id=119226 Сопротивление оккупации] // archives.gov.by. {{ref-ru}}</ref> і [[Украінская Дзяржава|украінскую]] варту ў Горвалі. === У Найноўшы час === [[1 студзеня]] [[1919]] года Горваль у складзе Горвальскай воласці Рэчыцкага павета Мінскай губерні ўвайшоў ва ўтвораную [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|ССРБ]]. Пры ўтварэнні [[27 лютага]] 1919 г. [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўска-Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]], ва [[Беларусь у польска-савецкай вайне|ўмовах савецка-польскай вайны]] і наступлення [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскіх]] войск, усходнія [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускія землі]], у тым ліку Рэчыцкі павет, не былі ўключаны ў [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛБССР]], а перададзены ў [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], дзе Рэчыцкі павет увайшоў ва ўтвораную [[20 красавіка]] 1919 [[Гомельская губерня|Гомельскую губерню]]. У час [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайны]] 1919—[[1921]] гг. частку Рэчыцкага павета, у т. л. Горваль, у [[1920]] займалі [[Узброеныя сілы Польшчы|польскія войскі]]. [[10 красавіка]] 1920 г. гэта частка Рэчыцкага павета была ўключана польскай Грамадзянскай управай усходніх зямель ва ўзноўлены ёю [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]], які знаходзіўся ва ўтворанай польскімі ўладамі Брэсцкай акрузе. [[8 снежня]] [[1926]] г. Рэчыцкі павет, у т. л. Горваль, [[Узбуйненне БССР|вернуты]] [[БССР|Беларускай ССР]] (якая была адноўлена [[31 ліпеня]] 1920, уваходзіла з [[30 снежня]] [[1922]] да [[26 снежня]] [[1991]] у [[СССР]], з [[19 верасня]] [[1991]] — [[Рэспубліка Беларусь]]). З [[8 снежня]] 1926 Горваль — цэнтр утворанага [[Горвальскі раён|Горвальскага раёна]] [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] і [[Горвальскі сельсавет|Горвальскага сельсавета]]; [[9 чэрвеня]] [[1927]] у сувязі са скасаваннем Рэчыцкай акругі Горвальскі раён быў уключаны ў [[Гомельская акруга|Гомельскую акругу]]. [[4 жніўня]] [[1927]] Горвальскі раён скасаваны, Горваль — цэнтр сельсавета ў Рэчыцкім раёне Гомельскай акругі ([[26 ліпеня]] [[1930]] акругі былі скасаваны). Пры ўтварэнні абласцей [[15 студзеня]] [[1938]] Горваль у складзе Рэчыцкага раёна быў уключаны ў Гомельскую вобласць. [[27 верасня]] 1938 мястэчкі, як тып населеных пунктаў, былі скасаваны, і Горваль аднесены да вёсак. Працавалі пачатковая школа і школа-сямігодка, хата-чытальня, бальніца, аддзяленне [[Спажывецтва|спажывецкай]] [[Кааперацыя|кааперацыі]], [[Сельская гаспадарка Беларусі|сельскагаспадарчае]] [[крэдыт]]нае таварыства, [[Парасілавая ўстаноўка|паравы]] [[млын]]. У [[Другая сусветная вайна|II сусветную вайну]] ў [[Ліпень|ліпені]] [[1943]] г. вёска [[Пажар|спалена]] [[Нямецка-фашысцкія захопнікі|нямецка-фашысцкімі захопнікамі]], якія загубілі 93 яе жыхароў. [[19 лістапада]] 1943 партызаны разграмілі каля вёскі нямецкую часць і ўтрымлівалі вёску да падыходу [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ([[Горвальская аперацыя]] 1943 г.). Пасля [[Вайна|вайны]] адноўлена. З [[2 красавіка]] [[1959]] года — у Глыбаўскім сельсавеце. Дзейнічалі клуб, [[бібліятэка]], аддзяленне сувязі, [[аптэка]], 2 крамы. == Інфраструктура == Працуе фельчарска-[[Акушэрства|акушэрскі]] пункт. == Насельніцтва == * XIX стагоддзе: 1870 год — 186 Рэвізская душа|рэвізскіх муж. душ; 1882 год — каля 1000 Жыхары|жых.<ref name=H. />; 1892 год — 2146 жых.; 1897 год — 1589 жых. * XX стагоддзе: 1908 год — 1673 жых.; 1940 год — 360 двароў, 1563 жых.; 1959 год — 759 жых.; 1993 год — 138 дв., 250 жых.<ref name=Н. />; 1997 год — 130 дв., 240 жых.; 2004 год — 101 дв. * XXI стагоддзе: 2004 год — 161 жых.<ref>{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref> == Славутасці == === Археалагічныя помнікі === * Стаянка перыяду неаліту, 4 — 2 [[Тысячагоддзе|тыс.]] да н. э. — у цэнтры вёскі, каля могілак (з навакольнай мясцовасці не вылучаецца). Выявіў і абследаваў у [[1977]] г. У. П. Ксяндзоў. [[Культурны пласт]] на большай частцы разбураны [[Вецер|ветравой]] [[Эрозія (геалогія)|эрозіяй]]. Знойдзены [[Крэмень|крамянёвыя]] [[Скрабок|скрабкі]], наканечнікі [[Страла|стрэл]], [[нож]]ападобныя пласціны, [[адшчэп]]ы, фрагменты [[Гліна|гліняных]] вырабаў, упрыгожаных грабеньчата-ямачным [[арнамент]]ам. {{ГККРБ|313В000696}} * Гарадзішча-2 перыяду жалезнага веку і Сярэднявечча, 1-ае тыс. да н.э. — ІI ст. н.э. і XI—XIII ст., катэгорыя 3 (гісторыка-культурныя каштоўнасці [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|рэгіянальнага]] значэння) — на заходнім ускрайку вёскі. Пляцоўка [[Трохвугольнік|трохвугольная]], [[Плошча|пл.]] 600 [[Квадратны метр|м²]]. З боку поля [[Умацаванне|ўмацавана]] [[Вал (фартыфікацыя)|валам]] і [[Роў (фартыфікацыя)|ровам]]. Даследавала ў [[1958]] г. [[Вольга Мікалаеўна Мельнікоўская|В. М. Мельнікоўская]], у [[1976]] [[Георгій Васілевіч Штыхаў|Г. В. Штыхаў]]. Культурны пласт 0,6 м. Знойдзены рэшткі ляпнога [[посуд]]у, [[Ганчарства|ганчарнай]] [[Кераміка|керамікі]] [[XI стагоддзе|XI]]—XIII ст. (у верхняй частцы). {{ГККРБ|313В000697}} * Курганны могільнік перыяду Сярэднявечча, X—XIII ст., катэгорыя 3 — за 300 м на ўсход ад вёскі, на правым беразе р. Бярэзіны. 30 насыпаў вышынёй 0,5 — 2 м, [[дыяметр]]ам 9 — 12 м<ref name=К./>. {{ГККРБ|313В000695}} * Гарадзішча-1 перыяду Сярэднявечча і Новага часу (замчышча), XIII—XVIII ст., катэгорыя 3 — на ўсходнім ускрайку вёскі, на правым беразе р. Бярэзіны. Мае форму, блізкую да [[Чатырохвугольнік|чатырохвугольнай]] (40 × 20 м), з [[Усход|усх.]] боку — сляды земляных [[бастыён]]аў. З [[Поўнач|поўн.]] і [[Поўдзень|поўд.]] ахаваны прыроднымі [[яр]]амі, з усх. — высокім (да 13 м) [[схіл]]ам берага ракі, з напольнага боку — штучнымі ровам і валам. Даследаваў у [[1981]] [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. А. Ткачоў]]<ref>''Ткачоў, М.'' Горвальскі замак // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларус. Энцыкл.]]; Рэдкал.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.) і інш.; [[Мастак|Маст.]] Э. Э. Жакевіч. — [[Мінск]]: [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], [[1996]]. — С. 89. ISBN 985-11-0041-2.</ref>. Статус гісторыка-культурных каштоўнасцей нададзены Пастановай [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета міністраў Рэспублікі Беларусь]] ад [[14 мая|14.05.]][[2007]] № 578<ref name=Г.>[http://icomos.by/belaruskiya-narmatynyya-akty/20-spis-pomnikau/50-gomelskaya-voblasts Гомельская вобласць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170925012200/http://icomos.by/belaruskiya-narmatynyya-akty/20-spis-pomnikau/50-gomelskaya-voblasts |date=25 верасня 2017 }} // http://icomos.by {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170607081723/http://icomos.by/ |date=7 чэрвеня 2017 }}.</ref>. Уласнік матэрыяльных аб’ектаў, якім нададзены статус [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] — Глыбаўскі сельскі выканаўчы камітэт<ref>[http://www.files.rechitsa.by/kultura/spisok_kulture.pdf Звесткі аб матэрыяльных аб’ектах Рэчыцкага раёна, якім нададзены статус гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170706235616/http://www.files.rechitsa.by/kultura/spisok_kulture.pdf |date=6 ліпеня 2017 }} // rechitsa.by.</ref>. {{ГККРБ|313Д000698}} === Мемарыялы === * Брацкая магіла, 1941—1944 г., катэгорыя 3. Статус гісторыка-культурнай каштоўнасці нададзены Пастановай Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14.05.2007 № 578<ref name=Г./>. === Страчаная спадчына === * [[Царква Прасвятой Тройцы, Горваль|Царква Прасвятой Тройцы]] XVIII ст. === Цікавыя факты === * Падобную назву (Горваль, {{lang-fr|Gorouol}}) маюць: рака ў [[Буркіна-Фасо]] і [[Нігер]]ы (правы [[прыток]] [[Нігер (рака)|р. Нігер]]), вёска і камуна ля гэтай ракі (у [[дэпартамент|дэпартаменце]] Тэра, [[правінцыя]] Цілаберы, Нігер). * Рускі пісьменнік [[Леў Мікалаевіч Талстой|Леў Талстой]] 2 студзеня 1910 года даслаў адказ жыхару Горваля М. Г. Рабкіну на яго ліст, у якім Рабкін пытаў, чаму Л. Талстой у рамане «[[Вайна і мір]]» 2 разы ўжыў зняважліва слова «[[Жыды|жыд]]». Талстой патлумачыў, што слова не мае па сутнасці ніякага іншага значэння, як вызначэнне нацыянальнасці, як ''[[Французы|француз]]'' і т. п., і калі гэта слова, на жаль, атрымала ў апошні час нейкае зняважлівае значэнне, то пісьменнікам ні ў якім выпадку не магло быць ужыта ў гэтым значэнні<ref>[http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/pisma/1910-yanvar-aprel/letter-2.htm Толстой Л. Н. — Рабкину М. Г., 2 января 1910 г.] // tolstoy-lit.ru {{ref-ru}}</ref>. * Горваль — адно з месцаў дзеянняў у рамане сучаснага аўтара Р. З. Святаполк-Мірскага (г. [[Брэст]]) «Служыцелі таемнай веры», дзеянне адбываецца ў XV ст. == Вядомыя асобы == * [[Ізраіль Веніямінавіч Герчыкаў]] (1889 — ?) — беларускі і расійскі гісторык. * [[Андрэй Якаўлевіч Варанчук|Варанчук Андрэй Якаўлевіч]] (1915—2007) — [[Герой Савецкага Саюза]], камандзір артылерыйскай батарэі, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. * [[Анатоль Фёдаравіч Дзюбко|Дзюбко Анатоль Фёдаравіч]] (1923—2009) — Герой Савецкага Саюза, камандзір артылерыйскай батарэі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|5|Горваль||359}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Cite web|url=https://www.belhistory.eu/archives/4011|title=Юрый Мыцык. Інвентар і люстрацыі Лоева і Горваля XVII — сярэдзіны XVIII ст. {{!}} Беларускі Гістарычны Агляд|access-date=2023-10-11}} {{Глыбаўскі сельсавет (Рэчыцкі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Глыбаўскі сельсавет (Рэчыцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Горваль| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] bcljkj49o3fcayjru7wty3pgbr7c0su 0 249605 5158625 4607381 2026-06-26T14:01:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158625 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Гоцка-Сандзён |Нацыянальная назва = sv/Gotska Sandön |Карта = Gotska Sandon map RU.png |Краіна = Швецыя |Рэгіён = лен Готланд |Акваторыя = Балтыйскае мора |lat_dir = N |lat_deg = 58 |lat_min = 21 |lat_sec = 38 |lon_dir = E |lon_deg = 19 |lon_min = 14 |lon_sec = 53 |CoordScale = |Плошча = 36,54 |Найвышэйшы пункт = 42 |Насельніцтва = 0 |Год перапісу = 2014 |Выява = Gotska sandon.JPG |Подпіс выявы = Гоцка-Сандзён з самалёта }} '''Гоцка-Сандзён'''<ref>Напісанне '''Гоцка-Сандзён''' у адпаведнасці з картай да артыкула: Швецыя // {{крыніцы/БЭ|17}}</ref> ({{lang-sv|Gotska Sandön}}) — востраў у [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]]. Плошча — 36,54 км². Належыць [[Швецыя|Швецыі]], уваходзіць у [[Готланд (лен)|лен Готланд]]. == Геаграфія == [[Файл:GotskaSandon EastSide.jpg|thumb|left|200px|Усходняе ўзбярэжжа вострава]] Размешчаны ў 38 км на поўнач ад вострава [[Востраў Готланд|Готланд]], даўжыня каля 9 км, шырыня — 6 км. Частку тэрыторыі вострава займаюць пясчаныя пляжы. З [[1909]] года частка, а з [[1963]] года ўвесь востраў і частка акваторыі сталі нацыянальным паркам, агульная плошча якога складае 44,90 км². Жывёльны свет на востраве небагаты — [[Шэры цюлень|шэрыя цюлені]], зайцы, рэдкія віды насякомых. З расліннасці пераважаюць [[Хвоя|хвоі]]; сустракаюцца [[асіна]], [[ляшчына]], [[дуб]], [[рабіна]], [[ціс ягадны|ціс]], [[брэднік]], [[бяроза]], [[ядловец]], некалькі відаў [[Архідэя|архідэй]] і інш. У летнія месяцы арганізуюцца рэгулярныя экскурсіі на лодках з вострава [[Форэ]] і [[Нюнесхамн]]а — найбліжэйшага населенага пункта на мацерыку. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons-inline|}} * [http://www.naturvardsverket.se/en/In-English/Start/Enjoying-nature/National-parks-and-other-places-worth-visiting/National-Parks-in-Sweden/Gotska-Sandon-National-Park/ Gotska Sandön National Park] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110325115719/http://www.naturvardsverket.se/en/In-English/Start/Enjoying-nature/National-parks-and-other-places-worth-visiting/National-Parks-in-Sweden/Gotska-Sandon-National-Park/ |date=25 сакавіка 2011 }} from the [[Swedish Environmental Protection Agency]] {{ref-en}} * [http://www.naturvardsverket.se/In-English/Menu/Enjoying-nature/National-parks-and-other-places-worth-visiting/National-Parks-in-Sweden/Gotska-Sandon-National-Park/ Gotska Sandön National Park] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100217052031/http://www.naturvardsverket.se/In-English/Menu/Enjoying-nature/National-parks-and-other-places-worth-visiting/National-Parks-in-Sweden/Gotska-Sandon-National-Park |date=17 лютага 2010 }} {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20050212103451/http://www.geocities.com/svenolov.geo/gotskasandoen/ Svenolov Lindgren. Gotska Sandön] {{ref-en}} * [http://www.gotskasandon.se/Landscape.htm Gotska Sandön] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100812090942/http://www.gotskasandon.se/Landscape.htm |date=12 жніўня 2010 }} {{ref-en}} {{Нацыянальныя паркі Швецыі}} [[Катэгорыя:Астравы Швецыі]] [[Катэгорыя:Астравы Балтыйскага мора]] [[Катэгорыя:Готланд (лен)]] l7qmalqi91spt4w4x6c7wrrvxjsauw5 0 249756 5158758 5008969 2026-06-27T06:43:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158758 wikitext text/x-wiki {{Дызель-цягнік |Серыя = ДП1 |Іншыя абазначэнні = 620М (PESA 620McB) |Выява = 620М ДП1-005.jpg |Каментарый да выявы = ДП1-005 |Катэгорыя ў Commons = |Галоўны канструктар = |Гады будаўніцтва = [[2011]] |Краіна пабудовы = {{сцягафікацыя|Беларусь}} |Завод = [[Белкамунмаш]], {{nobr|«[[PESA|PESA Bydgoszcz SA]]»}} і [[Мінскі вагонарамонтны завод]] |Вытворца = [[Белкамунмаш]] сумесна з {{nobr|«[[PESA|PESA Bydgoszcz SA]]»}} |Саставаў пабудавана = |Вагонаў пабудавана = |Краіна эксплуатацыі = {{сцягафікацыя|Беларусь}} |Кампанія = |Дарога = {{nobr|[[Беларуская чыгунка]]}} |Абслугоўваныя лініі = [[Калінкавічы]]—[[Васілевічы]],<br /> [[Васілевічы]]—[[Хойнікі]],<br /> [[Калінкавічы]]—[[Славечна]],<br /> [[Орша-Цэнтральная|Орша]]—[[станцыя Крычаў|Крычаў]],<br /> [[Магілёў 1-на-Дняпры|Магілёў]]—[[Камунары]] [[Магілёў 1-на-Дняпры|Магілёў]]—[[Салігорск]] |Дэпо = [[Гомель]], [[Магілёў]] |Шырыня каляіны = [[1520 мм]] |У эксплуатацыі = з 2011 года па цяперашні час |Род службы = [[Прыгарадны цягнік]] |Канструкцыйная хуткасць = 120 км/г |Максімальная службовая хуткасць = |Колькасць вагонаў у складзе = 1 |Восевая формула = 2₀-2 |Умяшчальнасць = месцаў для сядзення 91 |Даўжыня складу = 27,5 |Шырыня = |Вышыня = |Матэрыял вагона = |Рабочая маса = 56,7 т |Парожняя маса = |Нагрузка на вось = |Тып рухавіка = [[Дызельны рухавік]] MAN |Колькасць цягавых рухавікоў = |Магутнасць рухавіка = 382 кВт/412 кВт |Тып перадачы = Гідрадынамічная |Тармазная сістэма = |Тып тормазу = |Сістэма рэгулявання = |Дыяметр колаў = 850 мм |Сістэма ацяплення = |Паскарэнне_пуск = }} '''ДП-1''' — аднавагонны дызельны цягнік, сумесны праект ААТ «Кіруючая кампанія холдынгу „[[Белкамунмаш]]“» з польскай холдынгавай кампаніяй [[PESA Bydgoszcz SA]] пры ўдзеле ААТ «[[Мінскі вагонарамонтны завод]]». Ініцыятарам праекту стала [[Беларуская чыгунка]]<ref name="dp-about">[http://bkm.by/?id_page=7&id_news=132 БелКоммунМаш :: Новости :: Первый дизельный поезд ДП-1 проходит пуско-наладочные испытания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140913195427/http://bkm.by/?id_page=7&id_news=132 |date=13 верасня 2014 }}{{ref-ru}}</ref>. Цягнік спраектаваны па прынцыпе рэйкавага [[аўтобус]]а. Гэта аднавагонны дызельны цягнік, які рухаецца пры дапамозе ўласнага рухавіка, без выкарыстання лакаматыва.<ref name="dp-characteristics">[http://bkm.by/?id_page=7&id_news=127 БелКоммунМаш :: Новости :: Поезд от Белкоммунмаша? Уже скоро!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150415221934/http://bkm.by/?id_page=7&id_news=127 |date=15 красавіка 2015 }}{{ref-ru}}</ref> == Ход рэалізацыі == 23 снежня [[2011]] г. у [[Мінск]] прыбыў першы машынакамплект дызельнага цягніка ДП-1.<ref name="dp-characteristics" /> У студзені [[2012]] першы цягнік ужо праходзіў прыёмачныя выпрабаванні на Беларускай чыгунцы<ref name="dp-testing">[http://www.rw.by/index.php?option=com_content&view=article&id=4541:-2012-&catid=37:news&Itemid=84 Одновагонные дизель-поезда начнут курсировать по Белорусской железной дороге весной 2012 года.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120416094503/http://www.rw.by/index.php?option=com_content&view=article&id=4541:-2012-&catid=37:news&Itemid=84 |date=16 красавіка 2012 }}{{ref-ru}}</ref>. == Абсталяванне == У салоне ўсталяваны мяккія крэслы, кандыцыянер, прыбіральня вакуумнага тыпу. У кабіне машыніста ўсталяваны халадзільнік, мікрахвалевая печ і воданагравальнік. Цягнік абсталяваны знешнімі і ўнутранымі відэакамерамі, якія дазваляюць машыністу назіраць за абстаноўкай вакол цягніка і ў салоне<ref name="dp-testing" /><ref name="dp-equipment">[http://www.rw.by/index.php?option=com_content&view=article&id=4860:-1-&catid=41:2009-12-01-16-53-09&Itemid=88 Первый одновагонный дизель-поезд ДП-1 проходит приемочные испытания.]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}</ref>. == Тэхнічныя характарыстыкі == ДП-1 прызначаны для эксплуатацыі на пуцях з шырынёй каляі 1520 мм. Даўжыня цягніка — 27,5 м, эксплуатацыйная хуткасць — 120 км/г, далёкасць ходу — 1000 км. Колькасць месцаў для сядзення — 91, агульная колькасць месцаў — 171. Разліковы тэрмін службы — 40 гадоў.<ref name="dp-characteristics" /> Сцвярджаецца, што расход паліва на аднаго пасажыра ў тры разы меней, чым у ДР-1А, і складае да 70 літраў паліва на 100 км.<ref name="dp-testing" /><ref name="dp-fuel">[http://news.tut.by/society/271225.html TUT.BY | НОВОСТИ — Рельсовые автобусы заменят дизель-поезда на участках с низким пассажиропотоком — Общество — 30.01.2012, 09:59] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120304212316/http://news.tut.by/society/271225.html |date=4 сакавіка 2012 }}{{ref-ru}}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дызель-цягнікі}} {{Белкамунмаш}} [[Катэгорыя:Беларуская чыгунка|*]] [[Катэгорыя:Чыгункі Беларусі|*]] [[Катэгорыя:Цягнікі Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Дызель-цягнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аўтаматрысы]] r5u57abz0et5gcl5fvtzdcirty3rbco 0 268948 5158659 4862635 2026-06-26T17:03:11Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Турмы СССР]]; +[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1881 годзе]]; +[[Катэгорыя:Лефортаўская турма]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158659 wikitext text/x-wiki {{coord|55|45|40|N|37|42|21|E|scale:1700_type:landmark_region:RU|display=title}} [[Файл:Moscow Lefortovo Prison 03-2016.jpg|міні|300px]] '''СІЗА Лефортава''' — [[следчы ізалятар]] у [[Масква|Маскве]], падначалены [[Міністэрства юстыцыі Расіі|Міністэрству юстыцыі Расіі]]. Знаходзіцца ў {{нп3|Лефортово (район Москвы)|раёне Лефортава|ru|}} па адрасе Лефортаўскі вал, д. 5, уваход з боку Энергетычнай вуліцы (Энергетычная вуліца, д. 3а). == Гісторыя == Турма была заснаваная ў [[1881]] як ваенная турма для ўтрымання ніжэйшых чыноў, асуджаных да невялікіх тэрмінаў. Лічыцца, што першасны будынак пабудаваны архітэктарам П. Казловым. Неаднаразова перабудоўвалася і дабудоўвалася. Пасля [[Вялікая Кастрычніцкая сацыялістычная рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] турма перайшла да {{нп3|Усерасійскай надзвычайнай камісіі па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|ВЧК|be-x-old|Усерасейская надзвычайная камісія па барацьбе з контрарэвалюцыяю й сабатажам}}. У часы [[Вялікі тэрор|«вялікага тэрору»]] турма шырока выкарыстоўвалася [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] як месца [[катаванні|катаванняў]] падчас правядзення допытаў.<ref>[http://th1.ihep.su/soloviev/news/trifonov1.htm Із щоденників та робочих зошитів] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080424162447/http://th1.ihep.su/soloviev/news/trifonov1.htm |date=24 красавіка 2008 }}, Юрій Трифонов, «Дружба народів», № 1, 1999 р.</ref><ref>[http://lib.ru/POLITOLOG/SUDOPLATOW/specoperacii.txt Спецоперации. Лубянка и Кремль 1930—1950 годы], Павел Судоплатов, М.: ОЛМА-ПРЕСС, 1997 р. ISBN 5-94849-202-8.</ref> З 1954 да 1991 года турма была следчым ізалятарам [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ]]. У ім утрымліваліся падчас следства многія вядомыя [[Дысідэнты|савецкія дысідэнты]]. З 1995 года Лефортаўская турма — следчы ізалятар [[Федэральная служба бяспекі Расійскай Федэрацыі|ФСБ РФ]]. У [[2005]] годзе турма была пераведзена пад ўпраўленне Міністэрства юстыцыі. Закон, які забараняе ФСБ мець следчыя ізалятары, уступіў у сілу ў красавіку [[2006]] года.<ref>[https://web.archive.org/web/20080104202454/http://wbase.duma.gov.ru/ntc/vdoc.asp?kl=16618 Федеральний закон № 50-ФЗ]</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.agentura.ru/infrastructure/specprisons/lefortovo/ Старонка пра Лефортаўскую турму] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Масквы]] [[Катэгорыя:Турмы Расіі]] [[Катэгорыя:Турмы СССР]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1881 годзе]] [[Катэгорыя:Лефортаўская турма]] 94dxzz3tsypyj1e3dfx1ainy8nl6isz 5158660 5158659 2026-06-26T17:03:51Z DzBar 156353 шаблон 5158660 wikitext text/x-wiki {{Турма}} '''СІЗА Лефортава''' — [[следчы ізалятар]] у [[Масква|Маскве]], падначалены [[Міністэрства юстыцыі Расіі|Міністэрству юстыцыі Расіі]]. Знаходзіцца ў {{нп3|Лефортово (район Москвы)|раёне Лефортава|ru|}} па адрасе Лефортаўскі вал, д. 5, уваход з боку Энергетычнай вуліцы (Энергетычная вуліца, д. 3а). == Гісторыя == Турма была заснаваная ў [[1881]] як ваенная турма для ўтрымання ніжэйшых чыноў, асуджаных да невялікіх тэрмінаў. Лічыцца, што першасны будынак пабудаваны архітэктарам П. Казловым. Неаднаразова перабудоўвалася і дабудоўвалася. Пасля [[Вялікая Кастрычніцкая сацыялістычная рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] турма перайшла да {{нп3|Усерасійскай надзвычайнай камісіі па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|ВЧК|be-x-old|Усерасейская надзвычайная камісія па барацьбе з контрарэвалюцыяю й сабатажам}}. У часы [[Вялікі тэрор|«вялікага тэрору»]] турма шырока выкарыстоўвалася [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] як месца [[катаванні|катаванняў]] падчас правядзення допытаў.<ref>[http://th1.ihep.su/soloviev/news/trifonov1.htm Із щоденників та робочих зошитів] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080424162447/http://th1.ihep.su/soloviev/news/trifonov1.htm |date=24 красавіка 2008 }}, Юрій Трифонов, «Дружба народів», № 1, 1999 р.</ref><ref>[http://lib.ru/POLITOLOG/SUDOPLATOW/specoperacii.txt Спецоперации. Лубянка и Кремль 1930—1950 годы], Павел Судоплатов, М.: ОЛМА-ПРЕСС, 1997 р. ISBN 5-94849-202-8.</ref> З 1954 да 1991 года турма была следчым ізалятарам [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ]]. У ім утрымліваліся падчас следства многія вядомыя [[Дысідэнты|савецкія дысідэнты]]. З 1995 года Лефортаўская турма — следчы ізалятар [[Федэральная служба бяспекі Расійскай Федэрацыі|ФСБ РФ]]. У [[2005]] годзе турма была пераведзена пад ўпраўленне Міністэрства юстыцыі. Закон, які забараняе ФСБ мець следчыя ізалятары, уступіў у сілу ў красавіку [[2006]] года.<ref>[https://web.archive.org/web/20080104202454/http://wbase.duma.gov.ru/ntc/vdoc.asp?kl=16618 Федеральний закон № 50-ФЗ]</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.agentura.ru/infrastructure/specprisons/lefortovo/ Старонка пра Лефортаўскую турму] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Масквы]] [[Катэгорыя:Турмы Расіі]] [[Катэгорыя:Турмы СССР]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1881 годзе]] [[Катэгорыя:Лефортаўская турма]] r3rsyfhf3sohn0ztwjf3d1q6asm5wjz 0 271581 5158606 5014138 2026-06-26T12:29:02Z Minorax 86995 ([[c:GR|GR]]) [[File:PRT Order of Christ - Commander BAR.png]] → [[File:PRT Order of Christ - Commander BAR.svg]] vva 5158606 wikitext text/x-wiki {{пра|ўзнагароду Партугаліі|ўзнагароду Ватыкана|Вярхоўны ордэн Хрыста}} {{Картка ўзнагароды |Назва = Ордэн Хрыста |Выява = Ordem cristo.jpg |Выява стужка = |Выява 2ст = |Выява стужка 2ст = |Выява 3ст = |Выява стужка 3ст = |Памер выявы = 200px |Памер стужкі = |OriginalName = Real Ordem dos Cavaleiros de Nosso Senhor Jesus Cristo |Дэвіз = |Краіна = |Тып = |Каму ўручаецца = |Падставы ўзнагароджання = |Статус = |Параметры = |Дата заснавання = у [[1318]] годзе як духоўна-рыцарскі ордэн<br>у [[1917]] годзе як грамадзянская ўзнагарода |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Старэйшая ўзнагарода = |Малодшая ўзнагарода = |Адпавядае = }} '''Ордэн Хрыста''' — [[ваенны ордэн|духоўна-рыцарскі ордэн]], правапераемнік [[тампліеры|тампліераў]] на тэрыторыі [[Партугалія|Партугаліі]]. Заснаваны ў 1318 годзе партугальскім каралём [[Дыніш I|Дынішам]] для працягу распачатай тампліерамі [[рэканкіста|барацьбы з нявернымі]]. Папа [[Ян XXII]] дазволіў перадаць ордэну ўсе ўладанні партугальскіх тампліераў, уключаючы [[замак Тамар]], які стаў у 1347 г. рэзідэнцыяй вялікага магістра. Адсюль другая назва ордэна — '''Тамарскі'''. == Гісторыя == [[Выява:Castro Marim castle.JPG|thumb|275px|left|[[Замак Каштру-Марын]] — рэзідэнцыя першых магістраў ордэна Хрыста.]] [[Выява:Cross of the Military Order of Christ.svg|thumb|200px|right|Крыж ордэна Хрыста]] Партугалія стала першай з краін Заходняй Еўропы, у якой абгрунтаваліся тампліеры. У 1160 годзе яны пачалі ўзвядзенне непрыступнага замка Тамар, які ў 1190 г. вытрымаў аблогу [[маўр]]аў пад камандваннем [[Якуб аль-Мансур|Якуба аль-Мансура]]. Роспуск ордэна ў 1312 г. стаў вялікім ударам для партугальскай манархіі, якая разлічвала на дапамогу рыцараў у справе працягу [[рэканкіста|Рэканкісты]]. Ужо ў 1318 г. кароль Дыніш арганізаваў рыцараў, якія засталіся без справы, у «апалчэнне Хрыстова», а праз год гэта яго пачынанне санкцыянаваў сваёй булай [[Святы Прастол]]. Першапачаткова галоўнай стаўкай магістра з’яўляўся вялізарны [[замак Каштру-Марын]] на поўдні каралеўства, у [[Алгарві]]. Рыцары былі абавязаны прытрымлівацца зарокаў галечы, [[цэлібат|бясшлюбнасці]] і пакоры манарху. Пасля заканчэння рэканкісты яны зноў засталіся без справы і пагражалі стаць праблемай для дзяржавы. Прынц [[Генрых Мараплавец]] у якасці вялікага магістра ордэна звярнуў іх супраць мусульманскіх уладароў [[Марока]], абавязаўшы купцоў выплачваць збор з усіх афрыканскіх тавараў на карысць ордэна. На гэтыя сродкі вялася рэканструкцыя Тамарскага манастыра-замка. Тамарскія рыцары, падобна да сваіх [[авіскі ордэн|авіскіх субратаў]], прынялі самы актыўны ўдзел у заморскіх падарожжах партугальскіх мараплаўцаў. [[Васка да Гама]] і іншыя вандроўныя рыцары-тамарцы плавалі пад ветразямі з эмблемай ордэна. Камерцыйныя памкненні негацыянтаў у рызах ўжываліся з перажыткамі сярэдневяковага ўкладу ваенна-рыцарскага жыцця. Многія члены ордэна жылі з жанчынамі, што падштурхнула Папу [[Аляксандр VI|Аляксандра Борджыа]] замяніць зарокі бясшлюбнасці і галечы на зарокі шлюбнай вернасці і адлічэння пэўнай часткі даходаў у ордэнскую казну. Кароль [[Мануэл I|Мануэл]], які бачыў у тамарцах адну з апор каралеўскай улады, у якасці вялікага магістра паслядоўна [[Секулярызацыя (гісторыя)|секулярызаваў]] ордэн Хрыста. Яго пераемнік [[Жуан III]] абвясціў пасаду вялікага магістра спадчыннай сярод каралёў Партугаліі. Адыход ад рэлігійных пачаткаў выклікаў заклапочанасць [[Ватыкан]]а. Некаторыя Папы, спасылаючыся на актыўную ролю папства ў заснаванні ордэна, сталі ўручаць уласны [[вярхоўны ордэн Хрыста]]. Партугальская манархія спачатку пярэчыла гэтаму; вядомыя выпадкі арышту кавалераў папскага ордэна ў Партугаліі. У гады [[іберыйская унія|іспана-партугальскай уніі]] адбылася чарговая рэформа ордэна. З гэтага часу ў яго мог уступіць любы дваранін, які адслужыў два гады ў Афрыцы ці тры — у флоце. У 1789 г. ордэн быў канчаткова секулярызаваны, у 1834 г. была [[нацыяналізацыя|нацыяналізавана]] яго маёмасць. У 1822-90 гг. асобна ад партугальскага існаваў [[ордэн Хрыста, Бразілія|бразільскі ордэн Хрыста]]. Пасля падзення партугальскай манархіі (1910) усе старажытныя ордэны былі скасаваны, але ў 1917 г. [[прэзідэнт Партугаліі]] аднавіў ордэн у якасці выключна грамадзянскай узнагароды. == Ступені == [[Файл:São Paulo City flag.svg|thumb|Крыж ордэна Хрыста на сцягу горада [[Сан-Паўлу]], Бразілія.]] Сучасны ордэн Хрыста паасобны на 5 ступеняў: * [[Выява:PRT Order of Christ - Grand Cross BAR.svg|60px]] ''Вялікі крыж'' (GCC), знак ордэна на плечавой стужцы, зорка; * [[Выява:PRT Order of Christ - Grand Officer BAR.png|60px]] ''Гранд-афіцэр'' (GOC), знак ордэна на шыйнай стужцы, зорка; * [[Выява:PRT Order of Christ - Commander BAR.svg|60px]] ''Камандор'' (ComC), знак ордэна на шыйнай стужцы; * [[Выява:PRT Order of Christ - Officer BAR.svg|60px]] ''Афіцэр'' (OC), знак ордэна на нагруднай стужцы з разеткай; * [[Выява:PRT Order of Christ - Knight BAR.png|60px]] ''Кавалер'' (CavC) ці ''Дама'' (DamC), знак ордэна на нагруднай стужцы. == Знакі адрознення == Знак ордэна ўяўляе з сябе [[лацінскі крыж]] белай эмалі ўпісаны ў крыж з пашыранымі канцамі чырвонай эмалі. Знак ордэна носіцца на стужцы чырвонага колеру. Ступеням ордэна Вялікага крыжа і Гранд-афіцэра прыкладаецца зорка ордэна, якая ўяўляе сабой шматпрамянёвую зорку, у цэнтральным медальёне якой размешчана выява знака ордэна на белай эмалі. == Гл. таксама == * [[Тампліеры]] * [[:Катэгорыя:Кавалеры ордэна Хрыста|Кавалеры ордэна Хрыста]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=182 Ордэн Хрыста на сайце Прэзідэнта Партугаліі] [[Катэгорыя:Каталіцкія ваенныя ордэны|Хрыста]] [[Катэгорыя:Ордэны Партугаліі|Хрыста]] [[Катэгорыя:Гісторыя Партугаліі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1318 годзе]] [[Катэгорыя:Тампліеры]] 1kezfo4n7xpz8sge3enz28owp7lvaxa 5158612 5158606 2026-06-26T12:39:54Z Minorax 86995 ([[c:GR|GR]]) [[File:PRT Order of Christ - Knight BAR.png]] → [[File:PRT Order of Christ - Knight BAR.svg]] vva 5158612 wikitext text/x-wiki {{пра|ўзнагароду Партугаліі|ўзнагароду Ватыкана|Вярхоўны ордэн Хрыста}} {{Картка ўзнагароды |Назва = Ордэн Хрыста |Выява = Ordem cristo.jpg |Выява стужка = |Выява 2ст = |Выява стужка 2ст = |Выява 3ст = |Выява стужка 3ст = |Памер выявы = 200px |Памер стужкі = |OriginalName = Real Ordem dos Cavaleiros de Nosso Senhor Jesus Cristo |Дэвіз = |Краіна = |Тып = |Каму ўручаецца = |Падставы ўзнагароджання = |Статус = |Параметры = |Дата заснавання = у [[1318]] годзе як духоўна-рыцарскі ордэн<br>у [[1917]] годзе як грамадзянская ўзнагарода |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Старэйшая ўзнагарода = |Малодшая ўзнагарода = |Адпавядае = }} '''Ордэн Хрыста''' — [[ваенны ордэн|духоўна-рыцарскі ордэн]], правапераемнік [[тампліеры|тампліераў]] на тэрыторыі [[Партугалія|Партугаліі]]. Заснаваны ў 1318 годзе партугальскім каралём [[Дыніш I|Дынішам]] для працягу распачатай тампліерамі [[рэканкіста|барацьбы з нявернымі]]. Папа [[Ян XXII]] дазволіў перадаць ордэну ўсе ўладанні партугальскіх тампліераў, уключаючы [[замак Тамар]], які стаў у 1347 г. рэзідэнцыяй вялікага магістра. Адсюль другая назва ордэна — '''Тамарскі'''. == Гісторыя == [[Выява:Castro Marim castle.JPG|thumb|275px|left|[[Замак Каштру-Марын]] — рэзідэнцыя першых магістраў ордэна Хрыста.]] [[Выява:Cross of the Military Order of Christ.svg|thumb|200px|right|Крыж ордэна Хрыста]] Партугалія стала першай з краін Заходняй Еўропы, у якой абгрунтаваліся тампліеры. У 1160 годзе яны пачалі ўзвядзенне непрыступнага замка Тамар, які ў 1190 г. вытрымаў аблогу [[маўр]]аў пад камандваннем [[Якуб аль-Мансур|Якуба аль-Мансура]]. Роспуск ордэна ў 1312 г. стаў вялікім ударам для партугальскай манархіі, якая разлічвала на дапамогу рыцараў у справе працягу [[рэканкіста|Рэканкісты]]. Ужо ў 1318 г. кароль Дыніш арганізаваў рыцараў, якія засталіся без справы, у «апалчэнне Хрыстова», а праз год гэта яго пачынанне санкцыянаваў сваёй булай [[Святы Прастол]]. Першапачаткова галоўнай стаўкай магістра з’яўляўся вялізарны [[замак Каштру-Марын]] на поўдні каралеўства, у [[Алгарві]]. Рыцары былі абавязаны прытрымлівацца зарокаў галечы, [[цэлібат|бясшлюбнасці]] і пакоры манарху. Пасля заканчэння рэканкісты яны зноў засталіся без справы і пагражалі стаць праблемай для дзяржавы. Прынц [[Генрых Мараплавец]] у якасці вялікага магістра ордэна звярнуў іх супраць мусульманскіх уладароў [[Марока]], абавязаўшы купцоў выплачваць збор з усіх афрыканскіх тавараў на карысць ордэна. На гэтыя сродкі вялася рэканструкцыя Тамарскага манастыра-замка. Тамарскія рыцары, падобна да сваіх [[авіскі ордэн|авіскіх субратаў]], прынялі самы актыўны ўдзел у заморскіх падарожжах партугальскіх мараплаўцаў. [[Васка да Гама]] і іншыя вандроўныя рыцары-тамарцы плавалі пад ветразямі з эмблемай ордэна. Камерцыйныя памкненні негацыянтаў у рызах ўжываліся з перажыткамі сярэдневяковага ўкладу ваенна-рыцарскага жыцця. Многія члены ордэна жылі з жанчынамі, што падштурхнула Папу [[Аляксандр VI|Аляксандра Борджыа]] замяніць зарокі бясшлюбнасці і галечы на зарокі шлюбнай вернасці і адлічэння пэўнай часткі даходаў у ордэнскую казну. Кароль [[Мануэл I|Мануэл]], які бачыў у тамарцах адну з апор каралеўскай улады, у якасці вялікага магістра паслядоўна [[Секулярызацыя (гісторыя)|секулярызаваў]] ордэн Хрыста. Яго пераемнік [[Жуан III]] абвясціў пасаду вялікага магістра спадчыннай сярод каралёў Партугаліі. Адыход ад рэлігійных пачаткаў выклікаў заклапочанасць [[Ватыкан]]а. Некаторыя Папы, спасылаючыся на актыўную ролю папства ў заснаванні ордэна, сталі ўручаць уласны [[вярхоўны ордэн Хрыста]]. Партугальская манархія спачатку пярэчыла гэтаму; вядомыя выпадкі арышту кавалераў папскага ордэна ў Партугаліі. У гады [[іберыйская унія|іспана-партугальскай уніі]] адбылася чарговая рэформа ордэна. З гэтага часу ў яго мог уступіць любы дваранін, які адслужыў два гады ў Афрыцы ці тры — у флоце. У 1789 г. ордэн быў канчаткова секулярызаваны, у 1834 г. была [[нацыяналізацыя|нацыяналізавана]] яго маёмасць. У 1822-90 гг. асобна ад партугальскага існаваў [[ордэн Хрыста, Бразілія|бразільскі ордэн Хрыста]]. Пасля падзення партугальскай манархіі (1910) усе старажытныя ордэны былі скасаваны, але ў 1917 г. [[прэзідэнт Партугаліі]] аднавіў ордэн у якасці выключна грамадзянскай узнагароды. == Ступені == [[Файл:São Paulo City flag.svg|thumb|Крыж ордэна Хрыста на сцягу горада [[Сан-Паўлу]], Бразілія.]] Сучасны ордэн Хрыста паасобны на 5 ступеняў: * [[Выява:PRT Order of Christ - Grand Cross BAR.svg|60px]] ''Вялікі крыж'' (GCC), знак ордэна на плечавой стужцы, зорка; * [[Выява:PRT Order of Christ - Grand Officer BAR.png|60px]] ''Гранд-афіцэр'' (GOC), знак ордэна на шыйнай стужцы, зорка; * [[Выява:PRT Order of Christ - Commander BAR.svg|60px]] ''Камандор'' (ComC), знак ордэна на шыйнай стужцы; * [[Выява:PRT Order of Christ - Officer BAR.svg|60px]] ''Афіцэр'' (OC), знак ордэна на нагруднай стужцы з разеткай; * [[Выява:PRT Order of Christ - Knight BAR.svg|60px]] ''Кавалер'' (CavC) ці ''Дама'' (DamC), знак ордэна на нагруднай стужцы. == Знакі адрознення == Знак ордэна ўяўляе з сябе [[лацінскі крыж]] белай эмалі ўпісаны ў крыж з пашыранымі канцамі чырвонай эмалі. Знак ордэна носіцца на стужцы чырвонага колеру. Ступеням ордэна Вялікага крыжа і Гранд-афіцэра прыкладаецца зорка ордэна, якая ўяўляе сабой шматпрамянёвую зорку, у цэнтральным медальёне якой размешчана выява знака ордэна на белай эмалі. == Гл. таксама == * [[Тампліеры]] * [[:Катэгорыя:Кавалеры ордэна Хрыста|Кавалеры ордэна Хрыста]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=182 Ордэн Хрыста на сайце Прэзідэнта Партугаліі] [[Катэгорыя:Каталіцкія ваенныя ордэны|Хрыста]] [[Катэгорыя:Ордэны Партугаліі|Хрыста]] [[Катэгорыя:Гісторыя Партугаліі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1318 годзе]] [[Катэгорыя:Тампліеры]] hhycrxcrla8krcomr8jqg67zwdu1of4 0 279585 5158684 5128741 2026-06-26T20:59:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158684 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Грычына |выява = Hryčyna village.jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Дзяржынскі |сельсавет = Фаніпальскі }} '''Гры́чына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Гры́тчына, н.'''</ref> ({{lang-be-trans|Hryčyna}}, {{lang-ru|Гричино}}) — [[аграгарадок]] (да 20.12.2006 — вёска<ref>[https://web.archive.org/web/20140626060654/http://mshp.minsk.by/programms/fae29ae5bdd624ce.html Информация о создании агрогородков в Республике Беларусь]{{ref-ru}}</ref>) у [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Фаніпальскі сельсавет|Фаніпальскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 18 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад [[Дзяржынск|Дзяржынска]], за 25 км ад [[Мінск]]а, за 3 км ад чыгуначнай станцыі [[Фаніпаль]]<ref name="bel5">{{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref>. == Гісторыя == У 1924—1954 гадах у БССР цэнтр [[Грычынскі сельсавет|Грычынскага сельсавета]]. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 1997 годзе 450 жыхароў, 130 двароў<ref name="bel5" />. == Адукацыя і культура == У аграгарадку дзейнічаюць класы [[баян]]а і [[фартэпіяна]] ДУА «Фаніпальская дзіцячая школа мастацтваў»<ref name="dz">[http://www.dzerzhinsk.minsk-region.by/ru/social/culture/shkoly Детские школы искусств и музыкальные школы Дзержинского района // Афіцыйны сайт Дзяржынскага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331215254/http://www.dzerzhinsk.minsk-region.by/ru/social/culture/shkoly |date=31 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гістарычныя і памятныя мясціны == * Брацкія магілы савецкіх ваеннапалонных<ref name="bel5" />. * Курганны могільнік X—XI стст. (за 1,7 км ад аграгарадка)<ref name="bel5" />. == Вядомыя асобы == * [[Іван Іванавіч Калеснік]] (1932 — 1979) — пісьменнік. * [[Ермаковічы (архітэктары)|Філон і Елізар Ермаковічы]] — беларускія дойліды першай паловы XVII ст. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|||487}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=18|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://kodeksy-by.com/norm_akt/source-Дзержинский_райсовет/type-Решение/19-19.09.2014.htm Решение Дзержинского районного совета депутатов 19 сентября 2014 г. № 19 «Об установлении границ некоторых сельских населённых пунктов Дзержинского района»]{{ref-ru}} {{Commons|Category:}} {{Фаніпальскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Фаніпальскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзяржынскага раёна]] a1fm5q7xq2dj6oqjcdk17j4goc1j906 0 284168 5158771 4952181 2026-06-27T07:31:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158771 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Рубінштэйн}} '''Давыд Хаймавіч Рубінштэйн''' ({{lang-ru|Рубинштейн Давид Хаимович}}; {{ДН|16|1|1920}}, {{МН|Віцебск||}} — {{ДС|||1999}}) — расійскі фізік, педагог. Доктар педагагічных навук, прафесар. == Біяграфія == Скончыў Беларускі дзяржаўны універсітэт. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Пасля вайны працаваў у статыстычным кіраванне Кіргізскай ССР, настаўнік фізікі Рэспубліканскага Культасвет вучылішча; старшы выкладчык, загадчык кафедры фізікі педінстытута [[Магілёў|Магілёва]]. Старэйшы выкладчык, дацэнт, загадчык кафедры агульнай фізікі, дэкан (1965-1974) фізіка-матэматычнага факультэта педінстытута [[Камсамольск-на-Амуры|Камсамольска-на-Амуры]]. З 1974 працаваў у Навасібірскім дзяржаўным пед. інстытуце: дацэнт кафедры агульнай фізікі, методыкі выкладання фізікі, прафесар. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://nspu.ru/70-let-pobede/detail.php?ELEMENT_ID=13426]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305045854/http://nspu.ru/70-let-pobede/detail.php?ELEMENT_ID=13426 |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://mogkalendar.besaba.com/doc/monografii/hist_ewrei/hist_mog_ewr_2_3/b2p3_7.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161012054752/http://mogkalendar.besaba.com/doc/monografii/hist_ewrei/hist_mog_ewr_2_3/b2p3_7.pdf |date=12 кастрычніка 2016 }} {{ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рубінштэйн Давыд Хаймавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску]] 238ni8ighcd7eqlackqhf6asbobufr2 0 286001 5158627 5010682 2026-06-26T14:10:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158627 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Грабнікі}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Грабнікі |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Грабнікі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hrabniki}}, {{lang-ru|Грабники}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. == Гісторыя == Вядомы з пачатку XX стагоддзя, паводле перапісу 1908 года [[фальварак]] у [[Слабада-Парышаўская воласць|Слабада-Парышаўскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Паводле перапісу 1917 года [[засценак]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў [[Шацкі раён (БССР)|Шацкім раёне]], з 4 жніўня 1927 года ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930), з 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У 1929 годзе былі [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсаваны]] прынамсі 7 жыхароў Грабнікоў, усе з сям’і [[Матусевіч]]<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2824256|title=Списки жертв — Матусевич Александр Антонович|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-25|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204171956/https://base.memo.ru/person/show/2824256|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2824266|title=Списки жертв — Матусевич Анна Казимировна|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-25|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204172000/https://base.memo.ru/person/show/2824266|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2824268|title=Списки жертв — Матусевич Анна Фелициановна|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-25|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204171958/https://base.memo.ru/person/show/2824268|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2824269|title=Списки жертв — Матусевич Антон Адамович|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-25|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204172003/https://base.memo.ru/person/show/2824269|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2824271|title=Списки жертв — Матусевич Антон Антонович|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-25|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204180645/https://base.memo.ru/person/show/2824271|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2824282|title=Списки жертв — Матусевич Викентий Адамович|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-25|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204180631/https://base.memo.ru/person/show/2824282|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2824292|title=Списки жертв — Матусевич Елена Антоновна|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-25|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204180631/https://base.memo.ru/person/show/2824292|url-status=dead}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 2 ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 1 красавіка 1960 года пасёлак уваходзіў у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Насельніцтва == * 1908 год — 1 двор, 9 жыхароў * 1917 год — 2 двары, 10 жыхароў, усе беларусы{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=114}} * 1959 год — 42 жыхары * 1970 год — 33 жыхары * 2000 год — 6 двароў, 13 жыхароў * 2009 год — 6 жыхароў * 2019 год — 2 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-06-25}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-5|Грабнікі|202—203}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] o4qgbo5mmqbexixfaq7aw33lbt9nhyw 0 289590 5158770 4568770 2026-06-27T07:29:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158770 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Давыд Майсеевіч Голуб |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = |Месца працы = гл. у тэксце |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|медыцынскіх навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне|АН БССР|0}}, {{Навуковае званне||0}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = [[Анатоль Сяргеевіч Леанцюк]], [[Пётр Іосіфавіч Лабко]] |Вядомы як = Адзін з заснавальнікаў нейрамарфалагічных даследаванняў у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |Узнагароды і прэміі = {{Дзяржаўная прэмія СССР|1973}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{Медаль Францыска Скарыны}} |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} {{Цёзкі2|Голуб}} '''Давыд Майсеевіч (Моўшавіч) Голуб'''; {{ДН|10|8|1901}}, {{МН|Чэрвень||}} — {{ДС|23|8|2001}}, {{МС|Мінск||}}) — беларускі вучоны ў галіне [[Анатомія|анатоміі]]<ref name="БС">{{кніга|аўтар = |частка = Голуб Давид Мовшевич|загаловак = Биографический справочник|месца = Мн.|выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки|год = 1982|том = 5|старонкі = 155|старонак = 737|тыраж = }}</ref>. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1936), [[прафесар]] (1935). [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1971)<ref name="БС"/>. Адзін з заснавальнікаў {{нп3|Нейрамарфалогія|нейрамарфалагічных||Neuromorphology}} даследаванняў у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. == Біяграфія == Паходзіў з сям’і настаўніка ''Майсея (Моўшы) Беркавіча Голуба''. Дзядзя — ''Кушаль Беркавіч Голуб'' — загадчык İгуменскай Талмуд-Торы. Скончыў медыцынскі факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (1926). Навуковы супрацоўнік кафедры нармальнай анатоміі БДУ, [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Беларускага медыцынскага інстытута]] (1926—1931); выкладчык (1931—1932), дацэнт кафедры (1932—1934), адначасова супрацоўнік [[Інстытут псіханеўралогіі АН БССР|Інстытута псіханеўралогіі (фізіялогіі)]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН БССР]] (1933)<ref name="БС"/>. Загадчык кафедры нармальнай анатоміі Мінскага медыцынскага інстытута (1934—1941 і 1943—1975). У перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] загадчык кафедры нармальнай анатоміі {{нп3|Іркуцкі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Іркуцкага медыцынскага інстытута|ru|Иркутский государственный медицинский университет}} (1941—1943), адначасова яго прарэктар; загадчык кафедры нармальнай анатоміі Беларускага медыцынскага інстытута ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]] (1943—1944). Дэкан лячэбнага факультэта Мінскага медыцынскага інстытута, кіраўнік і ўдзельнік работ па аднаўленні Мінскага медыцынскага інстытута, яго анатамічнага корпуса (1944—1945). Абраны акадэмікам АН БССР (1960). З 1975 кіраўнік лабараторыі марфалогіі нервовай сістэмы, групы функцыянальнай нейрамарфалогіі АН БССР і дарадца пры дырэкцыі [[Інстытут фізіялогіі НАН Беларусі|Інстытута фізіялогіі АН Беларусі]]<ref name="БС"/>. Член прэзідыума праўлення Усесаюзнага таварыства анатамаў, гістолагаў і эмбрыёлагаў, арганізатар і кіраўнік беларускага аддзялення таварыства. Ганаровы старшыня Беларускага і ганаровы член Расійскага, Украінскага, Грузінскага, Балгарскага і Чэхаславацкага таварыстваў анатамаў, гістолагаў і эмбрыёлагаў. Ганаровы член Расійскага таварыства нейрамарфолагаў. Член Міжнароднага таварыства па вывучэнні мозгу. Двойчы абіраўся дэпутатам [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў]]. == Навуковая дзейнасць == Асноўныя навуковыя працы па анатоміі і эмбрыялогіі [[Нервовая сістэма|нервовай]] і сасудзістай сістэм чалавека і жывёл<ref name="БС"/>. Выявіў асноўныя заканамернасці развіцця перыферычнай нервовай сістэмы, распрацаваў тэорыю акольнай шматсегментарнай і контрлатэральнай інервацыі ўнутраных органаў, даследаваў кампенсатарныя прыстасаванні ў [[Аўтаномная нервовая сістэма|вегетатыўнай нервовай сістэме]], распрацаваў прынцыпы ўтварэння новых нервовых і сасудзістых шляхоў, якія знайшлі прымяненне ў клінічнай практыцы<ref name="БС"/>. === Навуковыя працы === * «Строение периферической нервной системы в эмбриогенезе человека», 1962 * «Образование новых нервных и сосудистых путей», 1964 * Восстановление иннервации мочевого пузыря: экспериментально- морфологическое исследование / Д. М. Голуб, [[Фаіна Барысаўна Хейнман|Ф. Б. Хейнман]] ; АН Белорусской ССР. — Минск: Наука и техника, 1974. * «Развитие сплетений спинно-мозговых нервов. Атлас», Минск, 1982 (сааўт.); * «Ганглиопексия и иннервация органов». Минск, 1986 (сааўт.). == Узнагароды == [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1971). [[Дзяржаўная прэмія СССР]] 1973 года за цыкл работ па развіцці нервовай сістэмы, тэарэтычныя і эксперыментальныя абгрунтаванні метаду стварэння новых нервовых сувязяў і цэнтраў (1949—1971)<ref name="БС"/>. Узнагароджаны [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1944), [[Медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]] (1996) і іншымі медалямі<ref name="nan">[http://nasb.gov.by/rus/members/memoriam/golub.php Академик ГОЛУБ Давид Мовшевич]{{ref-ru}} // Сайт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Беларусь: Энцыкл. даведнік|адказны=Беларуская энцыклапедыя; Рэдкал. [[Барыс Іванавіч Сачанка|Б. І. Сачанка]] (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=231|старонак=800|isbn=985-11-0026-9|тыраж=5000}} == Спасылкі == * [http://www.bsmu.by/page/55/3243/ Голуб Давид Моисеевич (Мовшевич) // Учреждение образования «Белорусский государственный медицинский университет»]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [http://www.rujen.ru/index.php/ГОЛУБ_Давид_Моисеевич ГОЛУБ Давид Моисеевич // Российская Еврейская Энциклопедия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304112008/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%A3%D0%91_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://nasb.gov.by/rus/members/memoriam/golub.php Академик ГОЛУБ Давид Мовшевич]{{ref-ru}} // Сайт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі * [https://csl.bas-net.by/personalii/59168/golub-david-moiseevich/ Давыд Майсеевіч Голуб] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [http://www.mednovosti.by/persons.aspx?id=24 ''Лобко П. И., Леонтюк А. С.'' Академик Д. М. Голуб и белорусская морфологическая наука (к 100-летию со дня рождения) // Медицинские новости — 2001. — № 7. — С. 70-71.]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Голуб Давыд Майсеевіч}} [[Катэгорыя:Анатамы Беларусі]] [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДМУ]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Дэканы лячэбнага факультэта БДМУ]] 66v8w7p5wj6ajuq4d4f943iwgji5he6 0 291464 5158726 4934488 2026-06-27T03:15:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158726 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Гіртс Валдыс Крыстаўскіс |арыгінал імя = Ģirts Valdis Kristovskis |выява = Girts Valdis Kristovskis.jpg |апісанне выявы = |пасада = Міністр унутраных спраў Латвіі |парадак = 19 |сцяг = Flag of Latvia.svg |перыядпачатак = 1993 г. |перыядканец = 1994 г. |папярэднік = [[Зіеданіс Чэвэрс]] |пераемнік = [[Яніс Адамсанс]] |парадак_2 = 27 |пасада_2 = [[Спіс міністраў абароны Латвіі|Міністр абароны Латвіі]] |сцяг_2 = Flag of the Minister of Defence of Latvia.svg |перыядпачатак_2 = 1998 г. |перыядканец_2 = 2004 г. |папярэднік_2 = [[Талаўс Юндзіс]] |пераемнік_2 = [[Атыс Слактэрыс]] |парадак_4 = 25 |пасада_4 = Міністр замежных спраў Латвіі | сцяг_4 = Flag of Latvia.svg |перыядпачатак_4 = 3 лістапада 2010 года |перыядканец_4 = 25 кастрычніка 2011 года |папярэднік_4 = [[Айвіс Роніс]] |пераемнік_4 = [[Эдгар Рынкевіч]] |адукацыя = [[Латвійскі ўніверсітэт]] <br /> [[Рыжскі тэхнічны ўніверсітэт|РТУ]] <br /> Інстытут абароннага планавання і кіравання рэсурсамі (ЗША) |прафесія = палітолаг, юрыст, інжынер-будаўнік |партыя = [[Латвійскі шлях|ЛХ]] (1993—1998) <br /> [[Айчыне і свабодзе/РННЛ]] (1998—2008)<br /> [[Грамадзянскі саюз, Латвія|ГС]] (з 2008) |дата нараджэння = 19.2.1962 |месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Вэнтспілс}}, [[Латвійская ССР]], [[СССР]] |дата смерці = |месца смерці = |у шлюбе = [[Ілзэ Рудалфа-Крыстаўска]] |дзеці = Іева і Эмілія Зэлма |пахаваны = |нацыянальнасць = |веравызнанне = |бацька = |маці = |узнагароды = {{{!}} {{!}}{{Камандор ордэна Трох зорак}}{{!!}}{{Вялікі афіцэр ордэна Вялікага князя Літоўскага Гядзімінаса}}{{!!}}{{Ордэн Крыжа зямлі Марыі 2 класа}} {{!}}- {{!}}{{!!}}<imagemap>Файл:LAT Order of Viesturs civ BAR.svg|border|60 px|Ордэн Віестура default [[Ордэн Віестура]] desc none</imagemap> {{!}}- {{!}}} }} '''Гі́ртс Ва́лдыс Кры́стаўскіс''' ({{lang-lv|Ģirts Valdis Kristovskis}}, {{ДН|19|2|1962}}, [[Вэнтспілс|Вентспілс]]) — латвійскі [[палітык]] і дзяржаўны дзеяч. Былы міністр замежных справаў, абароны і ўнутраных спраў Латвіі. Дэпутат Рыжскай і Вэнтспілскай Думы ([[1989]]—[[1994]]), [[Вярхоўны Савет Латвійскай Рэспублікі|Вярхоўнага Савета Латвіі]] і 5, 6, 7, 8 і 10 [[Сойм Латвіі|Саэймы]]. Старшыня праўлення аб’яднання [[Адзінства (Латвія)|Адзінства]] і партыі [[Грамадзянскі саюз, Латвія|Грамадзянскага саюза]]. Дэпутат Еўрапейскага парламента (6 скліканне, 2004—2009). Начальнік штаба [[Земэсардзэ]] ([[1991]]—[[1993]]). Адзін з заснавальнікаў «Клуба-21» («''Klubs — 21''») == Біяграфія == У [[1984]] годзе скончыў [[Рыжскі політэхнічны інстытут]]. У [[1998]] годзе атрымаў ступень магістра права ў Латвійскім універсітэце. === Палітычная кар’ера === У 1980-х гада быў у Латвійскім Народным Фронце, з 1993 па 1994 год працаваў Міністрам унутраных спраў [[Латвія|Латвійскай Рэспублікі]]. У [[1998]] годзе быў прызначаны Міністрам абароны Латвіі і заставаўся на гэтай пасадзе да 2004 года. У 2004 годзе быў абраны дэпутатам Еўрапарламента. У [[2008]] годзе заснаваў партыю [[Грамадскае аб’яднанне]]. У 2010 годзе на выбарах у [[Сейм Латвіі]] прайшоў як кандыдат партыі «Адзінства» і амаль адразу быў прызначаны Міністрам замежных спраў Латвіі. == Асабістае жыццё == Майстар спорту ў [[кіданне дзіды|кіданні дзіды]]. Жанаты на актрысе [[Латвійскі нацыянальны тэатр|Нацыянальнага тэатра]] [[Ілзэ Рудалфа|Ілзэ Рудалфе]]. Прэзідэнт таварыства лёгкаатлетаў Латвіі, член [[Латвійскі алімпійскі камітэт|Латвійскага алімпійскага камітэта]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.mfa.gov.lv/en/ministry/minister/girts-valdis-kristovskis/ Крыстаўскіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110508142735/http://www.mfa.gov.lv/en/ministry/minister/girts-valdis-kristovskis/ |date=8 мая 2011 }} на сайце Міністэрства замежных спраў Латвіі{{ref-en}} * [http://www.gramata21.lv/users/kristovskis_girts/ Біяграфія Крыстаўскіса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121001013355/http://www.gramata21.lv/users/kristovskis_girts |date=1 кастрычніка 2012 }} на сайце gramata21{{ref-lv}} {{Нарматыўны кантроль}} {{DEFAULTSORT:Крыстаўскіс Гіртс Валдыс}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Еўрапарламента ад Латвіі]] [[Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Латвіі]] [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Латвіі]] [[Катэгорыя:Міністры абароны Латвіі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Латвійскай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Пятага Сейма Латвіі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Шостага Сейма Латвіі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Сёмага Сейма Латвіі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Восьмага Сейма Латвіі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Дзясятага Сейма Латвіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Рыжскага тэхнічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Латвійскага ўніверсітэта]] telw3qikt9chl8cx2tfjv12iyiwzel0 0 294209 5158681 5110697 2026-06-26T20:19:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158681 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Грушаўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Грушаўка |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Відамлянскі |ранейшыя імёны = '''Більдзейкі''' }} '''Гру́шаўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hrušaŭka}}, {{lang-ru|Грушевка}}) (да 30 ліпеня 1964 года '''Більдзе́йкі'''<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 23 (1063).</ref>) — [[вёска]] ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Відамлянскі сельсавет|Відамлянскага сельсавета]]. == Назва == У гэтым рэгіёне ([[Ціхаволя]]) фіксавалася прозвішча Більдэйка<ref>https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/ru/jednostka/-/jednostka/31675915{{Недаступная спасылка}}</ref>. З-пад Астраўца ([[Варняны]]) было Більдзевіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-29KH-Q?cat=koha%3A1532360&i=395&lang=de</ref>. Ёсць літоўскія ''Bilda, Bildaitis'', латышскае ''Bilda''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=a51ab727e15add433c2a6a31db627cca</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/776655</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відамлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Відамлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] tnhhfyu6v5cmq77jhutudjjvc26xtg1 0 312417 5158671 3267309 2026-06-26T18:00:45Z JakaśKreatywnaNazwa 101188 Сцяг 5158671 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Гажыцы |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Gorzyce}} |Герб = POL gmina Gorzyce (powiat tarnobrzeski) COA.svg |Сцяг = POL gmina Gorzyce (powiat tarnobrzeski) flag.svg |Статус = [[вясковая гміна]] |Павет = Тарнабжэгскі |Салецтвы = 8 |Цэнтр = [[Гажыцы, Тарнабжэгскі павет|Гажыцы]] |Заснавана = |Глава = Лешак Януш Сурды |Від главы = [[Войт]] |Мовы = |Насельніцтва = 13 618 |Год = 2011 |Шчыльнасць = 195,03 |Плошча = 69,36 |Карта = |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 1820022 |Тэлефонны код = 15 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = RTA |Сайт = http://www.gorzyce.itl.pl/ |Заўвагі = }} '''Гажы́цы'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Gorzyce}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Тарнабжэгскі павет|Тарнабжэгскага павета]] [[Падкарпацкае ваяводства|Падкарпацкага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Гажыцы, Тарнабжэгскі павет|Гажыцах]]. Плошча гміны складае 69,36 км². Станам на [[2011]] год у гміне Гажыцы пражывалі 13 618 чалавек, шчыльнасць — 195,03 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 8 [[салецтва]]ў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны 8 населеных пунктаў. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.gorzyce.itl.pl/ Афіцыйная старонка] {{Тарнабжэгскі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Тарнабжэгскага павета]] rbud40q2smp1dhn4ct5siq7zvkuvclc 0 322042 5158692 3973425 2026-06-26T21:18:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158692 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Назва = Грэйт-Карас |Нацыянальная назва = en/Great Karas |Выява = Great Karas Mountains.jpg |Подпіс = |Краіна = Намібія |Перыяд утварэння = [[мезапратэразой]] |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 2202 |Пазіцыйная карта = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Грэйт-Карас''' ({{lang-en|Great Karas}}) — [[гара|горная]] сістэма на паўднёвым усходзе [[Намібія|Намібіі]]. Найвышэйшы пункт — 2202 м над узроўнем [[акіян]]у. Горы пачалі фарміравацца ў перыяд [[мезапратэразой|мезапратэразою]] ў выніку складаных [[тэктоніка пліт|тэктанічных працэсаў]]. Пераважаюць [[граніт]]ы і асадкавыя пароды. Сістэма ўключае шматлікія плоскія [[плато]]. Вакол [[гара|горнай]] сістэмы месціцца некалькі каньёнаў. == Спасылкі == * [http://www.namibian.org/travel/mountains/great-karas-mountains.html Great Karas Mountains] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180106231827/http://www.namibian.org/travel/mountains/great-karas-mountains.html |date=6 студзеня 2018 }} * [https://www.researchgate.net/publication/268150887_Age_of_Metavolcanic_rocks_at_the_northern_margin_of_the_Namaqua-Natal_Metamorphic_Province_in_the_Karas_Mountains_Namibia_defined_by_SHRIMP_U-Pb_dating_of_zircons Age of Metavolcanic rocks at the northern margin of the Namaqua-Natal Metamorphic Province in the Karas Mountains, Namibia, defined by SHRIMP U-Pb dating of zircons] [[Катэгорыя:Горы Намібіі]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Афрыкі]] fovj2kryqmmkajrjw64q0j31zmf92ix 0 324138 5158795 4579150 2026-06-27T09:33:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158795 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Дамара <br /> (''Damaqua'') | image = [[Выява:Damara women 2.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 140 000 (2014 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Намібія}}  | langs = нама | rels = [[хрысціянства]], [[монатэізм]] | related = [[нама]], [[орлам]] }} '''Дама́ра''' (саманава: ''Damaqua'') — народ у [[Намібія|Намібіі]]. Размаўляе на [[кайсанскія мовы|кайсанскай мове]], аднак мае адрознае ад [[кайсанскія народы|кайсанскіх народаў]] паходжанне. У [[2014]] г. налічвалася каля 140 000 дамара. == Паходжанне == Паходжанне дамара пакуль мала даследавана. Яны размаўляюць на той жа [[мова|мове]], што і [[нама]], аднак знешне выглядаюць як [[банту]] і адасабляюць сябе ад [[Кайсанскія народы|кайсанскіх народаў]]. Згодна меркаванням [[Культурная антрапалогія|антраполагаў]], дамара могуць быць нашчадкамі першых банту, якія мігрыравалі ў [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвую Афрыку]], або прадстаўнікоў больш ранняй міграцыі іншых моўных груп з [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай Афрыкі]]. Згодна паданням саміх дамара, іх продкі з канца [[14 стагоддзе|XIV]] ст. мелі агульнага вярхоўнага правадыра і насялялі рэгіён [[Куненэ|ракі Куненэ]]. Аднак у [[17 стагоддзе|XVII]] ст. дамара пацярпелі паражэнне ад ворагаў і былі вымушаны разысціся ў розныя раёны сучаснай цэнтральнай [[Намібія|Намібіі]]. З канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. дамара знаходзіліся ў саюзніцкіх адносінах з нама, ад якіх перанялі мову і лад жыцця [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўцаў]]. == Асаблівасці культуры == Да з'яўлення ў [[Намібія|Намібіі]] белых перасяленцаў дамара вялі качавы лад жыцця, займаліся [[паляванне]]м і [[збіральніцтва]]м, у меншай ступені — [[жывёлагадоўля]]й. У нашы дні жывёлагадоўля з'яўляецца найбольш важным заняткам сельскіх жыхароў. Дамара трымаюць буйныя статкі [[Авечка свойская|авечак]] і [[карова|кароў]]. [[Земляробства]] адыгрывае дапаможную ролю. Многія дамара жывуць у гарадах, працуюць у адміністрацыі і на прадпрыемствах. Традыцыйныя [[рамяство|рамёствы]] — здабыча [[медзь|медзі]], выраб [[кераміка|керамікі]]. Традыцыйна дамара падзяляюцца на 11 рэгіянальных супольнасцяў ''хаоці''. Яны ўзніклі ў выніку раз'яднання [[17 стагоддзе|XVII]] ст. ''Хаоці'' складаюцца з вялікіх пашыраных [[сям'я|сем'яў]]. Дамара не фарміруюць асобныя паселішчы, але нават у гарадах імкнуцца жыць асобна ад прадстаўнікоў іншых [[этнас|этнічных]] груп. Фармальна ўсе ''хаоці'' падпарадкоўваюцца адзінаму вярхоўнаму правадыру, які таксама ўзначальвае палітычную партыю Аб'яднаны Дэмакратычны Фронт, што абараняе інтарэсы дамара. == Рэлігія == Традыцыйныя [[рэлігія|рэлігійныя]] вераванні заснаваны на шанаванні вярхоўнага [[бог|бажаства]] ''Кгамаб'', што жыве на небе, распараджаецца вадой і жыццём людзей. Пасля смерці душы накіроўваюцца да ''Кгамаб''. [[Рытуал]]ы шанавання ўключаюць сумесныя зборы ля вогнішча, распіванне святых напояў. З канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. многія вернікі-дамара спавядаюць [[пратэстантызм]]. == Спасылкі == * [http://kwekudee-tripdownmemorylane.blogspot.com.by/2014/03/damara-people-oldest-inhabitants-of.html DAMARA PEOPLE: THE OLDEST INHABITANTS OF NAMIBIA] * [http://www.lcfn.info/damara/home The Living Museum of the Damara] * [http://blackhistoryfactorfiction.com/videos-on-demand/the-people-of-namibia/ THE PEOPLE OF NAMIBIA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160425010656/http://blackhistoryfactorfiction.com/videos-on-demand/the-people-of-namibia/ |date=25 красавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Народы Афрыкі]] [[Катэгорыя:Народы Паўднёвай Афрыкі]] [[Катэгорыя:Кайсанскія народы]] [[Катэгорыя:Народы Намібіі]] ohalu3rnb4yfo5qk9x3bae3fy7vzeis 0 324534 5158785 4534408 2026-06-27T08:58:50Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Масавыя забойствы СССР]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158785 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vinnytsia-memorial.jpg|thumb|250px|Манумент ахвярам сталінскага тэрору 1937—1938 гадоў у Вінніцы.]] '''Вінніцкая трагедыя''' альбо '''Вінніцкая разня''' — масавыя расстрэлы мірнага насельніцтва ў [[Вінніца|Вінніцы]], якія ажыццяўляліся [[НКУС]] на працягу некалькіх гадоў падчас праўлення [[Іосіф Сталін|Іосіфа Сталіна]] перад пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Масавыя рэпрэсіі пачаліся летам 1937 года, а апошнія былі зафіксаваныя ў мясцовай турме перад адступленнем [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] 1941 года. Даследаванне гэтых злачынстваў пачалося падчас нямецкай акупацыі Вінніцы. Па просьбе мясцовай суполкі і з санкцыі нямецкай адміністрацыі арганізаванае даследаванне пахаванняў пачалося ў маі 1943 года. Па выніках расследавання было выяўлена 91 масавае пахаванне і эксгумаваныя 9439 цел. Мясцовыя жыхары апазналі сярод загінулых 468 сваякоў. Гэтая інфармацыя, фота і вынікі расследавання выкарыстоўваліся нацысцкай прапагандай для дыскрэдытацыі [[СССР|Савецкай улады]] ў час вайны. Ва Украіне першыя праўдзівыя публікацыі аб трагедыі з’явіліся толькі ў 1988 годзе. Па выніках сучасных даследаванняў, лічыцца, што агульная колькасць рэпрэсаваных за гэты перыяд у Вінніцы і вобласці складае каля 20000 чалавек. [[Катэгорыя:1937 год у СССР]] [[Катэгорыя:1938 год у СССР]] [[Катэгорыя:Брацкія магілы]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы 1937 года]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы 1938 года]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ва Украіне]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў СССР]] [[Катэгорыя:НКУС]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў СССР]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вінніцы]] [[Катэгорыя:Украінафобія]] afptdcsdjnjkkocn2izkjl7scvocwxg 0 334804 5158745 5150478 2026-06-27T05:46:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158745 wikitext text/x-wiki Выпуск першых уласных паштовых марак у Беларусі адносіцца да 1920 года. == Правізорыі польскага корпуса == Першы польскі корпус генерала [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Юзафа Доўбар-Мусніцкага]] быў сфарміраваны ў Беларусі ў жніўні 1917 года з палякаў, якія служылі ў расійскай арміі, і першапачаткова дыслакаваўся ў [[Мінск]]у. Корпус павінен быў ваяваць на баку Расіі, аднак пасля рэвалюцыі пачаў баявыя дзеянні супраць бальшавікоў<ref name="stampspoland">{{cite web |url=http://www.stampspoland.nl/ |title=Polish Corps overprints |publisher=Stamps of Poland |date=16 сакавіка 2015 |lang=en |access-date=4 чэрвеня 2026 |archive-date=17 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517212723/http://www.stampspoland.nl/ |url-status=dead }}</ref>. Пазней адміністрацыяй корпуса ў [[Бабруйск]]у былі здзейсненыя два выпускі [[Правізорый|правізорыяў]]. Першы выпуск уяўляў сабой расійскія маркі перыяду 1909—1917 гадоў<ref name="stampspoland"/> (як з [[зубцоўка]]й, так і без яе) [[Намінал (філатэлія)|наміналам]] 3, 4, 5, 7, 10, 15, 20, 25, 35, 50 і 70 [[Капейка|капеек]] з [[Наддрукоўка (філатэлія)|наддрукоўкай]] [[Герб Польшчы|польскага герба]] і надпісу «''POCZTA Pol. Korp.''» ({{lang-be|Пошта Польскага Корпуса}})<ref name="stampspoland"/>. На правізорыях другога выпуску малюнак наддрукоўкі быў зменены і ўяўляў сабой надпіс «''Pol. Korp.''», герб Польшчы і пазначэнне новага наміналу. Правізорыі былі выкананыя на марках царскага (з [[зубцоўка]]й) і [[Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі|Часовага]] (без зубцоўкі) урадаў вартасцю 1, 2 і 3 капейкі. Маркі ў 1 капейку атрымалі намінал у 35 капеек, у 2 капейкі — 50 капеек, у 3 капейкі — 10 капеек, а некаторыя і 1 [[рубель]]. == Маркі БНР == На працягу [[1918]]—[[1920]] гг. у [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспубліцы]] і ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспубліцы]] ўжываліся пераважна расійскія маркі. === Асобны атрад === Яшчэ ў канцы жніўня 1919 года [[Рада Народных Міністраў БНР]] зацвердзіла прапанову [[міністэрства беларускіх спраў Літвы|міністра беларускіх спраў урада Літвы]] [[Язэп Варонка|Я.&nbsp;Варонкі]] аб выпуску «дзержаўных беларускіх пачтовых і гэрбавых марак». За права выпуску марак ён павінен быў заплаціць дзяржаўнаму скарбу 50&nbsp;% намінальнай цаны прададзеных марак (фактычна гэта была канцэсія прыватнай асобе з захаваннем за ўрадам магчымасці выкупіць гэта права). Аднак пагаршэнне беларуска-літоўскіх адносін не дазволіла рэалізаваць гэты праект<ref>{{кніга |загаловак=Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі. Т. 1. Кн. 1. Фонд № 582 Дзяржаўнага Архіву Літвы («Рада Міністраў Беларускай Народнай Рэспублікі») |адказны=укл. С. Шупа |месца=Vilnius, New York, Мінск, Praha |выдавецтва=Беларускі інстытут навукі і мастацтва, Таварыства беларускага пісьменства |год=1998 |старонкі=418 |isbn=9986-9219-2-9}}</ref>{{sfn|Ляхоўскі|2019|с=62}}. Замест нерэалізаванага праекта Я.&nbsp;Варонкі беларускія маркі выдаў старшыня [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]] ў [[Латвія|Латвіі]] [[Канстанцін Езавітаў|К.&nbsp;Езавітаў]], плануючы такім чынам атрымаць сродкі на фарміраванне беларускіх вайсковых часцей{{sfn|Ляхоўскі|2019|с=62}}. У 1920 годзе ў Латвійскай дзяржаўнай друкарні ў [[Рыга|Рызе]] была выдадзена серыя марак па заказе камандавання [[Асобны аддзел войскаў БНР у Балтыі|Асобнага атрада БНР]]. Надпіс «''Асобны атрад''» сведчыць аб тым, што маркі выпускаліся для беларускага ваеннага фарміравання на чале з генералам [[С. Н. Булак-Балаховіч|С.&nbsp;Булак-Балаховічам]]. Былі выдадзены 5 марак розных наміналаў: 5, 10, 15, 50 [[Капейка|капеек]] і 1 [[рубель]]. Існуюць [[Зубцоўка|зубцаваныя]] і незубцаваныя маркі. Агульны наклад — 5 мільёнаў асобнікаў (па 1 мільёне на кожны намінал). Суадносіны зубцаваных да незубцаваных складаюць 1:1. Незубцаваныя маркі былі выдадзеныя дзеля змяншэння кошту накладу. З іх 250 тысяч былі выраблены нават без [[Клей|клею]]. На ўсіх пяці марках серыі знаходзіцца адзін малюнак: маладыя [[Сялянства|сяляне]] ў [[Беларускі нацыянальны касцюм|нацыянальным адзенні]] (у [[Магілёўскі строй|магілёўскіх строях]]), [[Мужчына|хлопец]] і [[Жанчына|дзяўчына]], сядзяць на лаўцы ля плота. Праект маркі быў выкананы [[мастак]]ом [[Рыхард Зарыньш|Рыхардам Зарыньшам]]. Паводле меркавання гісторыкаў, прататыпам была гравюра У. дэ Гарнека, змешчаная пад назвай «''Тыпы [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]''» ў трэцім томе выдання «''Жывапісная Расія''» [[1882]] г. Наміналы і колеры: * 5 капеек — [[Зялёны колер|зялёны]]; * 10 капеек — [[Чырвоны колер|чырвоны]]; * 15 капеек — [[Фіялетавы колер|фіялетавы]]; * 50 капеек — [[Сіні колер|сіні]]; * 1 рубель — [[Буры колер|буры]]. Маркі былі ў выкарыстанні з 14 лютага 1920 года да 22 красавіка 1920 года. Яны выкарыстоўваліся [[Палявая пошта|палявой поштай]], якая засталася на тэрыторыі [[Латвія|Латвіі]], і гасіліся асобным [[Штамп|штампам]]. К.&nbsp;Езавітаву ўдалося правесці гашэнне значнай часткі гэтых марак у паштовай канторы ў Марыенбургу (цяпер [[Алукснэ]]), і яны пэўны час знаходзіліся ў паштовым абароце на тэрыторыі Латвіі. Пазней ён здолеў зацікавіць беларускімі маркамі еўрапейскіх філатэлістаў і нават выслаў пробную партыю ў [[Берлін]]<ref>{{артыкул |аўтар=Карповіч Л. |загаловак=Беларуская паштовая марка: ад вытокаў да эміграцыі |выданне=Запісы Беларускага інстытуту навукі й мастацтва |тып=часопіс |год=2013 |нумар=36 |старонкі=90—99}}</ref>{{sfn|Ляхоўскі|2019|с=62}}. <center><gallery perrow="5"> Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 5k.jpg|5 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 10k.jpg|10 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 15k.jpg|15 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 50k.jpg|50 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 1r.jpg|1 руб. </gallery></center> З [[1939]] г. гэты выпуск неаднаразова перавыдаваўся як [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|эмігранцкім урадам БНР]], так і «''неафіцыйна''», што стала прычынай наяўнасці вялікай колькасці гэтых марак рознай якасці. === Правізорыі Беларускай рады Случчыны === [[Файл:Marka Časovaj Rady Słuččyny (25).jpg|thumb|left|Правізорый Часовай Рады Случчыны вартасцю 25 грошаў.]] [[Файл:Marka Časovaj Rady Słuččyny (50).jpg|thumb|Правізорый Часовай Рады Случчыны вартасцю 50 грошаў.]] Падчас [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага збройнага чыну]] штабам [[Беларуская Слуцкая брыгада|Беларускай Слуцкай брыгады]] [[1 снежня]] [[1920]] г. былі выдадзеныя [[Правізорый|правізорыі]]. Выкарыстоўваліся польскія маркі, на якіх была наддрукоўка наміналу, [[Пагоня|Пагоні]] і літар «''Ч. Р. Сл.''» ([[Часовая Рада Случчыны]]). Польская марка наміналам 5 [[Грош|грошаў]] стала мець намінал 25 капеек, польскія маркі ў 10, 15 грошаў і 15 [[Феніг|фенігаў]] — 50 капеек. Лічыцца, што былі выдадзеныя 200 асобнікаў вартасцю 50 капеек і каля 20 асобнікаў вартасцю 25 капеек. Паведамлялася, што ў [[1921]] г. захаваліся толькі 3 камплекты. Наддрукоўка на польскай марцы ў 10 грошаў стала вядомай толькі ў [[1921]] г. [[Валянцін Баціеўскі]] мяркуе, што да наддруковак можа быць датычны [[Васіль Максімавіч Русак|Васіль Русак]], які [[1 снежня]] [[1920]] г. хварэў і знаходзіўся бязмэтава ў [[Грыцэвічы|Грыцэвічах]]. Вядомыя два паштовыя адпраўленні з правізорыямі [[Беларуская рада Случчыны|Слуцкай рады]]: * [[Паштовая картка]] [[Баранавічы]] — [[Вільнюс|Вільня]] ад [[21 студзеня]] [[1921]] г., на якой знаходзіліся 2 правізорыі: 25 і 50 капеек (5 і 15 польскіх грошаў адпаведна); * [[Заказны ліст]] [[Баранавічы]] — [[Лейпцыг]] ад [[23 студзеня]] [[1921]] г., на якой знаходзіліся 4 польскія маркі і 2 правізорыі; правізорыі былі наміналам у 25 і 50 капеек. == Правізорыі падчас польскай акупацыі (1919—1920) == Падчас польскай акупацыі [[1919]]—[[1920]] гг. быў здзейснены выпуск мясцовых правізорыяў горада [[Гродна]]. Ён уяўляў сабой маркі [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада Расіі]] (выпуску [[1917]] г. без [[Зубцоўка|зубцоўкі]]) з нанесенай на іх наддрукоўкай «''Poczta Polska 40 GR''» ({{lang-be|Пошта Польская 40 грошаў}}). Намінал гэтых марак быў прывязаны да [[Літва|літоўскай]] [[Аўксіная|аўксінаі]]. == Правізорыі Беларускага камітэта самапомачы == У 1942 г. у Берліне былі надрукаваныя правізорыі Беларускага камітэта самапомачы. Правізорыі з выявай Францыска Скарыны былі выдадзеныя рудога, зялёнага, чырвонага, фіялетавага, сіняга і блакітнага колераў. У той самы час былі выдадзеныя правізорыі з Пагоняй (сінія), Віленскім замкам (рудыя), князем Альгердам (зялёныя), князем Вітаўтам (сінія) і вобразам дзяўчыны з хлопцам (зялёныя і фіялетавыя). Правізорыі выдаваліся за ўплату ўзносаў ці за дадзеныя ахвяры. Фактычным ініцыятарам выдання быў тагачасны старшыня Цэнтралі Беларускага камітэта самапомачы інжынер Мікола Абрамчык. Малюнкі для правізорыяў былі намаляваныя ў Лодзі мясцовым членам Беларускага камітэта самапомачы Зянонам Зянкевічам. == Артымаркі беларускай эміграцыі == Паколькі дадзеныя «''маркі''» не былі выпушчаныя поштай, ніколі не знаходзіліся ў абарачэнні і не выкарыстоўваліся як сродкі паштовай аплаты, мэтазгодна класіфікаваць іх як артымаркі. === 1950-я гады === У студзені 1950 г. пачалі рассылацца артымаркі [[Рада БНР|Рады БНР]]. Ідэя паўстала ў Парыжы, дзе жылі ў той час Мікола Абрамчык, Лявон Рыдлеўскі, Уладзімір Шыманец, а ў Амерыцы артымаркамі займаўся Віталь Кажан. Артымаркі выдалі ў дзвюх серыях. На першай — старшыні Рады БНР Пятро Крачэўскі (фіялетавага колеру з надпісам «''3 талеры''») і Васіль Захарка (чырвонага колеру з надпісам «''1 талер''»), Дом Рады БНР (зялёнага колеру з надпісам «''50 грошаў''»). Аўтар гэтай серыі невядомы. На другой серыі Пагоня (чырвонага колеру з надпісам «''25 грошаў''») і карта Беларусі (сіняга колеру з надпісам «''10 грошаў''»). Другая серыя была надрукавана па эскізах Уладзіміра Шыманца. === 1960-я гады === У 1960 г. Згуртаванне беларускай моладзі выдала артымарку ў гонар 40-й гадавіны Слуцкага Збройнага Чыну па эскізах мастака Генрыха Архацкага ў чырвоным, сінім, зялёным і шэрым колерах. На артымарцы постаць юнака з [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белым сцягам]], на якім напісана: «''Тым, што пайшлі паміраць, каб жыла Бацькаўшчына''». Таксама на артымарцы прысутнічаюць надпісы «''The Slucak Uprising 1920—1960''», «''Freedom for Byelorussia!''» і «''БНР''». Артымаркі былі надрукаваныя на аркушах, на кожным па 20 асобнікаў з надпісам на дзвюх мовах: «''Яны памерлі, каб жыла Бацькаўшчына — жывеце вы, каб Бацькаўшчына не памерла! Памажыце замацаваць гісторыю Слуцкага Паўстаньня — злажыце ахвяру на выданьне Слуцкага Альманаху. Наклейвайце гэтыя маркі на лістох і пачках — пашырайце праўду аб Беларусі''». == Паштовыя маркі ЗБВБ == У 1971 г. у Вялікабрытаніі адбыўся страйк паштовых служачых і Гай Пікарда ад імя ЗБВБ звярнуўся па дазвол на адкрыццё паштовай службы. Атрымаўшы дазвол, Пікарда сам зрабіў эскізы і надрукаваў аж пяць серый марак, якія 19 лютага 1971 г. выйшлі ў абарот. Яны выкарыстоўваліся да 10 сакавіка 1971 г., калі скончыўся страйк. Першая серыя: на марцы тэкст у тры радкі — «''З. Б. В. Б. (10 п. ці 20 п.) Пошта''». 10 п. — чырвоная на светла-зялёнай паперы; 20 п. — сіняя на светла-зялёнай паперы. Наклад — 300 асобнікаў. Другая серыя: маркі «''Асобны атрад''» з 1920 г. з ручной наддрукоўкай ліловага колеру ў ніжнім правым вугле — «''10 п.''», у левым — «''ZBVB Post''», без зубцоў: 10 п. на 5 кап. — зялёная, 10 п. на 10 кап. — чырвоная, 10 п. на 15 кап. — ліловая, 10 п. на 1 руб. — карычневая. Наклад невядомы. == Маркі Рэспублікі Беларусь == Пачаткі марак Рэспублікі Беларусь заклала Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 11 верасня 1991 г. № 351 «''Аб выпуску паштовых марак Беларускай ССР''». === Першая марка Рэспублікі Беларусь === {{main|Першая марка Беларусі}} [[Файл:Stemp Efrasinia Polackaja.jpg|100px|thumb|{{small|[[Першая марка Беларусі|Першая паштовая марка незалежнай Беларусі (1992)]]<br>{{Скот|1}}}}]] [[Першая марка Беларусі|Першая марка незалежнай Беларусі]] з выявай крыжа Ефрасінні Полацкай з’явілася 20 сакавіка 1992 г. Яе аформіў мастак Комлеў. Яна была надрукавана ў Маскве, як і большасць першых беларускіх марак. Наклад склаў 2 мільёны асобнікаў. Вартасць — адзін (спачатку збіраліся надрукаваць слова «''рубель''», але пасля адмовіліся ад гэтай ідэі з прычыны магчымага стварэння новай валюты; назва валюты з’явілася на беларускіх марках пасля дэнамінацыі 2016 г.). === Серыі стандартных марак === ==== Першы стандартны выпуск (1992—1994) ==== Першыя маркі гэтага выпуску наміналам 30, 45 і 50 капеек былі выдадзены ў зварот 21 снежня 1992 г. У 1993 г. былі дадаткова выдадзеныя маркі ў 1, 2, 3, 5, 10, 15 і 25 рублёў з датай «''1992''» і 50, 100 і 150 рублёў з датай «''1993''». У 1994 г. былі выпушчаныя маркі ў 200, 300, 600, 1000 і 3000 рублёў. Аснову кампазіцыі марак першага стандартнага выпуску складаў дзяржаўны герб «''Пагоня''». Таксама вядомыя наступныя наддрукоўкі на марках першага стандартнага выпуску: наддрукоўка новага наміналу на марках 1992 г. (у 1994 і 1997 гг.) і наддрукоўкі літарнага абазначэння наміналу («''А''» і «''В''»), зробленыя ў 1996 г. Усе маркі першага стандартнага выпуску выпускаліся на простай паперы. ==== Другі стандартны выпуск (1995—1996) ==== У сувязі са зменай дзяржаўнага герба, у 1995 г. быў зроблены другі стандартны выпуск марак наміналам у 180, 280 і 600 рублёў, на якіх выява герба была заменена панарамай плошчы Перамогі ў Мінску. У 1996 г. таксама была дадаткова выпушчана марка гэтага выпуску ў 200 рублёў (датаваная 1995 г.). У 2001 г. на частцы накладу марак другога стандартнага выпуску была зроблена наддрукоўка новага наміналу (1000 рублёў). Усе маркі другога стандартнага выпуску друкаваліся на мелаванай паперы. ==== Трэці стандартны выпуск (1996—1997) ==== Маркі трэцяга стандартнага выпуску з выявай новага дзяржаўнага герба ўзору 14 мая 1995 г. выпускаліся ў 1996—1997 гг. У 1996 г. былі выпушчаныя маркі ў 100, 200, 500, 600, 1000, 1500, 1800, 2200, 3300, 5000, 10 000, 30 000 і 50 000 рублёў. У 1997 г. быў зроблены выпуск марак (таксама з датай 1996 г.) наміналам 400 і 2000 рублёў, а марка ў 1500 рублёў (таксама з датай 1996 г.) была выпушчана ў змененым колеры (блакітным замест ружовага). Затым былі выпушчаныя маркі наміналам 800, 2500 і 3000 рублёў з датай «''1997''». У 2001 г. на частцы накладу марак другога стандартнага выпуску была зроблена наддрукоўка новага наміналу (400 рублёў). ==== Чацвёрты стандартны выпуск (1998—2003) ==== Маркі чацвёртага стандартнага выпуску выпускаліся з 1998 па 2003 гг. Галоўным матывам серыі была этнаграфічная тэматыка. Праз высокую інфляцыю сюжэт марак могу дублявацца. Напрыклад, сюжэт маркі ў 100 рублёў выпуску 1998 г. (вадзяны млын) быў паўтораны на марцы ў 30 000 рублёў выпуску 1999 г. У 1998 г. былі выпушчаныя маркі наміналам 100, 200, 500, 1000, 1500, 2000, 3000, 3200, 5000, 5300 і 10 000 рублёў. У 1999 г. былі выпушчаныя маркі наміналам у 800, 30 000, 50 000, 100 000 і 500 000 рублёў. Пасля дэнамінацыі 2000 г. у зварот сталі паступаць маркі чацвёртага стандартнага выпуску ў новым маштабе цэн. У 2000 г. былі выпушчаныя маркі ў 1, 2, 3, 5, 10, 20, 30, 50 і 100 рублёў, а таксама маркі з літарным абазначэннем наміналу («''А''» і «''В''»). У 2001 г. былі выпушчаныя маркі ў 100, 200, 500 рублёў, а таксама наддрукоўка новага наміналу (1000 рублёў) на марцы ў 100 рублёў 1998 г. У 2002 г. былі паўторна выпушчаныя маркі ў 1, 2, 3, 5, 10, 20, 30, 50 рублёў і з літарным абазначэннем наміналу («''А''» і «''В''»). У 2003 г. былі паўторна выпушчаныя маркі ў 200 і 500 рублёў. ==== Пяты стандартны выпуск (2001—2008) ==== Маркі пятага стандартнага выпуску выпускаліся з 2001 па 2007 гады. Асноўным матывам былі выявы архітэктурных помнікаў (за выключэннем 1000-рублёвай маркі, на якой быў выяўлены асабісты герб Францыска Скарыны). У 2001 г. былі выпушчаныя маркі наміналам у 1000, 2000, 3000, 5000 рублёў, а ў 2002 г. — з літарным пазначэннем наміналу («H», «C»). У 2006 г. марка ў 3000 рублёў была перавыдадзена са змененым малюнкам і ў новым колеры. У 2007 г. была перавыдадзена марка ў 2000 рублёў. Выпускі 2001—2007 гг. друкаваліся на мелаванай паперы. У 2008 г. маркі ў 2000 рублёў 2007 г. і 3000 рублёў 2006 г. былі перавыдадзеныя на афсетнай паперы. ==== Шосты стандартны выпуск (2002) ==== «Кветкі» квадратнага фармату. Адбыўся ў 2002 г. і ўключаў у сябе маркі ў 30, 50, 100, 200, 500 рублёў і з літарным пазначэннем наміналу («А», «В», «С», «Н»). ==== Сёмы стандартны выпуск (2002—2008) ==== Маркі сёмага стандартнага выпуску з выявай ягад выпускаліся ў 2004 г. Серыя складалася з марак у 5, 10, 20, 30, 50, 100, 200, 300, 500, 1000 рублёў і з літарным пазначэннем наміналу («А», «В», «С», «Н», «Р»). Выпуск 2004 г. быў надрукаваны на мелаванай паперы. У снежні 2008 г. марка наміналу «С» была перавыдадзена на афсетнай паперы. ==== Восьмы стандартны выпуск (2004) ==== Таксама ў 2004 г. былі выпушчаныя і маркі восьмага стандартнага выпуску («дзікарослыя дрэвы»), прадстаўленыя наміналамі ў 100, 200, 300, 400, 500 і 1000 рублёў, а таксама з літарным пазначэннем наміналу («А», «В», «С», «Н», «Р»). ==== Дзявяты стандартны выпуск (2006) ==== У 2006 г. адбыўся дзявяты стандартны выпуск («птушкі»), які складалі маркі ў 10, 20, 30, 50, 100, 200, 300, 500, 1000 рублёў і з літарным пазначэннем наміналу («А», «В» і «Н»). Былі здзейсненыя два выпускі гэтых марак (абодва ў 2006 г.), прычым першы выпуск быў на мелаванай паперы, а другі — на афсетнай. ==== Дзясяты стандартны выпуск (2007) ==== У 2007 г. былі выпушчаныя маркі дзясятага стандартнага выпуску («звяры», фармат ромба) з літарным пазначэннем наміналу («А» і «В»). Кожная марка была выканана ў двух варыянтах афармлення. ==== Адзінаццаты стандартны выпуск (2008—2011) ==== Гэтая ж тэматыка паўтарылася ў марках адзінаццатага стандартнага выпуску (2008), які складаўся з наміналаў у 10, 200, 300, 400, 1000 і 5000 рублёў. У адрозненне ад выпуску 2007 г. маркі 2008 г. былі «кніжнага» фармату. Першыя выпускі марак былі надрукаваныя на мелаванай паперы, у другой палове 2008 г. на афсетнай паперы былі перавыдадзеныя маркі ў 10, 200, 300, 400 і 1000 рублёў, а ў 2009 г. — у 5000 рублёў. Затым маркі дадзенага выпуску (у яго афсетнай варыяцыі) перавыдаваліся да 2010—2011 гг. (год дадатковай эмісіі пазначаўся ўнізе аркуша разам з нумарам заказу). ==== Дванаццаты стандартны выпуск (2008—2011) ==== У тым жа 2008 г. была здзейснена эмісія марак дванаццатага стандартнага выпуску («кветкі», «кніжнага» фармату) наміналам у 20, 30, 50, 100, 500 рублёў і з літарным пазначэннем наміналу («А», «В» і «Н»). Былі зробленыя два выпускі гэтых марак (абодва ў 2008 г., першы — на мелаванай паперы, другі — на афсетнай). Потым маркі дадзенага выпуску (у яго афсетнай варыяцыі) перавыдаваліся да 2010—2011 гг. (год дадатковай эмісіі пазначаўся ўнізе аркуша разам з нумарам заказу). ==== Трынаццаты стандартны выпуск (2012—2013) ==== У студзені 2012 г. адбылася эмісія марак трынаццатага стандартнага выпуску («нацыянальны арнамент») з літарным пазначэннем наміналу («М» і «N»), надрукаваных на афсетнай паперы. У 2013 г. былі дадаткова перавыдадзеныя (год дадатковай эмісіі пазначаўся ўнізе аркуша разам з нумарам заказу). ==== Чатырнаццаты стандартны выпуск (2012—2016) ==== У сакавіку 2012 г. у продаж выйшлі маркі чатырнаццатага стандартнага выпуску («помнікі архітэктуры») наміналам у 50, 100, 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10 000, 20 000 рублёў і з літарным пазначэннем наміналу («А», «Н» і «Р»). Першая эмісія марак чатырнаццатага стандартнага выпуску адбылася як у выглядзе гуміраваных марак на мелаванай паперы (абмежаваны наклад), так і ў выглядзе самалепак на глянцавай паперы (асноўны наклад). Самалепкі былі перавыдадзеныя на матавай паперы: у верасні 2012 г. былі перавыдадзеныя 200, 1000 і 2000 рублёў, у кастрычніку 2012 г. — «А», у студзені 2013 г. — 50, 100, 500 рублёў і «Н», у сакавіку 2013 г. — 5000, 10 000 і 20 000 рублёў, у лістападзе 2013 г. — «Р». У снежні 2014 г. маркі ў 50, 100, 200, 500, 1000, 5000, 10 000 і 20 000 рублёў былі перавыдадзеныя са змененай УФ-абаронай (аналагічнай той, якая ёсць у марак пятнаццатага стандартнага выпуску). У канцы 2015 — пачатку 2016 гг. маркі (акрамя «Р») былі перавыдадзеныя на палепшанай паперы. ==== Пятнаццаты стандартны выпуск (з 2014 і дагэтуль) ==== Маркі пятнаццатага стандартнага выпуску былі выпушчаныя ў абарачэнне ў снежні 2014 г. Выпуск складаецца з пяці безнамінальных марак: «А», «N», «М», «Н» і «Р». Малюнак марак паўтарае гэтакі адзінаццатага стандартнага выпуску са змененым наміналам і крыху змененымі дэталямі дызайну (паменшаная выява, крыху іншае размяшчэнне надпісаў, у выпадку з маркай «N» — крыху мадыфікаванае адценне). Маркі пятнаццатага стандартнага выпуску паўтараюць сваім дызайнам наступныя маркі адзінаццатага: «А» — паўтарае дызайн 10-рублёвай, «N» — дызайн 200-рублёвай, «M» — 300-рублёвай, «H» — 400-рублёвай, «P» — 1000-рублёвай. Маркі пятнаццатага стандартнага выпуску з’яўляюцца, як і маркі чатырнаццатага, самаклейкамі ды выпускаюцца на матавай паперы. У 2016 г. маркі гэтага выпуску (наміналамі «А» і «H») былі перавыдадзеныя на мадыфікаванай паперы. У 2017 г. адбылося дадатковае перавыданне маркі «А». ==== Шаснаццаты стандартны выпуск (з 2016 і дагэтуль) ==== {{у планах}} == Гл. таксама == * [[Гісторыя пошты Беларусі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Уладзімір Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]], [[Андрэй Чарнякевіч|Чарнякевіч А.]] |загаловак=Інфармацыйна-выдавецкая дзейнасць Рады і ўрада Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918–1925 гадах |выданне=[[Przegląd Środkowo-Wschodni]] |тып=часопіс |год=2019 |нумар=4 |старонкі=37—75 |спасылка=https://doi.org/10.32612/uw.2543618X.2019.pp.37-75 |ref=Ляхоўскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Гісторыя пошты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паштовыя маркі Беларусі]] 795czlb23ksrk6b1c66p3utlwfz3tgs 0 336989 5158740 4644996 2026-06-27T05:14:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158740 wikitext text/x-wiki '''Гісторыя [[Перу]]''' складаецца з двух этапаў культурнага развіцця: першы звязаны з плямёнамі людзей, якія прыйшлі ў Анды прыкладна 11 000 гадоў таму і стварылі да XV стагоддзя адну з найбуйнейшых дзяржаў Зямлі, другі пачынаецца з прыбыццём у Паўднёвую Амерыку еўрапейцаў, якія скарылі старажытную імперыю, і працягваецца да цяперашняга часу. == Раннія цывілізацыі == [[Файл:Sunset_across_Machu_Picchu.jpg|справа|міні|Старажытны горад [[Мачу-Пікчу]]]] {{main|Дакалумбава храналогія Перу}} Гісторыкі лічаць, што першыя людзі з'явіліся ў Перу каля XV стагоддзя да н.э., гэта былі вандроўныя паляўнічыя-збіральнікі, якія жылі ў пячорах. Наступныя стагоддзі да нашай эры перуанскую зямлю засялялі народы, якія стварылі магутныя цывілізацыі і пабудавалі [[Археалагічныя помнікі Перу|помнікі архітэктуры]], якія захаваліся да нашых дзён. Найбольш развітымі культурамі на тэрыторыі цяперашняга Перу былі: культуры Чавін у раене Кальехон-дэ-Уайлас, росквіт прыпадае на 800-300 гады да н.э. [[Культура Наска|Наска]] і Паракас у паўднёвай частцы перуанскага ўзбярэжжа (каля 200-500 н. э.); Мачыка і [[Чыму]] на поўначы (каля 300-1400 н.э.), Тыаўанака на берагах возера [[Тытыкака]] (росквіт адносіцца да XI стагоддзя). У XII стагоддзі н.э. племя інкаў пасялілася ў раёне [[Куска]]. На працягу наступных стагоддзяў інкі паслядоўна заваёўвалі суседнія плямёны, і да XV стагоддзя валодалі землямі ад сучаснай паўднёвай Калумбіі да цэнтральнага Чылі, якія складалі імперыю [[Імперыя інкаў|Таўанцінсую]], што ў перакладзе азначае «чатыры злучаныя паміж сабой бакі свету». Такая назва звязана з тым, што краіна дзялілася на чатыры правінцыі: Кунцінсую ({{Lang-qu|Kunti Suyu}}), Кальясую ({{Lang-qu|Qulla Suyu}}), Антысую ({{Lang-qu|Anti Suyu}}) і Чычасую ({{Lang-qu|Chinchay suyu}}). Акрамя таго, з [[Куска]] ({{Lang-qu|Qusqu}}) у чатыры бакі выходзілі чатыры дарогі, і кожная з іх называлася па назве той часткі імперыі, у якую яна вяла. == Іспанскае заваяванне == [[Файл:Daniel Hernández - Francisco Pizarro.jpg|злева|міні|[[Франсіска Пісара]]]] {{main|Іспанскае заваяванне імперыі інкаў}} {{main|Віцэ-каралеўства Перу}} У 1532 годзе [[Іспанцы|іспанец]] [[Франсіска Пісара]] разам са сваім атрадам высадзіўся на тэрыторыі Перу. Імперыя была аслаблена скончанай вайной паміж прэтэндэнтамі на трон інкаў: Уаскарам і Атаўальпай. З-за ўнутраных міжусобіц інкі былі паслабленыя і не змаглі абараніць вялікую частку сваёй імперыі. Таксама народ Перу адчуваў страх перад іспанскімі гарматамі, бо да гэтага людзі не сустракаліся з якой-небудзь агнястрэльнай зброяй. Іспанцы прызначылі перамовы Атаўальпе у [[Кахамарка|Кахамарцы]]. 16 лістапада [[1532]] года Атаўальпа прыбыў у названае месца, але быў узяты ў [[палон]], а ўся яго світа была забітая. За сваю свабоду Атаўальпа заплаціў велізарны выкуп, але ўсё ж быў забіты іспанцамі ў жніўні [[1533]] года. Іспанскія воіны разбурылі большасць арашальных збудаванняў і дарог, якія злучалі імперыю. Гэты факт значна прыслабіў інкаў. У лістападзе 1533 года [[Куска]] здаўся, практычна не аказваючы супраціву. Пісаро заснаваў горад [[Ліма|Ліму]] ў 1535 годзе і абвясціў яго «горадам каралёў». У [[1543]] годзе Перу абвясцілі віцэ-каралеўствам. У 1543 годзе Ліма стала цэнтрам іспанскага валадарства ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. [[Іспанцы]] занеслі ў Перу мноства інфекцый, таму індзейскае насельніцтва рэзка зменшылася. Пасля ўдалай перамогі іспанцы пачалі паміж сабой вайну за падзел маёмасці і здабычы. У выніку [[Франсіска Пісара]] і яго набліжаныя былі забітыя. Члены кіруючай дынастыі інкаў схаваліся ў гарах, дзе на працягу сарака гадоў вялі ўпартую барацьбу з іспанцамі. У [[1572]] годзе апошні кіраўнік інкаў [[Тупак Амару]] быў абезгалоўлены. Індзейцаў жорстка эксплуатавалі, але нягледзячы на гэта першае паўстанне адбылося толькі ў [[1780]] годзе пад правадырствам інка, які прыняў імя [[Тупак Амару II]]. Паўстанне доўжылася да [[1783]] года і было задушана іспанцамі, а [[Тупак Амару II|Тупака Амару]] і тысячы яго паплечнікаў жорстка катавалі і неўзабаве пакаралі смерцю. == Незалежнасць == [[Файл:Castilla1.jpg|злева|міні|Рамон Касцілья]] [[Файл:La_Independencia_del_Perú.jpg|міні|250x250пкс|[[Хасэ дэ Сан-Марцін]] абвяшчае незалежнасць Перу]] {{main|Вайна за незалежнасць Перу}} {{main|Салетравая вайна}} У Перу была вялікая колькасць раялістаў. Гэтая краіна пазней за ўсіх лацінаамерыканскіх краін дабілася незалежнасці c дапамогай войскаў, на чале з генералам [[Хасэ дэ Сан-Марцін]], які ўвайшоў у гісторыю як вызваліцель [[Аргенціна|Аргенціны]], [[Чылі]] і [[Перу]]. Паўстанні індзейцаў і [[крэол]]аў у [[1808]]—[[1815|1815 гадах]] жорстка падаўляліся [[раяліст]]амі. 28 ліпеня [[1821]] года генерал [[Хасэ дэ Сан-Марцін|Сан-Марцін]] абвясціў незалежнасць Перу, высадзіўшыся ў Паўднёвай Амерыцы ў верасні [[1820]] года і захапіўшы Ліму ў 1821 годзе. У ліпені 1822 года ў [[Гуаякіль|Гуаякіле]] адбыліся перамовы паміж [[Сімон Балівар|Баліварам]] і Сан-Марцінам. Камандаванне было перададзена Балівару. 9 снежня 1824 года армія Балівара пад камандаваннем генерала [[Антоніа Хасэ дэ Сукрэ]] разграміла рэшткі іспанскіх войскаў у бітве пры Аякуча, тым самым спыніўшы іспанскае праўленне ў Паўдневай Амерыцы. У 1822 годзе былі прыняты асноўныя палажэнні канстытуцыі. У краіне ўводзіўся цэнтралізаваны ўрад, абвяшчаўся інстытут прэзідэнцтва і аднапалатны заканадаўчы орган. Канстытуцыя мноства разоў падвяргалася зменам, часовыя ўрады і прэзідэнты доўга не затрымліваліся на пасадзе. У 1835—1839 гг. была ўтворана канфедэрацыя з Балівіяй. Падчас двух перыядаў прэзідэнцкага праўлення Рамона Касцільі ў Перу былі перыяды адноснага спакою і прымірэння (1845—1851 і 1854—1862 гады). Касцілья праводзіў важныя рэформы: адмяніў прывілеі духавенства, вызваліў рабоў-афрыканцаў, адмяніў падушную павіннасць індзейцаў і заахвочваў іміграцыю, уключаючы перасяленні з Кітая. Развіваліся распрацоўкі пакладаў гуана і салетры, з'явілася тэлеграфнае паведамленне і было пачата будаўніцтва адной з першых у Паўдневай Амерыцы чыгунак. У 1855 годзе ўпершыню прамым галасаваннем быў сабраны [[Устаноўчы сход]], які ў большасці складаўся з лібералаў. У 1856 годзе пасля доўгіх абмеркаванняў была абвешчана новая канстытуцыя. Касцілья прысягнуў новай канстытуцыі, але ў той жа час лічыў, што яна абмяжоўвае паўнамоцтвы прэзідэнта. Канстытуцыя была змененая ў 1860 годзе і дзейнічала да 1920 года. == Войны == Пасля сыходу Касцільі ў краіне запанавалі грамадскія беспарадкі, карупцыя і рост дзяржаўнай запазычанасці, якія падоўжыліся 10 гадоў. У другой палове 19 ст. Перу было ўцягнута ў дзве вайны. 1-я Ціхаакіянская вайна 1864-1866 гг. пачалася, калі Іспанія паспрабавала вярнуць ўладу ў Перу, якая на той момант не магла выканаць свае фінансавыя абавязацельствы. У 1879 г. быў падпісаны мірны дагавор, пасля таго, як аб'яднаныя сілы Перу, Чылі, Эквадора і Балівіі атрымалі перамогу над іспанцамі ў шэрагу марскіх бітваў. Іспанія нарэшце прызнала незалежнасць Перу. У 1872 г. прэзідэнтам быў абраны Мануэль Парда, які скараціў прысутнасць вайскоўцаў ва ўрадзе, разгарнуў грамадскія працы, спрыяў уздыму адукацыі і спрабаваў стымуляваць эканоміку. Аднак пасля таго, як у Германіі адкрылі штучныя ўгнаенні, яны склалі даволі сур'езную канкурэнцыю перуанскаму гуана, гандаль якім быў адным з найважнейшых даходаў краіны. Гэтыя падзеі прывялі да пагаршэння эканамічнага становішча ў краіне. У 1879 г., пасля трохгадовага праўлення прэзідэнта Марыяна Ігнасіа Прада, краіна апынулася на мяжы банкруцтва. Неўзабаве паміж Чылі і Балівіяй адбыўся канфлікт за радовішча салетры ў [[Атакама|Атакаме]]. Перу аказалася на баку Балівіі, бо з 1873 г. краіны былі звязаны сакрэтным ваенным дагаворам. Аднак Чылі разграміла праціўнікаў і войскі занялі Ліму. у 1884 г. быў падпісаны мірны дагавор, на аснове якога да Чылі назаўсёды адышла перуанская правінцыя Тарапака з багатымі адкладамі салетры і на дзесяць гадоў — правінцыі Такная і Арыка з наступным рашэннем іх лёсу шляхам плебісцыту. Спрэчка аб іх прыналежнасці скончыўся толькі ў 1929 г., пасля таго, як правінцыя Такная была вернутая Перу, а Арыка засталася за Чылі. === Праўленне Аўгуста Легіі === Важны этап у гісторыі Перу супаў з адкрыццём [[Панамскі канал|Панамскага канала]] (1914 г.) і пераменамі ў свеце, у сувязі з пачаткам [[Першая Сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Аўгуста Легіі-і-Сальседа стаў найбольш значнай фігурай у гісторыі Перу 20 ст. Ён быў прэзідэнтам краіны з 1908-1912 гг. і з 1919-1930 гг. Перуанскія студэнты пачалі палітычную актыўнасць у сувязі з напружанай абстаноўкай у краіне, у сувязі з ходам Першай сусветнай вайны, рэвалюцыямі ў Мексіцы і Расіі. У Мексіцы перуанскія эмігранты стварылі Амерыканскі народна-рэвалюцыйны альянс (АПРА) — магутны рэфармісцкі рух, асноўную ролю ў якім адыгрывала студэнцтва. Яны выступалі супраць дыктатарскага рэжыму Легіі. У гэтай барацьбе усё большы ўдзел прымалі індзейцы і метысы. Легія займаў пасаду прэзідэнта да 1930 г., калі ў сувязі з пачаткам сусветнага крызісу не вычарпаўся прыток замежных інвестыцый. Ён быў зняты са сваёй пасады і заключаны ў турму пасля ваеннага перавароту пад кіраўніцтвам палкоўніка Луіса Санчэса Сэра, які заставаўся ва ўладзе да 1933 г. == Пад'ём рэфармісцкага руху == У 1931 г. на выбарах прэзідэнта перамог лідар АПРА В. Р. Ая дэ ла Торэ, але Санчэс Сэра адмовіўся прызнаваць гэты факт, гэта прывяло да страйкаў, масавых беспарадкаў і вулічных сутыкненняў. У 1932 г. Санчэс Сэра паспрабаваў [[Летысійская вайна (1932—1934)|адваяваць]] у Калумбіі гарадок Летысія, які адышоў ад Перу па дамове 1927 г Санчэс зрабіў такі крок наўмысна, спрабуючы дамагчыся народнай падтрымкі свайго рэжыму. Але 30 красавіка 1933 г. Санчэс Сэра быў забіты. Тэрытарыяльны спрэчка закончылася ў 1934 г. на перамовах. Пасярэднікам была Бразілія, у выніку Летысія засталася за Калумбіяй. Генерал Оскар Бенавидес стаў наступным прэзідэнтам Перу. Ен карыстаўся такімі ж дыктатарскімі метадамі, што і яго папярэднікі. У 1936 г. на прэзідэнцкіх выбарах перамаглі апрытысты, але Бенавідэс адмовіўся прызнаваць вынікі выбараў і працягваў кіраваць краінай. У 1939 г. дзякуючы падтрымцы Бенавідэса наступным прэзідэнтам Перу стаў Мануэль Прада-і-Угартэчэ. Краіна не прымала ўдзелу ў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]], але пастаўляла прамысловую сыравіну ў ЗША. 12 лютага 1945 г., напярэдадні перамогі саюзнікаў, прэзідэнт Прада абвясціў вайну Германіі. Перуанскай апрыстскай партыі забаранілі вылучаць уласнага кандыдата, але яна аб'ядналася з іншымі ліберальнымі партыямі ў Нацыянальна-дэмакратычны фронт, і на выбарах атрымаў перамогу кандыдат Фронту, вядомы юрыст Хасэ Луіс Бустамантэ Рывэра. Большасць месцаў у абедзвюх палатах Кангрэса былі занятыя кандыдатамі Фронту. Бустамантэ адмяніў цэнзуру, аднавіў грамадзянскія правы, вызваліў палітычных зняволеных, прыняў меры па паляпшэнні адукацыі, развіццю прамысловасці, падняў узровень мінімальнай заработнай платы. Кангрэс, які складаўся ў большасці з прыхільнікаў партыі АПРА, пачаў ажыццяўляць доўгатэрміновыя планы эканамічнага развіцця, рэарганізацыі палітычнай сістэмы, а таксама ажыццяўляць будаўніцтва тунэляў для падачы вады з прытокаў Амазонкі для арашэння засушлівых прыбярэжных раенаў. === Вяртанне правых === Пасля атрымання паўнамоцтваў урад Бустамантэ вымушаны быў ажыццяўляць сваю дзейнасць у рэжыме надзвычайных паўнамоцтваў з-за шэрагу цяжкасцяў. У кастрычніку 1948 г. Бустамантэ быў скінуты ў выніку ваеннага перавароту. Генерал Мануэль Апалінарыа Адрыя стаў часовым прэзідэнтам. Ен пачаў барацьбу з апрыстамі, усталяваў рэжым ваеннай дыктатуры і быў абраны прэзідэнтам у 1950. Адрыя ўвёў праграму грамадскіх работ, жорсткую цэнзуру, забараніў дзейнасць апазіцыйных партый і распусціў прафсаюзы. У 1956 г. у краіне правялі свабодныя выбары з-за шматлікіх пратэстаў. == Дэмакратычнае кіраванне == У 1956 г. на выбарах прэзідэнта зноў перамог М. Прада пры падтрымцы апрыстаў. Неўзабаве іх лідар Ая дэ ла Торэ пасля шасці гадоў выгнання вярнуўся на радзіму. Прафсаюзы былі адноўлены, праграма правядзення грамадскіх работ пашырана. Але павелічэнне ўрадавых выдаткаў, рост цэн прывялі да інфляцыі. У 1959 г. Педра Бельтрана быў прызначаны на пасаду прэм'ер-міністра і міністра фінансаў. На працягу трох гадоў ен стабілізаваў становішча ў эканоміцы. На выбарах 1962 ніхто з прэтэндэнтаў не набраў неабходнай колькасці галасоў, таму, паводле канстытуцыі, члены абранага Кангрэса павінны былі абраць прэзідэнта. Каб не дапусціць Айю дэ ла Торэ на пасаду віцэ-прэзідэнта, а Адрыю на пасаду прэзідэнта, вайскоўцы, якія падтрымлівалі кандыдатуру Фернанда Белаундэ Тэры, 18 ліпеня 1962 г. здзейснілі дзяржаўны пераварот. Спроба групы левых перуанцаў (якія ў асноўным атрымалі адукацыю на [[Куба|Кубе]]) вясной 1963 года ўварвацца ў Перу з тэрыторыі суседняй [[Балівія|Балівіі]] пры падтрымцы балівійскіх камуністаў скончылася няўдачай: радыкалы былі разбітыя на мяжы<ref>Родригес Острия Г. Цикл партизанской борьбы в Боливии в 1963 −1970 гг.: преемственность и различия // Латиноамериканский исторический альманах. — 2012. — № 12. — С. 189</ref>. Каб не сапсаваць аўтарытэт Перу сярод іншых краін, хунта абяцала правесці новыя выбары, якія адбыліся 19 ліпеня 1963 г. На выбарах перамог Белаундэ, набраўшы 39 % галасоў. Яго падтрымалі партыя «Народнае дзеянне», хрысціянскія дэмакраты і камуністы. Канстытуцыйнае кіраванне было адноўлена і Белаундэ разам са сваімі паплечнікамі пачаў праводзіць новыя рэформы. Новыя дзяржаўныя праграмы прывялі да знясілення бюджэту і імклівай інфляцыі. З верасня 1967 г. па кастрычнік 1968 г. кабінет мяняўся 4 разы. Краіна знаходзілася ў крызісе. 3 кастрычніка 1968 г. прэзідэнт быў зрушаны вайскоўцамі, а краіну ўзначаліў генерал [[Хуан Франсіска Веласка Альварада]]. Падставай для перавароту служыў кантракт прэзідэнта Белаундэ і амерыканскай кампаніі «Інтэрнэшнал петролеум компані» (ІПК). Кантракт быў выгадны для амерыканскага боку, але многія ваенныя яго не падтрымалі. === Аднаўленне ваеннага праўлення === Неўзабаве ваенныя сілы, якія прыйшлі да ўлады, адмянілі кантракт з ІПК, з-за чаго адносіны Перу з [[ЗША]] пагоршыліся. Новы ўрад пачаў праводзіць аграрную рэформу і прадпрымаць радыкальныя меры, у выніку чаго ў 1975 г. адбыліся хвалі страйкаў і бурных выступаў. Ваеннае кіраўніцтва пакінула свой пост і пасаду прэзідэнта заняў генерал Франсіска Маралес Бермудэс, які меў намер працягнуць «рэвалюцыйны працэс» 1968 г. Але новы ўрад не справіўся з эканамічным крызісам, у выніку якога краіна набыла вялікі дзяржаўны доўг, інфляцыю і беспрацоўе. === Аднаўленне грамадзянскай праўлення === [[Файл:Alan_García_Pérez.JPG|злева|міні|[[Алан Гарсія]]]] Новую канстытуцыю прынялі ў 1979 г., а ў 1980 г. правялі выбары. Да ўлады зноў прыйшоў Фернанда Белаундэ Тэры, які прыняў кансерватыўную праграму. Прэзідэнт скасаваў многія рэформы Веласка Альварада, пачаў шэраг буйнамаштабных будаўнічых праектаў у зоне трапічных дажджавых лясоў. Экстрэмісты руху «[[Сэндэра Луміноса]]» пачалі актыўныя партызанскія дзеянні ў гарах. З-за ціску ЗША, Перу скараціла плантацыі кокі ў краіне, які з'яўляўся галоўным прыбыткам індзейцаў. Краіна знаходзілася ў перыядзе дэпрэсіі, і ўрад прыпыніў выплаты па замежным даўгам. Белаундэ пачаў губляць давер насельніцтва. У 1985 г. падчас прэзідэнцкіх выбараў партыя Белаундэ («Народнае дзеянне») атрымала ўсяго толькі 5 % галасоў. Новым прэзідэнтам стаў прадстаўнік АПРА [[Алан Гарсіа Перэс|Алан Гарсія]]. Ен спрабаваў спыніць эканамічны спад. Для гэтага прыйшлося скараціць імпарт і абмежаваць сумы, якія ўрад вылучаў для пагашэння дзяржаўнага доўгу. Нязначны поспех быў дасягнуты, але ў 1987 г. замежныя інвестыцыі ў Перу практычна перасталі паступаць у краіну, а інфляцыя зноў павялічылася. Для ліквідацыі апошняй праблемы Гарсія нацыяналізаваў прыватныя банкі і страхавыя кампаніі, але ў 1990 г. узровень інфляцыі дасягнуў 3000 % у год. У 1990 г. адбыліся прэзідэнцкія выбары, на якіх перамогу атрымаў [[Альберта Фухіморы]]. У 1992 г. ен распусціў Кангрэс, правеў хвалю арыштаў лідараў апазіцыі. У жніўні 1992 г. арыштавалі лідара руху «Сэндэра Луміноса» Абімаэль Гусмана. У 1993 г. была выдадзена новая канстытуцыя, якая значна павялічвала паўнамоцтвы прэзідэнта. У 1995 г. Фухіморы зноў перамог на прэзідэнцкіх выбарах і захаваў свой пост на 5 гадоў. Яго эканамічная палітыка забяспечыла рост эканомікі Перу ў 1994 г. на 12 %. Альберта Фухіморы адрокся ўлады ў 2000 г. У 2001 г., перамогшы на выбарах, прэзідэнтам стаў Алехандра Таледа. Прэзідэнт з ліпеня 2006, [[Алан Гарсіа Перэс|Алан Гарсія]], кіраўнік левацэнтрысцкай Апрысцкай партыі. 5 чэрвеня 2011 г. новым прэзідэнтам абраны [[Альянта Умала]], кіраўнік Перуанскай нацыяналістычнай партыі. == Фільмаграфія == * «Адкрываючы Перу» ({{Lang-en|Discovering Peru}}) — дакументальны фільм, зняты Фабіа Брексіа ў 2009 г. == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * http://www.poedem.ru/country/peru/history/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306110420/http://www.poedem.ru/country/peru/history/ |date=6 сакавіка 2016 }} * [http://www.wdl.org/ru/item/235 Справаздача пра падарожжа ўверх па Рыа-дэ-ла-Плата, а адтуль наземным шляхам у Перу: З назіраннямі аб мясцовых жыхарах, а таксама пра індзейцаў, іспанцаў, гарады, гандаль, пладароддзе і багацце той часткі Амерыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160427195033/https://www.wdl.org/ru/item/235/ |date=27 красавіка 2016 }} ад 1698 {{Перу ў тэмах}} {{Паўднёвая Амерыка паводле тэм|Гісторыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Перу| ]] l7c6tho0hqv91jdvmbrmco3wsw6hz3t 0 343330 5158734 5085865 2026-06-27T03:48:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158734 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя Арменіі}} '''Гісторыя Арменіі''' — гісторыя Арменіі як дзяржавы і [[Арменія (гістарычны рэгіён)|гісторыка-геаграфічнага рэгіёна]] з дагістарычнай эпохі да нашых дзён. Гісторыя [[армяне|армянскага народа]] бярэ пачатак сама меней з VI стагоддзя да н.э. і налічвае больш за 2500 гадоў. Працэс жа [[Этнагенез армян|фармавання армянскага народа]] пачаўся яшчэ з XIII стагоддзя да н.э. == Старажытная гісторыя == === Дагістарычная эпоха === {{Main|Дагістарычная Арменія}} На поўначы Арменіі ([[Ларыйскае плато]]) было выяўлена больш за 20 рознаўзроставых [[Ашольская культура|познаашольскіх]] помнікаў (0,6 млн гадоў), размешчаных, галоўным чынам, у перадгор'ях вулканічнага [[Джавахецкі хрыбет|Джавахецкага хрыбта]], найболей падобных з матэрыяламі месцазнаходжанняў даліны ракі Раздан (Джрабер, Фантан, Кендарасы)<ref name="ЛБ2015">[http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf ''Любин В. П.'', ''Беляева Е. В.'' Традиции и трансфор мации в раннем палеолите Кавказа и Ближнего Востока // Традиции и инновации в истории и культуре, 2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151121021740/http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |date=21 лістапада 2015 }}</ref>. Сярод іх пераважаюць паверхневыя месцазнаходжанні (Благадарнае, Даштадэм 3, Нарамут др.), на якіх сабрана звыш тысячы ашольскіх вырабаў з мясцовага гіяладацыта, уключаючы каля 360 ручных [[рубіла|рубіл]]. Выяўлены тры стратыфікаваныя помнікі (Мурадава, Карахач і Куртан I) са знаходкамі ўзростам да 1,8 млн гадоў. Сляды пасялення старажытнага чалавека былі выяўлены ў розных раёнах [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор'я]]: у [[Арзні]], Нурнусе і іншых месцах былі выяўлены стаянкі з каменнымі прыладамі, а ў [[Раздан (рака)|Разданскай]] цясніне, Лусакерце і інш. былі знойдзены пячоры-жытлы (Лусакерт I, Ерэван I<ref>[http://collectedpapers.com.ua/ru/hfs/geology/ancient_past_of_humanity/pamyatki-mustyersko%D1%97-epoxi-ta-zalishki-neandertalciv-na-teritori%D1%97-srsr Памятники мустьерской эпохи и остатки неандертальцев на территории СССР]</ref>). Дадзеныя археалагічных раскопак пацвярджаюць, што жыхары Армянскага нагор'я яшчэ ў глыбокай старажытнасці авалодалі многімі рамёствамі. Так, вядома, што ўжо ў [[V тысячагоддзе да н.э.|V—]][[IV тысячагоддзе да н.э.|IV]] тысячагоддзі да н.э. яны ўмелі плавіць [[медзь]], а ў [[II тысячагоддзе да н.э.|II тысячагоддзі да н.э.]] — [[жалеза]]<ref>{{cite web|url=http://www.armenica.info/history/histor2.htm|title=История Армении|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/659qa0Prn?url=http://www.armenica.info/history/histor2.htm|archivedate=2 лютага 2012|accessdate=24 жніўня 2016|url-status=live}}[ ]</ref>. На тэрыторыі сучаснага [[Ерэван]]а ў раёне [[Шэнгавіт]]а ў было выяўлена селішча пачатку [[Бронзавы век|бронзавага веку]], што датуецца [[V тысячагоддзе да н.э.|V]]—[[III тысячагоддзе да н.э.|III тысячагоддзямі да нашай эры]]<ref>{{cite web|url=http://www2.widener.edu/~msrothma/shengavitweb2.html Shengavit|title=Shengavit a Kura Araxes Culture Site in Yerevan on the Ararat hills, Republic of Armenia|lang=en|description=In those trenches he (''Hakop Simonyan'') isolated four distinct strata, the earliest from the late fifth millennium and the latest from the early to mid-third millennium BC.|accessdate=24 жніўня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080509073109/http://www2.widener.edu/~msrothma/shengavitweb2.html|archivedate=9 мая 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.distedu.ru/mirror/_hist/clarino2.narod.ru/arm4.htm|title=Земледельцы Северного Кавказа и Закавказья|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/659qZNr1K?url=http://www.distedu.ru/mirror/_hist/clarino2.narod.ru/arm4.htm|archivedate=2 лютага 2012|accessdate=24 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref>. [[File:Zorats Karer 2008, part of the stone circle.jpg|thumb|Пахаванне ў старажытным мегалітычным комплексе [[Зарац-Карэр]], размешчаным ў вобласці [[Сюнік]] недалёка ад горада Сісіянна на поўдні Арменіі]] На тэрыторыі [[Рэспубліка Арменія|Рэспублікі Арменія]] былі выяўлены рэшткі шматлікіх каменных збудаванняў: [[дольмен]]аў, [[менгір]]аў, [[кромлех]]аў і сцены [[Цыклапічны мур|цыклапічных збудаванняў]]. Вялікая колькасць [[Мегаліт|мегалітычных збудаванняў]] было выяўлена каля гары [[Гара Арагац|Арагац]], у далінах вакол сучасных гарадоў [[Ошакан]], Парпі, Агтц і [[Сісіян]]. Найболей добра захаваліся сакральныя і цыклапічныя збудаванні і крэпасці каля Каша і Агаўнатуна. Вялікую цікавасць уяўляюць рэшткі неалітычнага земляробскага селішча на прытоку ракі [[Аракс]], а таксама [[мегаліты]]чны комплекс [[Зорац Карэр]] ({{lang-hy|Զորաց Քարեր}}), вядомы таксама як Караўндж ({{lang-hy|Քարահունջ}})<ref>{{Cite web |url=http://www.astrologycom.com/armstone1.html |title=''«Караундж-Стоунхендж Армении» (Carahunge-Armenia's Stonehenge)'' |access-date=24 жніўня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091124050735/http://www.astrologycom.com/armstone1.html |archivedate=24 лістапада 2009 |url-status=dead }}</ref>. У час археалагічных раскопак былі выяўлены помнікі матэрыяльнай культуры: кавалачак тэкстылю XV—XVI стст. да н.э. ([[Арцік]]); ідэальнай формы сярэбраная сякерка XXII—XXI стст. да н.э. (Карашамб); вытанчаныя бронзавыя скульптуры XV—XIV стст. да н.э. (Лоры-Берд); залатая чара з выявамі львоў III тыс. да н.э. ([[Ванадзор]]) і інш.. === Дзяржава Хаяса (XVI—XIII стст. да н.э.) === {{main|Хаяса}} [[Файл:Hayasaa.jpg|left|thumb|Карта царства Хаяса.]] Хаяса — дзяржава, што згадваецца ў [[хеты|хецкіх]] клінапісных тэкстах у перыяд з XVI па XIII стст. да н.э. Хаяса знаходзілася на тэрыторыі [[Заходняя Арменія|Заходняй Арменіі]]. На працягу гэтага перыяду Хаяса часам заключала з [[Хецкае царства|Хецкім царствам]] мір і выплачвала хетам даніну, часам уступала з ім у ваенныя канфлікты і наносіла хетам знішчальныя паражэнні. Сталіцай Хаясы быў горад [[Кумаха]], які адпавядае пазнейшаму армянскаму Кемаху, што знаходзіўся ў вярхоўях рэкі Еўфрат, каля сучаснага горада [[Эрзінджан]]<ref name="Ишханян">[[Рафаел Авецісавіч Ішханян|Ишханян Р. А.]] Иллюстрированная история Армении. Ереван, 1989 {{ref-hy}}</ref>. === Фарміраванне армянскага народа (XIII стагоддзе да н.э. — VI стагоддзе да н.э.) === {{галоўная|Этнагенез армян}} [[Файл:Hay pers.jpg|thumb|right|200px|Армянін, які нясе [[даніна|даніну]] [[Ахеменіды|ахеменідскаму]] цару<ref>[http://www.orinst.ox.ac.uk/ec/mst_armenianstudies.html University of Oxford. Classical Armenian Studies] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110118231009/http://www.orinst.ox.ac.uk/ec/mst_armenianstudies.html |date=18 студзеня 2011 }}</ref><ref>[http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis_apadana_e_stairs4.html Livius. Articles on Ancient History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110514052314/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis_apadana_e_stairs4.html |date=14 мая 2011 }}</ref>. Рэльеф з [[Персеполь|Персеполя]], VI—V ст. да н. э.]] Па найбольш пашыранай у навуцы тэорыі, армяне сфарміраваліся паміж [[XIII стагоддзе да н.э.|XIII]] стагоддзем да н.э. і [[VI стагоддзе да н.э.|VI]] стагоддзем да н.э. на тэрыторыі [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор'я]]. Носьбіты [[Протаармянская мова|протаармянскай мовы]], [[брыгі]] ([[фрыгійцы]] ці [[мушкі]]), яшчэ да ўтварэння дзяржавы [[Урарту]] [[міграцыя насельніцтва|мігравалі]] у XIII стагоддзі да н.э. з [[Балканскі паўвостраў|Балкан]] на [[Армянскае нагор’е]] і аселі ў вобласці, вядомай як [[Мелітэна]]. Протаармянскае насельніцтва, што знаходзілася ў меншасці, растварыліся ва [[ураты|ўратах]], [[хурыты|хурытах]] і [[лувійцы|лувійцах]], захаваўшы пры гэтым аснову сваёй мовы і ўспрыняўшы вялікі пласт запазычанняў з іншых моў. === Урарту === У 860 годзе да. н.э. на [[Армянскае нагор’е|Армянскім нагор’і]] узнікла старажытнае царства [[Урарту]] (або Ван) з цэнтрам у горадзе Тушпа на беразе возера [[Ван (возера)|Ван]]. Мяркуецца, што частка яго насельніцтва размаўляла на протаармянскай мове, ва ўсялякім разе ўсе наступныя армянскія дзяржавы ўспадкавалі землі Урарту, што дае сучасным армянам падставу лічыць гэтую дзяржаву сваёй старажытнай бацькаўшчынай. === Армянская сатрапія === У пачатку VI ст да н.э. Урарту было зваявана скіфамі ды мідыйцамі і забыта нават гісторыкамі. Землі Арменіі сталі часткай Армянскай сатрапіі ў складзе Мідыі, а пасля — [[Дзяржава Ахеменідаў|Персіі]], [[Дзяржава Селеўкідаў|дзяржавы Селеўкідаў]]. === Армянскае царства === [[Файл:Armenian_Empire.png|thumb|[[Вялікая Арменія|Армянскае царства]] пры Тыгране Вялікім]] [[File:Garni Temple 02.JPG|thumb|left|Храм Гарні — адзіны храм грэка-рымскага калоннага тыпу на постсавецкай прасторы]] У 190 г.да н.э. узнікла незалежнае Армянскае царства (ці [[Вялікая Арменія]]), што дасягнула найбольшага росквіту пры [[Тыгран Вялікі|Тыгране Вялікім]] ([[95 да н.э.|95]]—[[66 да н.э.]]). Затым [[Рымская імперыя|рымскія]] і [[Парфянскае царства|парфянскія]] заваёвы зменшылі тэрыторыю царства і яно трапіла ў незайздроснае становішча паміж жорнамі суперніцтва дзвюх вялікіх дзяржаў. Армянскі набілітэт быў вымушаны дзяліцца на прарымскі і прапарфянскі. [[File:Mesrop Mashtots by Francesco Maggiotto.jpg|thumb|[[Месроп Маштоц]] стварае армянскі алфавіт, 405 г н.э.]] У [[301]] годзе пры [[Тырыдат III|Тырыдаце III]] Арменія прыняла [[хрысціянства]] ў якасці дзяржаўнай рэлігіі, што спрыяла далейшаму ўцягванню яе ва ўсходнерымскі культурны свет і адыходу ад [[Іран]]а, з якім яна была цесна звязана пачынаючы з [[4 стагоддзе да н.э.|VI ст. да н.э.]] Аднак нягледзячы на афіцыйнае прызнанне, працэс хрысціянізацыі працягваўся яшчэ доўга — цягам усяго [[4 стагоддзе|IV]] і часткова [[5 стагоддзе|V]] ст. Пасля падзення ў [[428]] годзе Армянскага царства, большая частка Арменіі была ўключана як марзбанства (марзпанат) у іранскую імперыю Сасанідаў. Пасля армянскага паўстання [[451]] года хрысціянская Арменія захавала сваю рэлігійную свабоду, а край атрымаў аўтаномію. == Сярэднія вякі == Пасля марзбанскага перыяду ([[428]]—[[636]]) Арменія была заваявана арабамі і быў утвораны Армянскі эмірат — аўтаномнае княства [[Арабскі халіфат|Арабскага халіфата]], да якога былі далучаны таксама армянскія землі захопленыя раней Усходнерымскай імперыяй ([[Візантыя]]й). Сталіца княства, у якое таксама ўваходзілі некаторыя раёны [[Грузія|Грузіі]] і Каўказскай Албаніі ([[Азербайджан]]а) была ў армянскім горадзе [[Двін]]. Эмірат існаваў да [[884]] года, калі была адноўлена незалежнасць ад аслабелага Халіфата. [[File:Bagratuni Armenia 1000-tr.png|thumb|left|Армянскія феадальныя княствы, каля 1000 н.э. Пасярэдзіне — у коле васальных княстваў — княства Багратуні]] Новапаўсталым Армянскім царствам кіравала дынастыя [[Багратуні]] да [[1045]] года. З часам некаторыя раёны Багратунскай (Багратыдскай) Арменіі аддзяліліся, сталі незалежнымі каралеўствамі і княствамі, як Каралеўства Васпуракана, кіраванае дынастыяй Арцруні, якая, праўда, адначасова прызнавала вяршэнства Багратуні. У 1045 годзе [[Візантыйская імперыя]] заваявала Багратыдскую Арменію. Неўзабаве пад візантыйскай уладай апынуліся і іншыя армянскія землі. Візантыйскае панаванне працягнулася нядоўга, бо ўжо ў [[1071]] годзе туркі-сельджукі перамаглі візантыйцаў і занялі Арменію ў бітве пры Манзікерце, стварыўшы [[Сельджукская імперыя|Сельджукскую імперыю]]. Каб пазбегнуць смерці ці няволі ад тых, хто забіў яго родзіча [[Гагік II]], кароль Ані разам з некаторымі суродзічамі сыйшоў у цясніны Таўрскіх гор, а пасля ў Тарсус у рэгіёне [[Кілікія]]. Там ім даў прытулак візантыйскі губернатар, і там было пазней заснаванае армянскае Кілікійскае царства. Сельджукская імперыя пачала распадацца. У пачатку [[14 стагоддзе|14 стагоддзя]] армянскія князі дынастыі Закарыдаў стварылі напаўнезалежнае армянскае княства ў Паўночнай і Усходняй Арменіі, вядомае як Закарыдская Арменія. == Новы час == [[File:Marcharmenians.jpg|thumb|Турэцкія салдаты канваююць армян у турму. Адзін з эпізодаў [[Генацыд армян|генацыду армян]], 1915]] У [[XVI стагоддзе|XVI]]-[[XIX стагоддзе|XIX стагоддзях]] спрадвечныя армянскія тэрыторыі — [[Усходняя Арменія|Усходняя]] і [[Заходняя Арменія]] — папераменна пераходзілі пад уладу варагуючых [[Асманская імперыя|Асманскай]] і [[Персідская імперыя|Персідскай імперый]]. Да сярэдзіны XIX стагоддзя Усходняя Арменія была [[Расійска-персідскія войны|заваяваная Расійскай імперыяй]], а большая частка Заходняй Арменіі заставалася пад асманскім панаваннем, сёння гэта частка Турцыі. У канцы ХІХ стагоддзя і ў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] армяне ў Асманскай імперыі [[Генацыд армян|сістэматычна вынішчаліся]]. == Найноўшы час == [[File:Emblem of the Armenian Soviet Socialist Republic (1937–1990), Emblem of Armenia (1990–1992).svg|thumb|left|Герб Армянскай ССР. У цэнтры кампазіцыі гара [[Арарат]]]] Пасля амаль 600 гадоў бездзяржаўнасці ў 1918 годзе Арменія [[Першая Рэспубліка Арменія|атрымала незалежнасць]], аднак у 1920 стала [[Армянская ССР|савецкай]]. У 1922—1991 Арменія ўваходзіла ў склад [[СССР]]. У 1922–1936 Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Арменія ўваходзіла ў склад [[Закаўказская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Закаўказскай СФСР]] са сталіцай у [[Тбілісі|Тыфлісе]] разам з Грузіяй і Азербайджанам. Пачынаючы з 1936 Арменія з'яўлялася непасрэднай часткай СССР як Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка. 1988 стаў для краіны годам выпрааванняў. У пачатку 1988 застарэлы армяна-азербайджанскі нацыянальны канфлікт, галоўным нервам якога быў [[Нагорны Карабах]] — раён кампактнага пражывання армян у азербайджанскай ССР, — выліўся ў гвалтоўныя вулічныя сутыкненні і пагромы. У снежні 1988 адбылося Спітакскае землетрасенне, якое забрала сама меней 25 000 жыццяў і моцна адбілася на эканоміцы краіны. === Незалежная Арменія === [[File:Armenian soldiers in northern Artsakh 1994.tif|thumb|Армянскія салдаты ў паўночным Карабаху, 1994]] 23 жніўня 1990 года Вярхоўны Савет Армянскай ССР прыняў дэкларацыю аб Незалежнасці Арменіі. У 1993-1994 адбылася [[Карабахская вайна]] з Азербайджанам, вынікам якой стала перамога Арменіі — была адстояна фактычная незалежнасць Нагорнага Карабаха. З таго часу адносіны Арменіі з Азербайджанам і саюзнай яму Турцыяй застаюцца варожымі. У красавіку 2018 пры пераходзе Арменіі да парламенцкай рэспублікі адбылася спроба экс-прэзідэнта Сержа Саргсяна працягнуць сваё палітычнае жыццё за дзяржаўным стырном, што выклікала грамадскія пратэсты — Армянскую рэвалюцыю, якая не дазволіла зганьбаваць дэмакратыю. == Гл. таксама == * [[Назва Арменіі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=[[Мікалай ГеоргіевічАдонц|Адонц Н. Г.]]|загаловак=Армения в эпоху Юстиниана|выданне=2 изд|месца=[[Ерэван|Ереван]]|спасылка=http://www.zeughma.narod.ru/library/library.htm|выдавецтва=Изд-во Ереванского Университета|год=1971|старонак=526|ref=Адонц}} * {{кніга|аўтар=Абаза В. А.|загаловак=История Армении|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4587/54980/|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. Н.И. Скороходова|год=1888|старонак=134|archive-date=9 жніўня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809183318/http://www.runivers.ru/lib/book4587/54980/}} * [http://pressa.ru/ru/reader/#/magazines/istoriya-armenii-kratkij-ocherk/issues/10/pages/2/ ИСТОРИЯ АРМЕНИИ/ Краткий очерк] — 2009, Издательство: ООО «Эдит Принт» * {{кніга| аўтар= [[Хьюсен, Роберт|Robert H. Hewsen]]. | частка= | загаловак= Armenia: A Historical Atlas| арыгінал= | спасылка =https://books.google.am/books?id=ZfZBrFza_IYC&dq=Armenia:+A+Historical+Atlas&hl=ru&sa=X&ei=w5PuVKfaDImqywOChIKYAw&ved=0CBsQ6AEwAA| выданне = | адказны= | месца = | выдавецтва= University of Chicago Press| год= 2001| том = | старонкі= }} * {{кніга| аўтар= Bayarsaikhan Dashdondog. | частка= | загаловак= The Mongols and the Armenians (1220-1335) | арыгінал= | спасылка =https://books.google.am/books?id=HrqqhduBapQC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false | выданне = | адказны= | месца = | выдавецтва= BRILL | год= 2010 | том = | старонкі= }} * {{кніга|аўтар=Nira Stone, Michael E. Stone. |частка= |загаловак=The Armenians: Art, Culture and Religion|спасылка = https://books.google.am/books?id=S4EtAQAAIAAJ&q=The+Armenians:+Art,+Culture+and+Religion&dq=The+Armenians:+Art,+Culture+and+Religion&hl=ru&sa=X&ei=so_uVN_rForWygOViYGgDw&ved=0CBwQ6wEwAA|выдавецтва= Chester Beatty Library |год =2007|том = |старонкі = }} == Спасылкі == * [http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/28975/episode_id/494671/video_id/494671/viewtype/picture/ «Армянское нагорье. 12 тысяч лет назад»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150707213541/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/28975/episode_id/494671/video_id/494671/viewtype/picture/ |date=7 ліпеня 2015 }} — документальный фильм из цикла «''По следам тайны''» (РТР Культура). {{Азія паводле тэм|Гісторыя}} {{Арменія ў тэмах}} {{Бібліяінфармацыя|{{колер|Арменія}}}} [[Катэгорыя:Гісторыя Арменіі| ]] 7ep88n9mrbkdc3olnpxlgvwwu2ofhug 0 346844 5158812 3940896 2026-06-27T11:51:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158812 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Дараванне=Прощение=Vergebung |Назва-арыгінал = Дарава́нне=Проще́ние=Vergе́bung |Выява = Дараванне, кніга.jpg |Памер = 200пкс |Подпіс выявы = Вокладка асобнага выдання аповесці. |Жанр = [[аповесць]] |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = 2011 |Публікацыя = 2013 |Асобнае выданне = 2013 |Выдавецтва = Выдавецкі дом «Звязда» |Колькасць старонак = 208 |Ілюстратар = Р. М. Найдзен |Афармленне = А. Г. Шклярэўская |Пераклад = 2013 |Перакладчык = Андрэ Бём |Носьбіт = [[кніга]] |ISBN = 978-985-7059-28-7 }} '''«Дарава{{Націск}}нне»''' — [[аповесць]] беларускай пісьменніцы [[Алена Валер’еўна Брава|Алены Брава]], выдадзеная ў [[2013 год у гісторыі літаратуры|2013]] годзе ў мінскім [[Выдавецкі дом «Звязда»|выдавецкім доме «Звязда»]] тыражом {{Num|1418}} экзэмпляраў ― менавіта столькі дзён доўжылася [[Вялікая Айчынная вайна]]<ref>{{cite web|url=http://knihi.by/knihi/brava-alena-daravannie|title=Брава Алена. Дараванне|publisher=[[knihi.by]]|date=|accessdate=2021-10-13|ref=knife|archive-date=27 верасня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927022427/http://www.knihi.by/knihi/brava-alena-daravannie|url-status=dead}}</ref>. Асобнае выданне з апавяданнем завяршае інтэрв’ю-пасляслоўе з аўтарам, якое ўзяў літаратуразнаўца [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алесь Карлюкевіч]]. == Сюжэт == Старажытнагрэчаскае слова ''«алетэйя»'' («ісціна») літаральна азначае ''«адсутнасць забыцця»''. Страціўшы [[памяць]], непазбежна губляеш ісціну, — да такой высновы прыходзіць гераіня аповесці Алены Брава «Дараванне» беларуска Ларыса Вашкевіч, вымушаная даглядаць у [[Германія|Германіі]] Ганса Краўза — цяжкахворага бацьку свайго мужа. Аднойчы Ларыса, чыя сям’я пацярпела ад [[фашызм]]у ў гады [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі Беларусі]], даведваецца пра тое, што Ганс у гэты час служыў у [[Вермахт|вермахце]], і не дзе-небудзь, а ў яе родных мясцінах. Рашэнне жанчыны адназначнае: пакінуць дом былога акупанта. Аднак ні муж, ні суайчынніца-эмігрантка, ні нават дарослая дачка не разумеюць яе. Дык што прымушае Ларысу Вашкевіч не спаць уночы: выхадкі былога нямецкага салдата, які пакутуе на [[Хвароба Альцгеймера|хваробу Альцгеймера]] і таму лічыць, што вайна яшчэ працягваецца? Гульня каляровых шкельцаў у калейдаскопе [[Мнемасіна|Мнемазіны]]? Ці ''«замацаванне афекту»'' гістарычнай памяці? == Выданні і ўзнагароды == Упершыню надрукавана ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» у 2011 годзе. У перакладзе аўтара на [[Руская мова|рускую мову]] надрукавана ў расійскім літаратурна-мастацкім часопісе «Сибирские огни». Пераклад на [[Нямецкая мова|нямецкую мову]] для асобнага выдання аповесці зрабіў [[Андрэ Бём]]. Міжнародная асацыяцыя пісьменнікаў-баталістаў і марыністаў ([[Масква]]) у 2011 годзе адзначыла аповесць літаратурнай прэміяй імя [[Канстанцін Міхайлавіч Сіманаў|Канстанціна Сіманава]].{{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Кнігі 2013 года]] [[Катэгорыя:Аповесці]] 2lza9rayxx30hb0qwrsj0fobwyz3a02 0 350297 5158682 4409696 2026-06-26T20:52:14Z Siliyiw 169172 5158682 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Корзун}} {{Ваенны дзеяч |імя = Андрэй Рыгоравіч Корзун |дата нараджэння = 12.12.1911 |месца нараджэння = вёска {{нп3|Дуброва, Нараўлянскі раён|Дуброва|ru|Дуброва (Наровлянский район)}}, {{МН|Нараўлянскі раён|у Нараўлянскім раёне}}, [[Гомельская вобласць]] |дата смерці = 05.11.1943 |месца смерці = {{МС|Ленінград}} |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1941]]—[[1943]] |званне = [[Чырвонаармеец]] |род войскаў = [[артылерыя]] |камандаваў = |частка = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} [[Файл:South Memorial Korzun.jpg|thumb|Магіла Андрэя Корзуна.]] '''Андрэй Рыгоравіч Корзун''' (12 студзеня ([[25 снежня]]) [[1911]], вёска Дуброва [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — [[5 лістапада]] [[1943]], [[Ленінград]]) — савецкі артылерыст, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Герой Савецкага Саюза]] ([[1944]], пасмяротна). == Біяграфія == Андрэй Рыгоравіч Корзун нарадзіўся 12 снежня 1911 года ў вёсцы Дуброва у [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] у сялянскай сям’і. Беларус. Прызваны ў армію ў 1941 годзе. У 1943 годзе служыў у 12-м гвардзейскім артылерыйскім палку 3-га контрбатарэйнага артылерыйскага корпуса [[Ленінградскі фронт|Ленінградскага фронту]]. Гармата Корзуна неаднаразова застаўляла змоўкнуць нямецкія батарэі. [[5 лістапада]] [[1943]] года вораг абрынуў на савецкую батарэю шквал агню. Корзун, які дзяжурыў каля гарматы, быў цяжка паранены, але заўважыў, што асколкамі былі падпаленыя парахавыя зарады, каля якіх знаходзіліся і снарады. Дапаўзці да агню наводчык змог, але зняць з сябе шынель, каб патушыць полымя, сілы ужо не было. Тады ён лёг на полымя сам. Выбуху ўдалося пазбегнуць, але сам Корзун загінуў. 21 студзеня 1944 года яму пасмяротна было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза<ref>[https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_012.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 21 февраля 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 29 февраля (№ 12 (272)). — С. 2</ref>. Імем А. Корзуна названая адна з вуліц Кіраўскага раёна [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]]. Пахаваны А. Г. Корзун на {{нп3|Паўднёвыя воінскія могілкі, Санкт-Пецярбург|Паўднёвых воінскіх могілках у Пецярбургу|ru|Южное воинское кладбище (Санкт-Петербург)}}<ref>[http://www.funeralassociation.ru/ru/cementry/yuzhnoevoinskoe/historyyuzhvoinskoe/ З гісторыі Паўднёвых воінскіх могілак.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Памяць аб А. Г. Корзуне == * Вуліца ў [[Нароўля|Нароўлі]]. * {{нп3|Вуліца Салдата Корзуна||ru|Улица Солдата Корзуна}} у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]. * Памятная дошка на школе ў вёсцы Дуброва. * Памятная дошка ў Лясным парку Санкт-Пецярбурга. * Імем А. Г. Корзуна названая школа, у якой ён вучыўся. * Імя на [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]]<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|||419}} == Спасылкі == * {{Warheroes|id=12344}} * [http://blokada.otrok.ru/boigr.php?&n=load Біяграфічныя весткі] {{DEFAULTSORT:Корзун Андрэй Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] ctyhp63rf5myk8syn30w5cv36lw5kln 5158685 5158682 2026-06-26T20:59:52Z Siliyiw 169172 5158685 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Корзун}} {{Ваенны дзеяч |імя = Андрэй Рыгоравіч Корзун |дата нараджэння = 12.12.1911 |месца нараджэння = вёска {{нп3|Дуброва, Нараўлянскі раён|Дуброва|ru|Дуброва (Наровлянский район)}}, {{МН|Нараўлянскі раён|у Нараўлянскім раёне}}, [[Гомельская вобласць]] |дата смерці = 05.11.1943 |месца смерці = {{МС|Ленінград}} |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1941]]—[[1943]] |званне = [[Чырвонаармеец]] |род войскаў = [[артылерыя]] |камандаваў = |частка = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} [[Файл:South Memorial Korzun.jpg|thumb|Магіла Андрэя Корзуна.|219x219пкс]] '''Андрэй Рыгоравіч Корзун''' (12 студзеня ([[25 снежня]]) [[1911]], вёска Дуброва [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — [[5 лістапада]] [[1943]], [[Ленінград]]) — савецкі артылерыст, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Герой Савецкага Саюза]] ([[1944]], пасмяротна). == Біяграфія == Андрэй Рыгоравіч Корзун нарадзіўся 12 снежня 1911 года ў вёсцы Дуброва у [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] у сялянскай сям’і. Беларус. Прызваны ў армію ў 1941 годзе. У 1943 годзе служыў у 12-м гвардзейскім артылерыйскім палку 3-га контрбатарэйнага артылерыйскага корпуса [[Ленінградскі фронт|Ленінградскага фронту]]. Гармата Корзуна неаднаразова застаўляла змоўкнуць нямецкія батарэі. [[5 лістапада]] [[1943]] года вораг абрынуў на савецкую батарэю шквал агню. Корзун, які дзяжурыў каля гарматы, быў цяжка паранены, але заўважыў, што асколкамі былі падпаленыя парахавыя зарады, каля якіх знаходзіліся і снарады. Дапаўзці да агню наводчык змог, але зняць з сябе шынель, каб патушыць полымя, сілы ужо не было. Тады ён лёг на полымя сам. Выбуху ўдалося пазбегнуць, але сам Корзун загінуў. 21 студзеня 1944 года яму пасмяротна было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза<ref>[https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_012.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 21 февраля 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 29 февраля (№ 12 (272)). — С. 2</ref>. [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|міні|164x164пкс|[[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]].]] Імем А. Корзуна названая адна з вуліц Кіраўскага раёна [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]]. Пахаваны А. Г. Корзун на {{нп3|Паўднёвыя воінскія могілкі, Санкт-Пецярбург|Паўднёвых воінскіх могілках у Пецярбургу|ru|Южное воинское кладбище (Санкт-Петербург)}}<ref>[http://www.funeralassociation.ru/ru/cementry/yuzhnoevoinskoe/historyyuzhvoinskoe/ З гісторыі Паўднёвых воінскіх могілак.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Памяць аб А. Г. Корзуне == * Вуліца ў [[Нароўля|Нароўлі]]. * {{нп3|Вуліца Салдата Корзуна||ru|Улица Солдата Корзуна}} у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]. * Памятная дошка на школе ў вёсцы Дуброва. * Памятная дошка ў Лясным парку Санкт-Пецярбурга. * Імем А. Г. Корзуна названая школа, у якой ён вучыўся. * Імя на [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]]<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|||419}} == Спасылкі == * {{Warheroes|id=12344}} * [http://blokada.otrok.ru/boigr.php?&n=load Біяграфічныя весткі] {{DEFAULTSORT:Корзун Андрэй Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] 2fgz7vcp4i8hm0cr1bg8jg8beyys6tt 5158686 5158685 2026-06-26T21:01:58Z Siliyiw 169172 5158686 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Корзун}} {{Ваенны дзеяч |імя = Андрэй Рыгоравіч Корзун |дата нараджэння = 12.12.1911 |месца нараджэння = вёска {{нп3|Дуброва, Нараўлянскі раён|Дуброва|ru|Дуброва (Наровлянский район)}}, {{МН|Нараўлянскі раён|у Нараўлянскім раёне}}, [[Гомельская вобласць]] |дата смерці = 05.11.1943 |месца смерці = {{МС|Ленінград}} |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1941]]—[[1943]] |званне = [[Чырвонаармеец]] |род войскаў = [[артылерыя]] |камандаваў = |частка = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} [[Файл:South Memorial Korzun.jpg|thumb|Магіла Андрэя Корзуна.|219x219пкс]] '''Андрэй Рыгоравіч Корзун''' (12 студзеня ([[25 снежня]]) [[1911]], вёска Дуброва [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — [[5 лістапада]] [[1943]], [[Ленінград]]) — савецкі артылерыст, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Герой Савецкага Саюза]] ([[1944]], пасмяротна). == Біяграфія == Андрэй Рыгоравіч Корзун нарадзіўся 12 снежня 1911 года ў вёсцы Дуброва у [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] у сялянскай сям’і. Беларус. Прызваны ў армію ў 1941 годзе. У 1943 годзе служыў у 12-м гвардзейскім артылерыйскім палку 3-га контрбатарэйнага артылерыйскага корпуса [[Ленінградскі фронт|Ленінградскага фронту]]. Гармата Корзуна неаднаразова застаўляла змоўкнуць нямецкія батарэі. [[5 лістапада]] [[1943]] года вораг абрынуў на савецкую батарэю шквал агню. Корзун, які дзяжурыў каля гарматы, быў цяжка паранены, але заўважыў, што асколкамі былі падпаленыя парахавыя зарады, каля якіх знаходзіліся і снарады. Дапаўзці да агню наводчык змог, але зняць з сябе шынель, каб патушыць полымя, сілы ужо не было. Тады ён лёг на полымя сам. Выбуху ўдалося пазбегнуць, але сам Корзун загінуў. 21 студзеня 1944 года яму пасмяротна было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза<ref>[https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_012.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 21 февраля 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 29 февраля (№ 12 (272)). — С. 2</ref>. Імем А. Корзуна названая адна з вуліц Кіраўскага раёна [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]]. Пахаваны А. Г. Корзун на {{нп3|Паўднёвыя воінскія могілкі, Санкт-Пецярбург|Паўднёвых воінскіх могілках у Пецярбургу|ru|Южное воинское кладбище (Санкт-Петербург)}}<ref>[http://www.funeralassociation.ru/ru/cementry/yuzhnoevoinskoe/historyyuzhvoinskoe/ З гісторыі Паўднёвых воінскіх могілак.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Памяць аб А. Г. Корзуне == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|міні|143x143px|[[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]].|злева]] * Вуліца ў [[Нароўля|Нароўлі]]. * {{нп3|Вуліца Салдата Корзуна||ru|Улица Солдата Корзуна}} у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]. * Памятная дошка на школе ў вёсцы Дуброва. * Памятная дошка ў Лясным парку Санкт-Пецярбурга. * Імем А. Г. Корзуна названая школа, у якой ён вучыўся. * Імя на [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]]<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|||419}} == Спасылкі == * {{Warheroes|id=12344}} * [http://blokada.otrok.ru/boigr.php?&n=load Біяграфічныя весткі] {{DEFAULTSORT:Корзун Андрэй Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] n51cv5x85z2wl27beh3re224da18qa9 0 357465 5158744 4640878 2026-06-27T05:38:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158744 wikitext text/x-wiki [[Файл:Church_of_Saints_Apostles_Peter_and_Paul,_Miensk.jpg|міні|333x333пкс|[[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Сабор святых апосталаў Пятра і Паўла]], 1610-я — 1620-я]] [[Файл:Miensk-Archikatedralny_kaścioł_Imia_Najśviaciejšaj_Panny_Maryi-7.jpg|міні|375x375пкс|[[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Кафедральны сабор Панны Марыі]], 1700-1710]] [[Файл:Belarus-Minsk-Church_of_Simon_and_Helena-7-2.jpg|міні|345x345пкс|[[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Касцёл святых Сымона і Алены]] («Чырвоны касцёл»), 1905-1910]] [[Файл:Theatre_opera&ballet,_Minsk.JPG|міні|250x250пкс|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Тэатр оперы і балета]], 1934-1938]] [[Файл:Belarus-Minsk-Railway_Station_Square-4.jpg|міні|250x250пкс|«Вароты Мінска», [[Прывакзальная плошча, Мінск|Прывакзальная плошча]], 1947-1953]] [[Файл:Minsk_Prospekt_Nezalezhnosti_06.jpg|міні|250x250пкс|Забудова пачатковага ўчастка [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекта Незалежнасці]], 1940-я — 1950-я]] [[Файл:Belarus-Minsk-Academy_of_Sciences-2.jpg|міні|250x250пкс|Галоўны будынак [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі Навук]]]] == Полацкае княства == Старажытны [[Мінск]] размяшчаўся ў нізіне на беразе [[Свіслач (Пухавіцкі раён)|Свіслачы]], на ўзроўні прыкладна васьмі метраў вышэй сучаснага ўзроўня ракі. Бліжэйшыя ўзвышшы — [[Траецкая Гара|Траецкая гара]], раён [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] і раён [[Юбілейная плошча (Мінск)|Юбілейнай плошчы]].<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 13</ref> Найважнейшае архітэктурнае збудаванне ранняга Мінска — [[Мінскі замак|драўляны замак]]. Вакол яго размяшчаўся неўмацаваны пасад. Усе збудаванні старажытнага горада былі драўлянымі. Пераважаў [[зруб]]ны тып забудовы, плошча жылых дамоў у асноўным складала ад 9 да 25 квадратных метраў. Большасць дамоў была аднакамерная і толькі нешматлікія з іх мелі [[сенцы]]. Першае вядомае каменнае збудаванне ў Мінску — [[Замкавая царква (Мінск)|падмурак незавершанага храма]] другой паловы XI стагоддзя — будаваўся нетыповым для [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] метадам<ref>[http://www.minsk-old-new.com/minsk-2730.htm Первый Минский храм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120501072017/http://minsk-old-new.com/minsk-2730.htm |date=1 мая 2012 }}, ''minsk-old-new.com''</ref>, хоць архітэктурны план храма падобны з [[Полацкая школа дойлідства|культавымі будынкамі полацкай архітэктурнай школы]]. Шырыня пакрытых драўляным насцілам вуліц складала 3-4 метра. Усе вуліцы сыходзіліся ля варот замка. З-за балоцістай глебы ў горадзе таксама існавалі дрэнажныя канструкцыі.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 14</ref> == Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая == Ранейшая планіроўка вуліц захоўвалася вельмі доўга, аднак пасля пажару [[1547]] года сістэма вуліц і плошчаў была часткова перагледжана, а рынак быў перанесены з ранейшага месца перад замкам на цяперашнюю [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчу Свабоды]]<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 68</ref>, размешчаную ў некалькіх сотнях метраў на поўдзень. Тым не менш, у старой, нізіннай частцы горада размяшчэнне вуліц захавалася да XX стагоддзя. Багністы раён на поўнач ад замка заставаўся амаль незаселены да XVI стагоддзя, калі тут з'явілася і пачало хутка забудоўвацца [[Татарская Слабада|Татарскае прадмесце]] (Татарскі канец). Галоўнай вуліцай паўночнай часткі горада заставалася [[вуліца Няміга]] (Нямігская), якая ўзнікла на гандлёвым шляху ў заходнім кірунку.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 69</ref> З-за таго, што паралельна вуліцы цякла напалову высахлая [[Няміга (рака)|рака Няміга]], вуліцу затаплівала кожную вясну і восень.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 94</ref> У XVI—XVII стагоддзях стаў актыўна забудоўвацца і засяляцца раён Верхняга рынку, а ў пачатку XVII стагоддзя новыя межы горада былі абнесены земляным валам з бастыёнамі па лініі сучасных вуліц [[Раманаўская Слабада|Раманаўская слабада]], [[Вуліца Гарадскі Вал|Гарадскі вал]], [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], [[Вуліца Янкі Купалы (Мінск)|Янкі Купалы]]. Вал таксама праходзіў ля Татарскага канца і за Траецкай гарой на левым беразе Свіслачы.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 70</ref> Доўгі час Мінск заставаўся пераважна драўляным. У XVII—XVIII стагоддзях была пабудавана двухпавярховая [[Мінская ратуша|мураваная ратуша]], а таксама некалькі каменных культавых збудаванняў у стылі барока (у тым ліку [[Віленскае барока|віленскага барока]]): каталіцкія [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|езуіцкі касцёл Панны Марыі]] 1709 года, касцёлы кляштараў бэрнардынаў і бэрнардынак (апошні ператвораны ў [[Кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа]] [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускага экзархату]] [[Руская праваслаўная царква|РПЦ]]), [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёл святога Тамаша Аквінскага]], праваслаўная [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|царква Пятра і Паўла]], уніяцкая [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|царква Святога Духа]]). == Расійская імперыя == У 1800 годзе ў Мінску было 39 каменных і 970 драўляных жылых дамоў, а таксама 48 іншых збудаванняў, большасць з якіх былі каменнымі<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 71-72</ref>: у 1795 годзе ў горадзе было 11 каменных храмаў і 6 драўляных.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 73</ref> Колькасць каталіцкіх храмаў скарачалася — у ХІХ стагоддзі вялася перабудова шэрагу каталіцкіх і уніяцкіх храмаў у стылі [[барока]] па праваслаўным канонам. 30 мая 1835 года ў Мінску адбыўся моцны пажар, пасля якога было забаронена будаваць драўляныя дамы ў цэнтры горада. Дзякуючы гэтаму колькасць каменных дамоў у горадзе ўзрасла з больш чым 40 у 1800 годзе да 1027 ў 1904 годзе і 3 тысяч у 1917 годзе. У цэнтры горада пераважала двух - і трохпавярховая забудова.<ref>[http://www.minsk-old-new.com/minsk-2925.htm Улицы города и его архитектура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123095654/http://minsk-old-new.com/minsk-2925.htm |date=23 студзеня 2013 }}, ''minsk-old-new.com''</ref> У 1857 годзе была знесена [[Мінская ратуша|Мінская гарадская ратуша]]. Немалая частка зямлі ў цэнтры горада належала дваранам, цэрквам і манастырам — у пачатку XIX стагоддзя на гэтых землях стаяла 62 % усіх дамоў у горадзе. Прадмесці Слабада і [[Камароўка (Мінск)|Камароўка]] да 1812 года былі [[Юрыдыкі|юрыдыкай]] (прыватным уладаннем) [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У 1841 годзе ў каталіцкага духавенства была канфіскаваная ўся нерухомасць.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 92</ref> Скарачалася колькасць манастыроў — калі на момант [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у Мінску было 13 манастыроў, то ў сярэдзіне стагоддзя іх засталося ўсяго тры. У 1836 годзе пачалося асваенне «Новага месца» (тэрыторыя сучаснага [[Аляксандраўскі сквер (Мінск)|Аляксандраўскага сквера]]). У другой чвэрці XIX стагоддзя пачала забудоўвацца вуліца Захар'еўская (сучасны [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]]), якая неўзабаве стала галоўнай вуліцай горада, а таксама кварталы на поўдзень ад яе.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 93</ref> У 1871 годзе праз горад прайшла чыгунка, а ў 1873 годзе ў горадзе перасекліся дзве чыгуначныя магістралі, што прывяло да з'яўлення раёнаў пасялення чыгуначнікаў і будаўніцтва [[Мінск-Пасажырскі|вакзала]] на тагачаснай паўднёва-заходняй ўскраіне горада. Раёны горада прыкметна адрозніваліся па нацыянальнай і маёмаснай прыкмеце — чорнарабочыя і дробныя рамеснікі жылі ў прадмесцях, а яўрэйская бяднота — у раёне вуліцы Няміга і на поўнач ад яе. Вялікае значэнне ў XIX стагоддзі надавалася добраўпарадкаванню горада — у 1830-я гады вуліцы горада пачалі актыўна брукаваць ў асноўным на грошы ад «каменнага збору» — збору грошай з праязджаючых праз мінскія заставы. У 1872 годзе быў закладзены [[Аляксандраўскі сквер (Мінск)|Аляксандраўскі сквер]], у 1874 годзе там быў адкрыты [[Хлопчык з лебедзем|першы гарадскі фантан]], а ў горадзе пачаў працу вадаправод, які дзейнічаў ад воданапорнай вежы каля Аляксандраўскага сквера. У канцы стагоддзя пачаў працу гарадскі тэатр (цяперашні [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|тэатр імя Янкі Купалы]]). У 1896-1898 на грошы, сабраныя ад ахвяраванняў, была ўзведзена [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Мінск)|царква святога Аляксандра Неўскага]] з выкарыстаннем элементаў рускага барока. У 1905-1910 гадах на грошы мясцовага купца быў узведзены [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёл святых Сымона і Алены]] («Чырвоны касцёл»). Добраўпарадкаванне, аднак, не кранула прадмесцяў, навакольных слабод і ўсяго старога горада. Да пачатку XX стагоддзя цэнтр горада ўяўляў сістэму прамавугольных кварталаў з разбежнай ад цэнтра радыяльнай сістэмай вуліц і гасцінцаў, у той час як прадмесці забудоўваліся хаатычна. У пачатку XX стагоддзя дзейнічаў шэраг прамысловых прадпрыемстваў, якія размяшчаліся на паўднёва-ўсходзе (машынабудаўнічы завод, дрожджа-броварны завод), поўдні (бойні, крухмала-паточны завод, завод «Тэхнолаг»), паўднёва-захадзе (майстэрні па рамонце чыгуначных саставаў), захадзе (вытворчасць цэглы і шпалер) і паўночна-ўсходзе ([[Аліварыя|піваварны завод «Багемія»]]). Вакол іх размяшчаліся рабочыя пасёлкі. == Сталіца БССР == Пасля падпісання [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] Мінск перайшоў пад кантроль [[Германія|Германіі]]. У 1919-1920 гадах горад быў пасля невялікіх баёў заняты [[Савецка-польская вайна 1920|польскімі войскамі]] і затым зноў амаль без бою ўзяты [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]. Практычна бяскроўныя пераходы ў чужыя рукі дазволілі пазбегнуць маштабнага пашкоджання гарадской забудовы. Тым не менш, за гады войнаў камунальная гаспадарка прыйшла ў заняпад, а многія дамы патрабавалі рамонту. У 1923 годзе тэрыторыя Мінска была заканадаўча павялічана ўдвая. У 1930-я межы горада пашыраліся далей. У сярэдзіне 20-х пачалося будаўніцтва працоўнага пасёлка імя Камінтэрна і іншых у [[Ляхаўка (Мінск)|Ляхаўке]], у раёне [[Плошча Парыжскай Камуны (Мінск)|плошчы Парыжскай камуны]], [[Вуліца Крапоткіна (Мінск)|вуліцы Крапоткіна]] і вакзала.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 301</ref> За 1920-1932 гады насельніцтва горада павялічылася амаль утрая, з-за чаго з'явілася праблема вострага недахопу жылля. Аднак яе атрымоўвалася паспяхова вырашаць: у 1926 годзе сярэдняя забяспечанасць жыллём складала 4,4 квадратных метра на чалавека, а ў 1930 годзе — 5,7.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 338</ref> Тым не менш, рост горада адбываўся вельмі хутка, і сярэдняя забяспечанасць жылой плошчай да 1938 года ўпала да ўзроўню 1926 года (4,4 квадратных метра на чалавека). У гэты перыяд быў адкрыты шэраг новых завадскіх карпусоў і рэканструяваны многія старыя.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 363</ref> У 1934 годзе была пабудаваная новая электрастанцыя магутнасцю 6,4 МВт (сучасная [[ЦЭЦ-2, Мінск|ЦЭЦ-2]]).<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 346-47</ref> Значная ўвага надавалася добраўпарадкаванню горада. У маі 1930 года была пушчаная ў эксплуатацыю агульнагарадская сетка каналізацыі, у 1926-1932 гадах былі адкрыты тры новых лазні і механізаваная пральня.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 340</ref> У гэты перыяд былі таксама адкрыты кінатэатры «Цэнтральны» і «[[Перамога (кінатэатр, Мінск)|Перамога]]».<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 343</ref> У 1934 годзе вуліцы пачалі асфальтаваць; першымі былі заасфальтаваныя Прывакзальная плошча, вуліцы [[Вуліца Кірава (Мінск)|Кірава]], [[Вуліца Леніна (Мінск)|Леніна]], [[Вуліца Свярдлова (Мінск)|Свярдлова]], [[Савецкая вуліца (Мінск)|Савецкая]] і пачатковы адрэзак цяперашняга праспекта Незалежнасці. Вялікая ўвага надавалася будаўніцтву новых школ — у 1935-1937 гадах, напрыклад, было пабудавана 16 новых школ, і ўсе мелі актавыя і спартыўныя залы.<ref name="ReferenceA">Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 362</ref> Вяліся работы па электрыфікацыі рабочых ускраін, па асушцы [[Камароўскае балота|Камароўскага]] і Сляпянскага балот. У 1920-1930-х гадах у цэнтральнай частцы горада вялося актыўнае будаўніцтва. Самыя вядомыя збудаванні гэтага перыяду — [[Дом урада (Мінск)|Дом урада БССР]], [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Вялікі тэатр оперы і балета]], [[Цэнтральны дом афіцэраў (Мінск)|Дом афіцэраў]], галоўны будынак [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук]] (усе — па праекце [[Іосіф Рыгоравіч Лангбард|Іосіфа Лангбарда]]), Палац піянераў і [[будынак ЦК КПБ]] (абодва — па праекце Анатолія Воінава і Уладзіміра Вараксіна) і [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Дзяржаўная бібліятэка]] (архітэктар — [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Георгій Лаўроў]]). Частка новых будынкаў была выкананая ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]] (перш за ўсё, Дом ўрада, Дзяржаўная бібліятэка, клуб харчавікоў), але з 1930-х гадоў ад яго адмовіліся. Былі пабудаваны буйны універсітэцкі (архітэктар І.К. Запарожац) і клінічны гарадок. Да пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] былі таксама пабудаваны [[Дом друку (Мінск)|Дом друку]], Дом партыйных курсаў, будынак [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Політэхнічнага інстытута]], корпус [[БДУФК|Інстытута фізічнай культуры]], гасцініца «[[Беларусь (гасцініца, Мінск)|Беларусь]]»<ref name="ReferenceA"/>, будынак школы № 4 (па індывідуальным праекце), цэнтральны дом фізкультуры (1933) і [[Дынама (стадыён, Мінск)|стадыён «Дынама»]] (1934), які умяшчаў тады 10 000 гледачоў. Таксама быў адкрыты аэрапорт з [[Аэрапорт Мінск-1|будынкам аэравакзала]]. У 1938-40 гг. быў рэканструяваны чыгуначны вакзал.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 412</ref> У 1929 годзе была падарваная невялікая капліца Аляксандра Неўскага ў раёне [[Аляксандраўскі сквер (Мінск)|Аляксандраўскага сквера]]. На 22 чэрвеня 1941 года было прызначана адкрыццё [[Камсамольскае возера|Камсамольскага возера]]. Тым не менш, большасць будынкаў горада за межамі цэнтра заставаліся драўлянымі, а будаўніцтва новых будынкаў мела кропкавы характар. Доўгі час не існавала адзінай канцэпцыі развіцця горада, хоць у 1926 годзе быў прыняты план развіцця горада, распрацаваны В.М. Сямёнавым<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 302</ref>. План прадугледжваў пераўтварэнне прамавугольнай структуры горада ў радыяльна-кальцавую, дзе цэнтр быў бы шчыльна забудаваны, а ўскраіны захавалі б пераважна аднапавярховую забудову. Галоўнымі магістралямі горада павінны былі стаць цяперашнія праспект Незалежнасці і вуліцы [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|Даўгабродская]] — [[Вуліца Казлова (Мінск)|Казлова]] — праспект [[Праспект Машэрава (Мінск)|Машэрава]]<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 339</ref>. У 1934 годзе былі прадстаўлены накіды генеральнага плана развіцця Мінска і толькі ў 1938 годзе быў канчаткова зацверджаны генеральны план развіцця горада, распрацаваны ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]] пад кіраўніцтвам Уладзіміра Вітмана, у аснове якога ляжалі ідэі стварэння радыяльна-кальцавой планіроўкі вуліц і серыі зялёных рэкрэацыйных зон па берагах ракі Свіслач<ref name=minskart>Минск // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]] : у 30 т. / гал. рэд. [[Аляксандр Міхайлавіч Прохараў|А.М. Прохараў]]. — 3-е выд. — М. : Савецкая энцыклапедыя, 1969—1978.</ref>, а таксама перабудовы хаатычна забудаваных раёнаў Старога горада. Канчатковы варыянт плана быў завершаны ў 1940 годзе. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Мінск быў у асноўным разбураны. Найбольш манументальныя пабудовы (Чырвоны касцёл і саборы ў стылі барока, Дом урада, [[Цэнтральны дом афіцэраў (Мінск)|Дом афіцэраў]], Тэатр оперы і балета), аднак, ацалелі. Неўзабаве пасля сыходу нямецкіх войскаў у горад прыбыла камісія Камітэта па справах архітэктуры пры [[Савет Міністраў СССР|Савеце Міністраў СССР]], якая распрацавала эскіз плана рэканструкцыі і развіцця Мінска. У працы над стварэннем плана ўдзельнічаў і Лангбард<ref>[http://archives.gov.by/index.php?id=202804 Творчество архитектора И.Лангбарда], Архівы Беларусі</ref>. У 1946 годзе быў прыняты новы генеральны план, распрацаваны архітэктарамі пад кіраўніцтвам [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Трахтэнберга]] і [[Міхаіл Мікалаевіч Андросаў|Андросава]] на падставе гэтага эскіза<ref name=minskart />; пасля гэты план удакладняўся пяць разоў<ref name=minskart />. У аснову гэтага плана былі закладзеныя ідэі, агучаныя яшчэ ў плане 1938 года: фарміраванне радыяльна-кальцавой структуры вулічнай сеткі, развіццё зялёнай зоны па берагах Свіслачы, фарміраванне цэнтра горада ў раёне плошчы Леніна і Ленінскага праспекта (сучасныя [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошча]] і [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]]). У 1950 годзе быў узарваны часткова разбураны падчас вайны [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёл св. Тамаша Аквінскага]] з прылеглым да яго кляштарам дамініканцаў, хоць раней ён быў абвешчаны помнікам архітэктуры. У 1947-53 гадах былі пабудаваныя «Вароты Мінска». У 1965 годзе [[Савет Міністраў БССР|Саветам Міністраў БССР]] быў зацверджаны новы план развіцця і рэканструкцыі горада, распрацаваны ў 1963 годзе пад кіраўніцтвам Людмілы Гафо, [[Яўген Львовіч Заслаўскі|Яўгенам Заслаўскім]] і іншымі архітэктарамі<ref name=minskart />. У 1971 годзе план быў скарэкціраваны з улікам паскоранага росту колькасці насельніцтва, а ў 1982 годзе быў распрацаваны генеральны план развіцця Мінска да 2000 года. == Незалежная Беларусь == У 1991 годзе Беларусь [[Гісторыя суверэннай Беларусі|атрымала незалежнасць]], што прынесла новыя тэндэнцыі ў архітэктурную забудову сталіцы. У 1990-я гады дабудоўваліся распачатыя ў савецкі час аб'екты: ў 1999 завершаны [[Маскоўскі аўтавакзал (Мінск)|Маскоўскі аўтавакзал]] (арх. Навумаў), у 2000 дабудаваны па новым праекце (арх. [[Віктар Уладзіміравіч Крамарэнка|Крамарэнка]]) вакзал [[Мінск-Пасажырскі]], у 2001 — [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палац Рэспублікі]] (арх. Пірагоў). У XXI стагоддзі ў архітэктуры буйных і знакавых для краіны аб'ектаў актыўна прымяняліся напрацоўкі стылю [[хай-тэк]]. Гэта можна прасачыць праз будынкі [[Новы будынак Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] (арх. Вінаградаў і Крамарэнка, 2006), кінатэатра [[Беларусь (кінатэатр, Мінск)|Беларусь]] (арх. [[Валерый Барысавіч Куцко|Куцко]], 2008), [[Факультэт міжнародных адносін БДУ|ФМА БДУ]] (2012), [[Палац Незалежнасці (Мінск)|Палаца Незалежнасці]] (арх. Архангельскі, 2013), небаскробаў [[Royal Plaza]] (2014), [[Ветразь, небаскроб|Ветразь]] (2015) і г.д. Працягваецца будаўніцтва жылля, пераважна будуюцца шматпавярховыя панэльныя дамы. Будаўніцтва адбываецца на незабудаваных раней тэрыторыях і на месцы ўключаных у гарадскую рысу населенных пунктаў. З будынкаў грамадскага прызначэння будуецца найбольшая колькасць спартыўных аб'ектаў (Мінскі лядовы палац, лядовыя [[Мінск-Арэна|Мінска-арэна]] і [[Чыжоўка-Арэна|Чыжоўка-арэна]], веладром, футбольны манеж, праходзіць рэканструкцыя стадыёна [[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]], ідзе ўзвядзенне іншых аб'ектаў), гатэляў (Кемпінскі, Хілтан, Рэнесанс, Бон-Гатэль, Славянская, Вікторыя, Мэрыят, Еўропа), гандлёвых і бізнэс-цэнтраў. Праводзіцца актыўнае аднаўленне знішчаных у ранейшы час будынкаў. Так, былі адбудаваны будынкі [[Мінская ратуша|Мінскай ратушы]] (адкрыта ў 2004), [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|царквы Святога Духа]] (адноўлена ў 2011), [[Мінская мячэць|Мінскай мячэці]] (2016), [[Еўропа (атэль, Мінск)|гатэля Еўропа]] (2007), адноўлены вежы і знешні выгляд кафедральнага [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|касцёла Найсвяцейшай Дзевы Марыі]]. Аднак існуе шэраг праблем, актуальных не толькі для Мінска, але і для ўсёй Беларусі. Так, па словах заведуючага кафедрай «Горадабудаўніцтва» [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|БНТУ]], доктара архітэктуры, прафесара Георгія Патаева, Мінск мае праблему аднастайнасці забудовы раёнаў масавага жыллёвага будаўніцтва:<blockquote>КПД остается доминирующим видом многоэтажной застройки. Однотипные многократно повторяющиеся здания продолжают нивелировать облик наших городов. Образуются унылые однообразные пространства. Да, здания, выпускаемые нашим заводами, видоизменяются, улучшаются внутренне и внешне, но сам принцип КПД (массовое повторение одних и тех же архитектурно-градостроительных форм) вынужденно порождает однообразие.<ref>{{Cite web |url=https://www.bsc.by/story/sovremennaya-nacionalnaya-arhitektura-belarusi |title=Современная национальная архитектура Беларуси |access-date=22 студзеня 2017 |archive-date=8 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171008030302/https://www.bsc.by/story/sovremennaya-nacionalnaya-arhitektura-belarusi |url-status=dead }}</ref></blockquote>Таксама адзначаецца праблематыка з'яўлення небаскробаў у гістарычных цэнтрах горада, якія парушаюць іх сфарміраваны выгляд. Прыкладамі такога умяшальніцтва можна назваць «Дом ля Траецкага», што навісае магутным мурам над кампактным [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесцем]], небаскроб Royal Plaza на [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекце Пераможцаў]], гатэль Кемпінскі на [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекце Незалежнасці]]. Праблема захавання гістарычнай планіроўкі і забудовы Мінска стаіць ужо не так востра, як раней, па прычыне амаль канчатковага знішчэння колішніх пабудоў метадам зноса і метадам рэканструкцыі, пры якой гістарычны будынак цалкам разбіраўся, а на яго месцы стварался дакладная копія альбо псеўдагістарычны будынак.<ref>[https://charter97.org/ru/news/2012/6/6/53370/ Историческая фальсификация в центре Минска.] Хартыя 97 (6 чэрвеня 2012)</ref> Па прычыне ўзвядзення комплексу псеўдагістарычных будынкаў, была страчаная магчымасць рэгенерацыі гістарычнай забудовы на правым узбярэжжы [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] (вуліца [[Вуліца Зыбіцкая|Зыбіцкая]]).<ref>[http://novychas.by/kultura/astapov_ch_zakl_kae_da_bajkotu Астаповіч заклікае да байкоту забудоўшчыкаў — знішчальнікаў сталічнай спадчыны]</ref> З-за адсутнасці фінансавання адмоўлена ў рэгенерацыі гістарычнай забудовы на тэрыторыі [[Нізкі Рынак|Нізкага рынку]].<ref>[http://www.oldmensk.net/news/nizki_rynak_u_minsku_praektnaja_prapanova_pa_adnawlennju/2013-03-05-99 Нізкі рынак у Мінску. Праектная прапанова па аднаўленню.]</ref> 15 верасня 2016 года [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|прэзідэнтам]] быў падпісаны ўказ, які зацвярджае новы генплан развіцця горада да 2030 года.<ref>[http://blr.belta.by/president/view/prezident-zatsverdziu-novy-genplan-razvitstsja-minska-da-2030-goda-51031-2016/ Прэзідэнт зацвердзіў новы генплан развіцця Мінска да 2030 года]</ref> Запланаваны рост насельніцтва горада да 2 млн. чалавек, і жыллёвага фонду да 52 265 тыс.м². Плануецца будаўніцтва новых паркаў плошчай да 2 тыс.м². == Гл. таксама == * [[Галоўныя архітэктары Мінска]] {{зноскі}} [[Катэгорыя:Архітэктура Мінска]] [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]] l03icg2t1rqa8kgvsn2ws7glyiveqhs 0 359725 5158782 4982019 2026-06-27T08:37:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158782 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Дакота <br /> ''Dakȟóta'' | image = [[Выява:War dance - group of Dakota Truman W. Ingersoll 1896.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Фота 1896 г.</div> | poptime = 118 200 | popplace = {{Сцягафікацыя|Канада}} {{Сцягафікацыя|ЗША}} | langs = дакота | rels = [[анімізм]], [[шаманізм]], [[хрысціянства]], [[пеётызм]] | related = іншыя [[сіў]] }} '''Дако́та''' (саманазва: ''Dakȟóta'', літаральна «аб’яднанне»), таксама вядомыя як '''паўночныя сіў''' ({{lang-en|Northern Sioux}}) — [[індзейцы|індзейскі народ]], карэнныя жыхары [[ЗША]] і [[Канада|Канады]]. Падзяляюцца на ўсходнюю і заходнюю галіны, вядомыя таксама пад назвамі санці (''Isáŋyathi'', ''Isáŋ-athi'') і янктон (''Iháŋktȟuŋwaŋ'', ''Iháŋktȟuŋwaŋna'') адпаведна. Агульная колькасць (2017 г.) — 118 200 чал.<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/11477 Dakota]</ref> == Гісторыя == Згодна з запісамі еўрапейскіх даследчыкаў, у [[17 стагоддзе|XVII]] — першай палове [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. продкі дакота жылі на тэрыторыі [[Мінесота|Мінесоты]], прычым [[:en:Mille Lacs Lake|возера Міль-Лак]] называлася іх галоўным сакральным цэнтрам. Сталыя кантакты з [[Францыя|французскімі]] гандлярамі і місіянерамі пачаліся з [[1659]] г. У [[1730]]—[[1750]] гг. землі дакота падвергліся экспансіі ўзброеных [[агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброяй]] [[аджыбвэ]]<ref>[http://www.towahkon.org/Dakotahistory.html Thomas Ivan Dahlheimer, A History Of The Dakota People In Minnesota]</ref>, што прывяло да частковага зыходу дакота на захад і ўсход, а таксама да вылучэння [[лакота]]. Дакота актыўна ўдзельнічалі ў гандлі футрам з французскімі, а потым [[Вялікабрытанія|брытанскімі]] і [[ЗША|амерыканскімі]] гандлярамі. У [[1851]] г. яны заключылі шэраг дагавораў з ЗША, якія прадугледжвалі перадачу часткі зямель белым пасяленцам, наўзамен атрымалі 3 750 000 [[Амерыканскі долар|долараў]]<ref>[http://treatiesmatter.org/treaties/land/1851-Dakota 1851 Dakota Land Cession Treaties]</ref>. У [[1858]] г. правадыры дакота наведалі [[Вашынгтон]], дзе сустрэліся з прэзідэнтам [[Джэймс Б’юкенен|Дж. Б’юкененам]]. Аднак дагаворы прывялі да згубы значных паляўнічых тэрыторый. Грошы, што перадаваў амерыканскі ўрад, хутка траціліся. У выніку, калі ўрадавыя выплаты скончыліся, многія дакота мелі запазычанасці перад гандлярамі. У [[1862]] г. неўраджай, што пачаўся з-за распаўсюджання [[фітафтароз]]у, выклікаў голад, але індзейцы не атрымалі дапамогі. Улетку ўзброеныя воіны на чале з правадыром Малым Крумкачом (''Taoyateduta'') пачалі напады на фермераў уздоўж [[Мінесота (рака)|ракі Мінесота]]. Яны спалілі ваеннае ўмацаванне Нью-Ульм і няўдала спрабавалі захапіць Форт-Рыджлі. Забойствы мірнага насельніцтва прывялі да бегства белых пасяленцаў. [[23 верасня]] адбылася бітва з амерыканскімі ваеннымі каля [[:en:Wood Lake, Minnesota|Вуд-Лэйк]]. Хаця абодва бакі панеслі істотныя страты і пераможца не вызначыўся, Маленькі Крумкач пакінуў сваё войска і збёг на племянныя тэрыторыі. [[5 лістапада]] [[1862]] г. амерыканскі ваенна-палявы суд прысудзіў да пакарання смерцю 303 палонных дакота, якія абвінавачваліся ў гвалце і забойствах. Прэзідэнт [[Аўраам Лінкальн]] замяніў смяротнае пакаранне для 284 воінаў турэмным зняволеннем<ref>[http://voiceseducation.org/node/54 1862 Dakota Conflict] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170520133752/http://voiceseducation.org/node/54 |date=20 мая 2017 }}</ref>. Былі канчаткова спынены ўрадавыя выплаты і дапамога. Чальцы сямей зняволеных пакідалі свае землі, пераязджалі на індзейскія тэрыторыі на паўднёвым захадзе або ў [[Канада|Канаду]]. Пасля задушэння паўстання 1862 г. дакота былі расселены ў межах некалькіх рэзервацый у Мінесоце, [[Мантана|Мантане]], [[Небраска|Небрасцы]], [[Паўночная Дакота|Паўночнай Дакоце]] і [[Паўднёвая Дакота|Паўднёвай Дакоце]]. У нашы дні іх насельніцтва вызначаецца як аўтаномныя нацыі. Дакота лічацца «першаснай нацыяй» у Канадзе. == Культура == [[Файл:SweatLodge.jpg|thumb|Тыпі]] Асноўнымі традыцыйнымі заняткамі дакота з’яўляліся [[паляванне]], [[збіральніцтва]], [[земляробства]], [[рыбалоўства]]. Паляванне і рыбалоўства лічыліся мужчынскімі справамі. Палявалі на [[Амерыканскі бізон|бізонаў]], [[Алені|аленяў]], [[Лось|ласёў]], [[мядзведзі|мядзведзяў]], [[птушкі|птушак]] з дапамогай розных пастак, [[лук]]а і [[страла|стрэл]], [[тамагаўк]]а<ref>[http://132b78daktoolsandweapons.blogspot.com.by/2007/10/hunting-dakota-way.html Hunting The Dakota Way]</ref>. У [[17 стагоддзе|XVII]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. здабыча футравых звяроў набыла камерцыйны характар. У канцы XVIII ст. пачалі трымаць [[Конь свойскі|коней]], што палегчыла паляванне на бізонаў. Конныя паляўнічыя часам дасягалі [[Елаўстонскі нацыянальны парк|Елаўстона]]. Рыбалоўства мела дадатковы характар. [[Рыбы|Рыбу]] здабывалі з дапамогай пастак або лёсак з кручкамі. Збіральніцтва і земляробства ўскладаліся на жанчын. Асабліва важную ролю адыгрываў сезонны збор [[:ru:Цицания|дзікага рысу]]. Зямлю апрацоўвалі ўручную. Палеткі ладзілі каля летніх жытлаў, ахоўвалі іх з дапамогай драўляных вежаў<ref>[http://www.lessonsofourland.org/printpdf/454 American Indian Gardening and Gathering (Ojibwe & Dakota)]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Вырошчвалі [[кукуруза|кукурузу]], [[бабовыя]], [[гарбуз]]ы, [[Кабачок|кабачкі]]. З [[19 стагоддзе|XIX]] ст. шырока распаўсюджана завезеная еўрапейцамі [[бульба]]. Дакота вялі паўвандроўны лад жыцця, сезонна перамяшчаліся з месца на месца, таму сталых вёсак не мелі. Асноўным відам жытла з’яўляліся разборныя [[тыпі]]<ref>[https://www.warpaths2peacepipes.com/indian-tribes/sioux-tribe.htm Sioux Tribe]</ref>. [[Вопратка|Вопратку]] шылі са [[скура|скур]]. Мужчыны і жанчыны ўпрыгожваліся [[пацеркі|пацеркамі]], фарбавалі твар і іншыя часткі цела. Сацыяльная сістэма дакота вызначаецца вучонымі як адкрытая, паколькі дапускае змены ў залежнасці ад трансфармацыі жыццёвага ладу<ref>[http://openprairie.sdstate.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1427&context=extension_circ Vernon D. Malan, The Social System of the Dakota Indians]</ref>. У XIX ст. большасць [[сям’я|сем’яў]] ужо былі малымі нуклеарнымі з ясным дамінаваннем мужчыны. Аднак захоўвалася больш старажытная сістэма падзелу на вялікія пашыраныя сем’і, што аб’ядноўваліся ў вандроўныя групы, а тыя — у роды. У канцы XIX ст. вылучалася 19 буйных аб’яднанняў розных родаў<ref>[http://omahatribe.unl.edu/etexts/oma.0005/ THE SOCIAL ORGANIZATION OF THE SIOUAN TRIBES]</ref>. Супольнае кіраванне здзяйснялі абраныя правадыры. Прычым існавалі правадыры-кіраўнікі родаў і ваенныя правадыры. Толькі ў некаторых выпадках іх ролі супадалі. Дзеянні ваенных правадыроў залежалі ад меркавання воінаў, іх улада не была безумоўнай. [[Эрык Эрыксан]], які працаваў у адной з амерыканскіх рэзервацый дакота ў 1930-я гг., заўважаў, што, нягледзячы на тое, што ў гэты час асноўным заняткам было земляробства, індзейцы працягвалі выхоўваць дзяцей як паляўнічых. Захоўваліся шчыльныя сувязі паміж братамі і сёстрамі, унукамі і бабулямі, жорсткія адносіны ў дачыненні да маладых жанчын. Традыцыі не назапашваць маёмасць і рабіць падарункі супляменнікам для падвышэння статусу заміналі сацыялізацыі дакота ў белым грамадстве. Дакота маюць багаты [[фальклор]] — [[міф]]ы, [[казка|казкі]], [[гісторыя|гістарычныя]] паданні. [[Музыка]] і [[танец|танцы]] пераважна [[рытуал]]ьныя. Найбольш распаўсюджаны музычны інструмент — [[барабан]], пад акампанемент якога выконваюцца [[песня|спевы]]. == Мова == [[Мова]] дакота адносіцца да [[сіў, мовы|сіўанскай]] групы моў. Падзяляецца на некалькі рэгіянальных [[дыялект]]аў. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. намаганнямі місіянераў быў створаны [[алфавіт]] на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]], на якім выдаваліся 2 [[газета|газеты]], была перакладзена [[Біблія]]<ref>[http://www.dakhota.org/status-of-dakota-language/ Status of Dakota language]</ref>. Пасля задушэння паўстання [[1862]] г. доўгі час праводзілася палітыка ўкаранення [[англійская мова|англійскай мовы]]. У нашы дні робяцца захады для адраджэння гутарковай мовы дакота. == Рэлігія == Звычайна традыцыйная [[рэлігія]] дакота вызначаецца як [[анімізм]]<ref>{{Cite web |url=http://mysiouxfamily.over-blog.com/2016/03/all-about-the-sioux-lifestyle-culture-language-religion.html |title=All about the Sioux : Lifestyle, culture, language, religion… |access-date=10 лютага 2017 |archive-date=22 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022043707/http://mysiouxfamily.over-blog.com/2016/03/all-about-the-sioux-lifestyle-culture-language-religion.html |url-status=dead }}</ref>. Амерыканскі антраполаг Джэймс Уолкер сцвярджае, што [[сіў]] — [[політэізм|політэісты]]. Яны маюць 4 катэгорыі [[бог|багоў]]<ref>[http://www.tc.umn.edu/~call0031/dakota.html Kevin L. Callahan, An Introduction to Dakota Culture and History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161214143636/http://www.tc.umn.edu/~call0031/dakota.html |date=14 снежня 2016 }}</ref>: * Вярхоўныя: сонечны бог ''Wi'', правадыр усіх багоў; нябесны бог ''Skan'', Вялікі Дух; багіня Зямлі ''Maka'', продак усяго жывога; бог-камень ''Inyan'', крыніца ўсіх рэчаў. * Памагатыя: Месяц ''Hanwi'', Вецер ''Tate'', бог вайны ''Unk'', крылаты бог ''Wakinyan''. * Служкі: бог бізонаў ''Ta Tanka'', патрон цырымоній; бог мядзведзяў ''Hu Nonp'', памагаты мудрасці; бог вятроў ''Wani'', што адказваў за надвор’е і жыццё; бог-віхура ''Yum'', заступнік шчасця, кахання, палявання. * Ніжэйшыя: дух ''Nagi'', прывід ''Niya'', розум ''Sicun'', бог нематэрыяльных рэчаў ''Nagila''. * Багі, якія ўвасабляюць асобныя рысы (прыгажосць, гармонія, задавальненне і інш.) У дакота вылучаюцца [[шаманізм|шаманы]], што захоўваюць традыцыі і займаюцца лекаваннем. Важную ролю адыгрываюць супольныя цырымоніі, якія суправаджаюцца [[танец|танцамі]], у тым ліку [[танец сонца|танцам сонца]]. З [[19 стагоддзе|XIX]] ст. распаўсюджана [[хрысціянства]]. == Вядомыя асобы == * '''[[Зіткала-Ша]]''' — пісьменніца, заснавальніца Нацыянальнага Кангрэса Амерыканскіх Індзейцаў. {{зноскі}} == Літаратура == * Erikson, E. H. Childhood and Society. — W. W. Norton & Company, 1993. — ISBN 978-0-393-31068-9 == Спасылкі == * [http://www.dakhota.org Dakhóta Iápi Okhódakičhiye] * [http://www.historicfortsnelling.org/history/american-indians/dakota-people The Dakota People] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161202215925/http://www.historicfortsnelling.org/history/american-indians/dakota-people |date=2 снежня 2016 }} * [http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/dakota Dakota — The Canadian Encyclopedia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170214070215/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/dakota/ |date=14 лютага 2017 }} * [http://www.usdakotawar.org The U.S.-Dakota War of 1862] [[Катэгорыя:Сіў]] [[Катэгорыя:Народы Канады]] [[Катэгорыя:Народы ЗША]] 9mwun3xmcl1scdxxde2n3qdj5htz53b 0 474479 5158695 5096851 2026-06-26T21:27:24Z Siliyiw 169172 5158695 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Збароўскі}} '''Эдуард Іосіфавіч Збароўскі''' (нар. [[1 студзеня]] [[1938]], [[Ліхаўня]], [[Нараўлянскі раён]]) — [[настаўнік|выкладчык]], [[доктар медыцынскіх навук]], [[прафесар]] [[кардыялогія|кардыялогіі]], [[акадэмік]] Міжнароднай акадэміі энергаінфармацыйных навук. Аўтар прац па прафілактычнай [[кардыялогія|кардыялогіі]], рэабіліталогіі і медыка-сацыяльнай ахове чалавека, у тым ліку 8 манаграфій, шэрагу брашур, 8 вынаходак, частка сумесна з супрацоўнікамі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 1 студзеня 1938 года ў в. [[Ліхаўня]] [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] сучаснай [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. З адзнакай скончыў лячэбны факультэт [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Мінскага дзяржаўнага медыцынскага інстытута]] (сучасны Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт) у 1967 годзе. Пасля заканчэння дзесяць год працаваў у [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|МДМІ]] — спачатку ў якасці малодшага навуковага супрацоўніка, потым урача-[[кардыялогія|кардыёлага]] і, нарэшце, навуковага супрацоўніка кафедры факультэцкай тэрапіі [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|МДМІ]]. У 1971 годзе стаў старшым навуковым супрацоўнікам, загадчыкам навукова-даследчай лабараторыі кібернетычных метадаў дыягностыкі і біякіравання [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|МДМІ]], на базе якой у 1977 годзе ім была арганізавана першая ў [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] установа па прафілактыцы сардэчна-сасудзістых захворванняў (БелНДІ кардыялогіі). У 1972 г. атрымаў званне кандыдата навук, паспяхова абараніўшы дысертацыю на тэму: «Метадычныя аспекты ацэнкі пругкіх уласцівасцяў артэрыяльных сасудаў пры гіпертанічнай хваробе і атэрасклерозе», а ў 1984 г. — званне [[доктар навук|доктара медыцынскіх навук]] з дысертацыяй на тэму: «Распаўсюджанасць і метадычныя аспекты першаснай прафілактыкі ішэмічнай хваробы сэрца ў папуляцыі мужчын з улікам індывідуальных (канстытуцыяльных) асаблівасцяў арганізма». У 1986—1998 гг. займаў пост дырэктара БелНДІ экспертызы працаздольнасці і арганізацыі працы [[інваліднасць|інвалідаў]] (БелНДІЭПІ, сучаснага Рэспубліканскага навукова-практычнага цэнтра медыцынскай экспертызы і рэабілітацыі). Кіраваў Рэспубліканскімі навукова-тэхнічнымі праграмамі па рэабілітацыі [[інваліднасць|інвалідаў]] у 1991—1998 гг. З 1999 г. з’яўляецца [[прафесар]]ам Дзяржаўнага інстытута кіраўніцтва і сацыяльных тэхналогій (ДІКСТ) [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]<ref name="basw-ngo.by">{{Cite web |url=http://basw-ngo.by/zborovskij-eduard-iosifovich/ |title=Зборовский Эдуард Иосифович — БЕЛОРУССКАЯ АССОЦИАЦИЯ СОЦИАЛЬНЫХ РАБОТНИКОВ |access-date=2024-02-18 |archive-date=2019-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413091918/http://basw-ngo.by/zborovskij-eduard-iosifovich |url-status=live }}</ref>. У тым жа годзе ім была арганізавана і ўзначалена кафедра сацыяльнай работы ДІКСТ [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]<ref name="basw-ngo.by" />. == Сям’я == Са сваёй жонкай — Людмілай Сцяпанаўнай — Эдуард Збароўскі пазнаёміўся яшчэ падчас вучобы ў [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|МДМІ]], на першым курсе. Калі былі студэнтамі, яны праводзілі эксперыменты па даследаванню страўнікавага соку. Пазней, адгаварыўшы яе паступаць у аспірантуру, залажыў аснову дужай сям’і медыцынскіх супрацоўнікаў. Дзеці і некаторыя ўнукі Збароўскіх заняты ў сферы медыцыны: сын Канстанцін — загадчык кафедры рэабіліталогіі Дзяржаўнага інстытута кіравання і сацыяльных тэхналогій [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], дачка Таццяна працуе афтальмолагам, а ўнук Дзмітрый ─ у РНПЦ дзіцячай [[анкалогія|анкалогіі]], [[гематалогія|гематалогіі]] і [[імуналогія|імуналогіі]]. == Навуковая дзейнасць == Работа [[прафесар]]а накіравана на прафілактыку і папярэджанне сардэчна-сасудзістых і іншых неінфекцыйных захворванняў, дэфектаў здароўя, цяжкасці [[інваліднасць|інваліднасці]], развіццё тэхналогій медыцынскай і сацыяльнай аховы ліц, якія вядуць грамадска абмежаваны вобраз жыцця з прычыны прыроджаных дэфектаў, перанесеных захворванняў і траўм. Пад яго навуковым кіраўніцтвам распрацавана і ажыццёўлена першая ў рэспубліцы навукова-тэхнічная праграма для падтрымкі такіх людзей — «Рэабілітацыя» (1991—1995), праведзен кантроль стану здароўя механізатараў [[Нараўлянскі раён|роднага раёна]] ў першыя некалькі гадоў пасля аварыі на [[ЧАЭС]]. == Навуковыя інтарэсы == * Медыка-сацыяльная прафілактыка сардэчна-сасудзістых і іншых неінфекцыйных захворванняў * [[Інваліднасць]] у грамадстве * Грамадзянская ахова людзей з абмежаваннямі жыццядзейнасці і сацыяльнай недастатковасцю * Сацыяльныя дэтэрмінанты здароўя, фактары рызыкі захворванняў у практыцы грамадскай працы * Уплыў канстытуцыі і тэмперамента чалавека на яго здароўе * [[Генеалогія]] ў якасці стратэгіі сацыяльнай аховы == Выкладаемыя дысцыпліны == * Увядзенне ў спецыяльнасць * Медыка-сацыяльныя асновы здароўя * [[Этыка]] сацыяльнай работы == Грамадзянская дзейнасць == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|міні|208x208пкс|[[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алея Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]].]] З’яўляецца галоўным спецыялістам Міністэрства аховы здароўя [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] па Агульнанацыянальнай праграме інтэграванай прафілактыкі неінфекцыйных захворванняў (СІНДІ), каардынуемай [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|СААЗ]]. Пасля таго як быў прызначаны на пост дырэктара НДІ экспертызы працаздольнасці і арганізацыі працы [[інваліднасць|інвалідаў]], прыкладаў усе намаганні да переасэнсавання практыкі рэабілітацыі, каб укласці ў гэта паняцце не толькі лячэнне, але і дапамогу людзям з абмежаванымі магчымасцямі з інтэграцыяй у грамадства і пошукам працоўнага месца. Ініцыяваў і ўдзельнічаў у распрацоўцы першых рэспубліканскіх законаў аб сацыяльнай ахове [[інваліднасць|інвалідаў]] (прыняты ў 1991<ref>[http://minzdrav.gov.by/ru/static/acts/normativnye/zakony/p-alignjustify-a-classexternal-hrefhttppravobywebnpatextasprnv19101224o-sotsialnoj-zaschite-invalidov-v-respublike-belarusap_i_1395.html «О социальной защите инвалидов в Республике Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170809171317/http://minzdrav.gov.by/ru/static/acts/normativnye/zakony/p-alignjustify-a-classexternal-hrefhttppravobywebnpatextasprnv19101224o-sotsialnoj-zaschite-invalidov-v-respublike-belarusap_i_1395.html |date=9 жніўня 2017 }}</ref> г. і 1994<ref>[http://minzdrav.gov.by/ru/static/acts/normativnye/zakony/p-alignjustifya-classexternal-hrefhttpwwwpravobywebnpatextasprnh10800422o-preduprezhdenii-invalidnosti-i-reabilitatsii-invalidovap_i_1373.html «О предупреждении инвалидности и реабилитации инвалидов»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170809172015/http://minzdrav.gov.by/ru/static/acts/normativnye/zakony/p-alignjustifya-classexternal-hrefhttpwwwpravobywebnpatextasprnh10800422o-preduprezhdenii-invalidnosti-i-reabilitatsii-invalidovap_i_1373.html |date=9 жніўня 2017 }}</ref> г.) і дзяржаўнай праграмы [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] па іх рэалізацыі. Распрацаваў стратэгію медыка-сацыяльнай аховы насельніцтва, зрабіў яе базай арыенціры хрысціянскай маралі, генеалогію, сацыявіталогію. Вынікі працы былі выкладзены ім у цыкле работ «Этика здоровья». З’яўляецца членам Міжведамаснага савета па праблемах [[інваліднасць|інвалідаў]] пры [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь]], старшынёй Міждзяржаўнага каардынацыйнага савета па прафілактыцы неінфекцыйных захворванняў пры Савеце па супрацоўніцтву ў галіне аховы здароўя СНД, членам Беларускай асацыяціі сацыяльных працаўнікоў. == Ушанаванне == * Імя і фатаграфія Эдуарда Збароўскага ў [[Нароўля|Нароўлі]] былі размешчаны на пастаменце з таблічкай у [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы Нараўлянскага раёна]]<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет}}</ref>. == Асноўныя публікацыі == * Зборовский Э. И., Сидоренко Г. И. Как уберечь себя от гипертонической болезни. Минск, 1989. * Зборовский Э. И., Гракович А. А., Козлов И. Д., Апанасевич В. В. Возможности оценки и снижения риска неинфекционных заболеваний. Минск, 2000. {{зноскі}} == Літаратура == * Зборовский, Эдуард Иосифович // Энциклопедия Республика Беларусь. Т. 3. — Минск: «Беларуская энцыклапедыя», 2006. — С. 638. * Профессора и доктора наук Белорусского государственного университета. — Минск: БГУ, 2001. == Спасылкі == * [http://elib.bsu.by Электронная бібліятэка БДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170724210208/http://elib.bsu.by/ |date=24 ліпеня 2017 }} * [http://www.simst.bsu.by/index.php?option=com_content&view=article&id=2288&Itemid=1820 Уласная старонка на сайце ДІКСТ БДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170810132339/http://www.simst.bsu.by/index.php?option=com_content&view=article&id=2288&Itemid=1820 |date=10 жніўня 2017 }} * [http://basw-ngo.by/zborovskij-eduard-iosifovich/ Уласная старонка на сайце Беларускай асацыяцыі сацыяльных супрацоўнікаў] * [http://www.medvestnik.by/ru/people/view/eduard-zborovskij-11632-2014/ Артыкул у газеце Медицинский вестник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170901022552/http://www.medvestnik.by/ru/people/view/eduard-zborovskij-11632-2014/ |date=1 верасня 2017 }} * [http://www.wmeste.by/?p=746 Артыкул у Рэспубліканскай штотыднёвай газеце «Вместе»] {{DEFAULTSORT:Збароўскі Эдуард Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай аховы здароўя]] [[Катэгорыя:Кардыёлагі Беларусі]] a43zvfxtcpkigrhez6nsek124mixrjx 0 524927 5158720 5055673 2026-06-27T02:27:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158720 wikitext text/x-wiki {{Школа | Назва=Гімназія №1 імя Ф. Я. Перца г. Пінска | Выява = Герб гімназіі №1 г. Пінска.png | Дэвіз = | Заснавана=1939 год (школа), 1992 год (гімназія) | Зачынена = | Дырэктар = Засім Алег Анатольевіч | Тып = ДУА | Вучні = | Адрас={{BLR}}, [[Пінск]], [[Вуліца Карла Маркса (Пінск)|вул. Карла Маркса]], д. 13 | Каардынаты = | Сайт= http://gymn1.pinsk.edu.by/ }} '''Гімназія №1 імя Ф. Я. Перца г. Пінска''' (да 2010 года — '''Гімназія №1 г. Пінска''') — дзяржаўная ўстанова адукацыі ў [[Пінск]]у. == Гісторыя == У доме №2 на скрыжаванні вуліц Альбрэхтоўскай і Замкавай (цяпер вуліц Кірава і Насырава) да рэвалюцыі 1917 года размяшчаўся паліцэйскі ўчастак. З прыходам польскай улады будынак перайшоў ва ўласнасць гараджаніна Абрамоўскага. Дом арэндавала польская агульнаадукацыйная сямігадовая школа №3. У будынку размясціліся швейная і сталярная майстэрні, а таксама кухня для заняткаў кулінарыяй. У падвальным памяшканні жыў гаспадар дома. Польская школа існавала да [[1939]] года. З прыходам савецкай улады будынак быў муніцыпалізаваны. У кастрычніку 1939 года ў ім была адкрыта сярэдняя школа №4, у якой было 20 класаў-камплектаў з колькасцю вучняў 758 чалавек і калектывам з 23 настаўнікаў. У гады [[нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] школа была ператворана ў армейскую казарму. У [[1944]] годзе, пасля вызвалення горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, была адкрыта руская пачатковая школа №6. У [[1945]] годзе пачатковая школа была пераўтворана ў рускую няпоўную школу №4, калектыў настаўнікаў складаўся з 18 чалавек. Дырэктарам школы стаў Кавалеўскі Рыгор Кірылавіч, а завучам - Шатхіна Ніна Захараўна, а пазней - Давідан Міхал Рыгоравіч. Няпоўная сярэдняя школа мела два выпускі вучняў: у 1946 годзе - 19 вучняў і ў 1947 годзе - 25 вучняў. У [[1947]] годзе школа стала сярэдняй з дзесяцігадовым тэрмінам навучання. Першы выпуск вучняў адбыўся ў [[1951]] годзе, атэстаты атрымалі 17 чалавек. У 1954 годзе дырэктарам сярэдняй школы №4 была Марыя Міхайлаўна Сяргеенка, а завучам - Леў Міхайлавіч Бабінец. У студзені [[1957]] года школа перасяляецца ў новы трохпавярховы будынак на вуліцы Карла Маркса, 13. У гэтым будынку ўжо была абарудавана спартыўная зала. Дырэктарам школы стаў былы партызан, настаўнік гісторыі Ігар Яўгенавіч Някрасаў. У 1961 годзе школа стала адзінаццацігадовай сярэдняй працоўнай палітэхнічнай агульнаадукацыйнай школай з вытворчым навучаннем. Вучні атрымлівалі спецыяльнасці шафёра, токара, электрагазазваршчыка, швеі-матарысткі, машыністкі, пераплётчыка. У [[1968]] годзе дырэктарам стаў Ф. Я. Перац<ref>{{cite web |url= https://media-polesye.by/news/uchitelya-pinshchiny-vospitavshie-slavnoe-pokolenie-22104|title= Учителя Пинщины, воспитавшие славное поколение|publisher= Медиа-Полесье|accessdate=05.03.2018|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url= https://media-polesye.by/news/pinchane-izmenivshie-zhizn-svoego-goroda-12679|title= Пинчане, изменившие жизнь своего города|publisher= Медиа-Полесье|accessdate=05.03.2018|lang=ru}}</ref>. У [[1992]] годзе школа №4 была пераўтворана ў гімназію №1 — першую ў горадзе Пінску навучальную ўстанову новага тыпу<ref>{{cite web|url= https://pinsk.info/pochetnie_grazhdane/perec-fedor-jakimovich.html|title= Перец Федор Якимович|publisher= ПИНСК.ИНФО|accessdate= 05.03.2018|lang= ru|url-status= dead|archive-date= 14 жніўня 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200814002640/https://pinsk.info/pochetnie_grazhdane/perec-fedor-jakimovich.html}}</ref>. З [[2007]] года па [[2015]] год дырэктарам гімназіі быў Лявоцкі Эдуард Мікалаевіч<ref>{{cite web|url= http://p-v.by/news/society/umer_byvshiy_direktor_pervoy_gimnazii_eduard_levotskiy/|title= Умер бывший директор первой гимназии Эдуард Левоцкий|publisher= Пінскі Веснік|accessdate= 10.03.2018|lang= ru|archive-date= 5 сакавіка 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180305061914/http://p-v.by/news/society/umer_byvshiy_direktor_pervoy_gimnazii_eduard_levotskiy|url-status= dead}}</ref>. [[22 студзеня]] [[2010]] года гімназіі было прысвоена імя [[Фёдар Якімавіч Перац|Фёдара Якімавіча Перца]]. З 2015 года па дадзены момант дырэктарам гімназіі з’яўляецца Засім Алег Анатольевіч<ref>{{cite web|url= http://p-v.by/news/society/v_gimnazii_1_kadrovaya_perestanovka_naznachen_novyy_direktor/|title= В гимназии №1 кадровая перестановка: назначен новый директор|publisher= Пінскі Веснік|accessdate= 10.03.2018|lang= ru|archive-date= 12 лютага 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180212123231/http://p-v.by/news/society/v_gimnazii_1_kadrovaya_perestanovka_naznachen_novyy_direktor|url-status= dead}}</ref>. За 25 гадоў існавання гімназіі пуцёўку ў жыццё атрымалі 1225 навучэнцаў, сярод іх 303 медалісты, 52 пераможцы заключнага этапа рэспубліканскай алімпіяды па вучэбных прадметах, 3 пераможцы міжнародных алімпіяд і навукова-даследчых конкурсаў. Штогадова больш за 90% выпускнікоў становяцца студэнтамі вышэйшых навучальных устаноў Беларусі і іншых краін. == Вядомыя выпускнікі == * [[Сяргей Міхайлавіч Балановіч]] — беларускі [[футбол|футбаліст]]. == Галерэя == <gallery> File:Былы будынак школы №4.jpg|Былы будынак File:Новы будынак школы №4, Пінск-1.jpg|Новы будынак File:Новы будынак школы №4, Пінск-2.jpg|Новы будынак </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://gymn1.pinsk.edu.by/be/main.aspx?guid=1211 Аб гімназіі: Гiсторыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210923204642/http://gymn1.pinsk.edu.by/be/main.aspx?guid=1211 |date=23 верасня 2021 }} * [https://www.pinsk-history.ru/katalog/istoriya-gorodskikh-zdanij/item/358-zdanie-byvshej-shkoly-ul-kirova История городских зданий - Здание бывшей школы (ул.Кирова,22)] [[Катэгорыя:Гімназіі Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Пінска]] 83gjwdqerjoa4bx3ev03wirygvucydo 0 531382 5158768 4971752 2026-06-27T07:27:14Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Лубны]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158768 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Лу́бны'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|12}} — карта Палтаўскай вобласці</ref><ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Лубни}}) — [[горад]] у [[Палтаўская вобласць|Палтаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Плошча 45,6 км². Насельніцтва 50 000 чал. ([[2024]]). == Гісторыя == * [[988]]: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах. == Насельніцтва == {| align="center" border="0" cellspacing="2" cellpadding="5" style="border:1px solid #AAAAAA;" |-bgcolor="#AAAAAA;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Насельніцтва |-bgcolor="#EEEEEE" ! 1638 !! 1897 !! 1926 !! 1959 !! 1979 !! 1989 !! 2001 !! 2012 |- bgcolor="#FFFFFF" | align=center| {{formatnum:2646}} | align=center| {{formatnum:10097}} | align=center| {{formatnum:21000}} | align=center| {{formatnum:29442}} | align=center| {{formatnum:54216}} | align=center| {{formatnum:59478}} | align=center| {{formatnum:52572}} | align=center| {{formatnum:47881}} |} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Міхаіл Дзяркач]] (1882—1963) — ваенны дзеяч [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]]. * [[Адольф Іванавіч Макараў]] (нар. 1926) — беларускі архітэктар. * [[Пётр Сямёнавіч Пішчымука]] (1879—1965) — савецкі хімік-арганік. * [[Аляксандр Рыгоравіч Шліхтэр]] (1868—1940) — савецкі вучоны-эканаміст, дзяржаўны дзеяч. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Lubny}} {{Палтаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Палтаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Лубны]] bqcbvd1vxjgzefd14jjl556uudmdvzm 0 536309 5158735 5008920 2026-06-27T03:57:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158735 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} [[Файл:Jimmy-wales-frankfurt2005-alih01.jpg|справа|міні|300x300пкс|[[Джымі Вэйлз]], заснавальнік Nupedia і лідар Вікіпедыі]] [[Файл:Larry_Sanger.jpg|справа|міні|200x200пкс|[[Лары Сэнгер]], былы галоўны рэдактар Nupedia, прапанаваў ідэю Вікіпедыі, і многія з яе асноўных правілаў]] '''Вікіпедыя''' — анлайн-энцыклапедыя, адкрытая для свабоднага рэдагавання. Асаблівасцю дадзенай энцыклапедыі з’яўляецца тое, што абсалютна кожны жадаючы можа стварыць або адрэдагаваць любы артыкул. Яна была афіцыйна адкрыта 15 студзеня 2001 года. Першапачаткова яна была створана як дадатак да свабоднай энцыклапедыі «[[Нупедыя|Nupedia]]», якая пісалася экспертамі, у мэтах стварэння дадатковай крыніцы чарнавых артыкулаў і ідэй. Вікіпедыя хутка абышла Nupedia і стала вялікім міжнародным праектам, які канцентрыруе вакол сябе мноства дадатковых праектаў. На люты 2013 года Вікіпедыя змяшчае больш за 24 мільёнаў свабодна выкарыстаемых артыкулаў, напісаных дзясяткамі мільёнаў яе ўдзельнікаў. Яна з’яўляецца адным з самых папулярных вэб-сайтаў у свеце і шырока выкарыстоўваецца ў якасці даведніка. == Агляд гісторыі == === Вытокі === Канцэпцыя збору ўсіх сусветных ведаў ў адным месцы ўзыходзіць да старажытнай [[Александрыйская бібліятэка|Александрыйскай бібліятэцы]] і [[Пергам]]ону, але сучасная канцэпцыя агульнай мэты, шырока вядомая надрукаваная [[энцыклапедыя]] сустракаецца незадоўга да [[Дэні Дзідро]] і энцыклапедыстаў XVIII стагоддзя. Ідэя выкарыстоўваць аўтаматызаваныя машыны па-за друкаванай машыны, каб стварыць больш карысную энцыклапедыю, можа быць прасочана ў артыкуле бібліятэкара Чарльза Амі Каттера «[[wikisource:The Buffalo Public Library in 1983|The Buffalo Public Library in 1983]]» (''Library Journal'', 1883), кнізе Палі Отле ''Traité de documentation'' (1934; Отле таксама заснаваў ўстанову Mundaneum, 1910), зборнік эсэ [[Герберт Уэлс|Герберта Уэлса]] ''World Brain'' (1937) і ў футурыстычным мікрафільме Ваневара Буша, заснаванага на Memex з As We May Think (1945). Іншы вяхой быў Project Xanadu Тэда Нэльсана ў 1973 годзе. З развіццём [[World Wide Web|сусветнага павуціння]] мноства людзей спрабавала развіць праекты інтэрнэт-энцыклапедыі. Спецыяліст вольнага праграмнага забеспячэння [[Рычард Мэцью Столман|Рычард Столман]] апісаў паўнавартаснасць «Свабоднай Універсальнай Энцыклапедыі» ў 1999 годзе. Ён апісаў «мэты, якія павінна ставіць свабодная энцыклапедыя, якія волі яна павінна даць грамадству і як можна пачаць яе распрацоўваць». Фонд Вольнага Праграмнага забеспячэння заахвочвае людзей «наведваць сайт і ўносіць у яго свой уклад». Адным з малавядомых папярэднікаў была [[Interpedia]], якую Роберт Макгенры канцэптуальна звязваў з Вікіпедыяй. === Фармуляванне канцэпцыі === Вікіпедыя была першапачаткова задумана як праект-пераемнік [[Нупедыя|Нупедыі]], больш ранняга (а цяпер ужо няіснуючага) праекта, заснаванага [[Джымі Вэйлз]]ам для стварэння агульнадаступнай энцыклапедыі. Нупедыя была заснавана на выкарыстанні высока кампетэнтных удзельнікаў і складанага шматкрокавага працэсу раўнапраўнай рэцэнзіі. Нягледзячы на спіс зацікаўленых распрацоўнікаў і прысутнасць пастаяннага галоўнага рэдактара, [[Лары Сэнгер]]а, дыпламаванага студэнта філасофіі, нанятага Вэйлзам, напісанне ўтрымання ішло надзвычай павольна: на працягу першага года было створана ўсяго 12 артыкулаў. Вэйлз і Сэнгер абмяркоўвалі розныя спосабы ствараць артыкулы хутчэй. Ідэя заснаванага на [[вікі]] дапаўненні адбылася з размовы паміж Лары Сэнгерам і Бэнам Ковітзам. Бэн Ковітз, праграміст і пастаянны карыстальнік вікі-сайта Уорд Канінгамам ({{Lang-en2|the WikiWikiWeb}}), 2 студзеня 2001 года паказаў Сэнгеру тэхналогію «вікі». У кастрычніку 2001 года Уэйлз заявіў, што «У Лары была ідэя выкарыстоўваць праграмнае забеспячэнне Wiki.» (Пазней, у снежні 2005 года ён сцвярджаў, што Джэрэмі Розенфелд, служачы Bomis, прадставіў яму канцэпцыю.) Сэнгер лічыў, што вікі будзе добрай платформай, і прапанаваў удзельнікам Нупедыі ўсталяваць вікі, заснаванае на UseModWiki (тады v. 0.90), як пераемнік для Nupedia. === Заснаванне Вікіпедыі === Было значнае супраціўленне з боку рэдактараў і рэцэнзентаў Нупедыі ідэі звязаць яе з вэб-сайтам вікі-стылю. Сэнгер прапанаваў даць новаму праекту яго ўласнае назва — Вікіпедыя — і 15 студзеня ён быў запушчаны пад гэтым імем на ўласным дамене wikipedia.com [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|Сервер]] (размешчаны ў Сан-Дыега), які выкарыстоўваецца для гэтых праектаў, быў прадастаўлены бязвыплатна [[Bomis]]. Многія цяперашнія і былыя служачыя Bomis унеслі свой ўклад у напаўненне энцыклапедыі, у асаблівасці Цім Шэл, сузаснавальнік і ў цяперашні час галоўны адміністратар Bomis, і праграміст Джэйсан Рычы. Звычайна мяркуюць, што першымі зменамі, калі-небудзь зробленымі ў Вікіпедыі, з’яўляюцца пробныя праўкі Вэйлза. Аднак самы стары артыкул з існуючых і дагэтуль — гэта артыкул пра [[:en:Wikipedia:UuU|UuU]], створаны 16 студзеня 2001 года, у 21:08 UTC. У праекта з’явілася шмат новых прыхільнікаў пасля трохразовай згадкі на вэб-сайце [[Slashdot]] і двух нязначных згадак у сакавіку 2001 года. У той жа час ён атрымаў бачны паказчык на гісторыю на вэб-сайце аб ствараюцца супольнасцю тэхналогіях і культуры Kuro5hin 25 ліпеня. Акрамя гэтага істотны паток наведвальнікаў накіроўваўся і з іншых сайтаў, сярод якіх варта вылучыць Google, штодня дадаваўшы сайту сотні новых наведвальнікаў. У друку сайт упершыню быў асвечаны ў [[The New York Times|«Нью-Ёрк Таймс»]] [[20 верасня]] [[2001|2001 года]]. Колькасць артыкулаў праекта перавысіла 1000 12 лютага 2001 года, а 7 верасня пераваліла за 10 000. На працягу першага года існавання Вікіпедыі было створана больш за 20 000 энцыклапедычных артыкулаў — у сярэднім больш за 1500 артыкулаў у месяц. 30 жніўня 2002 года колькасць артыкулаў дасягнула 40 000. Хуткасць росту больш ці менш устойліва павялічвалася з самага запуску праекта, за выключэннем некалькіх запаволенняў, выкліканых праграмным забеспячэннем і апаратурай. === Інтэрнацыяналізацыя === Вікіпедыя рана ў сваім развіцці пачала пашырацца інтэрнацыянальна, з стварэннем новых моўных раздзелаў. Першы дамен, зарэзерваваны для неанглійскай Вікіпедыі, быў [[Нямецкая Вікіпедыя|deutsche.wikipedia.com]] (16 сакавіка 2001), праз некалькі хвілін які суправаджаецца [[Каталонская Вікіпедыя|каталанскім]]; апошні ў працягу прыблізна двух месяцаў быў адзіным з артыкуламі на неанглійскай мове. Першыя звесткі аб [[Французская Вікіпедыя|французскай Вікіпедыі]] з’явіліся 23 сакавіка, і затым у траўні 2001 года гэта суправаджалася хваляй новых моўных раздзелаў на [[Кітайская Вікіпедыя|кітайскім]], [[Нідэрландская Вікіпедыя|нідэрландскай]], [[Вікіпедыя на эсперанта|эсперанта]], [[Вікіпедыя на іўрыце|іўрыце]], [[Італьянская Вікіпедыя|італьянскай]], [[Японская Вікіпедыя|японскай]], [[Партугальская Вікіпедыя|партугальскай]], [[Руская Вікіпедыя|рускай]], [[Іспанская Вікіпедыя|іспанскай]] і [[Шведская Вікіпедыя|шведскай]] мовах. Да іх неўзабаве далучыліся [[Арабская Вікіпедыя|арабскі]] і [[Венгерская Вікіпедыя|руская]]. У верасні 2001 года была абвешчана абавязковая ўмова да шматмоўнасці Вікіпедыі, уключаючы адкат ўсіх галоўных моў, і ўстановы асноўных стандартаў і перакладу асноўных старонак для новых вік. У канцы гэтага года было абвешчана аб [[Вікіпедыя на афрыкаанс|афрыкаанскім]], [[Нарвежская Вікіпедыя (букмал)|нарвежскім]] і [[Сербская Вікіпедыя|сербскім]] раздзелах. У студзені 2002 года 90 % усіх артыкулаў Вікіпедыі былі на англійскай мове. Да студзеня [[2004|2004 года]] менш за 50 % былі англійскімі, і інтэрнацыяналізацыя працягвала расці. У [[2007]] прыблізна 75 % усіх артыкулаў знаходзіліся ў межах неанглійскіх раздзелаў Вікіпедыі. === Арганізацыя === Праект Вікіпедыя рос хутка ў ходзе свайго жыцця да гэтага часу на некалькіх узроўнях. Індывідуальныя вікі-праекты раслі арганічна, дапаўняючы яго новымі артыкуламі; новыя вікі-праекты былі дададзеныя на англійскай і іншых мовах, і ўсе новыя праекты, якія капіруюць гэтыя метады росту ў іншых звязаных абласцях (навіны, цытатнікі, даведнікі і гэтак далей), былі заснаваныя гэтак жа. Каб выконваць гэта, сама Вікіпедыя расла з стварэннем [[Фонд Вікімедыя|Фонду Вікімедыя]], які працаваў як цела парасоніка, і з ростам праграмнага забеспячэння і палітыкі, каб звяртацца да патрэбаў рэдакцыйнай супольнасці. == Гістарычны агляд па гадах == [[Файл:Size_of_wikipedia_graph_sep_2002.png|справа|міні|300x300пкс|Аб'ём Вікіпэдыі да верасня 2002 г. (колькасць артыкулаў)]] [[Файл:Wikipedia_growth_rate_sep_2002.png|справа|міні|300x300пкс|Дынаміка росту Вікіпэдыі да верасня 2002 г. (артыкулаў у дзень)]] [[Файл:Wikipedia_daily_traffic_sep_2002.png|справа|міні|300x300пкс|Дынаміка наведванняў на жнівень/верасень 2002 г.]] === 2003 === Уведзеныя матэматычныя формулы, якія выкарыстоўваюць [[TeX]]; англійская Вікіпэдыя ўтрымоўвае больш за 100 000 артыкулаў (іншая самая вялікая, нямецкая — больш за 10 000); заснаваны Фонд Вікімедыя; Вікіпедыя прымае яго эмблему свету з мазаікі; арганізавана першая сустрэча [[Вікіпедысты|вікіпедыстаў]]. Асноўныя прынцыпы Арбітражнай сістэмы Вікіпедыі і камітэта (гутаркова вядомай як «Arbcom») развітыя ў асноўным Фларэнс Дэвуар, Фрэдам Бодэрам і іншымі раннімі ключавымі вікіпедыстамі. === 2004 === Міжнародная колькасць артыкулаў Вікіпедыі працягвае хутка расці, падвойваючыся ў памеры праз 12 месяцаў, ад 500 000 артыкулаў да 1 млн (англійскіх было толькі менш за палову з іх) на больш чым 100 мовах. Серверы размешчаны ад [[Каліфорнія|Каліфорніі]] да [[Фларыда (штат)|Фларыды]]; Уведзеныя катэгорыі і табліцы стыляў [[Каскадныя табліцы стыляў|CSS]]; адбываецца першая спроба блакаваць Вікіпедыю (Кітай, чэрвень [[2004|2004 года]], працягласцю ў 2 тыдні). Пачынаюцца афіцыйныя выбары праўлення і ArbCom. Фларанс Нібар-Девуар — адзіны абраны чалавек, які спрыяў ArbCom. Яна і іншыя пачынаюць крытыкаваць праблемы раўнавагі і засяроджвання, накіроўваюць намаганні на стварэнне артыкулаў у закінутых абласцях. Прапанаваныя першыя фармальныя праекты, якія наўмысна ўраўнаважваюць змест і якія імкнуцца да сістэмнага ўхілу, якія з’яўляюцца вынікам структуры супольнасці Вікіпедыі. === 2005 === Шматмоўныя і падначаленыя парталы дзейнасці; збор сродкаў у першым квартале афіцыйна складае амаль $100 000 для мадэрнізацый сістэмы, каб абыходзіцца з попытам, які расце; Вікіпедыя становіцца самым папулярным даведачным вэб-сайтам у Інтэрнэце згодна Hitwise; Кітай зноў блакуе Вікіпедыю (кастрычнік); англійская Вікіпедыя змяшчае больш за 750 000 артыкулаў. Адбываецца першы скандал, калі вядомая фігура знаходзіць сваю апаганеную біяграфію, якая была незаўважанай на працягу многіх месяцаў ([[Скандал з біяграфіяй Сайгенталера]]). Услед за гэтай і іншымі праблемамі, распрацоўваюцца першая палітыка і сістэмныя змены, каб супрацьстаяць гэтым формам злоўжывання. Яны ўключаюць у сябе абнаўленне палітыкі прывілеі Checkuser, новую асаблівасць, названую паўаховай, больш строгую палітыку па біяграфіях якія жывуць людзей і маркіроўкі такіх артыкулаў для больш строгага рэцэнзавання і абмежаванні стварэння новай артыкула толькі зарэгістраванымі карыстальнікамі. === 2006 === Англійская Вікіпедыя атрымлівае 1½-мільённы артыкул; «Вікіпедыя» становіцца зарэгістраванай гандлёвай маркай Фонду Вікімедыя; скандалы вакол біяграфій памочнікаў Кангрэса выклікаюць грамадскую ўвагу: шматразовыя інцыдэнты, у якіх штатныя супрацоўнікі кангрэса і арганізатар выбарчай кампаніі злоўлены ў спробе таемна змяніць біяграфіі ў Вікіпедыі, арганізатар выбарчай кампаніі сыходзіць у адстаўку. Джымі Вэйлз на Вікіманіі-2006 паказвае, што Вікіпедыя дасягнула дастатковага аб'ёму і заклікае акцэнтаваць увагу на якасці, заклік магчыма мацней усяго выяўлены ў імкненні да 100 000 асабліва якасных артыкулаў; створана новая прывілея «oversight» (рэвізор), якая дазваляе адзначаць пэўныя версіі архіваваных старонак з недапушчальным зместам як нябачныя. Паўабарона супраць ананімнага вандалізму, уведзеная ў 2005, аказваецца больш паспяховай, чым чакалася: абароненыя больш за 1000 старонак; Вікіпедыя прызнана адным з лепшых сусветных брэндаў гэтага года. === 2007 === Вікіпедыя працягвае расці, прыблізна з 5 млн зарэгістраваных удзельнікаў; усе моўныя раздзелы Вікіпедыі разам ўтрымліваюць 1,74 млрд слоў у 7,5 млн артыкулаў прыблізна на 250 мовах; англійская Вікіпедыя устойліва папаўняецца на 1700 артыкулаў у дзень, дамен wikipedia.org уваходзіць у дзясятку самых наведвальных у Інтэрнэце; Публічна запускаецца [[Citizendium]]. [[Беларуская Вікіпедыя]] раскалолася на раздзелы акадэмічным і класічным правапісам. 5 лістапада 2007 года выдаленая [[Сібірская Вікіпедыя|Вікіпедыя на «сібірскай мове»]] — моўны раздзел, адпаведны выдуманай сібірскай мове (адкрыты 1 кастрычніка 2006 года). === 2008 === У студзені англійскі раздзел Вікіпедыі змяшчае больш за 2 172 800 артыкулаў, у якіх было зроблена больш за 193 207 500 зменаў. Розныя вікі-праекты ў многіх галінах працягваюць пашыраць і паляпшаць змест артыкулаў у межах сваіх магчымасцяў. У красавіку быў створаны 10-мільённы артыкул. === 2010 === [[Файл:Azerbaijani_book_about_Wikipedia.jpg|міні|237x237пкс|Асобнікі кнігі «Вікіпедыя. Віртуальная энцыклапедыя»]] У чэрвені 2010 года ў [[Баку]] ў выдавецтве Інстытута інфармацыйных тэхналогій [[Нацыянальная акадэмія навук Азербайджана|Нацыянальнай Акадэміі навук Азербайджана]] была выдадзена кніга «Вікіпедыя. Віртуальная энцыклапедыя» на [[Азербайджанская мова|азербайджанскай мове]], дзе дадзена інфармацыя аб гісторыі стварэння Вікіпедыі, яе цяперашнім стане, аб філасофіі Вікіпедыі, дзейнасці Фонду Вікіпедыі, пра даччыных праектах Вікіпедыі і аб істотных праблемах Вікіпедыі<ref>{{Cite web |url=http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/39543/?sphrase_id=2380513 |title=В Баку выпустили книгу «Википедия. Виртуальная энциклопедия» |access-date=4 жніўня 2012 |archive-date=3 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203010220/http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/39543/?sphrase_id=2380513 |url-status=dead }}</ref>. === 2011 === Вікіпедыя і яе карыстальнікі па ўсім свеце праводзілі сотні святочных мерапрыемстваў у гонар 10-годдзя сайта 15 студзеня<ref>{{Cite web|url=http://www.networkworld.com/article/2198506/collaboration-social/wikipedia-celebrates-a-decade-of-edit-wars--controversy-and-internet-dominance.html|title=Wikipedia celebrates a decade of edit wars, controversy and Internet dominance|author=Jon Brodkin|publisher=Network World|access-date=2016-03-06}}</ref>. Сайт пачаў пашырэнне свайго росту ў Індыі, правёўшы сваю першую канферэнцыю ў Мумбаі ў лістападзе 2011 года<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-15803308|title=Wikipedia hosts India conference amid expansion push - BBC News|lang=en-GB|publisher=BBC News|access-date=2016-03-06}}</ref>. Англійская Вікіпедыя пераадолела адзнаку ў 3,6 млн артыкулаў 2 красавіка і дасягнула 3,8 млн артыкулаў ўжо 18 лістапада. 7 лістапада 2011 года нямецкая Вікіпедыя перавысіла 100 мільёнаў правак, стаўшы другой па колькасці правак пасля англійскага выдання, якое дасягнула 500 мільёнаў правак на 24 лістапада 2011 года. Голандская Вікіпедыя перавысіла 1 млн артыкулаў 17 снежня 2011 года, заняўшы 4-е месца. З 4 па 6 кастрычніка 2011 года італьянская Вікіпедыя стала недаступная ў знак пратэсту супраць італьянскага парламента, які прапанаваў [[DDL intercettazioni]], які, у выпадку адабрэння, дазволіў бы любому чалавеку выдаляць інфармацыю, якая ўспрымаецца як ілжывая або абразлівая, без неабходнасці прадастаўлення доказаў<ref>{{Cite web|url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2394150,00.asp#fbid=pWeBqlxi4Fc|title=Italian Wikipedia Hidden To Protest WireTap Law|publisher=PCMAG|access-date=2016-03-06}}</ref>. Таксама ў кастрычніку 2011 года [[Фонд Вікімедыя|Wikimedia]] абвясціла аб запуску [[Wikipedia Zero]] з ініцыятывай дазволіць бясплатны мабільны доступ да Вікіпедыі ў краінах, якія развіваюцца на аснове партнёрскіх адносін з аператарамі сотавай сувязі. === 2012 === 16 студзеня заснавальнік [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] [[Джымі Вэйлз]] абвясціў аб тым, што англійская [[Вікіпедыя]] будзе зачынена 18 студзеня ў працягу 24 гадзін у рамках пратэсту, каб прыцягнуць увагу грамадскасці да прапанаванага [[Stop Online Piracy Act]] і [[PROTECT IP Act]], двух антыпірацкіх законаў у рамках дэбатаў у Кангрэсе Злучаных Штатаў. Вэйлз і іншыя праціўнікі законапраекта верылі, што гэта падвяргае небяспекі свабоду слова і анлайн-інавацыі<ref>{{Cite news|title=Wikipedia blackout coming Wednesday, says co-founder Jimmy Wales|last=Ortenzi|first=T. J.|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/blogpost/post/wikipedia-blackout-coming-jan-18-says-co-founder-jimmy-wales/2012/01/16/gIQAh2Ke3P_blog.html|language=en-US|work=The Washington Post|date=2012-01-16|access-date=2016-03-06}}</ref>. Падобны пратэст быў праведзены 10 ліпеня Расійскай Вікіпедыяй у знак пратэсту супраць закона «Аб рэгуляванні Інтэрнэту». У канцы сакавіка 2012 Wikimedia Deutschland анансавала [[Вікіданыя|Wikidata]], універсальную платформу для абмену дадзенымі паміж усімі моўнымі версіямі [[Вікіпедыя|Wikipedia]]. Праект быў часткова прафінансаваны кампаніямі [[Google]], [[:en:Gordon and Betty Moore Foundation|фондам Гордана і Беці Мур]] і даследчым інстытутам Алена па развіццю штучнага інтэлекту<ref>{{Cite web|url=http://www.cnet.com/news/wikidata-to-provide-structured-data-for-all-wikipedia-versions/|title=Wikidata to provide structured data for all Wikipedia versions|publisher=CNET|access-date=2016-03-06}}</ref>. Wikimedia Deutschland ўзяла на сябе адказнасць за першы этап [[Вікіданыя|Wikidata]] і першапачаткова планавала зрабіць платформу даступнай для рэдактараў да снежня 2012 года. Першая фаза [[Вікіданыя|Wikidata]] цалкам ўступіла ў сілу ў сакавіку 2013 года.<ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2012/03/30/wikipedias-next-big-thing-wikidata-a-machine-readable-user-editable-database-funded-by-google-paul-allen-and-others/|title=Wikipedia’s Next Big Thing: Wikidata, A Machine-Readable, User-Editable Database Funded By Google, Paul Allen And Others|author=Sarah Perez|publisher=TechCrunch|access-date=2016-03-06}}</ref><ref name="autogenerated4">{{Cite web|url=http://blog.wikimedia.de/2013/02/13/wikidata-live-on-the-english-wikipedia/|title=Wikidata live on the English Wikipedia|publisher=Wikimedia Blog|access-date=2016-03-06}}</ref> [[Файл:Justin Anthony Knapp (cropped).jpg|міні| Justin Anthony Knapp ]] У красавіку 2012 года Джасцін Нэп з Індыянапаліса, штат Індыяна, стаў першым чалавекам, які зрабіў адзін мільён правак у Вікіпедыі<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://mashable.com/2012/04/23/wikipedia-volunteer-editor/|title=Wikipedia Volunteer Editor Reaches 1 Million Edits|author=Alissa Skelton2012-04-23 22:19:23 UTC|publisher=Mashable|access-date=2016-03-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/9215151/First-man-to-make-1-million-Wikipedia-edits.html|title=First man to make 1 million Wikipedia edits|publisher=Telegraph.co.uk|access-date=2016-03-06}}</ref>. [[Джымі Вэйлз]] павіншаваў Нэпа за яго працу і ўручыў яму ''Special Barnstar'' медаль і ''Golden Wiki''-прэмію за яго дасягненне<ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2012/04/20/one-million-wikipedia-edits/|title=Hardest working man on the internet passes one million Wikipedia edits|publisher=Engadget|access-date=2016-03-06}}</ref>. Вэйлз таксама абвясціў, што цяпер 20 красавіка будзе «Justin Knapp Day» 13 ліпеня 2012 у англійскай Вікіпедыі быў апублікаваны 4-мільённы артыкул, [[:en:Ezbet el-Borg|Izbat al-Burj]]. У кастрычніку 2012 года гісторык і рэдактар «Вікіпедыі» Рычард Дж. Дженсен выказаў меркаванне, што англійская Вікіпедыя «набліжаецца да завяршэння», адзначаючы, што колькасць рэгулярна актыўных рэдактараў значна скарацілася пачынаючы з 2007 года, нягледзячы на бурны рост чытацкай аўдыторыі<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/10/surmounting-the-insurmountable-wikipedia-is-nearing-completion-in-a-sense/264111/|title=Surmounting the Insurmountable: Wikipedia Is Nearing Completion, in a Sense|author=Rebecca J. Rosen|lang=en-US|publisher=The Atlantic|access-date=2016-03-06}}</ref>. Паводле дадзеных [[Alexa Internet]], Вікіпедыя стала шостым самым папулярным сайтам па стане на лістапад 2012 года<ref name="autogenerated2">{{Cite web|url=http://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org#|title=wikipedia.org Site Overview|publisher=www.alexa.com|access-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201005517/http://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org|archive-date=1 снежня 2019|url-status=dead}}</ref>. Па версіі [[Dow Jones & Company|Dow Jones]], [[Вікіпедыя|Wikipedia]] заняла пятае месца ў свеце па стане на снежань 2012 года. === 2013 === 22 студзеня 2013 г. італьянская Вікіпэдыя дасягнула 1 мільёна артыкулаў, заняўшы 5 месца па колькасці артыкулаў. У той жа час расійская і іспанская Вікіпедыі атрымалі свае мільённыя артыкулы 11 і 16 мая, адпаведна. 15 ліпеня шведская, а 24 верасня і польская Вікіпедыя атрымала свае мільённыя артыкулы, заняўшы восьмае і дзевятае месца, адпаведна. 27 студзеня галоўны [[пояс астэроідаў]] 274301 быў афіцыйна перайменаваны ў «Wikipedia». Першая фаза базы дадзеных Wikidata, аўтаматычна якая забяспечвае міжмоўныя спасылкі і іншыя дадзеныя, стала даступная для ўсіх моўных выданняў у сакавіку 2013 года. У красавіку 2013 года французская сакрэтная служба была абвінавачаная ў спробе ўвесці цэнзуру пасля пагроз Вікіпедыі арыштам, калі тая не выдаліць «сакрэтную інфармацыю» аб ваеннай радыёстанцыі П'ер-сюр-Ад<ref>{{Cite news|title=French secret service accused of censorship over Wikipedia page|last=Willsher|first=Kim|url=https://www.theguardian.com/world/2013/apr/07/french-secret-service-wikipedia-page|language=en-GB|work=The Guardian|date=2013-04-07|access-date=2016-03-06}}</ref>. У ліпені была запушчана сістэма рэдагавання [[WYSIWYG|Visual Editor]], утвараючы першы этап, які дазваляе рэдагаваць артыкулы з выкарыстаннем Wiki Markup<ref>{{Cite news|title=Boot up: wireless contact lens, Wikipedia's visual editing, Samsung's share slide and more|last=Arthur|first=Charles|url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2013/jul/02/rabbit-contact-lens|language=en-GB|work=The Guardian|date=2013-07-02|access-date=2016-03-06}}</ref>. Таксама запушчаны рэдактар для смартфонаў і іншых мабільных прылад<ref>{{Cite web|url=http://blog.wikimedia.org/2013/07/25/edit-wikipedia-on-the-go/|title=Edit Wikipedia on the go « Wikimedia blog|access-date=2016-03-06}}</ref>. === 2014 === Друкаванае выданне англійскай Вікіпедыі, якое ўключае больш за 1000 тамоў і больш за 1 100 000 старонак, была выдадзена нямецкімі аўтарамі Вікіпедыі ў 2014 годзе<ref name="autogenerated3">{{Артыкул|issn=0013-0613|ISSN=0013-0613|загаловак=WikiPeaks?|выданне=The Economist|спасылка=https://www.economist.com/news/international/21597959-popular-online-encyclopedia-must-work-out-what-next-wikipeaks}}</ref>. Праект фінансаваўся праз [https://www.indiegogo.com/ indiegogo] і быў прызначаны як даніну павагі рэдактарам Вікіпедыі<ref>{{Cite news|title=Wikipedia 1,000-volume print edition planned|last=Flood|first=Alison|url=https://www.theguardian.com/books/2014/feb/20/wikipedia-1000-volume-print-edition-crowdfunding|language=en-GB|work=The Guardian|date=2014-02-20|access-date=2016-03-06}}</ref>. 22 кастрычніка 2014 года быў пабудаваны першы помнік Вікіпедыі ў польскім горадзе [[Слубіцы]]<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/poland/11153603/Polish-town-to-build-statue-honouring-Wikipedia.html|title=Polish town to build statue honouring Wikipedia|publisher=Telegraph.co.uk|access-date=2016-03-06}}</ref>. === 2015 === У сярэдзіне 2015 года Вікіпедыя стала 7 па папулярнасці сайтам у свеце, па дадзеных [[Alexa Internet]], зрушыўшыся на адну пазіцыю ўніз, у параўнанні з лістападам 2012 года. У пачатку 2015 года Вікіпедыя застаецца найбуйнейшай онлайн-энцыклапедыяй, з больш чым 36 млн артыкулаў ва ўсіх 291 моўных версіях<ref>{{Cite web|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#Grand_Total|title=List of Wikipedias - Meta|publisher=meta.wikimedia.org|access-date=2016-03-06}}</ref> У сярэднім, Вікіпедыю праглядаюць больш за 10 млрд раз 495 мільёнаў унікальных наведвальнікаў кожны месяц<ref>{{Cite web|url=https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm|title=Wikimedia Traffic Analysis Report - Wikipedia Page Views Per Country - Overview|publisher=stats.wikimedia.org|access-date=2016-03-06|archive-date=20 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020212633/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryOverview.htm|url-status=dead}}</ref>, у тым ліку 85 мільёнаў наведвальнікаў з адных толькі Злучаных Штатаў, дзе яна з’яўляецца шостым па папулярнасці сайтам. Мастак і праграміст Майкл Мандыберг, па стане на 7 красавіка 2015 года, раздрукаваў 7473 тома Вікіпедыі, кожны том змяшчае 700 старонак<ref>{{Cite news|title=Moving Wikipedia From Computer to Many, Many Bookshelves|last=Schuessler|first=Jennifer|url=https://www.nytimes.com/2015/06/17/books/moving-wikipedia-from-computer-to-many-many-bookshelves.html|work=The New York Times|date=2015-06-16|access-date=2016-03-06}}</ref>. 12 ліпеня таго ж года праект быў завершаны: 7600 тамоў Вікіпедыі былі загружаныя на рэсурс ''{{Не перакладзена 5|Lulu (кампанія)|Lulu.com|4=Lulu (company)}}'', адкуль яны свабодна могуць быць раздрукаваныя любым карыстальнікам<ref>''Уилл Гринберг.'' [https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2015/06/18/ever-wondered-what-a-500000-version-of-wikipedia-would-look-like/ Ever wondered what a $500,000 version of Wikipedia would look like?](англ.)&nbsp; на сайте ''washingtonpost.com'', 18 июня 2015</ref>. == Гісторыя па прадметнай вобласці == === Жалеза і [[ПЗ]] === * У студзені 2002 года быў уведзены «Phase II» з праграмнага забеспячэння Вікі, замяняючы стары [[UseModWiki]]. Напісаны Магнусам Манске спецыяльна для праекта, ён уключаў [[PHP]] вікі-рухавік. * У ліпені 2002 года адбылася пераробка праграмнага забеспячэння, якое выкарыстоўваецца ў Вікіпедыі; «Phase III» замяніў старэйшую версію «Phase II», і стаў называцца [[MediaWiki]]. Ён быў напісаны Лі Дэніэлам Крокерам у адказ на павялічваюцца патрабаванні расце праекта. * У кастрычніку 2002 года Дэрэк Рамсей пачаў выкарыстоўваць «бот», або праграму, далаючы вялікую колькасць артыкулаў аб гарадах Злучаных Штатаў; гэтыя артыкулы былі створаны аўтаматычна з амерыканскіх дадзеных перапісу. Часам падобныя боты выкарыстоўваліся раней для іншых тэм. Гэтыя артыкулы добра атрымліваліся, але некаторыя карыстальнікі крытыкавалі іх за аднастайнасць і аднолькавы стыль напісання. * У студзені 2003 года была дададзеная падтрымка матэматычных формул [[TeX]]. Код унёс Tomasz Wegrzanowski. * 9 чэрвеня 2003 года — ISBN у артыкулах цяпер спасылаюцца на старонку Special:Booksources, які прыводзіць іх змест з крыніц старонкі Wikipedia:Book. Раней адрасы спасылкі ISBN былі закадаваныя, а новыя прапаноўваліся на старонцы Wikipedia:ISBN. * Пасля [[6 снежня]] [[2003|2003 года]] розныя сістэмныя паведамленні, паказаныя карыстальнікам Вікіпедыі, больш не былі гэтак складана кадаваныя, што дазваляла адміністратарам Вікіпедыі змяніць пэўныя часткі інтэрфейсу Медыявікі, напр., паведамленні, якія паказваюцца блакаваным карыстальнікам. * 12 лютага 2004 года серверныя былі перамешчаныя з Сан-Дыега, Каліфорнія ў Тампу, Фларыда. * [[29 мая]] [[2004|2004 года]] ўсе розныя вэб-сайты былі абноўлены да новай версіі праграмнага забеспячэння MediaWiki. * З 3 чэрвеня 2004 года адміністратары маглі змяняць стыль інтэрфейсу, змяняючы CSS у адзінай табліцы стыляў MediaWiki:Monobook.css. * [[7 чэрвеня]] [[2005|2005 года]] ў 15:00 па Усходняму Стандартнаму Часу (ЗША) вялікая частка сервераў Вікімедыя пераносіліся праз вуліцу ў новае месца. Усе праекты Вікімедыя ў гэты час былі прыпыненыя. === Унутраная структура === * У красавіку 2001 года Вэйлз фармальна вызначае «нейтральную кропку гледжання», асноўную непродажную рэдакцыйную палітыку Вікіпедыі, перафармуліроўку палітыкі «Недахопу ўхілу», падкрэсленую Сэнгерам для Нупедыі вясной ці летам 2000, у якім было шмат падобных асноўных прынцыпаў. * У лютым 2002 года праблемы па рызыцы маючай адбыцца цэнзуры і камерцыялізацыі Bomis Inc (першапачатковага ўладальніка Вікіпедыі), прымусілі большасць удзельнікаў іспанскай Вікіпедыі аддзяліцца і незалежна ўсталяваць сваю як Enciclopedia Libre. Пасля тлумачэнні стану Вікіпедыі і яе некамерцыйнай прыроды пазней у тым жа годзе, перамовы аб зліцці кампаній Enciclopedia Libre і паўторна заснаванай іспанскай Вікіпедыяй зрэдку мелі месца ў 2002 і 2003, але ніякіх высноваў не было зроблена. На ліпень 2007 года, гэтыя праекты працягваюць суіснаваць як істотныя крыніцы даведачнай інфармацыі на іспанскай мове, прыблізна з 36 700 артыкуламі (EL) і 248 800 артыкуламі (Ісп.) адпаведна. * Таксама, у 2002 годзе палітыка і стылявыя праблемы былі растлумачаныя з стварэннем Кіраўніцтва па Стылі, разам з мноствам іншых палітык і рэкамендацый. * У ліпені 2003 года ўведзена правіла супраць рэдагавання карыстальнікам сваёй біяграфіі. * [[28 кастрычніка]] 2003 года адбылася першая «сапраўдная» сустрэча [[Вікіпедысты|Вікіпедыстаў]] у Мюнхене. Сустрэчы адбыліся ў іншых гарадах, і хутка мноства рэгулярных сустрэч Вікіпедыстаў было ўстаноўлена па ўсім свеце. Таксама, з тых часоў паўсталі некалькі інтэрнэт-супольнасцяў, уключаючы адно на папулярным вэб-сайце [[Жывы журнал|LiveJournal]]. * З [[10 ліпеня]] да [[30 жніўня]] 2004 года спасылкі «Wikipedia:Browse» і «Wikipedia:Browse by overview», якія знаходзіліся раней на Галоўнай Старонцы, былі замененыя спасылкамі да кароткім аглядам. 27 жніўня 2004 года быў запушчаны Партал Супольнасці, служачы цэнтрам намаганняў супольнасці. * У траўні 2006 года ў англійскай Вікіпедыі была ўведзена новая асаблівасць «oversight», дазваляючы групе высока давераных карыстальнікаў сціраць старонкі, якія змяшчаюць парушэнні аўтарскіх правоў або паклёпніцкую або асабістую інфармацыю. Да гэтага выдаляць старонкі было працаёмка, таксама, выдаленыя версіі заставаліся бачнымі іншым адміністратарам і маглі быць адноўлены імі. * У красавіку 2007 года ў выніку 4 месяцаў перагляду палітыкі працоўнай групай з некалькіх сотняў рэдактараў супольнасць прагаласавала за аб’яднанне асноўных палітык Вікіпедыі ў адну асноўную палітыку. Прапанова не атрымлівала згоды; істотнае ўяўленне стала відавочным, што існуючая структура трох моцных, засяроджаных палітык, якія ахопліваюць адпаведныя вобласці, часта бачылася як больш карысная для праверкі якасці, чым адна аб’яднаная. === Праекты і славутасці === * У снежні 2002 года быў створаны першы роднасны праект — [[Вікіслоўнік]]; Ён выкарыстоўвае той жа праграмнае забеспячэнне, што і Вікіпедыя. * [[20 чэрвеня]] 2003 года, у той жа дзень, калі быў заснаваны Фонд Вікімедыя, створаны [[Вікіцытатнік]]. Месяц праз запушчаны «Wikibooks». [[Вікікрыніцы]] будуць усталяваны да канца года. * [[20 красавіка]] 2004 года ў англійскім раздзеле налічваецца 250 000 артыкулаў * [[7 ліпеня]] 2004 года колькасць артыкулаў на англійскай мове дасягае 300 000. * [[20 лістапада]] 2004 года ў англійскім раздзеле налічваецца 400 000 артыкулаў. * У маі 2005 года Вікіпедыя, згодна з кампаніі Hitwise, становіцца самым папулярным даведачным вэб-сайтам у Інтэрнэце, апускаючы Dictionary.com на другое месца. * [[29 верасня]] 2005 года колькасць артыкулаў англійскай Вікіпедыі пераходзіць адзнаку ў 750 000. * [[15 жніўня]] 2006 года Фонд Вікімедыя запускае Віківерсітэт. === Фінансаванне === * Адзін з першых збораў сродкаў быў праведзены з [[18 лютага]] да [[1 сакавіка]] 2005 года і сабраў $94 000, перасягнучы чаканні на $21 000. * [[6 студзеня]] 2006 года скончыўся збор Q4 2005, сабраўшы ў агульнай складанасці больш за $390 000. * У чэрвені 2007 года было абвешчана, што Нямецкая Вікіпедыя будзе фінансавацца дзяржавай. === Знешні ўплыў === == Іншыя прыкметныя падзеі == === Блакаванне Вікіпедыі === Былі выпадкі, калі Вікіпедыя блакавалася нацыянальнымі ўладамі. Да цяперашняга часу яны звязаны з КНР, [[Іран]]ам, [[Туніс]]ам, [[Узбекістан]]ам і [[Сірыя]]й. ==== Кантынентальны Кітай ==== [[Кітайская Вікіпедыя]] блакавалася ўжо неаднаразова. Упершыню доступ карыстальнікаў з КНР да сервераў Вікімедыі быў заблакаваны з 2 па 21 чэрвеня 2004. Гэта звязваюць з 15-й гадавінай падзей на плошчы Цяньаньмэнь 4 чэрвеня 1989. Другі раз доступ да Вікіпедыі з Кітая быў абмежаваны з 23 па 27 верасня 2004. Аднак гэта абмежаванне не насіла ўсёабдымнага характару і закранула не ўсіх карыстальнікаў у Кітаі. Прычыны гэтай блакавання да гэтага часу невядомыя. Трэцяе блакаванне дзейнічала з 19 кастрычніка 2005 года па 10 лістапада 2006 года. ==== Іран ==== Доступ да Вікіпедыі для карыстальнікаў з Ірана быў зачынены [[3 снежня]] 2006 года, адначасова з іншымі папулярнымі сайтамі, напрыклад, [[YouTube]] і [[Internet Movie Database|IMDB]]. Лічыцца, што гэтае блакаванне звязанае з разгорнутай у краіне кампаніяй па барацьбе з уплывам заходняй культуры. ==== Сірыя ==== Доступ да [[Арабская Вікіпедыя|арабскай Вікіпедыі]] быў зачынены з [[30 красавіка]] [[2008|2008 года]] па 13 лютага 2009 г. ==== Туніс ==== Вэб-сайт Вікімедыя быў заблакаваны на некалькі дзён (23-27 лістапада, 2006) у Тунісе. ==== Узбекістан ==== 27 снежня 2011 года ў Узбекістане былі блакаваныя Вікіпедыя (усе моўныя раздзелы), [[Mail.Ru]] і мноства іншых сайтаў. З 17 лютага 2012 года ва Узбекістане заблакаваная ўзбекская Вікіпедыя<ref>[http://www.fergananews.com/news.php?id=18177&mode=snews В Узбекистане заблокирована узбекская версия «Википедии» — Фергана — международное агентство новостей]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2012/02/17/uzbek/ В Узбекистане заблокировали национальный раздел «Википедии»]</ref>. === Зніжэнне колькасці аўтараў === {{у планах}} == Гісторыя Вікіпедыі ў малюнках == [[Файл:Wikipedia_growth.png|міні|400x400px|Рост васьмі найбуйнейшых Вікіпедый з ліпеня 2001 года да красавіка 2010 года]] [[Файл:Evolution du nombre d'articles sur la Wikipédia en français avec ajout d'éléments pour l'étude d'une fonction affine à des fins de prévision.png|thumb|Рост французскай Вікіпедыі]] {| class="wikitable" |+ Рост англійскай Вікіпедыі ! Дата !! Колькасць, тыс. |- ! Красавік 2003 || 125<ref>From [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaEN.htm Detailed tables and charts of Wikipedia statistics] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080802202637/http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaEN.htm |date=2 жніўня 2008 }}</ref> |- ! Красавік 2004|| 250 |- ! Сакавік 17, 2005|| 500<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-03-21/Half-million_articles Wikipedia reaches milestone with half-million English articles] 21 March 2005</ref> |- ! Сакавік 1, 2006|| 1000<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2006-03-06/Millionth_article English Wikipedia hits one million articles] 6 March 2006</ref> |- ! Верасень 10, 2007|| 2000<ref>Michael Arrington, [https://techcrunch.com/2007/09/12/wikipedia-2-million-article-milestone/ «Wikipedia: 2 Million Article Milestone»], [[TechCrunch]], September 12, 2007, retrieved January 4, 2008</ref> |- |} {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+ Рост рускай Вікіпедыі ! Дата ! Колькасць, тыс. |- ! Снежань 2004 ! 10 |- ! Снежань 2005 ! 50 |- ! Жнівень 2006 ! 100 |- ! Сакавік 2007 ! 150 |- ! Верасень 2007 ! 200 |- ! Сакавік 2008 ! 250 |- ! Ліпень 2008 ! 300 |- ! Студзень 2009 ! 350 |- ! Люты 2010 ! 500 |- ! Кастрычнік 2010 ! 600 |- ! Красавік 2011 ! 700 |} == Гл. таксама == * [[Вікіпедыя]] * [[Лагатып Вікіпедыі]] {{Зноскі}} {{Commons|Category:}} {{Вікіпедыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Вікіпедыі| ]] oxkqy2pvqft5b15u8684zrue6wp41tn 0 541427 5158617 4875517 2026-06-26T13:27:01Z DzBar 156353 афармленне 5158617 wikitext text/x-wiki [[Файл:Велосипедисты.jpg|thumb|250px|Веласіпедысты-аматары]] [[Файл:Минифутбол01.jpg|thumb|250px|Гульня ў міні-футбол]] '''Фі́тнес''' ({{lang-en|fitness}}, ад дзеяслова ''«to fit»'' — адпавядаць, быць у добрай форме) — у шырэйшым сэнсе — гэта агульная фізічная падрыхтаванасць [[арганізм]]а [[чалавек]]а. == Апісанне == Фізічная падрыхтаванасць складаецца з наступных элементаў: * падрыхтаванасць сэрцава-судзіннай сістэмы; * [[Гнуткасць чалавека|гнуткасць]]; * цягліцавая [[цягавітасць]]; * [[сіла]]; * [[Магутнасць (фізіка)|магутнасць]]; * развітасць [[Вестыбулярны апарат|пачуцця раўнавагі]]; * добрая каардынацыя рухаў; * рэакцыя; * шпаркасць; * суадносіны цягліцавай і тлушчавай тканак у арганізме. == Кірункі == {{загатоўка раздзела}} [[Файл:CapitolParkPoleDance4632.jpg|thumb|upright=0.7|Пілонная гімнастыка]] [[Файл:Santa Monica Beach (8357675614).jpg|thumb|upright=0.7|Фітнес на роліках]] [[Файл:Aqua spinning class aboard a cruise ship.jpg|thumb|upright=0.7|Аквааэробіка]] [[Файл:Passeggiata nordic walking.JPG|thumb|upright=0.7|[[Скандынаўская хада]]]] [[Файл:District Crossfit Class Warfare-47 (14973829717).jpg|thumb|upright=0.7|[[Кросфіт]]]] [[Файл:RPG wounded Iraq veteran exercising Army-dot-mil-2007-02-07-103140.jpg|thumb|upright=0.7|[[Фітбол]]]] [[Файл:Vincenzo Mazzarella IBFF.jpg|thumb|upright=0.7|Фітбокс]] [[Файл:Buckley Zumba session.JPG|thumb|upright=0.7|Зумба-аэробіка]] * [[Танец на шасце]] (pole dance),<ref>[http://news.tut.by/kaleidoscope/252828.html Беларуска Алеся Вазміцель выйграла чэмпіянат свету па танцы на шасце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111006004004/http://news.tut.by/kaleidoscope/252828.html |date=6 кастрычніка 2011 }}</ref>) — практыкаванні на [[пілон]]е для танцаў, сумесі эратычнага танца і элементаў спартыўнай гімнастыкі, скіраваныя на ўмацаванне ўсіх груп цягліц. Па пол-дэнсу праводзяцца Чэмпіянаты свету. * [[Стэп-аэробіка]] — тып аэробікі з выкарыстаннем адмысловай стэп-платформы, якая дазваляе выконваць базавыя рухі разам з крокамі і прыскокамі на яе і праз яе ў розных кірунках. Стэп-аэробіка выдатна пасуе для прафілактыкі і лячэння [[астэапароз]]у і [[артрыт]]у, а таксама для ўмацавання цягліц ног і акрыяння пасля пашкоджанняў калена. * '''Фітнес-катанне на [[Ролікавыя канькі|ролікавых каньках]]'''. Энергічнае катанне на ролікавых каньках спальвае больш калорый, чым бег (у сярэднім 374 калорыі ў бегу супраць 425 на роліках за 30 хвілін)<ref>{{Cite web |url=http://edition.cnn.com/2010/HEALTH/10/06/health.seven.fat.blasters/index.html |title=The 7 best fat-blasters |access-date=20 снежня 2017 |archive-date=18 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150118182231/http://edition.cnn.com/2010/HEALTH/10/06/health.seven.fat.blasters/index.html |url-status=dead }}</ref>. Нагрузка на суставы і хрыбетнік пры катанні на роліках у разы меншая. * '''Аквааэробіка''' — тып фітнесу, што агадвае выкананне [[:en:Water aerobics|фізічных практыкаванняў у вадзе]] пад музычнае суправаджэнне і спалучае сабою нагрузкі на ўсе асноўныя групы цягліц чалавека, чым тлумачыцца высокая эфектыўнасць заняткаў. * '''Памп-аэробіка''' — [[Сілавы трэнінг|сілавыя заняткі]] з выкарыстаннем міні-штангі «barbell». На занятках [[:en:Pumping|памп]]-аэробікай усе практыкаванні выконваюцца ў высокім тэмпе пад музыку. Танцавальныя элементы выняты, заміж іх выкарыстоўваюць розныя жымы, нахілы, прысяданні. Падчас выканання такіх практыкаванняў прапрацоўваюцца ўсе групы цягліц. * '''BOSU''' — параўнальна новы тып фітнесу (бярэ пачатак з [[1999 год|1999 года]]<ref>[https://www.bosufitness.com/about.php/David-Weck-1/ David Weck — CEO, Founder, Inventor] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171009104047/http://www.bosufitness.com/about.php/David-Weck-1/ |date=9 кастрычніка 2017 }}</ref>). Атрымаў сваю назву ад [[Спартыўны інвентар|спартыўнага снарада]] «BOSU balance trainer», які формай напамінае палову гумовага мяча (паўсферу). Сваю назву гэты тып інвентару атрымаў ад [[акронім]]а «[[:en:BOSU|BOth Sides Up]]»<ref>[https://www.weckmethod.com/products/weckmethod-bosu-elite-bosu-ball-elite-bosu-balance-trainer-elite BOSU — BOSU Ball Elite — BOSU Balance Trainer] </ref> — гэта азначае «[[Карыснасць|ўжыванне]] абодвух бакоў». Гэты спартыўны снарад можа выкарыстоўвацца з двух бакоў: паўсферай угару ці ўніз. Практыкаванні выконваюцца на няўстойлівай паверхні, што вельмі эфектыўна. Занятак на BOSU напамінае стэп-аэробіку — шмат падобных практыкаванняў, аднак складаная харэаграфія на іх адсутнічае, бо, выконваючы той ці іншы рух, даводзіцца яшчэ і працаваць над захаваннем раўнавагі. * '''Танец жывата''' — прапрацоўвае прэс, спальвае лішні тлушч на жываце і сцёгнах. * '''Каланетыка''' — адзін з камерцыйных кірункаў фітнесу. Практыкаванні каланетыкі грунтуюцца на [[асана]]х [[Ёга|ёгі]] і статычных нагрузках, што чаргуюцца з расцяжэннем цягліц. * '''[[Скандынаўская хада]]''' (ад анг. Nordic Walking), даслоўна — Хада з палкамі (фін. sauvakävely, ад sauva — «палка» і kävely — «хада», «шпацыр») — тып фізічнай актыўнасці, у якой ужываюцца пэўная методыка занятку і тэхніка хады з дапамогай адмыслова распрацаваных палак. Пад канец 1990-х стала папулярнай ва ўсім свеце. Сустракаюцца таксама назвы «паўночная хада», «фінская хада», «нардычная хада». * '''[[Кросфіт]]''' — комплекс фітнес-практыкаванняў, распрацаваных больш за 20 гадоў таму былым гімнастам Грэгам Гласманам (ЗША), які адчыніў у 2001 годзе ў Каліфорніі (ЗША) сваю першую залу для кросфіту. Спачатку кросфіт выкарыстоўвалі для фізічнай рыхтоўлі пажарнікаў, але неўзабаве ён набыў папулярнасць. Кросфіт падзяляецца на «фізкультурны» (для большасці людзей) і «спаборніцкі» (для элітных атлетаў, прафесійных спартсменаў). Трэнераванні складаюцца з элементаў з інтэрвальных трэнераванняў высокай інтэнсіўнасці, цяжкай атлетыкі, лёгкай атлетыкі, [[Пліяметрыка|пліяметрыкі]], [[паўэрліфтынг]]а, [[Гімнастыка|гімнастыкі]], [[Гіравы спорт|гіравага спорту]] і іншых відаў спорта і фізічнай дзейнасці. «Наша спецыялізацыя — не спецыялізавацца», — кажа Грэг Гласман. Кросфіт практыкуецца чальцамі больш за дзесяць тысяч спецыялізаваных залаў (названых «боксамі»), палова з якіх змесцавана ў ЗША. * '''Фітбол-аэробіка''' — сілавыя практыкаванні і практыкаванні на расцяг выконваюцца з выкарыстаннем вялікага надзіманага мяча '''[[фітбол]]а'''. Гэты тып аэробікі ўмацоўвае цягліцы, развівае [[Каардынацыя рухаў|каардынацыю рухаў]] і гнуткасць, паляпшае постаць. * '''Слайд-аэробіка''' — комплекс практыкаванняў атлетычнай скіраванасці з выкарыстаннем адмысловага кілімка са слізкай паверхняй — слайд-дошкі. Большасць практыкаванняў напамінае рухі канькабежца і скіравана на развіццё цягліц ніжняй часткі цела, а таксама агульнай цягавітасці, пачуцця раўнавагі і каардынацыі. Слайд-аэробіка — аптымальны тып аэробікі для кабет, якія жадаюць пазбыцца ад лішніх кілаграмаў у вобласці сцёгнаў. * '''[[Пілатэс]]''' — сістэма фізічных практыкаванняў, распрацаваная Джозафам Пілатэсам, і названая яго імем, уяўляе сабою комплекс з плыўных рухаў, скіраваных на паляпшэнне гнуткасці цела, умацаванне асобных цягліц і арганізма цалкам. Падчас занятку працуюць не толькі буйныя павярхоўныя цягліцы, але і дробныя глыбокія — то бок тыя, якія патрабуюць адменнага падыходу і спецыфічных трэнераванняў. Апроч асабліва аздараўленчага кірунку, пілатэс — аднаўленчы сродак пасля розных траўмаў — у прыватнасці, пакалечанняў хрыбетніка. * '''Фітнес-[[ёга]]''' — інтэграцыя старажытнай гімнастыкі і [[Здаровы лад жыцця|здаровага ладу жыцця]], з сучаснага пункту погляду. Урокі зводзяцца, галоўным чынам, да слушнага выканання пастаў і агульнага трэнеравання цела. * '''Фітбокс''' спалучае ў сабе аэробіку і [[тайскі бокс]]. Пад рытмічную музыку і падтрымваючы высокі тэмп, спартсмен наносіць удары па баксёрскай грушы — тым самым пры выкананні практыкаванняў задзейнічаюцца як рукі, гэтак і ногі. * '''[[Зумба]]-аэробіка''' уяўляе сабою комплекс танцавальных рухаў на грунце базавых крокаў. Яна ўмацоўвае цягліцы ніжняй часткі цела, стымулюе працу [[Сэрцава-судзінная сістэма|сэрцава-судзіннай сістэмы]], паляпшае каардынацыю рухаў і постаць, спальвае лішнія калорыі і, адпаведна, лішнюю вагу. * '''Стрэтчынг''' — комплекс практыкаванняў скіраваных на расцяжэнне цягліцавай тканкі, што вядзе да падвышэння эластычнасці і здымання напругі з прапрацаваных груп цягліц. У залежнасці ад ключавога стылю танца вылучаюць: ** Фанк-аэробіку (кардыяфанк); ** Сіці-джэм; ** Хіп-хоп; ** Лацін (сальса-аэробіку); ** Афра-джаз; ** Рускі фолк; ** Джаз-мадэрн і г.д. Трэнераванні вядуць ў хуткім тэмпе пад музыку, што адпавядае таму ці іншаму стылю. Танцавальная аэробіка вельмі прывабная, эмацыйная і мае вялікія перспектывы, аднак у навікоў увесь час узнікаюць цяжкасці з каардынацыяй уласнага цела. == Аздараўленчая методыка == [[Файл:팀바디맥스 단체프로필 촬영현장에 다녀오다! (8).jpg|міні]] У вузкім сэнсе '''фітнес''' — гэта аздараўленчая методыка, што дазваляе змяніць формы цела і яго вагу і надоўга замацаваць дасягнуты вынік<!-- гэта шэйпінг насамрэч -->. Яна складаецца з фізічных трэнераванняў у спалучэнні са слушна падабранай дыетай. І практыкаванні, і [[дыета]] у фітнесе падбіраюцца індывідуальна — у залежнасці ад супрацьпаказанняў, веку, стану здароўя, будовы і адметнасцяў цела. Існуе таксама шэраг спаборніцкіх спартыўных дысцыплін (фітнес, атлетычны фітнес, боды-фітнес і г.д.), якія маюць агульную назву '''фітнес''' і з’яўляюцца варыянтамі (катэгорыямі) спаборніцкага бодыбілдынгу<ref>[http://www.ecs.csun.edu/~shustov/Upstream_Fitness.htm Upstream fitness: age breaking technique] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923233332/http://www.ecs.csun.edu/~shustov/Upstream_Fitness.htm |date=23 верасня 2015 }}</ref>. У сувязі з узростам папулярнасці новых, так званых экстрэмальных відаў спорта, некаторыя методыкі падрыхтоўкі, прынятыя ў іх, ужываюцца ў якасці аднаго з тыпаў фітнесу. Фітнес увайшоў у беларускую моду з адкрыццём меж і перабудовай. Беларускае слова «фітнес» з’яўляецца транслітарацыяй англійскага слова ''fitness''. У апошнія гады ва ўсім свеце сярод дзяўчын набірае папулярнасць фітнес-матывацыя, якая ставіць галоўнай мэтай [[Шэйпінг (спорт)|стварэнне ідэальнай фігуры]]. Яркімі прадстаўнікамі гэтага кірунку з’яўляюцца інструктары [[:en:Jennifer Nicole Lee|Джэніфер Ніколь Лі]], [[Джэн Сэлтар]], [[Ана Чэры]] і іншыя.<ref>[http://www.fitnessmotivation.info/ Fitness Motivation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170517110318/http://fitnessmotivation.info/ |date=17 мая 2017 }}</ref><ref>[https://twitter.com/BeFitMotivation Fitness Motivation]</ref><ref>[http://www.the-fitness-motivator.com Helping you reach your fitness goalsevery step of the way!]</ref><ref>[http://www.fitnessmotivationtoday.com/ Fitness Motivation Today] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170929205228/http://www.fitnessmotivationtoday.com/ |date=29 верасня 2017 }}</ref><ref>[http://uk.askmen.com/sports/bodybuilding/fitness-motivation.html Fitness Motivation. The Real Secret For Fitness Motivation]</ref> У Расійскай Федэрацыі з 2013 года збіраюць навуковыя канферэнцыі па фітнесе. Арганізатар — [[:ru:Российский государственный университет физической культуры, спорта, молодёжи и туризма|Расійскі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры, спорту, моладзі і турызму]]. == Гл. таксама == * [[Здаровы лад жыцця]] * [[Спорт]] * [[Лячэбная фізкультура]] ** [[Велнес]] ** [[Пілатэс]] ** [[Каланетыка]] ** [[Воркаўт]] ** Офісны фітнес * [[BodyPump]] {{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Сюзанна Шлозберг, Лиз Непорент |загаловак = Фитнес для «чайников» |спасылка = |месца = М. |выдавецтва = [[Дыялектыка (выдавецтва)|«Диалектика»]] |год = 1999 |старонкі = 272 |isbn = 1-56884-866-8 }} * ''Corbin C. B., Lindsey R.'' Concepts of physical fitness with laboratories. 8th edition, WCB Brown&Benchmark publishers, 1994. ISBN 0-697-12611-0 {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фітнес| ]] [[Катэгорыя:Здаровы лад жыцця]] 2knsj9lw9gdiv4iytjngs9l7ss1ydvq 0 541439 5158807 4888747 2026-06-27T11:32:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158807 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Даніяр Усенаў | арыгінальнае імя = {{lang-ky|Данияр Үсөнов}} | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Спіс прэм'ер-міністраў Кыргызстана|Прэм'ер-міністр Кыргызстана]] | парадак = 13 | сцяг = Flag_of_Kyrgyzstan.svg | перыядпачатак = [[21 кастрычніка]] [[2009]] | перыядканец = [[7 красавіка]] [[2010]] | папярэднік = [[Ігар Чудзінаў]] | пераемнік = [[Роза Атунбаева]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Курманбек Бакіеў]] | тытул_2 = Віцэ-прэм'ер Кыргызстана | парадак_2 = | сцяг_2 = Flag_of_Kyrgyzstan.svg | перыядпачатак_2 = [[29 сакавіка]] [[2005]] | перыядканец_2 = [[30 сакавіка]] [[2007]] | папярэднік_2 = [[Фелікс Кулаў]] | пераемнік_2 = [[Азім Ісабекаў]] | прэзідэнт_2 = [[Курманбек Бакіеў]] | прэм'ер_2 = [[Фелікс Кулаў]] | тытул_3 = 1-ы Віцэ-прэм'ер Кыргызстана | парадак_3 = | сцяг_3 = Flag_of_Kyrgyzstan.svg | перыядпачатак_3 = [[6 лютага]] [[2007]] | перыядканец_3 = [[30 сакавіка]] [[2007]] | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | прэзідэнт_3 = [[Курманбек Бакіеў]] | прэм'ер_3 = [[Азім Ісабекаў]] | тытул_4 = Кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Кыргызстана | парадак_4 = | сцяг_4 = Flag_of_Kyrgyzstan.svg | перыядпачатак_4 = [[2007]] | перыядканец_4 = [[30 сакавіка]] [[2007]] | папярэднік_4 = | пераемнік_4 = | прэзідэнт_4 = [[Курманбек Бакіеў]] | прэм'ер_4 = [[Ігар Чудзінаў]] | тытул_5 = Мэр Бішкека | парадак_5 = | сцяг_5 = Flag of Bishkek.svg | перыядпачатак_5 = [[14 лістапада]] [[2007]] | перыядканец_5 = [[7 ліпеня]] [[2008]]<br/><small>(в.а. з [[10 кастрычніка]] [[2007]] г.)</small> | папярэднік_5 = | пераемнік_5 = | прэзідэнт_5 = [[Курманбек Бакіеў]] | прэм'ер_5 = [[Ігар Чудзінаў]] | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = Гульнара Усенава<br/>Дзінара Ісаева | у шлюбе = | дзеці = Мурат<br/>Урмат | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = [[Кыргызскі дзяржаўны тэхнічны універсітэт імя І. Разакова|Фрунзенскі політэхнічны інстытут]],<br/>[[Кыргызскі дзяржаўны ўніверсітэт імя 50-годдзя СССР|Кыргызскі нацыянальны ўніверсітэт імя Жусуп Баласагына]] | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль 15 гадоў вываду савецкіх войскаў з ДРА}} {{!}}} | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Даніяр Усенаў''' ({{lang-ky|Данияр Үсөнов}}) ({{ДН|9|3|1960}}, {{МН|Фрунзэ|ў Бішкеку|Бішкек}}, [[Кіргізская ССР]]) — кыргызскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, з [[21 кастрычніка]] [[2009]] па [[7 красавіка]] [[2010]] гг. — [[Спіс прэм'ер-міністраў Кыргызстана|прэм’ер-міністр Кыргызстана]]. == Біяграфія == У [[1982]] г. скончыў [[Кыргызскі дзяржаўны тэхнічны універсітэт імя І. Разакова|Фрунзенскі політэхнічны інстытут]] і з [[1984]] г. працаваў інжынерам па механізацыі і аўтаматызацыі вытворчасці Цэнтральнай лабараторыі Кіргізскага горна-руднага (ўранавага) камбіната ў г. [[Кара-Балта]]. З [[1990]] па [[1993]] гг. займаў пасады першага намесніка старшыні Кара-Балтайскага гарвыканкама, намесніка кіраўніка Кара-Балтайскай гарадской адміністрацыі, памочніка кіраўніка Чуйскай абласной дзяржадміністрацыі. У [[1992]] г. скончыў юрыдычны факультэт [[Кыргызскі нацыянальны ўніверсітэт імя Жусупа Баласагына|Кыргызскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Жусупа Баласагына]]. [[7 красавіка]] [[2010]] г. падаў у адстаўку ў сувязі з масавымі акцыямі пратэсту, якія перайшлі ў [[Рэвалюцыя ў Кыргызстане (2010)|рэвалюцыю]]. У дачыненні да Усенава [[Генеральная пракуратура Кыргызстана|Генеральнай пракуратурай Кыргызстана]] ўзбуджана крымінальная справа. Яму прад’яўлена абвінавачванне ў арганізацыі масавага расстрэлу мірных грамадзян падчас рэвалюцыі<ref>[https://ria.ru/world/20100506/231223879.html Бывшие киргизские чиновники скрываются в Лондоне, заявил глава ГНБ]</ref>. Першапачаткова Усенаў хаваўся ў адной з краін блізкага замежжа, але пасля перабраўся ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]<ref>{{Cite web |url=http://www.vesti.az/news/40405 |title=Экс-премьер Киргизии сбежал в Великобританию |access-date=21 снежня 2017 |archive-date=1 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201004019/https://www.vesti.az/news/40405 |url-status=dead }}</ref>. [[10 чэрвеня]] [[2013]] г. Даніяр Усенаў быў прызнаны завочна вінаватым у здзяйсненні злачынстваў, прадугледжаных артыкуламі 304 (злоўжыванне службовым становішчам) і 305-2 (парушэнне зямельнага заканадаўства) Крымінальнага кодэкса Кыргызскай Рэспублікі. Яму прызначана пакаранне ў выглядзе 15 гадоў пазбаўлення волі з канфіскацыяй маёмасці, з адбываннем пакарання ў папраўчай калоніі ўзмоцненага рэжыму<ref>[http://kabarlar.org/news/11794-eks-premer-ministr-kyrgyzstana-prigovoren-k-15-godam-tyurmy.html Экс-премьер-министр Кыргызстана приговорен к 15 годам тюрьмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171014134758/http://kabarlar.org/news/11794-eks-premer-ministr-kyrgyzstana-prigovoren-k-15-godam-tyurmy.html |date=14 кастрычніка 2017 }}</ref>. З 2017 года жыве ў Беларусі пад імем '''Данііла Урыцкага''', кіруе нядаўна створаным ЗАТ «Беларуская нацыянальная біятэхналагічная карпарацыя»<ref>[https://news.tut.by/economics/602512.html Кыргызстан направил ноту протеста Беларуси из-за директора БНБК Даниила Урицкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180728151013/https://news.tut.by/economics/602512.html |date=28 ліпеня 2018 }}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Усенаў Даніяр}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Кыргызстана]] [[Катэгорыя:Мэры Бішкека]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кыргызскага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кыргызскага нацыянальнага ўніверсітэта]] 1al49twchnqmugq6o7rmqqg37r9wx45 0 548553 5158679 4108024 2026-06-26T19:49:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158679 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва = Група армій «Цэнтр»<br/>{{lang-de|Heeresgruppe Mitte}} |выява = [[Файл:Oberbefehlshaber Heeresgruppe.svg|200px]] |подпіс = Сцяг камандуючага групы армій Трэцяга рэйха |гады = |краіна = {{Сцягафікацыя|Трэці Рэйх}} |падпарадкаванне = |у складзе = [[Галоўнае камандаванне сухапутных войскаў вермахта]] |тып = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушкі = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |войны = [[Другая сусветная вайна]] |бітвы = |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Федар фон Бок]]<br/>[[Вальтэр Модэль]]<br/>[[Фердынанд Шорнер]] }} '''Гру́па а́рмій «Цэ́нтр»''' ({{lang-de|Heeresgruppe Mitte}}) — аператыўна-стратэгічнае аб’яднанне [[Войскі (фарміраванне)|войск]] [[вермахт]]а ў часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], самая магутная з трох груп армій [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]], сканцэнтраваных для нападзення на [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] па [[План Барбароса|плану «Барбароса»]]. == Гісторыя == Група армій «Цэнтр» разгортвалася на цэнтральным участку наступлення нямецкіх войскаў супраць Савецкага Саюза. Па першапачатковым плане павінна была разграміць [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|савецкія войскі]] ў [[Беларусь|Беларусі]], затым наступаць на [[Масква|Маскву]]. Нанесла паражэнне савецкага [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга фронту]] ў [[Беластоцка-Мінская бітва|Беластоцка-Мінскай бітве]] і [[Смаленская бітва (1941)|Смаленскай бітве]]. [[30 ліпеня]] [[1941]] года перайшла да абароны пасля рашэння Гітлера спыніць наступленне на Маскву і павярнуць [[2-я танкавая група (Германія)|танкавую групу Гудэрыяна]] на Кіеў<ref name="Goth">[http://militera.lib.ru/h/hoth/index.html Гот Г., Танковые операции. — М.: Воениздат, 1961]</ref>. [[3-я танкавая армія (Германія)|Танкавая група Гота]] была накіравана на поўнач, у напрамку Ленінграда. Пасля заканчэння [[Кіеўская аперацыя (1941)|баёў за Кіеў]] (30 верасня) армія аднавіла наступленне на [[Масква|Маскву]]. [[Файл:Karte_-_Kesselschlachte_bei_Vjazma_und_Brjansk_1941.png|справа|міні|Бітва пад Вязьмай і Бранскам]] [[1 кастрычніка]] 1941 года ў рамках аперацыі «Тайфун» [[2-я танкавая армія (Германія)|2-я танкавая група]] [[Гайнц Вільгельм Гудэрыян|Гудэрыяна]] групы армій «Цэнтр» прарвала на сваім цэнтральным участку абарону [[13-я армія (СССР)|13-й арміі]] [[Бранскі фронт|Бранскага фронту]] [[Андрэй Іванавіч Яроменка|А. І. Яроменкі]] на ўсю глыбіню і прасунулася на 60 км. 1 кастрычніка [[24-ы матарызаваны корпус (Трэці рэйх)|24-ы мотакорпус]] заняў [[Сеўск]]. З-за супраціву савецкіх войскаў, непадрыхтаванасці да дзеянняў пры нізкіх тэмпературах, была спыненая на блізкіх подступах да савецкай сталіцы і пацярпела цяжкае паражэнне (глядзі [[Бітва за Маскву]]). [[Файл:KalininFront.gif|справа|міні|612x612пкс|Калінінскі фронт, 1941-1943]] [[8 студзеня]] 1942 года без аператыўнай паўзы пасля контрнаступлення пачалася [[Ржэўска-Вяземская аперацыя]] — завяршальны перыяд бітвы пад Масквой. У аперацыі ўдзельнічалі [[Калінінскі фронт|Калінінскі]], [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходні]] пры садзейнічанні [[Паўночна-Заходні фронт (Чырвоная Армія)|Паўночна-Заходняга]] і [[Бранскі фронт|Бранскага франтоў]]. Мэта яе заключалася ў тым, каб разграміць галоўныя сілы групы армій «Цэнтр»<ref>[https://web.archive.org/web/20130515190406/http://militera.lib.ru/enc/enc_vov1985/index.html Великая Отечественная война, 1941—1945 : энциклопедия] / под ред. М. М. Козлова. — М. : Советская энциклопедия, 1985. — С. 611. — 500 000 экз.</ref><ref name="21gsd36">''Василевский А. А.''21-я гвардейская. — Уфа: Китап, 1995. — 300 с. — 2 500 экз. — ISBN 5-295-01494-0. — С.&nbsp;36.</ref>. У ліпені 1942 года паспяхова правяла [[Аперацыя «Зейдлиц»|аперацыю «Зейдліц»]], у якой былі разгромленыя і фактычна перасталі існаваць савецкія [[39-я армія (СССР)|39-я армія]] і [[11-ы кавалерыйскі корпус]]. У [[1943]] годзе ў ходзе [[Аперацыя «Цытадэль»|аперацыі «Цытадэль»]] вяла няўдалае наступленне на паўночным фасе [[Курская бітва|Курскай дугі]]. Летам [[1944]] года была разгромлена ў Беларусі (гл. [[Аперацыя «Баграціён»]]). [[26 студзеня]] [[1945]] года была перайменавана ў [[Група армій «Поўнач»|Групу армій «Поўнач»]]. У сваю чаргу, назва Група армій «Цэнтр» перайшла да [[Група армій «A»|Групы армій «А»]] (камандуючы — генерал-палкоўнік [[Фердынанд Шорнер]]). == Камандуючыя == * [[генерал-фельдмаршал]] [[Федар фон Бок]] (лета 1940 г. — 18.12.1941) * генерал-фельдмаршал [[Ханс Гюнтэр фон Клюгэ|Гюнтэр фон Клюгэ]] (19.12.1941 — 28.10.1943) * генерал-фельдмаршал [[Эрнст Буш (генерал-фельдмаршал)|Эрнст Буш]] (29.10.1943 — 27.6.1944) * генерал-фельдмаршал [[Вальтэр Модэль]] (28.6.1944 — 16.8.1944) * [[генерал-палкоўнік]] [[Георг Ганс Райнгард]] (17.8.1944 — 17.1.1945) * генерал-фельдмаршал Фердынанд Шорнер (18.1.1945 — 8.5.1945) == Склад == === 22 чэрвеня 1941 === * [[4-я армія (Германія)|4-я палявая армія]] — генерал-фельдмаршал [[Ханс Гюнтэр фон Клюгэ|Гюнтэр фон Клюгэ]] * [[2-я танкавая армія (Германія)|2-я танкавая група]] — генерал-палкоўнік [[Гайнц Вільгельм Гудэрыян|Гайнц Гудэрыян]] * [[3-я танкавая армія (Германія)|3-я танкавая група]] — генерал-палкоўнік [[Герман Гот]] * [[9-я армія (Германія)|9-я палявая армія]] — генерал-палкоўнік [[Адольф Штраус]] * [[Рэзерв групы армій]] — штаб 53-га армейскага корпуса (Вайсенбергер), штаб 2-й арміі (фон Вейхс), 293-я пяхотная дывізія (фон Оберніц)<ref name="Хаупт">''Хаупт В.'' [http://militera.lib.ru/h/haupt_w/index.html Сражения группы армий «Центр». Взгляд офицера вермахта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125073624/http://militera.lib.ru/h/haupt_w/index.html |date=25 студзеня 2012 }}. — М.: Яуза, Эксмо, 2006. — 352с. — (Сражения ВОВ)./ ISBN 5–699–16986–5. Тираж 5 000 экз. ≡ Werner Haupt. Die schlachten der heeresgruppe Mitte. Aus der Sicht der Divisionen. — Podzun-Pallas-Verlag GmbH, 1983</ref>. Заўвага. Пяхотныя дывізіі танкавых груп пасля першага дня вайны былі перападпарадкаваныя штабам Армій<ref name="Хаупт" />. На 22 чэрвеня 1941 года агульная колькасць 1&nbsp;453&nbsp;200 салдат і афіцэраў (50 дывізій), 1&nbsp;700 танкаў, 910 самалётаў, 3&nbsp;000 гармат. На студзень 1945 агульная колькасць менш 400&nbsp;000 салдат і афіцэраў<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wkOzfkPevAU Вермахт в России.Выжженная земля.група армий Центр - YouTube]</ref>. === 30 чэрвеня 1941 === * [[4-я армія (Германія)|4-я танкавая армія]] — генерал-фельдмаршал [[Ханс Гюнтэр фон Клюгэ|Гюнтэр фон Клюгэ]] ў складзе: ** [[2-я танкавая армія (Германія)|2-я танкавая група]] — генерал-палкоўнік [[Гайнц Вільгельм Гудэрыян|Гайнц Гудэрыян]] ** [[3-я танкавая армія (Германія)|3-я танкавая група]] — генерал-палкоўнік [[Герман Гот]] * [[2-я армія (Германія)|2-я палявая армія]] — генерал-палкоўнік [[Максіміліян фон Вейхс]] * [[9-я армія (Германія)|9-я палявая армія]] — генерал-палкоўнік [[Адольф Штраус]] === 12 жніўня 1942 === * [[2-я танкавая армія (Германія)|2-я танкавая армія]] * [[4-я армія (Германія)|4-я армія]] * [[3-я танкавая армія (Германія)|3-я танкавая армія]] * [[9-я армія (Германія)|9-я армія]] * Камандаванне тылавой зоны групы армій «Цэнтр» === 22 снежня 1942 === * 2-я танкавая армія * 4-я палявая армія * 3-я танкавая армія * 9-я палявая армія * Камандаванне тылавой зоны групы армій «Цэнтр» === 7 ліпеня 1943 === * 2-я палявая армія * 4-я палявая армія * 2-я танкавая армія * 9-я палявая армія * 3-я танкавая армія * Камандаванне тылавой зоны групы армій «Цэнтр» === 15 чэрвеня 1944 === * 2-я палявая армія * 4-я палявая армія * 9-я палявая армія * 3-я танкавая армія * Камандуючы войскамі [[вермахт]]а ў [[Беларусь|Беларусі]] Пасля завяршэння [[Аперацыя «Баграціён»|Беларускай наступальнай аперацыі]] касцяк групы армій «Цэнтр» быў разгромлены і яна фактычна перастала існаваць як адзінае цэлае, хоць фармальна існавала да канца вайны. === 12 сакавіка 1945 === * 1-я танкавая армія * 17-я палявая армія * 4-я танкавая армія == У культуры == [[Уладзімір Сямёнавіч Высоцкі|Уладзімір Высоцкі]] для спектакля [[Тэатр на Таганцы|тэатра на Таганцы]] «Загінуўшыя і жывыя» ў сярэдзіне 1960-х гадоў напісаў песню «Салдаты групы „Цэнтр“»:<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=juBUq9dN6wE&feature=related ''Владимир Высоцкий.'' «Солдаты группы „Центр“»]</ref><blockquote class="" style=""><poem> Па выпаленай раўніне — За метрам метр — Ідуць па Украіне Салдаты групы «Цэнтр». {{oq|ru|По выжженной равнине — За метром метр — Идут по Украине Солдаты группы «Центр».}} </poem></blockquote>На самай справе падчас наступлення ў 1941 годзе група армій «Цэнтр» дзейнічала не на Украіне, а ў Беларусі. Аднак уваходзячыя ў склад групы танкавыя часці [[Гайнц Вільгельм Гудэрыян|Гудэрыяна]] ўдзельнічалі ў [[Киевская операция (1941)|Кіеўскай бітве]]. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Буркхарт Мюллер-Гиллебранд''. Сухопутная армия Германии, 1939—1945 гг. — М.: Изографус, Эксмо, 2002. — 800 с. — 5000 экз. — ISBN 5-94661-041-4. * ''Залесский К. А.'' Вооружённые силы III Рейха. Полная энциклопедия.Вермахт, люфтваффе, кригсмарине. — М.: Эксмо, 2008. — 944 с. — 4000 экз. — ISBN 978-5-903339-73-0. * Werner Haupt: ** ''Bildchronik der Heeresgruppe Mitte'', Podzun-Pallas Verlag, ISBN B-0000B-RHY-4 ** ''Heeresgruppe Mitte'', Podzun-Pallas Verlag, ISBN B-0000B-RHY-6 * Rolf Hinze: ''Der Zusammenbruch der Heeresgruppe Mitte im Osten 1944'', Motorbuch Verlag, ISBN 3-87943-681-9 * Franz Kurowski: ** Die Heeresgruppe Mitte 1942/1943, Podzun-Pallas Verlag, ISBN 3-7909-0376-0 ** ''Heeresgruppe Mitte'', Podzun-Pallas Verlag, ISBN 3-7909-0748-0 == Спасылкі == * [http://www.lexikon-der-wehrmacht.de/Gliederungen/Heeresgruppen/HeeresgruppeMitte.htm Lexikon der Wehrmacht. Heeresgruppe Mitte] {{ref-de}} {{Узброеныя сілы Трэцяга рэйха ў ДСВ}} [[Катэгорыя:Нямецкія групы армій у Другой сусветнай вайне]] afcwnuum4z473fz5ekvu49jyb8z0j58 0 563576 5158701 5158423 2026-06-26T22:19:43Z Bk1949 50943 5158701 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|1926}} '''[[1926]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == * [[15 студзеня]] : у [[Вільня|Вільні]] выйшаў першы нумар заходнебеларускага часопіса «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]» (існаваў да снежня 1928). * люты : у [[Смаленск]]у заснавана філія «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]». * [[26 красавіка]] : [[У. Дубоўка]] падаў заяву аб выхадзе з «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]». * [[26 мая]] : у Цэнтральнае бюро «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]» паступіла заява [[К. Чорны|К. Чорнага]], [[К. Крапіва|К. Крапівы]], [[Я. Пушча|Я. Пушчы]], [[А. Бабарэка|А. Бабарэкі]] аб выхадзе з аб’яднання, а таксама накіраваны зварот у [[ЦК КП(б)Б]] аб дазволе стварыць новую [[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|літаратурную арганізацыю]]. * [[22 чэрвеня]] : [[Алесь Гурло|А Гурло]], [[А. Вольны]], [[Н. Чарнушэвіч]] выйшлі са складу «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]». * [[6 ліпеня]] : прайшоў пленум Цэнтральнага бюро «Маладняка», на якім абраны новы склад Прэзідыума: [[М. Чарот]], [[М. Зарэцкі]], [[А. Дудар]], [[М. Каспяровіч]] і [[Мікола Аляхновіч|М. Аляхновіч]]. == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 1926 года}} * Збор твораў : [у 6 т.] / [[Янка Купала]]. Т. 2 : «Шляхам жыцця». – [[Мінск|Менск]] : [[Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]]. – 353 с. * «Пачуцці» : [апавяданні] / [[Кузьма Чорны]]. – [[Мінск|Менск]] : Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, – 163 с. === Выданні ЦБ "Маладняка" === * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Прозалаць_(1926).pdf «Прозалаць]» (вершы) / [[Андрэй Александровіч]]. - [[Мінск|Менск]] : выданне ЦБ "[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]". * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Uładzimier_Chadyka_-_Suniсy_(1926).pdf «Суніцы]» (вершы) / [[Уладзімір Хадыка]]. — [[Мінск|Менск]] : выданне ЦБ «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]». == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Грацыя Дэледа]]. == Нарадзіліся == * [[15 студзеня]] — [[Павел Шуба]], беларускі [[мовазнавец]] (пам. [[2000]]) == Памерлі == * [[6 мая]] — [[Казімір Сваяк]] (нар. [[1890 год у гісторыі літаратуры|1890]]), беларускі паэт, драматург, публіцыст, літаратуразнавец, каталіцкі святар. {{Зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1926 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] dwjbdl3shohcqk58yktcydwex9zt0bs 0 565672 5158774 4982018 2026-06-27T08:10:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158774 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |беларускае імя = Дагу Перынчэк |арыгінальнае імя = {{lang-tr|Doğu Perinçek}} |партрэт = |шырыня партрэта = |подпіс = |тытул = Старшыня [[Рабочая партыя (Турцыя)|Рабочай партыі]] |перыядпачатак = [[10 ліпеня]] [[1992]] |перыядканец = [[15 лютага]] [[2015]] |папярэднік = '''Партыя заснавана''' |пераемнік = '''Партыя распушчана''' |тытул_2 = Старшыня рабоча-сялянскай партыі Турцыі |перыядпачатак_2 = [[29 студзеня]] [[1978]] |перыядканец_2 = [[12 верасня]] [[1980]] |папярэднік_2 = |пераемнік_2 = }} '''Дагу́ Перынчэ́к''' (нар. 17 чэрвеня 1942) — турэцкі палітык. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1942 годзе ў [[Газіянтэп]]е<ref name=cv>[https://web.archive.org/web/20110424072344/http://www.doguperincek.info/cv.htm Biography]</ref> ў сям’і [[Садык Перынчэк|Садыка Перынчэка]] і яго жонкі Лебібе Алджайту. Скончыў пачатковую школу Анкара Сарар, ліцэй Атацюрка і старэйшую школу Бахчэліўлер Дэнеме<ref name=cv/>. Вучыўся ў [[Інстытут імя Гётэ|Інстытуце імя Гётэ]] (Германія), але кінуў яго і паступіў на юрыдычны факультэт [[Анкарскі ўніверсітэт|Анкарскага ўніверсітэта]]. Пасля заканчэння ўніверсітэта чытаў лекцыі па [[публічнае права|публічнам праве]]<ref name=cv/>. Пазней атрымаў доктарскую ступень у [[Інстытут Ота Зура|Інстытуце Ота Зура]]<ref name=whoishe>{{cite news|url=http://www.turkishdailynews.com.tr/archives.php?id=1540|archivedate=2008-10-25|archiveurl=http://www.hurriyetdailynews.com/perincek-ampquoti-am-the-architect-of-the-struggle-against-the-mafia-gladio-dictatorshipampquot.aspx?pageID=438&n=perincek-quoti-am-the-architect-of-the-struggle-against-the-mafia-gladio-dictatorshipquot-1996-11-26|title=Perincek: 'I am the architect of the struggle against the Mafia-Gladio dictatorship'|work=Turkish Daily News|date=1996-11-26|first=Zafer|last=Ayik}}{{Недаступная спасылка}} See «Who is Perincek?»</ref>. У 1968 годзе прымаў удзел у чарговай спробе адкрыцця часопіса «Aydınlık». Адзін з заснавальнікаў [[Рэвалюцыйная рабоча-сялянская партыя Турцыі|рэвалюцыйнай рабоча-сялянскай партыі Турцыі]]. 21 сакавіка 2008 года быў арыштаваны як адзін з падазраваных па справе «[[Эргенекон (арганізацыя)|Эргенекон]]». 5 жніўня 2013 года быў прысуджаны да пажыццёвага зняволення<ref>[http://mk-turkey.ru/politics/2013/08/06/tureckij-sud-vynes-prigovory-po-delu-ergenekon.html Турэцкі суд вынес прысуды па справе «Эргенекон»]</ref>. У сакавіку 2014 года прысуд адменены<ref>[http://mk-turkey.ru/politics/2014/03/12/erdogan-nashel-obyasneniya-tomu-pochemu-podsudimyh-ergenekona-osvobodili.html Эрдаган знайшоў тлумачэнне таго, чаму вызвалілі падсудных па справе «Эргенекона»]</ref>. === Арышт у Швейцарыі === Падчас сваіх візітаў у Швейцарыю Перынчэк неаднаразова называў генацыд армян «вялікай міжнароднай хлуснёй»<ref>Akkoc, Raziye (15 October 2015). [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/armenia/11933115/Right-to-deny-Armenian-genocide-upheld-by-European-court-in-blow-to-Amal-Clooney.html «Right to deny Armenian genocide upheld by European court in to blow Amal Clooney»]. ''Daily Telegraph''</ref>. У сакавіку 2007 года ён быў прызнаны швейцарскім судом вінаватым у расавай дыскрымінацыі і прысуджаны да 90 дзён турэмнага зняволення і штрафу ў памеры тры тысячы швейцарскіх франкаў<ref name="humanrights">{{cite web|url=http://www.humanrights.ch/en/Switzerland/Internal-Affairs/Racism/Trials/idart_5082-content.html|title=Conviction for denial of Armenia genocide - humanrights.ch|publisher=humanrights.ch|date=2011-01-12|accessdate=2014-04-04|archive-date=12 студзеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112130140/http://www.humanrights.ch/en/Switzerland/Internal-Affairs/Racism/Trials/idart_5082-content.html|url-status=dead}}</ref>. Перынчэк падаў апеляцыю, але Федэральны суд Швейцарыі прызнаў прысуд законным<ref>[http://www.swissinfo.org/eng/front/Court_confirms_verdict_against_Perin_ek.html?siteSect=104&sid=8549273&cKey=1198071731000&ty=nd Court confirms verdict against Perinçek] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210224212341/http://www.swissinfo.ch/eng/front/Court_confirms_verdict_against_Perin_ek.html?siteSect=104&sid=8549273&cKey=1198071731000&ty=nd |date=24 лютага 2021 }}, SwissInfo, December 19,2007</ref>. Пасля гэтага была пададзеная скарга ў [[ЕСПЧ]]. У снежні 2013 года ніжняя палата суда ЕСПЧ прызнала, што Швейцарыя парушыла права Дагу Перынчэка на свабоду выказвання<ref name="swissinfo">{{cite web|title=European Court confirmsPerinçek's right to freedom of speech|url=http://www.swissinfo.ch/eng/do%C4%9Fu-perin%C3%A7ek_european-court-confirms-perin%C3%A7ek-s-right-to-freedom-of-speech-/41720676|publisher=Swissinfo}}</ref>. Урад Швейцарыі аспрэчыў гэта рашэнне, але Вялікая Палата суда ЕСПЧ прызнала рашэнне законным<ref name="swissinfo" />. === Асабістае жыццё === Жанаты. Чацвёра дзяцей, дзве дачкі, Зейнеп і Кіраз, і два сыны, Джан і Мехмет Бару<ref name=cv/><ref>{{cite news|url=http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=-248101|accessdate=2008-08-07|title=En yakışıklı bilimsel sosyalist|date=2001-06-10|work=Hürriyet|first=Ayşe|last=Arman|language=|archive-date=9 ліпеня 2012|archive-url=https://archive.today/20120709083227/http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=-248101|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ntvmsnbc.com/news/414460.asp|accessdate=2008-08-07|title=Perinçek: Hz. Muhammed büyük devrim lideri|date=2007-07-17|work=НТВ-MSNBC|language=}}</ref>. {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Кандыдаты ў прэзідэнты Турцыі (2018)}} [[Катэгорыя:Палітыкі Турцыі]] cz8pr4swldbhg0s4reasauwpn2z3az8 0 567786 5158733 5131047 2026-06-27T03:43:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158733 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя яўрэйскага народа}} Першай яўрэйскай дзяржавай на тэрыторыі сучаснага '''[[Ізраіль|Ізраіля]]''' стала [[Ізраільска-Іўдзейскае царства]]. Пазней яно распалася на [[Іўдзейскае царства|Іўдзейскае]] і [[Ізраільскае царства]]. Апошняе праіснавала ўсяго 70 гадоў. У I стагоддзі нашай эры пала Іўдзейская дзяржава. На працягу наступных 2 тысячагоддзяў гэты рэгіён прыналежаў розным імперыям. Увесь гэты перыяд яўрэі не мелі ўласнай дзяржавы. Толькі ў [[1948]] г. яны змаглі аднавіць сваю дзяржаўнасць, стварыўшы Ізраіль. == Старажытнасць == === Найстаражытная гісторыя === Самымі старажытнымі насельнікамі сучаснай тэрыторыі Ізраіля былі [[неандэртальцы]]. Першыя людзі сучаснага тыпу з’явіліся ў гэтым рэгіёне прыкладна 75 тысяч гадоў таму<ref>{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/articles/125/1012592/1012592a3.htm#1012592-L-108|publisher=«[[Кругосвет]]»|title=Палестина|accessdate=7 июля 2008|archive-date=13 сакавіка 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090313081613/http://www.krugosvet.ru/articles/125/1012592/1012592a3.htm#1012592-L-108|url-status=dead}}</ref>. У 10—8 тысячагоддзях да н. э. сучасная тэрыторыя Ізраіля ўваходзіла ў арэал натуфійскай культуры, носьбіты якой упершыню ў гісторыі пачалі культываваць збожжавыя. Прыкладна 9 тысяч гадоў таму ў гэтых месцах пачалася неалітычная рэвалюцыя і з’явіліся першыя паселішчы. Прыблізна гэтым перыядам датуецца з’яўленне першага вядомага гісторыі горада, акружанага сцяной, — Ерыхона. Ханаан, першыя семіцкія плямёны, з’явіліся тут прыкладна ў 4—3 тысячагоддзі да н. э. Наступныя 2—3 тыс. гадоў краіна знаходзілася пад кіраваннем [[Старажытны Егіпет|Старажытнага Егіпта]]. === Ізраільска-Іўдзейскае царства === Каля 1200 г. да н.э. ў Ізраілі з’яўляюцца першыя яўрэйскія паселішчы. У канцы XI стагоддзя да н.э. яны ствараюць у рэгіёне [[Ізраільска-Іўдзейскае царства]]. Згодна з [[Біблія]]й, дзяржава заснавана прарокам Самуілам і першым ізраільскім царом [[Саул]]ам. Найбольш вядомым кіраўніком дзяржавы з’яўляецца цар [[Саламон]]. Пры ім старажытнаяўрэйская рабаўладальніцкая [[дзяржава]] дасягнула свайго росквіту. Кіраўнік ажыццявіў адміністрацыйна-тэрытарыяльную рэформу і замест былога [[племя]]ннога падзелу краіны ўвёў у ёй сістэму акруг, дзякуючы якой стварыўся разгалінаваны адміністрацыйны апарат. Устанавіў цвёрдую сістэму [[Падатак|падаткаў]], працоўную і воінскую павіннасці, ажыццяўляў шырокае будаўніцтва гарадоў, умацаваў [[Сталіца|сталічны]] [[Іерусалім]], а для ўзвышэння яго дзяржаўна-палітычнага значэння і цэнтралізацыі культу [[бог]]а [[Яхве]] пабудаваў у сталіцы [[Першы іерусалімскі храм|пышны храм]]. Пасля смерці цара [[Саламон]]а дзяржава распалася на [[Іўдзейскае царства|Іўдзейскае]] і [[Ізраільскае царства|Ізраільскае]] царствы. Апошняе праіснавала ўсяго 70 гадоў. === Іўдзейскае царства === {{main|Іўдзейскае царства}} Першым царом [[Іўдзейскае царства|Іўдзейскага царства]] быў сын Саламона [[Раваам (цар іўдзейскі)|Раваам]] (928—911 да н.э.). Дзяржава вяла войны з [[Ізраільскае царства|Ізраільскім царствам]], [[Старажытны Егіпет|Егіптам]], [[філістымляне|філістымлянамі]], Дамаскам, [[Асірыя]]й. Значнай вяхой у гісторыі царства было валадарства [[Іасія (цар іўдзейскі)|Іасіі]], калі яно вызвалілася ад асірыйскай няволі і нават далучыла да сябе значную частку былога Ізраільскага царства. Тады было аблегчана становішча рабоў-даўжнікоў і праведзена цэнтралізацыя культу Яхве ў Іерусаліме. Нягледзячы на сваю слабасць, Іўдзея праявіла сваю жывучасць і праіснавала даўжэй, чым Ізраільскае царства. Пасля заваявання [[Вавілонія|вавілонскім]] царом Навухаданосарам, значная частка [[іудзеі|іудзеяў]] [[прымусовае перасяленне|выведзена]] ў Вавілонію ([[вавілонскі палон]]). Персідскі цар [[Кір II Вялікі|Кір II]] вярнуў палонных у Палесціну (538 да н.э.), дазволіў аднавіць Іерусалім; улада перададзена ў рукі калегіі жрацоў пад наглядам персідскага [[сатрап]]а. Толькі праз 70 гадоў пасля вавілонскага палону Іўдзея аднавіла сваю дзяржаўнасць. У IV стагоддзі н.э. Іўдзейскае царства падначалена [[Аляксандр Македонскі|Аляксандрам Македонскім]]. Пасля смерці палкаводца царства стала незалежным пад уладай дынастыі [[Дынастыя Хасманеяў|Хасманеяў]]. Да канца I стагоддзя нашай эры дзяржава была заваявана [[Рымская імперыя|Рымскай імперыяй]]. === Рымскі перыяд === 63 г. да н.э. — Іўдзейскае царства становіцца васалам Рымскай імперыі. Першая палова I стагоддзя н.э. — дзейнасць [[Ісус Хрыстос|Ісуса]] і [[апосталы|апосталаў]] ў Іўдэі. 66—73 гады н.э. — [[Іўдзейская вайна]], Іўдзея страчвае аўтаномнасць. 132—135 гады н.э. — [[паўстанне Бар-Кохбы]] ва Іўдзеі. 135 г. н.э. — рымляне пераназвалі правінцыю Іўдзея ў «Сірыя Палесціна». 395 г. н.э. — у выніку распаду Рымскай імперыі тэрыторыя сучаснага Ізраіля пераходзіць да [[Візантыя|Візантыі]]. == Сярэдневечча == У 614 годзе сучасны Ізраіль быў заваяваны Персіяй і ўвайшоў ў склад імперыі Сасанідаў. Авалодаўшы [[Іерусалім]]ам, персы перадалі яго яўрэям. Аднак, кантроль над Іерусалімам заставаўся ў іх руках толькі на працягу трох гадоў. Пасля перамогі над Персіяй у 629 годзе візантыйскі імператар Іраклій урачыста ўступіў у Іерусалім. Палесціна (тагачасная назва Ізраіля) зноў стала візантыйскай правінцыяй. У 629—630 гадах, у выніку масавых забойстваў і ганенняў на яўрэяў, пачатых Іракліем, яўрэяская прысутнасць у рэгіёне дасягнула свайго мінімуму за ўсю трохтысячагоднюю гісторыю. Тым не менш, яна на тэрыторыі сучаснага Ізраіля ніколі не спынялася цалкам. У 638 годзе Палесціну заваявалі арабы. З гэтага перыяду пачалася арабізацыя рэгіёну і пранікненне [[іслам]]у. Эпоха арабскага валадарства ў Палесціне дзеліцца на чатыры перыяды: заваяванне і засваенне краіны ([[638]]—[[660]] гады), дынастыя Амеядаў ([[661]]—[[750]]), дынастыя Абасідаў ([[750]]—[[969]]), [[Фаціміды|дынастыя Фацімідаў]] ([[969]]—[[1099]]). З [[1099]] па [[1187]] год крыжакі заснавалі тут Іерусалімскае каралеўства. Аднак ужо ў 1187 годзе [[Салах-ад-Дзін]] узяў Іерусалім, а ў 1291 годзе пала апошняя крэпасць крыжакоў Акра. У [[1260]] годзе Палесціна перайшла ў рукі дынастыі Мамлюкаў. == Асманскі перыяд == У [[1517]] годзе тэрыторыя Ізраіля была заваяваная туркамі-асманамі пад правадырствам султана [[Селім I|Селіма I]]. На працягу 400 гадоў яна заставалася часткай велізарнай Асманскай імперыі (Бліскучай Порты), якая ахоплівала значную частку Паўднёва-Усходняй Еўропы, усю [[Малая Азія|Малую Азію]] і [[Блізкі Усход]], [[Егіпет]] і Паўночную Афрыку<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-45064/Palestine |title=Palestine: The Crusades |accessdate=19 сентября 2007|lang=en |datepublished=2007}}</ref>. У Асманскай імперыі іудзеі мелі статус «зімі» — гэта значыць карысталіся адноснай грамадзянскай і рэлігійнай свабодай, але не мелі права насіць [[Зброя|зброю]], служыць у войску і ездзіць на [[Конь свойскі|конях]], а таксама былі абавязаныя плаціць асаблівыя [[падаткі]]<ref>{{ЭЯЭ|14185|Турция}}</ref>. У гэты перыяд яўрэі Эрэц-Ісраэль жылі галоўным чынам за кошт дабрачынных паступленняў з-за мяжы («халука»). На працягу XVI стагоддзя вялікія яўрэйскія абшчыны раслі і развіваліся ў чатырох святых (для [[іўдаізм]]у) гарадах: [[Іерусалім]]е, [[Хеўрон]]е, {{нп4|Горад Цфат|Цфаце|ru|Цфат}} і {{нп4|Горад Цверыя|Цверыі|ru|Тверия}}. На пачатку XVIII стагоддзя была распачата адна з самых значных спроб аліі з Еўропы і абнаўлення яўрэйскага рэлігійна-нацыянальнага цэнтра ў Іерусаліме. На чале гэтага руху стаяў рабін Іегуда Хасід, які прыбыў у Іерусалім у 1700 годзе на чале прыкладна тысячы сваіх паслядоўнікаў — выхадцаў з розных краін Еўропы. Аднак сам Іегуда Хасід пасля прыбыцця ў краіну раптам памёр, а абшчына распалася з-за даўгоў. Ашкеназская [[сінагога]] была спаленая крэдыторамі-арабамі ([[1720]]), а яўрэі-ашкеназы выселены з горада. Доўгі час пасля гэтых падзей яўрэйскія імігранты з Еўропы сяліліся галоўным чынам у Хеўроне, Цфаце і Цверыі. На пачатку [[1799]] года ў Палесціну ўварваўся [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]]. Французам атрымалася авалодаць [[Газа (горад)|Газай]], [[Рамла|Рамлай]], [[Лод]]ам і [[Яфа]]й. Аднак французскі палкаводзец не здолеў авалодаць крэпасцю Ака і быў вымушаны адступіць у Егіпет. У [[1800]] годзе насельніцтва Палесціны не перавышала 300 тыс., 5 тыс. з якіх складалі яўрэі (галоўным чынам, [[сефарды]]). Большая частка яўрэйскага насельніцтва была сканцэнтравана па-ранейшаму ў Іерусаліме, Цфаце, Цверыі і Хеўроне. Галоўныя месцы канцэнтрацыі [[Хрысціяне|хрысціянскага]] насельніцтва (каля 25 тыс.) — у Іерусаліме, [[Назарэт|Назарэце]] і [[Віфлеем]]е — кантраляваліся праваслаўнай і каталіцкай цэрквамі. Астатняе насельніцтва краіны складалі мусульмане, амаль усе — [[суніты]]. У перыяд 1800—1831 гадоў тэрыторыя краіны дзялілася на дзве правінцыі ([[вілает]]ы). Цэнтральна-ўсходні горны раён, які распасціраўся ад Шхема на поўначы да Хеўрона на поўдні (уключаючы Іерусалім), адносіўся да Дамаскага вілаета; [[Галілея]] і прыбярэжная паласа — да вілаета Ака. Большая частка [[Негеў|Негева]] знаходзілася ў гэты перыяд па-за асманскай юрысдыкцыяй. У [[1832]] тэрыторыя Палесціны была заваяваная Ібрахім-пашой, сынам і ваенным начальнікам віцэ-караля Егіпта Мухамада-Алі. Палесціна, паўночная мяжа якой дасягала [[Сайда|Сідона]], стала адзінай правінцыяй з цэнтрам у [[Дамаск]]у. Егіпцяне, якія кіравалі краінай восем гадоў (1832—1840), правялі некаторыя рэформы па еўрапейскім узоры. У XIX стагоддзі Іерусалім зноў ператварыўся ў важнейшы яўрэйскі цэнтр Эрэц-Ісраэль. Цфат, які супернічаў з Іерусалімам за духоўную ўладу, моцна пацярпеў у выніку землятрусу (1837), які забраў жыцці каля 2 тыс. яўрэяў, і прыйшоў у заняпад. У [[1841]] годзе Палесціна і Сірыя вярнуліся пад непасрэдны кантроль Турцыі. Да гэтага часу колькасць яўрэйскага насельніцтва Палесціны падвоілася, у той час як хрысціянскага і мусульманскага — засталася без змены. Да [[1880]] года насельніцтва Палесціны дасягнула 450 тыс. чалавек, з якіх 24 тыс. складалі яўрэі. Большасць яўрэяў краіны жылі ў чатырох гарадах: Іерусаліме (дзе яўрэі складалі больш за палову ўсяго насельніцтва ў 25000 чал), Цфаце (4 тыс.), Цверыі (2,5 тыс.) і Хеўроне (800), а таксама ў Яфе (1 тыс.) і [[Хайфа|Хайфе]] (300). Іерусалім стаў найбуйнейшым горадам у краіне. ==== Імкненне яўрэяў да Сіёну і зараджэнне палітычнага сіянізму ==== {{main|Сіянізм}} Сярод яўрэяў, якія жылі ў дыяспары, заўсёды было распаўсюджана моцнае імкненне вярнуцца да Сіёна. Пачынаючы з XII стагоддзя пераслед яўрэяў хрысціянскай царквой прывёў да іх прытоку на [[Святая зямля|Святую зямлю]]. У 1492 годзе гэты паток істотна папоўніўся яўрэямі, выгнанымі з Іспаніі, якія заснавалі яўрэйскую абшчыну Цфата. Першая вялікая хваля сучаснай іміграцыі, вядомая як {{нп4|Першая Алія|Першая Алія|en|First Aliyah}} ({{lang-he|עלייה}}), пачалася ў 1881 годзе, калі яўрэі былі вымушаныя ратавацца ўцёкамі ад пагромаў ва Усходняй Еўропе<ref name="aliyot">{{cite web|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/immigtoc.html |publisher=The American-Israeli Cooperative Enterprise |work=Jewish Virtual Library |accessdate=12 июля 2007 |title=Immigration|lang=en}} The source provides information on the First, Second, Third, Fourth, and Fifth Aliyot in their respective articles. The White Paper leading to Aliyah Bet is discussed [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/Aliyah_during_war.html here].</ref>. Заснавальнікам палітычнага [[сіянізм]]у — руху, які ставіў сваёй мэтай пабудову яўрэйскай дзяржавы на зямлі Ізраіля, падымаючы яўрэйскае пытанне на міжнароднай арэне — лічыцца [[Тэадор Герцль]]<ref>{{harvnb|Kornberg|1993}} «How did Theodor Herzl, an assimilated German nationalist in the 1880s, suddenly in the 1890s become the founder of Zionism?»</ref><ref>{{harvnb|Herzl|1946|p=11}}</ref>. У 1896 годзе Герцль апублікаваў сваю кнігу «Яўрэйская дзяржава» ({{lang-de|Der Judenstaat}}), у якой выклаў сваё бачанне будучыні яўрэйскай дзяржавы. Ужо ў наступным годзе Герцль кіраваў першым {{нп4|Сусветны яўрэйскі кангрэс|Сусветным яўрэйскім кангрэсам|en|World Jewish Congress}}<ref>{{cite web |url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Eye+on+Israel/120/Chapter+One+The+Heralders+of+Zionism.htm |publisher=Jewish Agency for Israel |title=Chapter One: The Heralders of Zionism |accessdate=12 июля 2007 |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090427070421/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Eye+on+Israel/120/Chapter+One+The+Heralders+of+Zionism.htm |archivedate=27 красавіка 2009 |url-status=dead }}</ref>. {{нп4|Другая Алія|Другая Алія|ru|Вторая алия}} (1904—1914 гады) пачалася пасля Кішынёўскага пагрому. Прыблізна 40 тыс. яўрэяў пасялілася ў Палесціне<ref name="aliyot"/>. Большасць імігрантаў першай і другой аліі былі артадаксальнымі яўрэямі<ref>{{harvnb|Stein|2003|p=88}}</ref>, але другая Алія ўключала таксама і сацыялістаў, якія заснавалі [[кібуц]]ны рух<ref>{{harvnb|Romano|2003|p=30}}</ref>. Тым не менш, не ўсе яўрэі першапачаткова падтрымлівалі ідэі сіянізму, а значная частка артадаксальных рабінаў лічыла, што рух палітычнага сіянізму супярэчыць законам [[Тора|Торы]]. Пасля некаторыя асабліва артадаксальныя рабіны па гэтай прычыне адмовіліся таксама прызнаваць яўрэйскі характар ​​Дзяржавы Ізраіль<ref>{{cite web|url=http://islamcivil.ru/article.php?aid=223|title=Истинные иудеи против государства Израиль|lang=ru|accessdate=29 верасня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080529051311/http://www.islamcivil.ru/article.php?aid=223|archivedate=29 мая 2008|url-status=dead}}</ref>. == XX стагоддзе == У снежні [[1916]] года ў Палесціне пачынаюцца баявыя дзеянні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]]. Тут баявыя дзеянні вяліся паміж брытанскімі і турэцкімі войскамі. Удзел у баях у Палесціне ў 1916—1918 гадах прымалі невялікія сілы Францыі, Германіі і Аўстра-Венгрыі<ref>{{cite web |url = http://www.sacktrick.com/igu/germancolonialuniforms/hist%20ottoman.htm |title = German Forces in the Ottoman Empire 1914–1918 |author = Dale, C. |publisher = Germancolonialuniforms.co.uk |accessdate = 14 июня 2011 |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110605134841/http://www.sacktrick.com/igu/germancolonialuniforms/hist%20ottoman.htm |archivedate = 5 чэрвеня 2011 |url-status = }}</ref>. У [[1922]] г. [[Ліга Нацый]] уручыла [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] мандат на Палесціну. У той час краіну засялялі пераважна арабы-мусульмане, аднак самы буйны горад, Іерусалім, быў пераважна яўрэйскім. Уздым нацысцкай ідэалогіі ў 1930-х гадах у Германіі прывёў да наплыва чвэрці мільёна яўрэяў у Палесціну, якія ратаваліся ад [[нацызм]]у. Гэты наплыў скончыўся {{нп4|Арабскае паўстанне (1936—1939)|Арабскім паўстаннем 1936—1939|ru|Арабское восстание (1936—1939)}} гадоў і выданнем Вялікабрытаніяй «{{нп4|Белая кніга 1939 года|Белай кнігі|ru|Белая книга 1939 года}}», якая фактычна прыпыніла іміграцыю яўрэяў у Палесціну. Краіны свету адмаўляліся прымаць яўрэяў, якія ратаваліся ад [[Халакост|Халакосту]], што разам з забаронай Вялікабрытаніі на перасяленне ў Палесціну фактычна азначала смерць для мільёнаў. Для абыходу забароны на іміграцыю ў Палесціну была створана падпольная арганізацыя «Масад ле-Алія Бэт», якая дапамагала яўрэям нелегальна дабрацца да Палесціны. Пасля [[1945]] года Вялікабрытанія апынулася ўцягнутая ў нарастаючы канфлікт з яўрэйскім насельніцтвам. У [[1947]] годзе брытанскі ўрад адмовіўся ад мандата на Палесціну, аргументуючы гэта тым, што ён не здольны знайсці прымальнае рашэнне для арабаў і яўрэяў. [[14 мая]] 1948 г., за адзін дзень да заканчэння брытанскага мандата на Палесціну, Давід Бен-Гурыён абвесціў стварэнне незалежнай дзяржавы — Ізраіль. Неўзабаве маладая дзяржава ўступіла ў [[Араба-ізраільская вайна (1947—1949)|канфлікт з арабамі]]. У наступным, Ізраіль, якога падтрымаў Захад, неаднаразова ўступаў у розныя узброеныя супрацьстаянні з арабскімі краінамі, якія заручыліся падтрымкай [[СССР]]. Канфлікты паміж Ізраілем і арабскімі краінамі ў XX стагоддзі: * [[Араба-ізраільская вайна (1947—1949)|Першая араба-ізраільская вайна]] ([[1947]]—[[1949]]) * [[Суэцкі крызіс]] ([[1956]]) * [[Шасцідзённая вайна]] ([[1967]]) * Вайна на знясіленне ([[1967]]—[[1970]]) * Вайна Суднага дня ([[1973]]) * Першая Ліванская вайна ([[1982]]) Да канца XX стагоддзя адносіны паміж Ізраілем і арабскімі краінамі нязначна нармалізаваліся. Усё пачалося з таго, што [[Іарданія]] і [[Егіпет]] прызналі Дзяржаву Ізраіль. Затым, [[23 кастрычніка]] [[1998]] года, паміж ізраільскім урадам і [[Палесцінская аўтаномія|ПНА]] быў заключаны мемарандум Уай-Рывер. Пагадненне прадугледжвала перадачу тэрыторыі Іўдзеі і Самарыі пад кантроль Палесцінскай адміністрацыі ў абмен на абавязацельства прыняцця эфектыўных мер па барацьбе з [[тэрарызм]]ам<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFARUS/IsraelWorld/Peace/BilateralPalestinians.htm Двусторонние переговоры Израиль-палестинцы] на сайте министерства иностранных дел Израиля</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/mideast_history.shtml|title=Хронология палестино-израильского конфликта|publisher=BBC|date=октябрь 2000|accessdate=2012-02-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AZD0nrqa?url=http://www.bbc.co.uk/russian/mideast_history.shtml|archivedate=2012-09-10|url-status=live}}</ref>. У ліпені [[2000]] года пры пасярэдніцтве ЗША прайшла сустрэча паміж палесцінскім лідарам [[Ясір Арафат|Ясірам Арафатам]] і прэзідэнтам Ізраіля [[Эхуд Барак|Эхудам Баракам]]. Палітыкі разгледзелі план стварэння палесцінскай дзяржавы на 97 % тэрыторыі [[Заходні бераг ракі Іардан|Заходняга берага ракі Іардан]] і [[Сектар Газа|сектара Газа]]. Аднак перамовы ліпеня 2000 года толькі пагоршылі адносіны паміж палесцінцамі і ізраільцянамі, што прывяло да [[Інтыфада Аль-Аксы|Інтыфады Аль-Аксы]]. == Сучаснасць == * [[16 студзеня]] [[2003]] — Стартаваў шатл «Калумбія» з першым ізраільскім касманаўтам [[Ілан Рамон|Іланам Рамонам]] на борце. * З [[12 ліпеня]] па [[14 жніўня]], [[2006]] — [[Другая ліванская вайна]] паміж Ізраілем і [[Хезбала|Хезбалой]]. * З [[7 ліпеня]] па [[26 жніўня]] [[2014]] — Ізраіль правёў аперацыю «Непарушная скала» супраць Палесціны. * [[6 снежня]] [[2017]] — [[Прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]] абвясціў аб прызнанні Іерусаліма сталіцай Ізраіля і даручыў перанесці туды пасольства ЗША. * З сакавіка [[2018]] — [[Вялікі марш вяртання|шэраг сутыкненняў]] паміж Ізраілем і Палесцінай<ref>[http://news.21.by/other-news/2018/07/21/1555391.html News21.by: Израиль атаковал 70 объектов Палестины]</ref><ref>[http://9tv.co.il/news/2018/07/27/260294.html Палестинские боевики обстреляли израильских солдат]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120716003651/http://www-r.openu.ac.il/kurs/politika1/saker.html глава 14 «Формирование израильской республики»], Говард Сакер, «История Израиля», том 3 (стр. 9-65), Иерусалим: Библиотека «Алия», выпуск 194 [1995] * [http://www.9tv.co.il/news/2009/10/31/58962.html Арабы однажды уже признали Израиль], 2009 — глава из книги Эдвина Блэка «Прибывая в Багдад. Особенности 7000-летней иракской истории войн, прибылей и конфликтов». Перевод Владимира Заева * {{citation|title=A History of Israel|last=Bregman|first=Ahron|isbn=0333676319|publisher=Palgrave Macmillan|year=2002|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofisrael0000breg}} * {{citation|title=The Enemy Within: A History of Espionage|last=Crowdy|first=Terry|isbn=1841769339|publisher=Osprey Publishing|year=2006|url-access=registration|url=https://archive.org/details/enemywithinhisto00crow}} * {{citation|title=The Arab-Israeli conflict|last=Fraser|first=T. G.|publisher=Palgrave Macmillan|year=2004|isbn=9780333717066|url-access=registration|url=https://archive.org/details/arabisraeliconfl0000fras}} * {{citation|title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War|url=https://archive.org/details/israelpalestinec0000gelv|last=Gelvin|first=James L.|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0521852897}} * {{citation|title=The Routledge Atlas Of The Arab-Israeli Conflict |last=Gilbert|first=Martin|isbn=0415359007|year=2005|publisher=Routledge|edition=8th}} * {{citation|title=The Jewish State|url=https://archive.org/details/jewishstate0000theo_s7e1|last=Herzl|first=Theodor|authorlink=Тэадор Герцль|publisher=American Zionist Emergency Council|year=1946|isbn=0486258491}} * {{citation|title=Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism|last=Kornberg|first=Jacques|isbn=0253332036|publisher=Indiana University Press|year=1993}} * {{citation|title=A Historical Atlas of Israel|last=Romano|first=Amy|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2003|isbn=0823939782}} * {{citation|title=The Hope Fulfilled: The Rise of Modern Israel|last=Stein|first=Leslie|year=2003|publisher=Greenwood Press|isbn=0275971414}} {{Ізраіль у тэмах}} {{Азія паводле тэм|Гісторыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Ізраіля| ]] 96x73d2cweyn362wbk87dtn7dcx04hi 0 570357 5158678 3968489 2026-06-26T19:46:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158678 wikitext text/x-wiki '''Група Вострыкава''' — узброеная выведгрупа на тэрыторыі [[БССР]] у першай палове 1950-х гадоў. Камандзір групы — [[Цімох Вострыкаў]] (псеўданім «Карл»). Група з 4 беларусаў на чале з [[Цімох Вострыкаў|Цімохам Вострыкавым]], які выступаў у якасці эмісара [[Рада БНР|Рады БНР]], была скінута на парашутах у ноч з 26 на 27 жніўня [[1952]] г. над [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчай]] у [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]] спецслужбамі [[ЗША]]. У склад групы таксама ўваходзілі радыст [[Андрэй Кальніцкі]] (псеўданім «Джо»)<ref>http://www.slounik.org/154808.html Біяграфія Андрэя Кальніцкага</ref>, намеснік радыста [[Міхал Арцюшэўскі]] (псеўданім «Фін») і агент-разведчык [[Генадзь Касцюк]] (псеўданім «Бэн»)<ref>http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20415 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220117063403/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20415 |date=17 студзеня 2022 }} Біяграфія Генадзя Касцюка</ref>. Мэтамі групы было правядзенне выведвальнай дзейнасці, збор інфармацыі аб палітычнай сітуацыі ў [[БССР]], настроях грамадзянскага насельніцтва, стасунку да савецкіх уладаў і калектывізацыі. Члены групы павінны былі вербаваць супрацоўнікаў службаў бяспекі ў мэтах прадастаўлення інфармацыі аб іх функцыянаванні, а затым перакідвання да [[ФРГ]], дзе яны павінны былі стаць выкладчыкамі школ выведкі. Акрамя таго, камандзір групы [[Цімох Вострыкаў]] атрымаў асабістае даручэнне ад [[Барыс Рагуля|Барыса Рагулі]] атрымаць інфармацыю пра дзейнасць у [[Беларусь|Беларусі]] падпольных арганізацый і збройных атрадаў антысавецкага характару. Пасля высадкі ў цэнтр было выслана зашыфраванае рыдыёпаведамленне, пасля чаго члены групы падзяліліся. Кальніцкі і Арцюшэўскі павінны былі падрыхтаваць базу ў лясным комплексе, ў той час як астатнія пайшлі да [[Навагрудак|Навагрудка]]. Там яны атрымалі кантакты ў Мінску, але на мясцовым чыгуначным вакзале ўжо на пачатку верасня [[Цімох Вострыкаў]] быў затрыманы супрацоўнікамі [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі БССР|МДБ]]. Пасля гэтага былі знайдзеныя і іншыя члены групы. 11 верасня [[1952]] [[Андрэй Кальніцкі]] быў забіты пры спробе збройнага супраціву супрацоўнікам [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі БССР|МДБ]] прыблізна ў кіламэтры ад в. Клецішча Маладзечанскага раёна. Як пазней казаў Вострыкаў, гэта сталася праз тое, што аб усёй аперацыі ад самага пачатку ведала [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі БССР|МДБ]], а таксаму таму, што Міхал Арцюшеўскі быў агентам савецкай контрвыведкі. Пасля суда, які адбыўся 10 — 14 лістапада [[1955]] года ў Мінску [[Цімох Вострыкаў]] і [[Генадзь Касцюк]] былі асуджаныя да 25 гадоў пазбаўлення волі. [[Міхал Арцюшэўскі]] быў памілаваны ў канцы студзеня [[1956]] г. ўказам Прэзідыума ВС СССР. == Гл. таксама == * [[Беларуская Народная Партызанка]] * [[Група Мікуліча]] * [[Цімох Вострыкаў]] * [[Генадзь Касцюк]] == Літаратура == * Валаханович И. А. Антисоветское подполье на территории Беларуси в 1944—1953 гг. — Мн., 2002. * Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. ISBN 985-6374-07-3 {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Група Вострыкава}} [[Катэгорыя:Антысавецкія падпольныя арганізацыі на Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Мінскай вобласці]] 4meht7413rgn41laxtzaoessoaqtrgl 0 578306 5158647 4800700 2026-06-26T15:37:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158647 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Таджыкістане |выява = Spetsnaz troopers during the 1992 Tajik war.jpg |загаловак = Байцы [[15-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|15-й асобнай брыгады спецыяльнага прызначэння]] ў Душанбэ. 1992 год. |частка = |дата = [[5 мая]] [[1992]]—[[27 чэрвеня]] [[1997]] |месца = [[Таджыкістан]] |прычына = [[Перабудова]], [[распад СССР]], цяжкае сацыяльна-эканамічнае становішча ў краіне, кланавы светапогляд часткі кіраўнікоў і чыноўнікаў рэспублікі, радыкальная рэлігійнасць часткі насельніцтва краіны, уплыў нацыяналістычных і дэмакратычных ідэй |вынік = мірнае пагаданне |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Таджыкістан}}<br>{{Сцягафікацыя|Расія}}<br>{{Сцягафікацыя|Казахстан}}<br>{{Сцягафікацыя|Узбекістан}}<br>{{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}<br>'''пры падтрымцы''': * {{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Беларусь]]<ref>[https://m.lenta.ru/articles/2002/03/01/belarmor/ Американцы боятся белорусских танков. Белоруссия американских санкций не боится] // [[Lenta.ru]], 1 марта 2002</ref> |праціўнік2 = {{Сцяг|Таджыкістан}} [[Аб’яднаная таджыкская апазіцыя]]<br>{{Сцяг|Джыхад}} [[Афганскія маджахеды]]<br>[[Выява:Flag of Afghanistan (1992–2001).svg|22px]] [[Афганістан]]<br>[[Выява:Flag of the Taliban.svg|22px]] [[Талібан]]<br/>{{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]<ref>Gunaratna R. .. Inside Al Qaeda: global network of terror. — N. Y.: Columbia University Press, 2002. — 263 p. — ISBN 978-0231126922. (англ.)</ref> |камандзір1 = {{Сцяг|Таджыкістан}} [[Рахмон Набіеў]] †<br>{{Сцяг|Таджыкістан}} [[Эмамалі Рахмон]] |камандзір2 = {{Сцяг|Таджыкістан}} [[Саід Абдула Нуры]] |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = каля 60 000 забітых }} '''Грамадзянская вайна ў Таджыкістане''' ({{lang-tg|Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон}}) — узброены канфлікт [[1992]]—[[1997]] гадоў у [[Таджыкістан]]е паміж прыхільнікамі цэнтральнай улады і рознымі групоўкамі ў асобе Аб’яднанай таджыкскай апазіцыі. Вайна рушыла ўслед за абвяшчэннем незалежнасці краіны ў выніку распаду СССР. == Перадгісторыя == Перадумовамі да грамадзянскай вайны ў Таджыкістане паслужыў шэраг прычын: цяжкае эканамічнае становішча, кланавы светапогляд таджыкаў і высокая ступень іх рэлігійнасці. Падчас [[перабудова|перабудовы]] ў [[Таджыкская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Таджыкскай ССР]] пачалі ўзнікаць ісламісцкія і дэмакратычныя рухі. Касцяк апазіцыі склалі Партыя ісламскага адраджэння (ПІА), Дэмакратычная партыя Таджыкістана (ДПТ) і шэраг іншых рухаў. Супрацьстаянне паміж былой камуністычнай элітай і нацыянальна-дэмакратычнымі і ісламсцкімі сіламі перайшло з палітычнай сферы ў этнічна-кланавую. Фактычна прэлюдыяй да будучай вайны сталі [[Масавыя беспарадкі ў Душанбэ (1990)|масавыя беспарадкі ў Душанбэ]] ў лютым [[1990]] года, з патрабаваннем адстаўкі Першага Сакратара ЦК Кампартыі Таджыцкай ССР Кахара Махкамава, які ў лістападзе таго ж года быў абраны першым прэзідэнтам Таджыкістана<ref>[http://persons-info.com/persons/NABIEV_Rakhmon_Nabievich Набиев Рахмон Набиевич | ББД ЛИЧНОСТИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304123836/http://persons-info.com/persons/NABIEV_Rakhmon_Nabievich |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. [[24 лістапада]] [[1991]] года ў Таджыкскай ССР прайшлі прэзідэнцкія выбары, перамогу на якіх атрымаў Рахмон Набіеў. Ён набраў 56,92% галасоў. Яго галоўныя супернікі, якіх падтрымлівалі Дэмакратычная партыя Таджыкістана, Партыяй ісламскага адраджэння і мусульманскае духавенства, абвінавацілі ўлады ў фальсіфікацыі выбараў<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=08ed284f-832f-42f4-8838-d7ab60fe1483&docsid=1681 Бывший первый коммунист Таджикистана стал президентом] Журнал Коммерсантъ</ref>. У першыя некалькі месяцаў пасля выбараў у краіне падтрымлівалася крохкая раўнавага сіл — вядучым прадстаўнікам апазіцыі была гарантавана недатыкальнасць у абмен на згоду прытрымлівацца палітычных метадаў. У пачатаку сакавіка [[1992]] Душанбінскім гарадскім судом быў асуджаны на два гады турэмнага зняволення адзін з кіраўнікоў апазіцыйнай арганізацыі ''«Растахез»'' «за паклёп на кіраўніка Вярхоўнага Савета Таджыкістана». [[23 сакавіка]] перад прэзідэнцкім палацам пачаліся шматдзённыя мітынгі памірцы з патрабаваннямі адстаўкі ўрада. [[21 красавіка]] прыхільнікі апазіцыі ўзялі ў якасці закладнікаў каля 20 чалавек, прыстрашыўшы расправіцца з імі, калі ўлады не пойдуць на саступкі. [[1 мая]] прэзідэнт Набіеў выдаў указ аб фарміраванні асобага батальёна Нацыянальнай гвардыі і санкцыянаваў раздачу для сваіх прыхільнікаў 1800 аўтаматаў. == Храналогія == === 1992 === [[5 мая]] ў адным з кішлакоў на Яванскай дарозе адбыліся сутыкненні паміж Нацыянальнай гвардыяй і апазіцыяй. [[7 мая]] прэзідэнт падпісаў з сіламі апазіцыі пагадненне, па якім апошнім быў прадастаўлены кантроль над 8 міністэрствамі і прадугледжваўся роспуск гвардыі, а паўнамоцтвы прэзідэнта істотна абмяжоўваліся. [[10 мая]] ў [[Душанбэ]] адбыліся сутычкі паміж КНБ і апазіцыяй, загінула 14 чалавек. [[16 мая]] апазіцыянеры спыняюць усе свае мітынгі ў сталіцы. [[27 чэрвеня]] ў паўднёвых раёнах Таджыкістана ўспыхнулі узброеныя сутыкненні, якія пачаліся з-за канфлікту мясцовага насельніцтва Вахшскага раёна з перасяленцамі з суседніх рэгіёнаў. Скарыстаўшыся сутычкамі на поўдні, узброеныя прыхільнікі Набіева захапілі мясцовую радыёстанцыю і паведамілі пра напад на Вахш 3000-га атрада дэмакратаў-ісламістаў, паклікаўшы жыхароў Куляб, Ленінабада і ўзбекскае насельніцтва ў Курган-Цюбе пачаць узброеную барацьбу з ісламісцкімі дэмакратамі. У ходзе пяцігадзіннага бою, у якім з абодвух бакоў паводле даных рэспубліканскага МУС удзельнічала каля 400 чалавек і два БТР, загінулі 35 і былі паранены 56 чалавек<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=541626bc-e5aa-4897-9d3d-17fc5580b3e6&docsid=5490 Демократы и южане: им никогда не сойтись…] Журнал Коммерсантъ</ref>. [[29 чэрвеня]] ў Курган-Цюбэ пры пасярэдніцтве Даўлата Худаназарава было дасягнута пагадненне аб спыненні супрацьлеглымі бакамі баявых дзеянняў. [[1 ліпеня]] з-за абвастрэння сітуацыі на поўдні ўрад прыняў пастанову аб ахове асабліва важных аб’ектаў у рэспубліцы, у адпаведнасці з якім часцям расійскай 201 МСД даручана ахова Нурэкскай ГЭС, Яванскага электрамеханічнага камбіната і інш. [[24 жніўня]] ісламісцкімі баевікамі быў забіты генеральны пракурор Таджыкістана Нурула Хувайдулаеў. [[31 жніўня]] аднавіліся сутыкненні ў Душанбэ. [[25 верасня]] быў здзейснены напад ісламістаў на пасёлак імя Ламаносава пад Курган-Цюбэ, дзе засяродзіліся вялікія групы бежанцаў. Ісламісты праніклі ў мястэчка і адціснуўшы афіцэраў 191-га палка 201-й дывізіі, зладзілі разню<ref name="Бушков">Бушков, Микульский, 1996, Гражданская война в республике: общий ход событий.</ref>. [[27 верасня]] кулябскімі атрады пад камандаваннем былога выхавальніка ў калоніі для непаўналетніх афіцэра ўнутраных войскаў Лангары Лангарыева штурмам узялі Курган-Цюбэ<ref name="Бушков"/><ref>Прибыловский В. В. Руководители государств на территории бывшего СССР: биографический справочник / Информационно-экспертная группа «Панорама». — 3-е изд. — Панорама, 2002. — 247 с.</ref>. [[24 кастрычніка]] гісарскія ўзброеныя групы пад камандаваннем былога старшыні Вярхоўнага Савета Сафаралі Кенджаева распачалі няўдалую спробу захапіць Душанбэ і былі выбіты з цэнтра горада на працягу некалькіх гадзін. [[10 снежня]] ў сталіцу з боку Гісара з баямі ўвайшоў спецыяльны батальён міністра ўнутраных спраў Якуба Салімава<ref name="Бушков"/>. === 1993 === У пачатку [[1993]] г. асноўныя баявыя дзеянні перамясціліся ў Каратэгін (Гарм, Раміт) і Дарвазу (Тавільдара). [[21 чэрвеня]] судовая калегія па грамадзянскіх справах Вярхоўнага суда Таджыкістана забараніла дзейнасць апазіцыйных партый (Дэмакратычнай партыі Таджыкістана, Ісламскай партыі адраджэння, народнага руху ''«Растахез»'' і таварыства «Лалі бадахшон»). Усе чатыры арганізацыі ўтварылі ваенна-палітычны блок — Аб’яднаную таджыкскую апазіцыю. Кааліцыя выступіла супраць афіцыйнай палітыкі ўладаў<ref name="Бушков"/>. Неспакойная сітуацыя складвалася на таджыкска-[[Афганістан|афганскай]] мяжы, дзе сваю службу неслі расійскія памежнікі. З вясны баевікі таджыкскай апазіцыі пры падтрымцы афганскіх маджахедаў неаднаразова спрабавалі здзейсніць прарыў мяжы. Раніцай [[13 ліпеня]] афганскія маджахеды сіламі аднаго батальёна (каля 200 чалавек) з ліку ваеннаслужачых 55-й пяхотнай дывізіі афганскіх узброеных сіл і баевікоў таджыкскай апазіцыі прарваліся на тэрыторыю Таджыкістана, [[Бой на 12-й заставе Маскоўскага пагранатрада|уступіўшы ў бой з 12-й заставай расійскіх пагранвойскаў]]. Да вечара дня да месца бою падышлі часці расійскай 201-й мотастралковай дывізіі, якія выбілі маджахедаў з занятых пазіцый і аднавілі цэласнасць мяжы<ref>[http://www.ug.ru/issue/?action=topic&toid=1161 Виктор Носатов. Застава имени 25 героев]</ref> Да лета інтэнсіўнасць узброеных дзеянняў пайшла на спад. === 1994—1997 === У [[1994]] годзе апазіцыя спрабавала актывізавацца, але не дасягнула адчувальных поспехаў. Абвастрыліся адносіны паміж кулябцамі і гісарцамі, якія карысталіся падтрымкай Узбекістана. У красавіку [[1995]] г. апазіцыя пачала контрнаступленне з тэрыторыі Афганістана, якое аднак зноў не дало ім поспехаў. У канцы красавіка ў [[Масква|Маскве]] прайшлі перамовы ўрада і апазіцыі на вышэйшым узроўні, вынікам чаго стала пагадненне аб працягу спынення агню яшчэ на месяц. У маі ў [[Кабул]]е прайшла сустрэча Рахмона і Саіда Абдула Нуры, дзе яны дамовіліся падоўжыць спыненне агню яшчэ на тры месяцы. З красавіка 1994 па май [[1997]] пад эгідай [[ААН]] прайшло восем раўндаў перамоваў паміж варагуючымі бакамі, але самі іх лідары не мелі выразнай пазіцыі<ref>{{cite web|url = http://www.ia-centr.ru/expert/1920|title = Экспертная оценка. Гражданская война в Таджикистане: причины и последствия|publisher = ia-centr.ru|accessdate = 2012-02-27|archiveurl = https://www.webcitation.org/689NQkUrJ?url=http://www.ia-centr.ru/expert/1920|archivedate = 2012-06-03}}</ref>. === Мірнае пагаданне === [[27 чэрвеня]] 1997 г. у Маскве на дзявятай па ліку сустрэчы паміж прадстаўнікамі супрацьлеглых бакоў (Урадам РТ і Аб’яднанай таджыкскай апазіцыяй) пры пасярэдніцтве ААН было падпісана канчатковае мірнае пагадненне. Прэзідэнтам Таджыкістана (па выніках прэзідэнцкіх выбараў [[1999]] г.) застаўся прыхільнік свецкага праўлення Эмамалі Рахмон, аднак апазіцыя атрымала месцы ў парламенце, адміністрацыйныя пасады, дырэктарскія пасты на розных буйных прадпрыемствах, а радавыя байцы сіл апазіцыі ўвайшлі ў склад арміі. Пачаўся працэс вяртання бежанцаў з Афганістана. З [[1998]] года 27 чэрвеня з’яўляецца дзяржаўным святам «Дзень нацыянальнага адзінства». Пастановай нацыянальнага парламента ён абвешчаны непрацоўным. == Наступныя падзеі == Пасля прымірэння абстаноўка ў краіне паступова стабілізавалася. Працягваў весці ўзброеную барацьбу палявы камандзір Махмуд Худайбердыеў<ref>{{cite web|url=http://www.uni-potsdam.de/u/slavistik/zarchiv/0897wc/k149-16.htm|title=Бои в Таджикистане продолжаются|publisher=|accessdate=2012-02-27|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/689NRFQ97?url=http://www.uni-potsdam.de/u/slavistik/zarchiv/0897wc/k149-16.htm|archivedate=2012-06-03}}</ref>, які кантраляваў Курган-Цюбе. У 1998 годзе горад быў узяты пад кантроль урадавымі войскамі. Сам палявы камандзір загінуў пры нявысветленых абставінах у [[2001]] годзе, але доказаў яго гібелі да гэтага часу няма. Малыя групы працягвалі супраціў аж да [[2009]] года, у прыватнасці атрад Мула Абдула кантраляваў цяжкадаступныя раёны<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1173679 Полевого командира ищут в маке] Газета «Коммерсантъ»</ref>. У наступныя гады праціўнікі ўрада Эмамалі Рахмона спрабавалі арганізоўваць узброеныя паўстанні — у лістападзе 1998 года на чале з Махмудам Худайбердыевым, у [[2010]] годзе — Мірза Зыёевым і ў [[2011]] годзе — Мулой Абдула, аднак гэтыя спробы не ўвянчаліся поспехам, яны былі разгромлены намаганнямі сілавых структур Таджыкістана. == Гл. таксама == * [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Таджыкістане]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|url = http://muslimpolitic.ru/2014/03/e-tnopoliticheskaya-palitra-tadzhikistana-chast-pervaya/|title = Этнополитическая палитра Таджикистана. Часть 1|author = Гасанов И.|publisher = Политический обозреватель мусульманского мира|date = 2014-03-13|accessdate = 2017-10-01|archiveurl = |archivedate = }} * {{cite web|url = http://muslimpolitic.ru/2014/03/e-tnopoliticheskaya-palitra-tadzhikistana-chast-vtoraya/|title = Этнополитическая палитра Таджикистана. Часть 2|author = Гасанов И.|publisher = Политический обозреватель мусульманского мира|date = 2014-03-26|accessdate = 2017-10-01|archiveurl = |archivedate = }} * {{en icon}} [http://www.rferl.org/features/1997/01/n.ru.970108185241.asp Tajikistan: Opposition criticizes Dushanbe’s plan for Commission] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930043219/http://www.rferl.org/features/1997/01/n.ru.970108185241.asp |date=30 верасня 2007 }} * {{en icon}} [http://www.rferl.org/features/1997/01/n.ru.970103173453.asp Tajikistan: Two Russian military personnel killed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930050119/http://www.rferl.org/features/1997/01/n.ru.970103173453.asp |date=30 верасня 2007 }} * {{en icon}} [http://www.rferl.org/features/2003/12/02122003171834.asp Tajikistan: Secular — not Shari’a — law prevails in eastern mountains] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930062742/http://www.rferl.org/features/2003/12/02122003171834.asp |date=30 верасня 2007 }} * {{en icon}} [http://www.onwar.com/aced/data/tango/tajik1992b.htm Tajikistan Civil War 1992—1994] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100103220800/http://onwar.com/aced/data/tango/tajik1992b.htm |date=3 студзеня 2010 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Войны XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Войны Афганістана]] [[Катэгорыя:Войны Расіі]] [[Катэгорыя:Узброеныя канфлікты на постсавецкай прасторы]] 8mkpxwrvqo8g7zhiy76pnjn1arbscs3 0 578540 5158676 5039466 2026-06-26T18:53:44Z Spokiyny 153126 /* */ 5158676 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва=132|крыніца насельніцтва=<ref>https://www.ukr.net/news/details/donetsk/113788073.html</ref>|год перапісу=2025}} {{значэнні2|Беліцкае}} '''Бе́ліцкае'''<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|6}} — карта Данецкай вобласці</ref> ці '''Білыцкэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Бі́лицьке}}) — горад раённага значэння ў [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Падпарадкаваны Дабрапільскаму гарадскому савету горада [[Дабрапілля]]. Размешчаны ў даліне ракі Вадзяной (прыток ракі Бык, басейн Дняпра). Здабыча каменнага вугалю (шахты «Беліцкая», «Вадзяная»). == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Дабрапільскі гарадскі савет}} {{Данецкая вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласці]] qbrvcxbj8vb998f9pansv7kqdzpolkw 0 589251 5158769 5111637 2026-06-27T07:27:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158769 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Глінскі}} '''Давыд Львовіч Глінскі''' ({{ДН|26|6|1857}}, {{МН|Гродна||}} — пасля 1916) — беларускі ваенны ўрач, падарожнік і аўтар медыцынскіх і мемуарных твораў. Доктар медыцыны (1893)<ref name="ГДЛ">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar104360&strq=l_siz=20 Глинский, Давид Львович (1857— после 1916)] {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і адукацыя === Нарадзіўся ў сям’і святара. Месцам яго нараджэння лічыцца Гродна, але сам ён лічыў сябе ўраджэнцам Валынскай губерні<ref name="ФСЖ">[http://grsmu.by/files/file/university/eskulap/193.pdf ФИСТУЛЫ СЛЮННЫХ ЖЕЛЕЗ «ПО ГЛИНСКОМУ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190714005533/http://grsmu.by/files/file/university/eskulap/193.pdf |date=14 ліпеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>. Пасля заканчэння Валынскай духоўнай семінарыі ў 1877 годзе паступіў у Пецярбургскую ваенна-медыцынскую акадэмію, якую паспяхова скончыў у 1882 годзе на казённы кошт і быў накіраваны на ваенную службу<ref name="ФСЖ"/>. === Ваенная служба === У 1882 годзе быў прызначаны малодшым урачом лятучых {{нп3|Артылерыйскі парк|артылерыйскіх паркаў|ru|Артиллерийский парк}} [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай акругі]]<ref name="ФСЖ"/>. У 1886 годзе па ўласнай ініцыятыве дамогся пераводу ў Елізаветградскі лазарэт на пасаду малодшага ўрача. У 1889 годзе быў прыкамандзіраваны ў Пецярбургскую ваенна-медыцынскую акадэмію для падрыхтоўкі па ваенна-палявой хірургіі. Адначасова з вучобай яму ўдалося падрыхтавацца да экзаменаў і ў 1890 годзе сдаць на ступень доктара медыцыны<ref name="ФСЖ"/>. Па запрашэнні [[Іван Пятровіч Паўлаў|І. П. Паўлава]] ў студзені 1891 года Д. Глінскі быў прыкамандзіраваны да {{нп3|Інстытут эксперыментальнай медыцыны|Інстытута эксперыментальнай медыцыны|ru|Институт экспериментальной медицины}}, дзе ствараўся аддзел фізіялогіі<ref name="ФСЖ"/>. За кароткі час ён здолеў падрыхтаваць і паспяхова абараніць дысертацыю «Да фізіялогіі кішак»<ref name="ФСЖ"/>. У 1891 годзе Ваенным міністэрствам пераведзены для працягу службы ў Гродна<ref name="ФСЖ"/>, дзе яго прызначылі на пасаду малодшага ўрача. Д. Глінскі стаў займацца хірургіяй, але не пакінуў цікавасці да фізіялогіі стрававання. У 1892 годзе быў павышаны ў пасадзе і прызначаны старшым урачом {{нп3|Петразаводскі 103-і пяхотны полк|103-га Петразаводскага пяхотнага палка|ru|Петрозаводский 103-й пехотный полк}}<ref name="ФСЖ"/>. У 1892 годзе ў складзе групы афіцэраў [[Гродзенскі гусарскі лейб-гвардыі полк|Гродзенскага гусарскага палка]] ажыццявіў коннае падарожжа ў [[Індыя|Індыю]]<ref name="ГДЛ"/>. У 1895 годзе Д. Глінскі на правах прыкамандзіраванага апынуўся ў Маскве ў Лабараторыі І. П. Паўлава, дзе здолеў распрацаваць мадыфікаваную [[Свішч|фістулу]] і аперацыю па яе накладванні на [[слінныя залозы]]. Такім чынам ён першым у свеце здолеў прапанаваць арыгінальную методыку атрымання чыстай, не змяшанай з ежай [[Сліна|сліны]]. З-за неабходнасці вяртання ў Гродна і занятасці службай Д. Глінскі не здолеў апублікаваць вынікі, атрыманыя пад кіраўніцтвам І. Паўлава, але 13 мая 1895 года на чарговым паседжанні {{нп3|Таварыства рускіх урачоў|Таварыства рускіх урачоў Пецярбурга|ru|Общество русских врачей}} ён выступіў з дакладам «Пра вопыт доктара Глінскага над работай слінных залоз», пазней яго даклад быў апублікаваны ў «Трудах общества…»<ref name="ФСЖ"/>. Дзякуючы гэтаму фістулы «па Глінскім» атрымалі вядомасць і шырокае прымяненне не толькі ў Расіі, але і за мяжой<ref name="ФСЖ"/>. Падчас {{нп3|Першая італа-эфіопская вайна|італа-эфіопскай вайны 1895-1896 гадоў|ru|Первая итало-эфиопская война}}. у 1896-97 гадах дабраахвотна, як хірург атрада Расійскага Чырвонага Крыжа<ref name="ФСЖ"/>, удзельнічаў у аказанні дапамогі [[Эфіопія|Эфіопіі]] ([[Абісінія|Абісініі]])<ref name="ГДЛ"/>. У 1900 годзе яму прысвоены чын [[Стацкі саветнік|стацкага саветніка]], і ён прызначаны начальнікам адзела Пецярбургскага завода ваенна-ўрачэбных нарыхтовак<ref name="ФСЖ"/>. У 1907 годзе прыняты на службу ў Галоўнае ваенна-медыцынскае ўпраўленне ваеннага міністэрства, дзе займаў кіруючыя пасады. За дасягнутыя поспехі атрымаў чыны [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]], потым [[Тайны саветнік|тайнага саветніка]]. З 1913 года складаўся дарадчым членам ваенна-санітарнага вучонага камітэту<ref name="ФСЖ"/>. Пасля 1916 года лёс невядомы<ref name="ФСЖ"/>. == Грамадская дзейнасць == Быў актыўным членам [[Таварыства ўрачоў Гродзенскай губерні]], часта выступаў на паседжаннях з дакладамі. Па яго ініцыятыве праведзена абследванне стану зроку вучняў школ [[Гродна]]<ref name="ФСЖ"/>. У [[Вільнюс|Вільні]] і Гродне выступаў з публічнымі лекцыямі пра Эфіопію<ref name="ЗВІДВ"/>. == Навуковая дзейнасць == Дысертацыя прысвечана вывучэнню ўплыву псіхічнага раздражнення на выдзяленне [[Страўнікавы сок|страўнікавага соку]] ў сабак<ref name="ФСЖ"/>. Пры гэтым Д. Глінскі распрацоўваў і шырока прымяняў [[Свішч|поліфістульныя]] методыкі<ref name="ФСЖ"/>. === Навуковыя творы === * К физиологии кишек : дисертация на степень доктора медицины Д. Л. Глинского. ― Санкт-Петербург, 1891. (В51364) == Пісьменніцкая дзейнасць == Аўтар успамінаў пра італа-эфіопскую вайну<ref name="ГДЛ"/>. === Асобныя творы === * Харрар и его обитатели / [Д. Глинский]. — Гродна : Губ. тип., 1897. — [2], 36 с * Жизнь русского санитарного отряда в Харраре : (Из воспоминаний об Абиссинии) / [Д. Глинский]. — Гродна : Губ. тип., 1899. — 38 с.; 19. == Узнагароды == За аказанне медыцынскай дапамогі падчас эпідэміі [[Сыпны тыф|сыпнога тыфу]]<ref name="ЗВІДВ">[http://www.medvestnik.by/ru/society/view/zdorovje-vsegda-i-dlja-vsex-k-70-letiju-osnovanija-voz-18032-2018/ Здоровье всегда и для всех. К 70-летию основания ВОЗ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181004210954/http://www.medvestnik.by/ru/society/view/zdorovje-vsegda-i-dlja-vsex-k-70-letiju-osnovanija-voz-18032-2018/ |date=4 кастрычніка 2018 }} {{ref-ru}}</ref> атрымаў: * Эфіопскую зорку 2-й ступені * памятны знак Абісінскага Чырвонага Крыжа За арганізацыю ваенна-медыцынскай дапамогі атрымаў: * Ордэн Святой Ганны * Ордэн Святога Станіслава 2-й і 3-й ступені == Адрасы == У Санкт-Пецярбургу жыў па наступных адрасах<ref name="ІФІ">[http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:-bU3NqlHAS8J:mirpeterburga.ru/questions/index.php%3FPAGEN_1%3D201%26id%3D7+&cd=1&hl=ru&ct=clnk&gl=by Игнатович Ф. И. канд. мед наук Гродно Беларусь] {{ref-ru}}</ref>: * на 1900—1901 годы — {{нп3|Вуліца Льва Талстога (Санкт-Пецярбург)|Архіерэйская|ru|Улица Льва Толстого (Санкт-Петербург)}}, 5 * на 1904—1905 годы — {{нп3|Апцекарская набярэжная||ru|Аптекарская набережная}}, 8 * на 1907—1909 годы — {{нп3|Шамшава вуліца|Шамшава|ru|Шамшева улица}}, 9 * на 1910 год — Шырокая, 25 * на 1911—1913 годы — {{нп3|8—9-я лініі Васільеўскага вострава|9-я лінія|ru|8—9-я линии Васильевского острова}}, 26 * на 1914—1916 годы — {{нп3|Карпаўка (рукаў Нявы)|набярэжная р. Карпаўкі|ru|Карповка (рукав Невы)}}, 19 == Спадчына == У {{нп3|Расійскі дзяржаўны архіў літаратуры і мастацтва|Расійскім дзяржаўным архіве літаратуры і мастацтва|ru|Российский государственный архив литературы и искусства}} захоўваюцца лісты Глінскага Давыда Львовіча да Панцялеева Лангіна Фёдаравіча (Крайнія даты: 1 студзеня 1813-12 сакавіка 1917. Колькасць лістоў: 3. Шыфр: ф. 1691 воп. 1 адз. зах. 154)<ref name="ІФІ"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 5. — Мінск, 1997. * Наследники Гиппократа : Белорусы в истории мировой медицины / Валерий Ермоленко // Новая Немига литературная. — 2009. — № 3. — С. 125—142. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Глінскі Давыд Львовіч}} [[Катэгорыя:Ваенныя ўрачы Расійскай імперыі]] 74idkotzksrrwc2y0vmpzorgxkp0851 0 594546 5158656 5076827 2026-06-26T16:35:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158656 wikitext text/x-wiki {{Картка:Кампанія |назва = РУВП «Граніт» |лагатып = |тып = Рэспубліканскае унітарнае вытворчае прадпрыемства |лістынг на біржы = |дзейнасць = вытворчасць будаўнічых матэрыялаў |дэвіз = Трывала і надзейна! |заснавана = 1973 |ранейшыя назвы = |заснавальнікі = |размяшчэнне = {{Сцяг Беларусі}} г. [[Мікашэвічы]], [[Брэсцкая вобласць]], [[Рэспубліка Беларусь]] |ключавыя фігуры = |галіна = прамысловасць будаўнічых матэрыялаў |прадукцыя = шчэбень, запаўняльнікі, скальныя пароды |абарот = |лік супрацоўнікаў = |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |уласныя сродкі = |доўг = |сайт=https://granit.by/ }} '''«Граніт»''' (РУВП «Граніт») — прадпрыемства ў [[Мікашэвічы|Мікашэвічах]], найбуйнейшае прадпрыемства ў [[Еўропа|Еўропе]] па здабычы і перапрацоўцы шчыльных [[Горныя пароды|горных парод]]. Сёння выпускае больш за 21 млн тон [[нярудныя будаўнічыя матэрыялы|нярудных будаўнічых матэрыялаў]] за год.<ref>{{Cite web |url=https://granit.by/about/history/ |title=Архіўная копія |access-date=2 красавіка 2019 |archive-date=11 мая 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511171630/https://granit.by/about/history/ |url-status=dead }}</ref> Сыравінай для перапрацоўкі з’яўляюцца горныя пароды [[Мікашэвічы (радовішча)|радовішча Мікашэвічы]]. Прадпрыемства — сябар [[Рэспубліканскі саюз будаўнікоў|Рэспубліканскага саюза будаўнікоў]]<ref>{{Cite web|url=https://belss.by/chleny-soyuza|title=Список членов Республиканского Союза Строителей Республики Беларусь|website=belss.by|access-date=2025-08-30}}</ref>. == Радовішча == Гісторыя радовішча пачынаецца з [[1963]] года. Радовішча прымеркавана да [[Мікашэвіцка-Жыткавіцкі выступ|Мікашэвіцка-Жыткавіцкага выступа]] і мае форму прамавугольніка агульнай плошчай 377 га. Будаўнічы камень дэталёва разведаны на глыбіню 150 м. На гэтую ж глыбіню запраектаваны [[кар’ер]]. Раскрыўныя пароды прадстаўлены ў асноўным [[пясок|пяскамі]], магутнасць якіх вагаецца ад 7,3 да 60,2 м, у сярэднім па радовішчы — 30 м. Да карысных выкапняў на радовішчы «Мікашэвічы» адносяцца [[інтрузіўныя крышталічныя пароды]] (будаўнічы камень) — [[дыярыт]]ы, [[гранадыярыт]]ы, [[граніт]]ы. == Кар’ер == 20 кастрычніка 1964 года прынята пастанова Савета Міністраў БССР Аб размяшчэнні кар’ера і драбільна-сартавальнага завода ў раёне рабочага пасёлка Мікашэвічы<ref>{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-479-soveta-ministrov-bssr-o-razmeshhenii-karera-i-drobilno-sortirovochnogo-zavoda-na-baze-mestorozhdeniya-granitov-mikashevichi-zhitkovichi-v-bssr/ |title=Постановление Совета Министров БССР № 479 от 20 октября 1964 г. О размещении карьера и дробильно-сортировочного завода на базе месторождения гранитов «Микашевичи-Житковичи» в БССР |access-date=6 студзеня 2026 |archive-date=27 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927073119/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%E2%84%96-479-soveta-ministrov-bssr-o-razmeshhenii-karera-i-drobilno-sortirovochnogo-zavoda-na-baze-mestorozhdeniya-granitov-mikashevichi-zhitkovichi-v-bssr/ |url-status=dead }}</ref>. Радовішча будаўнічага каменю Мікашэвічы распрацоўваецца кар’ерам Мікашэвічы з [[1973]] года. У цяперашні час кар’ер уяўляе сабой самую вялікую адкрытую горную выпрацоўку ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]]. Кар’ер, што расцягнуўся на 2760 м з захаду на ўсход і на 1770 м з поўначы на поўдзень, складаецца з 4 раскрыўных і 11 здабыўных уступаў. На здабыўных і раскрыўных работах задзейнічаны магутныя экскаватары з аб’ёмам каўша да 11 м³, на адвозе горных парод выкарыстоўваюцца [[кар'ерны самазвал|кар’ерныя самазвалы]] грузападымальнасцю да 90 т. За год кар’ер «Мікашэвічы» выдае на-гара да 8 млн м³ карысных выкапняў і да 2 млн м³ раскрыўных парод. == Распрацоўка == Геаграфічнае становішча прадпрыемства дазваляе адпраўляць прадукцыю чыгуначным, аўтамабільным і водным транспартам. У [[1974]] годзе пачалася адгрузка адсеву і друзу вадой па суднаходным [[Канал (гідраграфія)|канале]], які злучыў склады з ракой [[Прыпяць]]. У красавіку 1976 года пачалася адгрузка прадукцыі па чыгунцы. У 2011 годзе была ўведзена ў строй пятая тэхналагічная лінія. З яе пускам зацверджаная магутнасць па шчэбні склала за 16 000 тыс. тон/год. З [[11 ліпеня]] [[2012]] года распачата рэалізацыя інвестыцыйнага праекта "Будаўніцтва горнаабагачальнага камбіната на базе [[Сітніцкае радовішча|радовішча Сітніцкае]] вытворчай магутнасцю па шчэбні 9 млн тон". {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі па вытворчасці будаўнічых матэрыялаў]] [[Катэгорыя:Мікашэвічы]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Брэсцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Эканоміка Лунінецкага раёна]] ix7dabypwku7kpm1chb7xdpduxegqsp 0 595525 5158708 4853419 2026-06-27T00:06:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158708 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Alchemilla |rang = Від |latin = Alchemilla glabricaulis |author = [[H.Lindb.]], 1909 |syn = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Alchemilla glabricaulis |commons = Category:Alchemilla glabricaulis |itis = |ncbi = |grin = }} '''Гусялапка голасцябловая'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|11}}</ref> (''Alchemilla glabricaulis'') — від [[Кветкавыя|кветкавых]] [[Трава|травяністых]] раслін сямейства [[Ружавыя]] (Rosaceae), распаўсюджаны ў [[Еўропа|Еўропе]] і [[Сібір]]ы. == Батанічнае апісанне == Прыкаранёвыя лісцікі шырока пупышкападобныя або самыя верхнія круглява-пупышкападобныя, 7—9-лопасцевыя з 7—8 зубчыкамі з кожнага боку. Прыкаранёвае [[лісце]] зверху рассеяна-волосістае, з ніжняга боку толькі ў верхняй частцы галоўных жылак з няшчыльна прылеглымі валасінкамі, у іншым&nbsp;— голыя. Хвосцікі лісця і сцёблы голыя або сцёблы ў ніжнім міжвузеллі і хвосцікі ўнутраных лістоў вельмі слаба апушаны гарызантальна адтапыранымі валасінкамі. [[Кветкі]] ў даволі друзлых клубочках, цалкам неапушаныя<ref>[http://bioaltai-sayan.ru/regnum/species_all.php?right=box-spec-p/alchemilla.php&left=go.php&species=alchemilla_glabricaulis Биоразнообразие Алтае-Саянского экорегиона] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160606100933/http://bioaltai-sayan.ru/regnum/species_all.php?right=box-spec-p/alchemilla.php&left=go.php&species=alchemilla_glabricaulis |date=6 чэрвеня 2016 }} {{ref-ru}}</ref> == Арэал == Распаўсюджаны ў [[Еўропа|Еўропе]] і [[Сібір]]ы <ref>[http://ww2.bgbm.org/EuroPlusMed/PTaxonDetail.asp?NameCache=Alchemilla%20glabricaulis&PTRefFk=7300000 The Euro+Med PlantBase] {{ref-en}}</ref><ref>[http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:720599-1 Plants of the World Online — Kew Science] {{ref-en}}</ref> . == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гусяла́пка|Вынаеў Г. У.|548}} * {{Крыніцы/ЭПБ|2|Гусяла́пка|Прусакова Б. М.|149}} * {{крыніцы/ОВРБ|45, 145, 154—156|Род Alchemilla — Манжетка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Ружавыя]] 3zugardoa89ip6qd95o1aplhyx3lg7c 0 600409 5158778 3997699 2026-06-27T08:11:25Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Манументальны жывапіс]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158778 wikitext text/x-wiki [[Файл:Касьцёл сьв. Станіслава ў Магілёве, росьпіс скляпеньня галоўнай навы.jpg|thumb|Роспіс скляпення галоўнага нефа [[Станіславаўскі касцёл (Магілёў)|Станіславаўскага касцёла]]]] '''Магілё́ўскія фрэ́скі''' — [[манументальны жывапіс]] [[XVII]] — першай паловы [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] ў інтэр’ерах культавых будынкаў у г. [[Магілёў]]. [[Файл:Mahiloŭ. Магілёў (1765-67).jpg|міні|злева|[[Чытанне маршалкам папскай булы на будаўніцтва манастыроў у Магілёве ў XVIII стагоддзі|Найбольш вядомая фрэска]] са [[Станіславаўскі касцёл (Магілёў)|Станіславаўскага касцёла]] з панарамай горада. 1765]] Вылучаўся панаваннем стылістыкі [[барока]], у пачатку [[XIX ст.]] выявіліся прыкметы новага стылю — [[класіцызм]]у. Адыграў вялікую ролю ў аздабленні інтэр’ераў культавых пабудоў рэгіёна (гл. фрэскі [[Бялыніцкі касцёл і кляштар кармелітаў|касцёла і кляштара кармелітаў у Бялынічах]]). 3 творамі іншых відаў мастацтва магілёўскія фрэскі складалі цэльныя [[ансамбль|ансамблі]], у выніку чаго адбываўся [[сінтэз мастацтваў|сінтэз архітэктуры і жывапісу]] (убранства інтэр’ера [[Станіславаўскі касцёл (Магілёў)|Станіславаўскага касцёла]]). Магілёўскае сакральнае мастацтва гэтага перыяду характарызавалася павышэннем прафесійнага ўзроўню і арыентацыяй на [[заходняе мастацтва]], з аднаго боку, і імкненнем да [[Беларускі фальклор|фальклорных традыцый]] — з другога. Твораў магілёўскага фрэскавага жывапісу захавалася няшмат: многія фрэскі загінулі ў [[1930-я|1930]]—[[1970-я]] гг. ([[Іосіфаўскі сабор (Магілёў)|Іосіфаўскі сабор]], [[Богаяўленскі сабор (Магілёў)|Богаяўленскі сабор]], [[Васкрасенская царква (Магілёў)|Васкрасенская царква]]), іншыя схаваны пад [[вапна]]вымі напластаваннямі ([[Пакроўская царква (Магілёў)|Пакроўская царква]]). == Літаратура == * {{крыніцы/ЭКБ|5|Магілёўскія фрэскі}} [[Катэгорыя:Культура Магілёва]] [[Катэгорыя:Барочнае мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Фрэскі]] idxgegxsu16uqjg6ljtjyuxvcwmzk8n 0 603281 5158776 5131174 2026-06-27T08:10:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158776 wikitext text/x-wiki [[File:Chalcolithic leather shoe from Areni-1 cave.jpg|thumb|Скураныя чаравікі з пячоры Арэні-1 узростам 5500 — кандыдат на званне самага старога абутку ў свеце]] На поўначы [[Арменія|Арменіі]] ([[Ларыйскае плато]]) было выяўлена больш за 20 рознаўзроставых [[Ашэльская культура|познаашэльскіх]] помнікаў (0,6 млн гадоў), размешчаных, галоўным чынам, у перадгор'ях вулканічнага [[Джавахецкі хрыбет|Джавахецкага хрыбта]], найболей падобных з матэрыяламі месцазнаходжанняў даліны ракі Раздан (Джрабер, Фантан, Кендарасы)<ref name="ЛБ2015">[http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf ''Любин В. П.'', ''Беляева Е. В.'' Традиции и трансфор мации в раннем палеолите Кавказа и Ближнего Востока // Традиции и инновации в истории и культуре, 2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151121021740/http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |date=21 лістапада 2015 }}</ref>. Сярод іх пераважаюць паверхневыя месцазнаходжанні (Благадарнае, Даштадэм 3, Нарамут др.), на якіх сабрана звыш тысячы ашэльскіх вырабаў з мясцовага гіяладацыта, уключаючы каля 360 ручных [[рубіла|рубіл]]. Яшчэ выяўлены тры стратыфікаваныя помнікі (Мурадава, Карахач і Куртан I), дзе ўпершыню былі прадстаўлены сярэднеашэльскія і раннеашэльскія індустрыі. Найбольшую цікавасць уяўляе Карахач, дзе раннеашэльскія вырабы ([[Чопер, археалогія|чоперы]], пікі, грубыя біфасы і інш.), зробленыя з іншых разнавіднасцей дацыту, а таксама [[андэзіт]]у і алівінавага далерыту, выяўленыя ў пласце вулканічнага попелу і ў ніжэйшых пралювіяльных адкладах. Датаванні попелу [[Уран-свінцовы метад|уран-свінцовым метадам]] ляжаць у дыяпазоне 1,75-1,94 млн гадоў назад, што павінна адпавядаць і ўзросту каменных вырабаў<ref>[http://antropogenez.ru/single-news/article/156/ Древнейший ашель — в Армении?]</ref>. Падобная з вырабамі з Карахача раннеашэльская індустрыя выяўлена таксама ў ніжніх узроўнях блізкага помніка Мурадава. У самых вярхах Мурадава пададзены познаашэльскі матэрыял (пласт 3), а ў сярэдняй частцы тоўшчы — сярэдне-ашэльская індустрыя (пласты 4-9). Раннеашэльскія і сярэднеашэльскія комплексы выяўлены таксама на помніку Куртан I, размешчаны ў паўднёва-усходняй частцы Ларыйскага плато. Па сукупнасці дадзеных (абсалютныя датаванні падсцілаючых попелаў, палеамагнітныя дадзеныя, узроставы дыяпазон знойдзеных раней зубоў [[насарог]]а), узрост культурных адкладаў Куртана I складае каля 1 млн гадоў<ref name="ЛБ2015" />. Адкрытыя ў паўночнай Арменіі помнікі ўтрымваюць сляды найстаражытнейшых міграцый ранніх людзей за межы Афрыкі. Раннеашэльскія матэрыялы Карахача па ўзросту блізкія найстаражытнейшым раннеашэльскім індустрыям [[Усходняя Афрыка|Усходняй Афрыкі]] (каля 1,5-1,8 млн гадоў назад)<ref>{{Cite web |url=http://armheritage.sci.am/rus-83.pdf |title=ОТКРЫТИЕ ДРЕВНЕЙШИХ РАННЕПАЛЕОЛИТИЧЕСКИХ ПАМЯТНИКОВ НА СЕВЕРЕ АРМЯНСКОГО НАГОРЬЯ (АРМЕНИЯ) |access-date=17 чэрвеня 2019 |archive-date=9 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309155131/http://armheritage.sci.am/rus-83.pdf |url-status=dead }}</ref>. Да [[Ранні палеаліт|ранняга палеаліта]] адносіцца селішча [[Сатані-Дар]]. Стаянка Нор Гехі (325 тыс. г. н.) вядомая тым, што там у адным пласце пад вулканічным лавай знайшлі ўзоры адразу дзвюх тэхнік — біфасіяльнай і больш развітай [[Індустрыя Левалуа|левалуазнай]]<ref>[http://www.gazeta.ru/science/2014/11/04_a_6280125.shtml Атомный реактор людей палеолита. В Армении найдены орудия гоминид, проливающие свет на эволюцию абстрактного мышления]</ref>. [[File:Zorats Karer 2008, part of the stone circle.jpg|thumb|left|Пахаванне ў старажытным мегалітычным комплексе [[Зарац-Карэр]] на поўдні Арменіі]] Сляды пасялення старажытнага чалавека былі выяўлены ў розных раёнах [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор'я]]: у [[Арзні]], Нурнусе і іншых месцах былі выяўлены стаянкі з каменнымі прыладамі, а ў [[Раздан (рака)|Разданскай]] цясніне, Лусакерце і інш. былі знойдзены пячоры-жытлы (Лусакерт I, Ерэван I<ref>[http://collectedpapers.com.ua/ru/hfs/geology/ancient_past_of_humanity/pamyatki-mustyersko%D1%97-epoxi-ta-zalishki-neandertalciv-na-teritori%D1%97-srsr Памятники мустьерской эпохи и остатки неандертальцев на территории СССР]</ref>). У пячорнай стаянцы Ерэван I выяўлены фрагменты чэрапа і зубы дзіцяці 8-12 гадоў і верхні разец чалавека 30-40 гадоў. У пячорнай стаянцы Лусакерт I выяўлены фрагмент ніжняй сківіцы сталага індывіда. Знаходкі адносяцца да [[Homo sapiens|сапіентнай]] формы з налётам архаізма<ref>[http://www.bsu.edu.ru/upload/iblock/bc1/N7(204)34.pdf ''Б. Г. Ерицян'', ''А. Ю. Худавердян''. Среднепалеолитические пещерные стоянки Ереван I и Лусакерт I (Армения) // Научные ведомости Белгородского государственного университета, № 7 (204), вып. 34 Июнь 2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210112163534/https://www.bsu.edu.ru/upload/iblock/bc1/N7(204)34.pdf |date=12 студзеня 2021 }}</ref>. На [[Армянскае нагор’е|Армянскім нагор'і]] былі выяўлены сляды селішчаў эпохі [[неаліт]]у. Адной з ранніх культур эпохі неаліту, выяўленых у Цэнтральным Закаўказзі з'яўляецца [[Культура Шулаверы-Шошу|Шулаверы-Шомутэпінская культура]], якая датуецца VI—IV тыс. да н.э. Іншымі раннімі культурамі з'яўляецца [[Кура-Оракская культура|Кура-Оракская]] (IV—II тыс. да н.э.) і [[Трыялецкая культура|Трыялецкая]] (2200—1500 гг. да н.э.) культуры. На тэрыторыі сучаснага [[Ерэван]]а ў раёне [[Шэнгавіт]]а ў было выяўлена селішча пачатку [[Бронзавы век|бронзавага веку]], што датуецца [[V тысячагоддзе да н.э.|V]]—[[III тысячагоддзе да н.э.|III тысячагоддзямі да нашай эры]]<ref>{{cite web|url=http://www2.widener.edu/~msrothma/shengavitweb2.html Shengavit|title=Shengavit a Kura Araxes Culture Site in Yerevan on the Ararat hills, Republic of Armenia|lang=en|description=In those trenches he (''Hakop Simonyan'') isolated four distinct strata, the earliest from the late fifth millennium and the latest from the early to mid-third millennium BC.|accessdate=17 чэрвеня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080509073109/http://www2.widener.edu/~msrothma/shengavitweb2.html|archivedate=9 мая 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.distedu.ru/mirror/_hist/clarino2.narod.ru/arm4.htm|title=Земледельцы Северного Кавказа и Закавказья|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/659qZNr1K?url=http://www.distedu.ru/mirror/_hist/clarino2.narod.ru/arm4.htm|archivedate=2 лютага 2012|accessdate=17 чэрвеня 2019|url-status=dead}}</ref>. Дадзеныя археалагічных раскопак пацвярджаюць, што жыхары Армянскага нагор'я яшчэ ў глыбокай старажытнасці авалодалі многімі рамёствамі. Так, вядома, што ўжо ў [[V тысячагоддзе да н.э.|V—]][[IV тысячагоддзе да н.э.|IV]] тысячагоддзі да н.э. яны ўмелі плавіць [[медзь]], а ў [[II тысячагоддзе да н.э.|II тысячагоддзі да н.э.]] — [[жалеза]]<ref>{{cite web|url=http://www.armenica.info/history/histor2.htm|title=История Армении|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/659qa0Prn?url=http://www.armenica.info/history/histor2.htm|archivedate=2 лютага 2012|accessdate=17 чэрвеня 2019|url-status=live}}[ ]</ref>. На тэрыторыі [[Рэспубліка Арменія|Рэспублікі Арменія]] былі выяўлены рэшткі шматлікіх каменных збудаванняў: [[дольмен]]аў, [[менгір]]аў, [[кромлех]]аў і сцены [[Цыклапічны мур|цыклапічных збудаванняў]]. Вялікая колькасць [[Мегаліт|мегалітычных збудаванняў]] было выяўлена каля гары [[Гара Арагац|Арагац]], у далінах вакол сучасных гарадоў [[Ошакан]], Парпі, Агтц і [[Сісіян]]. Найболей добра захаваліся сакральныя і цыклапічныя збудаванні і крэпасці каля Каша і Агаўнатуна. Вялікую цікавасць уяўляюць рэшткі неалітычнага земляробскага селішча на прытоку ракі [[Аракс]], а таксама [[Мегаліты|мегалітычны]] комплекс [[Зарац-Карэр]] ({{lang-hy|Զորաց Քարեր}}), вядомы таксама як Караўндж ({{lang-hy|Քարահունջ}})<ref>{{Cite web |url=http://www.astrologycom.com/armstone1.html |title=''«Караундж-Стоунхендж Армении» (Carahunge-Armenia's Stonehenge)'' |access-date=17 чэрвеня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091124050735/http://www.astrologycom.com/armstone1.html |archivedate=24 лістапада 2009 |url-status=dead }}</ref>, размешчаны ў вобласці [[Сюнік]] недалёка ад горада Сісіян. Найважнейшыя археалагічныя помнікі былі выяўлены пры раскопках у [[Шэнгавіт|Шэнгавіце]], [[Лчашэн, Гехаркунік|Лчашэне]], Неркін і [[Верын Навер]], [[Арцік]]у, Карашамбе. У час археалагічных раскопак былі выяўлены помнікі матэрыяльнай культуры: кавалачак тэкстылю XV—XVI стст. да н.э. ([[Арцік]]); ідэальнай формы сярэбраная сякерка XXII—XXI стст. да н.э. (Карашамб); вытанчаныя бронзавыя скульптуры XV—XIV стст. да н.э. (Лоры-Берд); залатая чара з выявамі львоў III тыс. да н.э. ([[Ванадзор]]), чатырохколавыя вазы III тыс. да н.э. ([[Лчашэн]]), статуэтка жабы XIII—XII стст. да н.э. (Лчашэн). {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=[[Мікалай ГеоргіевічАдонц|Адонц Н. Г.]]|загаловак=Армения в эпоху Юстиниана|выданне=2 изд|месца=[[Ерэван|Ереван]]|спасылка=http://www.zeughma.narod.ru/library/library.htm|выдавецтва=Изд-во Ереванского Университета|год=1971|старонак=526|ref=Адонц}} * {{кніга|аўтар=Абаза В. А.|загаловак=История Армении|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4587/54980/|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. Н.И. Скороходова|год=1888|старонак=134|archive-date=9 жніўня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809183318/http://www.runivers.ru/lib/book4587/54980/}} * [http://pressa.ru/ru/reader/#/magazines/istoriya-armenii-kratkij-ocherk/issues/10/pages/2/ ИСТОРИЯ АРМЕНИИ/ Краткий очерк] — 2009, Издательство: ООО «Эдит Принт» * {{кніга| аўтар= [[Хьюсен, Роберт|Robert H. Hewsen]]. | частка= | загаловак= Armenia: A Historical Atlas| арыгінал= | спасылка =https://books.google.am/books?id=ZfZBrFza_IYC&dq=Armenia:+A+Historical+Atlas&hl=ru&sa=X&ei=w5PuVKfaDImqywOChIKYAw&ved=0CBsQ6AEwAA| выданне = | адказны= | месца = | выдавецтва= University of Chicago Press| год= 2001| том = | старонкі= }} * {{кніга| аўтар= Bayarsaikhan Dashdondog. | частка= | загаловак= The Mongols and the Armenians (1220-1335) | арыгінал= | спасылка =https://books.google.am/books?id=HrqqhduBapQC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false | выданне = | адказны= | месца = | выдавецтва= BRILL | год= 2010 | том = | старонкі= }} * {{кніга|аўтар=Nira Stone, Michael E. Stone. |частка= |загаловак=The Armenians: Art, Culture and Religion|спасылка = https://books.google.am/books?id=S4EtAQAAIAAJ&q=The+Armenians:+Art,+Culture+and+Religion&dq=The+Armenians:+Art,+Culture+and+Religion&hl=ru&sa=X&ei=so_uVN_rForWygOViYGgDw&ved=0CBwQ6wEwAA|выдавецтва= Chester Beatty Library |год =2007|том = |старонкі = }} == Спасылкі == * [http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/28975/episode_id/494671/video_id/494671/viewtype/picture/ «Армянское нагорье. 12 тысяч лет назад»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150707213541/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/28975/episode_id/494671/video_id/494671/viewtype/picture/ |date=7 ліпеня 2015 }} — документальный фильм из цикла «''По следам тайны''» (РТР Культура). {{Азія паводле тэм|Гісторыя}} {{Арменія ў тэмах}} {{Бібліяінфармацыя|{{колер|Арменія}}}} [[Катэгорыя:Гісторыя Арменіі]] [[Катэгорыя:Дагістарычная Азія|Арменія]] j9kvo4wfrmh21m3wr0yi69fjqa349ar 0 614673 5158654 5055269 2026-06-26T15:56:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158654 wikitext text/x-wiki {{Грамадзянскі канфлікт | загаловак = Грамадзянскія пратэсты ў Сірыі | частка = [[Арабская вясна]], [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] | выява = [[Выява:SyrianAngerRevolution.jpg|300px]] | апісанне = Плакат з заклікам да дэманстрацый | дата = [[15 сакавіка]] — [[29 ліпеня]] [[2011]] | месца = [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] | прычыны = [[беспрацоўе]], [[карупцыя]], [[аўтарытарызм]] | мэты = адстаўка Башара Асада, правядзенне дэмакратычных рэформаў, пашырэнне грамадзянскіх правоў, адмена рэжыму ваеннага становішча, роўныя правы з арабамі для курдаў | метады = дэманстрацыі, узброеныя напады, вандалізм, дэзертырства з арміі і паліцыі | вынік = пачатак грамадзянскай вайны | статус = | саступкі = | бок1 = {{Сцяг|Сірыя|1961}} [[Сірыйская апазіцыя]]: ** Пратэстоўцы ** [[Сірыйскі нацыянальны савет]] ** [[Браты-мусульмане]] ** [[Дэмакратычны саюз]]<ref>{{Cite web |url=http://carnegie-mec.org/publications/?fa=48526&reloadFlag=1 |title=The Kurdish Democratic Union Party |access-date=14 верасня 2019 |archive-date=11 красавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180411013540/http://carnegie-mec.org/publications/?fa=48526&reloadFlag=1 |url-status=dead }}</ref> ** Антыўрадавыя баевікі і іншыя апазіцыйныя групы | бок2 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Урад Сірыі]]: ** [[Паліцыя]] ** [[Узброеныя сілы Сірыі|Сірыйская армія]] ** [[Галоўнае кіраўніцтва бяспекі]] ** [[Нацыянальнае бюро бяспекі]]<ref>[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-13216195 Bashar al-Assad's inner circle] // BBC, 30.07.2012</ref> ** Праўрадавыя дэманстранты ** Праўрадавыя баевікі ([[шабіха]])<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/8409870/Syria-feared-militia-kills-up-to-21-people-as-protests-continue.html Syria: feared militia kills up to 21 people as protests continue] // The Daily Telegraph, 27.03.2011</ref> | ключавыяфігуры1 = [[Бурхан Гальюн]]<br>[[Абдэль Басет Сэйду]]<br>[[Халед Ходжа]]<br>[[Саліх Муслім Мухамад]]<br>[[Абдул-Кадзіра Салех]]<br>Ахмад аль-Саясін<br>Хусэйн аль-Хармуш<br>Абдул Рахман Орфа | ключавыяфігуры2 = [[Башар Асад]]<br>[[Мухамед Наджы аль-Атары]]<br>[[Адэль Сафар]]<br>[[Махмуд Алі Хабіб]]<br>[[Асеф Шаукат]]<br>[[Фахед Джасем аль-Фрэдж]]<br>[[Махамад аль-Шаар]]<br>[[Хішам Бахціяр]]<br>[[Джаміль Хасан]]<br>[[Махер Асад]] Зухейр Хамад Намир Асад | колькі1 = | колькі2 = | колькі3 = | страты1 = 1800—2100 забітых, тысячы параненых | страты2 = 400—500 забітых }} '''Грамадзянскія пратэсты ў Сірыі''' — пачатковая фаза вострага грамадска-палітычнага канфлікту ў [[Баасісцкая Сірыя|Сірыйскай Арабскай Рэспубліцы]] (студзень—ліпень 2011 года), які паступова перарос у [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскую вайну]]. Першыя мірныя пратэсты ў Сірыі, што пачаліся ў студзені — лютым 2011 года, першапачаткова выглядалі толькі як частка больш шырокага рэгіянальнага руху — так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]». Дэманстрацыі былі падтрыманы заходнямі краінамі, у тым ліку і [[ЗША]]. Падобныя выступы да таго часу ўжо праходзілі ў [[Бахрэйн]]е, [[Егіпет|Егіпце]], [[Емен]]е, [[Джамахірыя|Лівіі]] і [[Туніс]]е. Сірыйскія пратэстоўцы патрабавалі спынення надзвычайнага становішча, якое дзейнічала з [[1963]] года, і аднаўлення асабістых, палітычных і эканамічных свабод, ліквідацыі карупцыі<ref name="гл2" />. Нягледзячы на ​​спробы ўладаў здушыць дэманстрацыі выкарыстоўваючы паліцыю і службы бяспекі, неўзабаве стала ясна, што сітуацыя выходзіць з-пад кантролю, і супраць пратэстуючых сталі прымяняцца рэгулярныя войскі. Удзельнікі пратэстаў і СМІ таксама абвінавачвалі ўрад у выкарыстанні наймітаў, якія збівалі і расстрэльвалі ўдзельнікаў акцый пратэсту, — лаяльных ураду, але слаба кантраляваных атрадаў апалчэнняў, вядомых пад зборнай назвай «[[шабіха]]»<ref name="гл2">[http://cast.ru/upload/iblock/686/6864bf9d4485b9cd83cc3614575e646a.pdf Сирийский рубеж. Авторский коллектив: М. С. Барабанов, А. Д. Васильев, С. А. Денисенцев, А. В. Лавров, Н. А. Ломов, Ю. Ю. Лямин, А. В. Никольский, Р. Н. Пухов, М. Ю. Шеповаленко (редактор). С предисловием С. К. Шойгу и послесловием С. В. Лаврова. М.: Центр анализа стратегий и технологий, 2016. — 184 с. Глава 2. Крах «системы Сайкса-Пико» и начало гражданской войны в Сирии]</ref><ref>[http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=18050#.VxU1OHqdjct Обнародован новый доклад о ситуации с правами человека в Сирии] // Центр новостей ООН, 15.08.2012</ref><ref name="ISW 2011">{{Cite web |url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Struggle_For_Syria.pdf |title=The Struggle for Syria in 2011 // Institute for the Study of War |access-date=14 верасня 2019 |archive-date=30 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430184640/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Struggle_For_Syria.pdf |url-status=dead }}</ref>. Гвалт і жорсткасць у дачыненні да пратэстуючых прывялі да масавага дэзертырства з войска (у першую чаргу, вайскоўцаў-сунітаў) і ўзнікненню ўзброеных атрадаў апазіцыі, якія атрымалі падтрымку шэрагу рэгіянальных дзяржаў і Захада; канфлікт перайшоў з фазы грамадзянскага непадпарадкавання ва ўзброенае паўстанне. [[29 ліпеня]] [[2011]] года была ўтворана апазіцыйная [[Сірыйская свабодная армія|Свабодная сірыйская армія]], пасля чаго канфлікт перайшоў у фазу грамадзянскай вайны. == Перадумовы сірыйскага канфлікту == У 2006/2007 годзе сельская гаспадарка Сірыі пацярпела ад небывалай [[Засуха|засухі]]. Бедства працягвалася на працягу наступных трох гадоў. Уздзеянне засухі пагоршыла шматгадовая палітыка сірыйскіх улад па стымуляванні росту сельскагаспадарчай вытворчасці, што прывяло да знясілення водных рэсурсаў і [[Апустыньванне|апустыньванню зямель]]. Ужо ў першы год засухі сельскагаспадарчыя прадпрыемствы ў паўночна-ўсходніх рэгіёнах, якія забяспечвалі збожжам усю краіну і дзве траціны сельскагаспадарчай вытворчасці Сірыі, пацярпелі крах. Доля сельскай гаспадаркі ў ВУП Сірыі ўпала з 25% (2003 г.) да 17% (2008). У 2008 годзе ўпершыню з сярэдзіны 1990-х гадоў ураду прыйшлося вырабіць буйныя закупкі пшаніцы за мяжой. За адзін год цэны на пшаніцу, рыс і корму павялічыліся больш чым у два разы. Аб’ёмы вытворчасці ў дробных і сярэдніх земляробаў і жывёлагадоўцаў упалі да нуля. Да лютага [[2010]] года ў сувязі з засухай і ростам цэнаў на корму было знішчана практычна ўсё пагалоўе жывёлы<ref name="drought" />. [[Башар Асад]], які змяніў [[Хафез Асад|свайго бацьку]] на прэзідэнцкім пасту ў [[2000]] годзе, у ліку іншых мер па паслабленню дзяржаўнага рэгулявання і лібералізацыі эканомікі скараціў субсідыі сельгасвытворцам на закупкі паліва і харчавання. Нягледзячы на ​ засуху, гэта рашэнне не было адменена, што яшчэ больш пагоршыла сітуацыю ў сельскай гаспадарцы<ref name="drought">[https://www.nytimes.com/2015/03/03/science/earth/study-links-syria-conflict-to-drought-caused-by-climate-change.html Henry Fountain. Researchers Link Syrian Conflict to a Drought Made Worse by Climate Change // The New York Times, March 2, 2015]</ref><ref name="pnas">[http://www.pnas.org/content/112/11/3241 Colin P. Kelley, Shahrzad Mohtadi, Mark A. Cane, Richard Seager, Yochanan Kushnir. Climate change in the Fertile Crescent and implications of the recent Syrian drought // Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA, vol. 112 no. 11] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180830231854/http://www.pnas.org/content/112/11/3241 |date=30 жніўня 2018 }}</ref>. Ужо ў [[2009]] годзе [[ААН]] і [[Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца|Чырвоны Крыж]] паведамлялі, што ў выніку засухі ў Сірыі страцілі сродкі да існавання каля 800 тысяч чалавек, а ў 2010 годзе, паводле ацэнкі ААН, на мяжы голаду апынулася да мільёна жыхароў краіны<ref name="finam"/>. Насельніцтва сельскіх раёнаў, няздольнае супрацьстаяць жорсткай засухі, у масавым парадку пацягнулася ў гарады — [[Дамаск]], [[Халеб|Алепа]], [[Дэйр-эз-Зор]] і інш.<ref name="finam">{{Cite web |url=https://madeditor.whotrades.com/blog/43210993502 |title=Сирию истощает не только война |access-date=14 верасня 2019 |archive-date=14 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414163950/https://madeditor.whotrades.com/blog/43210993502 |url-status=dead }}</ref> Лік сірыйцаў, якія вымушана пакінулі свае месцы пражывання з-за засухі, ацэньваецца ў 1,5 млн. Большасць перасялілася на ўскраіны гарадоў. Да 2010 года ўнутрана перамешчаныя асобы і іракскія бежанцы склалі каля 20% гарадскога насельніцтва Сірыі. Калі ў [[2002]] годзе гарадское насельніцтва краіны налічвала за 8,9 млн, то да канца 2010 года яно вырасла да 13,8 млн, гэта значыць больш чым у паўтара раза<ref name="drought" />. Некаторыя крыніцы лічаць, што празмерны рост колькасці гарадскога насельніцтва ў немалой ступені спрыяў узнікненню грамадзянскага канфлікту<ref name="finam"/>. Менавіта насельніцтва імкліва разрасталых ускраін сірыйскіх гарадоў, з іх незаконнымі селішчамі, цеснаты, неразвітай інфраструктурай, высокім узроўнем беспрацоўя і злачыннасці, ператварылася ў рассаднік пратэстных настрояў. Такім чынам, унутраная міграцыя, выкліканая жорсткай працяглай засухай, пагоршыла ўздзеянне цэлага шэрагу іншых фактараў, якія садзейнічалі росту народнай незадаволенасці, — беспрацоўя, карупцыі і сацыяльнай няроўнасці, у спалучэнні з наступствамі непрадуманай эканамічнай палітыкі і марнатраўнага выкарыстання наяўных рэсурсаў, а таксама павольнага і неэфектыўнага рэагавання ўрада Асада на надзвычайныя абставіны<ref name="drought" />. У шэрагу крыніц паказваецца, што «[[арабская вясна]]» (падзенне кіруючых рэжымаў у Егіпце і Тунісе) сваім рэвалюцыйным уздзеяннем толькі ініцыявала грамадзянскія пратэсты, глыбінныя прычыны якіх ляжаць у такіх хранічных праблемах Сірыі, як незадаволенасць насельніцтва сацыяльна-палітычнай сістэмай і аўтарытарным кіраваннем Асада ў прыватнасці і дамінаваннем прадстаўнікоў [[Алавіты|алавіцкай канфесійнай меншасці]] (каля 12% насельніцтва) ва ўладных і ваенных структурах ў цэлым, рэжым надзвычайнага становішча, які захоўваўся з 1963 года, рэпрэсіі і ўсемагутнасць спецслужбаў, адсутнасць свабоды слова і іншых асабістых свабодаў, засяроджванне ўсёй паўнаты ўлады ў руках прэзідэнта краіны і вышэйшага кіраўніцтва [[Партыя арабскага сацыялістычнага адраджэння|Партыі арабскага сацыялістычнага адраджэння (БААС)]] пры забароне незалежных палітычных партый, эканамічная і палітычная карупцыя, рэлігійныя супярэчнасці, курдская праблема і інтарэсы замежных сіл, якія жадалі замены Асада больш падатлівым кіраўніком<ref name="Top10">{{cite web|url=http://middleeast.about.com/od/syria/tp/Syrian-Uprising.htm|title=Top ten reasons for the uprising in Syria|author=Primoz Manfreda|date=|work=|publisher=middleeast.about.com|accessdate=2013-06-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HSKlFFsg?url=http://middleeast.about.com/od/syria/tp/Syrian-Uprising.htm|archivedate=2013-06-18}}</ref><ref name="Демченко">{{cite web|url=http://www.perspektivy.info/oykumena/vostok/sirija_dva_goda_v_tupike_2013-06-03.htm|title=Сирия: два года в тупике|author=Александр Демченко|date=2013-06-03|work=|publisher=perspektivy.info|accessdate=2013-06-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HSKms8uN?url=http://www.perspektivy.info/oykumena/vostok/sirija_dva_goda_v_tupike_2013-06-03.htm|archivedate=2013-06-18}}</ref>. == Студзень—люты 2011: пачатак пратэстаў == Першыя антыўрадавыя выступы ў Сірыі пачаліся [[26 студзеня]] [[2011]] года і насілі па большай меры неарганізаваны характар. 26 студзеня ў горадзе [[Эль-Хасака]] здзейсніў самаспаленне нейкі Хасан Алі Акле. Аналагічны акт публічнага самаспалення, здзейснены [[17 снежня]] [[2010]] года ў Тунісе [[Махамед Буазізі|Махамедам Буазізі]], па сканчэнні некаторага часу разглядаўся многімі як падзея, што справакавала пачатак «арабскай вясны». Акцыю Хасана Алі Акле таксама назвалі «пратэстам супраць сірыйскіх уладаў», якія прывялі да супрацьстаяння ў Сірыі<ref name="Recap" />. У сацыяльнай сетцы [[Facebook]] з’явілася новая група пад імем «Сірыйская рэвалюцыя-2011», якая заклікала да правядзення ў найбуйнейшых гарадах Сірыі «Дня гневу» супраць прэзідэнта Башара Асада. Першы палітычны флэш-моб, прызначаны на сераду, [[4 лютага]], не адбыўся. На тэлеканале «[[Аль-Джазіра]]» гэта тлумачылі узмацненнем мер бяспекі напярэдадні магчымых падзей, так і адноснай папулярнасцю кіраўніка дзяржавы і кіруючай партыі ў параўнанні з іншымі арабскімі краінамі. Сам Асад з упэўненасцю заяўляў, што яго краіна валодае «імунітэтам» супраць паўстанняў, якія прывялі да краху туніскага і егіпецкага кіруючых рэжымаў<ref name="Демченко" /><ref name="Recap" /><ref>[http://www.baltinfo.ru/2011/02/27/Polzovateli-Facebook-gotovyat-novuyu-revolyutciyu-190430 Пользователи Facebook готовят новую революцию — в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170220205104/http://www.baltinfo.ru/2011/02/27/Polzovateli-Facebook-gotovyat-novuyu-revolyutciyu-190430 |date=20 лютага 2017 }} // информагентство «Балтинфо» от 27 февраля 2011</ref>. 17 лютага ў Дамаску адбыўся стыхійная дэманстрацыя супраць паліцэйскага гвалту, але яе ўдзельнікаў хутка разагналі сілы бяспекі<ref name="Recap" />. 23 лютага сірыйскі парламент пераважнай большасцю галасоў адхіліў прапанову аднаго з дэпутатаў перагледзець дзейсныя законы аб рэжыме надзвычайнага становішча. == Сакавік 2011: першыя сутыкненні == [[Файл:Huge_demonstration_in_Homs_against_Al_Assad_regime.jpg|thumb|200px|Дэманстрацыя ў г. Хомс.]] [[Файл:Syrian_Demonstration_Douma_Damascus_08-04-2011.jpg|thumb|200px|Дэманстрацыя ў паўднёвым прыгарадзе Дамаска, 8 красавіка 2011.]] [[7 сакавіка]] 13 вязняў цэнтральнай дамаскай турмы абвясцілі галадоўку пратэсту супраць «палітычных арыштаў і прыгнёту»<ref name=marxi>{{cite web|url=http://www.marxist.com/syria-prisoners-of-conscience-declare-hunger-strike.htm |title=Syria: Prisoners of Conscience in Damascus Central Prison declare hunger strike|publisher=marxist.com |date=2011-03-09 | accessdate=2017-12-05}}</ref>. [[10 сакавіка]] дзясяткі сірыйскіх [[Курды|курдаў]] таксама абвясцілі галадоўку ў знак салідарнасці з іх патрабаваннямі<ref name="Recap" /><ref>{{cite news|url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2011/3/syriakurd291.htm|title=Jailed Kurds on Syria hunger strike: rights group|agency=Agence France-Presse|date=2011-03-10|accessdate=2017-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160202134319/http://ekurd.net/mismas/articles/misc2011/3/syriakurd291.htm|archivedate=2 лютага 2016|url-status=dead}}</ref>. [[12 сакавіка]] тысячы сірыйскіх курдаў прынялі ўдзел у акцыях пратэсту ў гарадах Эль-Камышлы і Эль-Хасака ў знак памяці 30 курдаў, забітых паліцыяй падчас беспарадкаў у сакавіку 2004 года<ref name="Taking">[https://books.google.com/books?id=6Sh8AwAAQBAJ&pg=PA161&lpg=PA161&dq=qamishlo+protest+march+12,+2011&source=bl&ots=ORYo-JXMXG&sig=LzKtnTEU16F4Hb9tYF6JB6uMiyo&hl=en&sa=X&ved=0CC0Q6AEwAmoVChMIseCWtNSExwIVSRWSCh2dqAAr#v=onepage&q=qamishlo%20protest%20march%2012%2C%202011&f=false Lina Khatib, Ellen Lust. Taking to the Streets: The Transformation of Arab Activism. JHU Press] ISBN 1421413132</ref>. [[15 сакавіка]], у «Дзень гневу», многія сотні чалавек адгукнуліся на заклікі ў сацыяльных сетках і выйшлі на вуліцы ў Дамаску, Алепа, Дэйр-эз-Зоры, Эль-Хасаке, Дэр’а, Хаме. Гэта былі першыя пратэсты падобнага маштабу з 1980-х гадоў. Пратэстоўцы патрабавалі спынення надзвычайнага становішча, якое дзейнічала з 1963 года, вызвалення палітвязняў, аднаўлення асабістых, палітычных і эканамічных свабод, ліквідацыі карупцыі. Антыўрадавыя выступы завяршыліся сутыкненнямі з паліцыяй і затрыманнямі ўдзельнікаў<ref name="гл2" /><ref name="Taking" /><ref>{{Cite news|url = http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12749674|title = Mid-East unrest: Syrian protests in Damascus and Aleppo|publisher = BBC|date = 2011-03-15|accessdate = 2017-12-05}}</ref>. Улады адрэагавалі абяцаннямі рэформаў, адначасова заяўляючы, што беспарадкі на вуліцах сірыйскіх гарадоў — справа рук «знешніх сіл» і ананімных «правакатараў» і «падбухторшчыкаў», якія спрабуюць «стварыць хаос і беспарадкі, наносячы пашкоджанні дзяржаўнай і прыватнай уласнасці»<ref name="dni.ru">[http://www.dni.ru/polit/2011/3/18/209232.html В Сирии расстреляли мирную демонстрацию]</ref><ref name="NYT18-3-11" />. 16 сакавіка ў Дамаску сілы бяспекі, узброеныя дубінкамі, і прыхільнікі ўладаў разагналі ўдзельнікаў акцыі пратэсту на плошчы, у раёне будынка МУС Сірыі, якія патрабавалі вызвалення палітвязняў<ref name="Recap">{{Cite news|last = Iddon|first = Paul|title = A recap of the Syrian crisis to date|url = http://www.digitaljournal.com/article/329590|accessdate = 2017-12-06|work = Digital Journal|date =30 July}}</ref><ref name="Taking" /><ref name=VoA15-3-11>{{Cite news|title=Syrian Security Forces Break Up Damascus Protest|work=Voice of America|url=http://www.voanews.com/english/news/middle-east/Syrian-Security-Forces-Break-Up-Damascus-Protest-118085199.html|accessdate=2017-12-06|date=2011-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110404205509/http://www.voanews.com/english/news/middle-east/Syrian-Security-Forces-Break-Up-Damascus-Protest-118085199.html|archivedate=2011-04-04}}</ref><ref name=Jaz.16-3-11>{{Cite news |title=Rare protest quashed in Syria |work=Al Jazeera |url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/2011316131236735771.html|accessdate=2017-12-06|date=2011-03-16}}</ref><ref name=autogenerated9>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/16/829040.html Полиция в Сирии применила дубинки против демонстрантов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120204053619/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/16/829040.html |date=4 лютага 2012 }} // «Росбалт» от 16 марта 2011</ref>. Як адзначалася ў СМІ, каардынацыя дзеянняў пратэстуючых ажыццяўлялася праз сацыяльныя сеткі і сайт праваабарончай арганізацыі Syrian Observatory for Human Rights<ref name=google16-3-11>{{Cite news|title=Syrian security forces disperse Damascus demo |agency=Agence France-Presse |work=Google News |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hN_8F5MkEvOPFuMqr-9HStxVy3iw?docId=CNG.e314ba0dc0a9061349e6fe1072be714a.5f1 |accessdate=2017-12-06 |date=2011-03-16 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140225075922/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hN_8F5MkEvOPFuMqr-9HStxVy3iw?docId=CNG.e314ba0dc0a9061349e6fe1072be714a.5f1 |archivedate=2014-02-25 }}</ref>. Тым часам сірыйскія палітычныя эмігранты заяўлялі пра запланаваныя акцыі ля сірыйскіх прадстаўніцтваў у [[ЗША]] і [[Еўропа|Еўропе]] ў падтрымку антыўрадавых пратэстаў у самой Сірыі<ref name=Epoch16-3-11>{{Cite news|title=Fresh Protests Erupt in Syria |work=theepochtimes.com |url=http://www.theepochtimes.com/n2/content/view/53074/ |accessdate=2017-12-06 |date=2011-03-16 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110319084106/http://www.theepochtimes.com/n2/content/view/53074/ |archivedate=2011-03-19 }}</ref>. 18 сакавіка прайшлі антыўрадавыя выступы і сутыкненні з сіламі бяспекі ў Дамаску, Дэйр-эз-Зоры, Эль-Камышлы, Хомсе, Баніясе. Пратэстоўцы патрабавалі вызвалення палітычных зняволеных, адмены надзвычайнага становішча, грамадзянскіх свабод і спынення татальнай карупцыі урадавых чыноўнікаў<ref name=NYT18-3-11>{{cite news|title=In Syria, Crackdown After Protests|url=https://www.nytimes.com/2011/03/19/world/middleeast/19syria.html?_r=0|accessdate=2017-12-06|newspaper=New York Times|date=2011-03-18}}</ref>. У гэты ж дзень успыхнула [[Паўстанне ў Дар’а (2011)|паўстанне ў Дэр’а]], на паўднёвым захадзе Сірыі, на мяжы з [[Іарданія]]й. Нагодай для хваляванняў у Дэр’а паслужыла затрыманне службай бяспекі [[6 сакавіка]] групы падлеткаў, якія распісвалі сцены дамоў і платы антыўрадавымі лозунгамі. У ходзе допытаў падлеткаў, як сцвярджалася, падвергнулі жорсткаму абыходжанню і катаванням<ref>{{Cite news|url = https://www.nytimes.com/2013/02/09/world/middleeast/a-faceless-teenage-refugee-who-helped-ignite-syrias-war.html?_r=0|title = A Faceless Teenage Refugee Who Helped Ignite Syria's War|work = The New York Times|date = 2013-02-09|first1 = Kareem|last1 = Fahim|first2 = Hwaida|last2 = Saad}}</ref>. [[18 сакавіка]], калі пасля пятнічнай малітвы ў мячэці аль-Амары сваякі затрыманых прыйшлі да паліцэйскага ўчастку патрабаваць іх вызвалення, паліцыя адкрыла па іх агонь. Трое чалавек былі забітыя, і яшчэ адзін пазней памёр ад раненняў<ref name="dni.ru"/><ref name="unrest">[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-12794882 Middle East unrest: Silence broken in Syria // BBC News, 19 March 2011]</ref>. [[19 сакавіка]] пахаванне дваіх з загінулых, у якіх прынялі ўдзел тысячы мясцовых жыхароў, прывялі да новых беспарадкаў. Удзельнікі пахавальнай працэсіі скандавалі заклікі да «рэвалюцыі», а паліцыя спрабавала разагнаць натоўп дубінкамі і слёзацечным газам<ref name="unrest" /><ref name=nyt19311>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/03/20/world/middleeast/20syria.html| title = Syrian Police Attack Marchers at Funerals|work=The New York Times |date=2011-03-19 |accessdate=2017-12-06 }}</ref><ref name=afp19311>{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5imPTFixkG47Y44ZniAQVv4wC6UGw?docId=CNG.301dc17b5d60dc6790da1726987ffe7d.c71 |title=Syria funeral hit with teargas, protesters wounded: report |agency=Google hostednews (AFP) |date=2011-03-19 |accessdate=2017-12-06 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013170559/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5imPTFixkG47Y44ZniAQVv4wC6UGw?docId=CNG.301dc17b5d60dc6790da1726987ffe7d.c71 |archivedate=2013-10-13 }}</ref>. Тым часам прэзідэнт Сірыі [[Башар Асад]] выказаў асабістыя спачуванні сем’ям загінулых, паабяцаўшы правесці дбайнае расследаванне інцыдэнту<ref name="автоссылка1">[http://lenta.ru/news/2011/03/23/daraa/ В Сирии убиты пятеро участников антиправительственных выступлений] // LENTA.RU, 23 марта 2011</ref>. [[20 сакавіка]] ў горад прыбыла ўрадавая камісія для расследавання сітуацыі, якая прывяла да масавых беспарадкаў. Мясцовыя старэйшыны, напатканыя з прадстаўнікамі [[Урад Сірыі|сірыйскага ўрада]], прадставілі пералік патрабаванняў да цэнтральных уладаў, уключаючы вызваленне палітзняволеных, закрыццё ў Дэр’а ўпраўлення тайнай паліцыі, адстаўка губернатара, публічны судовы працэс над усімі, хто нясе адказнасць за расстрэл мірнай дэманстрацыі. Улады ў якасці першага кроку да прымірэння прапанавалі адпусціць затрыманых, аднак натоўп дэманстрантаў спаліў офіс кіруючай партыі [[Баас]], палац правасуддзя і некалькі паліцэйскіх участкаў і разграмілі два офісы тэлекамунікацыйных кампаній, у тым ліку кампаніі «Сірыатель», якой валодаў буйны бізнесмен Рамі Махлюф, стрыечны брат прэзідэнта. Сілы бяспекі адкрылі па прысутным агонь на паразу. Як мінімум адзін чалавек быў забіты, дзясяткі іншых пратэстуючых атрымалі раненні<ref name="ISW 2011"/><ref name=NYT20-3-11>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/03/21/world/middleeast/21syria.html |title=Officers Fire on Crowd as Syrian Protests Grow |publisher=''New York Times'' |date=2011-03-20 |accessdate=2017-12-06| archiveurl=https://web.archive.org/web/20121116055223/http://www.nytimes.com/2011/03/21/world/middleeast/21syria.html?_r=1| archivedate=2012-11-16| url-status= live}}</ref><ref name="AJSyria20March">{{Cite news |title=Syria protesters torch buildings |work=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/2011320113138901721.html |date=2011-03-20 |accessdate=2013-11-17}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/africa-mideast/syrian-protesters-set-fire-to-ruling-partys-headquarters-palace-of-justice/article1948865|title=Syrian protesters set fire to ruling party’s headquarters, Palace of Justice|work=Globe and Mail|date=2011-03-20|accessdate=2017-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170210044526/http://www.theglobeandmail.com/news/world/africa-mideast/syrian-protesters-set-fire-to-ruling-partys-headquarters-palace-of-justice/article1948865/|archivedate=10 лютага 2017|url-status=dead}}</ref>. Да гэтага часу старая частка горада перайшла пад кантроль пратэстуючых, а размешчаная там мячэць аль-Амары была пераўтвораная ў палявы шпіталь, куды дастаўляліся параненыя і пацярпелыя ў выніку прымянення слёзатачывага газу дэманстранты<ref>[http://www.chaspik.spb.ru/world/v-sirijskom-gorode-deraa-treti-sutki-prodolzhayutsya-narodnye-volneniya/ В сирийском городе Даръа третьи сутки продолжаются народные волнения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305212030/http://www.chaspik.spb.ru/world/v-sirijskom-gorode-deraa-treti-sutki-prodolzhayutsya-narodnye-volneniya/ |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Члены забароненай у Сірыі арганізацыі «[[Браты-мусульмане]]», што групаваліся вакол імама мячэці аль-Амары, узялі на сябе арганізацыю акцый пратэсту. [[22 сакавіка]] паліцыя адкрыла агонь па калонах маніфестантаў, якія накіроўваліся ў Дэр’а з іншых гарадоў. Як перадаў тэлеканал «Аль-Джазіра», тыя мелі намер далучыцца да пратэстоўцаў. Па паведамленні «Аль-Джазіры», хваляванні перакінуліся ў два суседніх з Дэр’а населеных пункта — Джасем і Наўі<ref name="autogenerated3" />. У ноч на [[23 сакавіка]] службы бяспекі пасля перакідання падмацаванняў штурмавалі мячэць аль-Амары<ref>[http://russian.news.cn/world/2011-03/23/c_13794751.htm В Сирии произошло нападение на санитарную машину]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Супраць удзельнікаў акцыі пратэсту ля мячэці аль-Амары быў ужыты слезацечны газ<ref name="автоссылка1" />. Сірыйскае дзяржаўнае тэлебачанне прадэманстравала запасы зброі, якія былі выяўленыя ўнутры мячэці ў ходзе штурму, — агнястрэльная зброя, гранаты, боепрыпасы<ref name="cst23311"/>. Па паведамленнях СМІ, якія спасылаюцца на прадстаўнікоў пратэстуючых, у гэты дзень у сутыкненнях з паліцыяй загінула 15 чалавек<ref name=autogenerated3>[http://www.islamrf.ru/news/world/w-news/15490/ В противостояниях сирийской полиции и манифестантов в Даръа 23 марта погибли 15 человек — оппозиция] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304094455/http://www.islamrf.ru/news/world/w-news/15490/ |date=4 сакавіка 2016 }} // ISLAM.RF от 24 марта 2011</ref>. Па ўсім горадзе былі ўсталяваныя вайсковыя блокпасты. Мабільная сувязь і інтэрнэт былі адключаныя<ref name="cst23311">{{cite news |url=http://www.suntimes.com/news/world/4472184-418/15-killed-in-clashes-in-southern-syria.html |title=15 killed in clashes in southern Syria |work=Chicago Sun-Times |date=2011-03-23 |accessdate=2017-12-13 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140125104634/http://www.suntimes.com/news/world/4472184-418/15-killed-in-clashes-in-southern-syria.html |archivedate=2014-01-25 }}</ref>. Днём па дзяржаўнаму тэлеканалу было афіцыйна абвешчана, што Башар Асад адправіў у адстаўку губернатара правінцыі<ref>[http://lenta.ru/news/2011/03/23/daraa1/ Президент Сирии уволил губернатора мятежного города] // LENTA.RU от 23 марта 2011</ref>. [[24 сакавіка]], па паведамленнях відавочцаў, да 20 тысяч жыхароў прынялі ўдзел у пахаванні ахвяраў сутыкненняў з сіламі бяспекі і паліцыяй. Сілы бяспекі былі адведзены з цэнтра горада<ref>{{Cite news|title=Anger in Syria over crackdown|work=Al Jazeera|date=2011-03-24|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201132475046579830.html|accessdate=2017-12-13}}</ref>. [[25 сакавіка]] група, якая называла сябе «Рэвалюцыя ў Сірыі 2011», размясціла ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] заклік да «народнага паўстання» па ўсёй Сірыі. Найбольш шматлікія акцыі пратэсту супраць дзеянняў уладаў адбыліся ў Дэр’а, дзе на вуліцы для ўдзелу ў пахавальных працэсіях выйшла да 100 тысяч чалавек. Сабраўшыся пасля пахавання на плошчы перад будынкам адміністрацыі губернатара правінцыі, пратэстоўцы спалілі плакат з выявай Башара Асада, пасля чаго павалілі, разбілі і спалілі статую яго бацькі — [[Хафез Асад|Хафеза Асада]]. З даху афіцэрскага клуба па прысутным была адкрыта стральба, што прывяло да новых ахвяр<ref name=cnn25311>{{Cite news|title=Dozens of Syrians reported killed in Daraa|publisher=CNN|date=originally 25 March 2011 (''now incorrectly dated'' on website as 26 April)|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/25/syria.unrest/index.html?hpt=T1|accessdate=2013-11-19|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304033600/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/25/syria.unrest/index.html?hpt=T1|url-status=dead}}</ref>. == Рэакцыя ўрада == [[Файл:VOA_Arrott_-_A_View_of_Syria,_Under_Government_Crackdown_07.jpg|thumb|200px|Сірыйскі АМАП у Дамаску.]] Яшчэ да пачатку паўстання ўрад Сірыі правёў масавыя арышты палітычных актывістаў і праваабаронцаў, якіх улады Асада аб’явілі «тэрарыстамі». Былі арыштаваныя лідары палітычнай апазіцыі Гасан аль-Наджар<ref>{{Cite news|url=http://www.elaph.com/Web/news/2011/2/629499.html|title=Arrest of leader of the Islamic Democratic movement in Syria|work=Elaph|accessdate=2011-02-12}}</ref>, Абас Абас<ref>{{cite web|url=http://free-syria.com/loadarticle.php?articleid=37788|title = Jailed prominent Syrian opposition for seven and a half years|publisher=free-syria.com|accessdate = 2011-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511191252/http://free-syria.com/loadarticle.php?articleid=37788|archivedate=2011-05-11|url-status=dead|lang=ar}}</ref> і Аднан Мустафа<ref>{{cite web|url=http://free-syria.com/loadarticle.php?articleid=37802 |title=Syrian authorities detain national identity Adnan Mustafa Abu Ammar|publisher=free-syria.com|accessdate=2011-02-12|lang=ar|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511191337/http://free-syria.com/loadarticle.php?articleid=37802|archivedate=2011-05-11}}</ref>. Пасля пачатку масавых пратэстаў урад разгарнуў кампанію арыштаў. Па паведамленнях праваабарончых груп, былі арыштаваныя дзясяткі тысяч людзей. Быў прыняты закон, які дазваляў паліцыі і спецслужбам затрымліваць падазраванага на працягу васьмі дзён без ордэра. Арыштам падвергліся, у асноўным, дзве групы насельніцтва: палітычныя актывісты і мужчыны ў гарадах, якія выклікалі найбольшыя падазрэнні ўладаў<ref name="Arrests">{{Cite news|title = Syrian Arrests Are Said to Have Snared Tens of Thousands|url = https://www.nytimes.com/2012/06/28/world/middleeast/beyond-arms-syria-uses-arrests-against-uprising.html|accessdate = 2012-08-02|work = The New York Times|date = 2012-06-27}}</ref>. Многія з затрыманых падвяргаліся катаванням, збіццю і жорсткаму абыходжанню. Па звестках Human Rights Watch, на [[3 ліпеня]] [[2012]] года дзейнічала па меншай меры 27 катавальных цэнтраў сірыйскіх спецслужбаў<ref>{{cite news|title=Syria: Torture Centers Revealed|url=https://www.hrw.org/news/2012/07/03/syria-torture-centers-revealed|accessdate=2012-08-02|publisher=Human Rights Watch|date=2012-07-03}}</ref>. Прэзідэнт Асад абвясціў апазіцыю ісламскімі тэрарыстамі ([[Такфірызм|Такфір]]), а сябе прадставіў у якасці гаранта свецкай формы праўлення<ref name="127dead">{{Cite news|title = Opposition: 127 dead as Syrian forces target civilians|url = http://articles.cnn.com/2012-04-07/middleeast/world_meast_syria-unrest_1_homs-and-hama-syrian-observatory-network-of-opposition-activists|publisher = CNN|date = 2012-04-07|accessdate = 2012-09-23|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150221022240/http://www.cnn.com/2012/04/07/world/meast/syria-unrest/index.html|archivedate = 2015-02-21}} {{Cite web |url=http://www.cnn.com/2012/04/07/world/meast/syria-unrest/index.html |title=Архіўная копія |access-date=14 верасня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150221022240/http://www.cnn.com/2012/04/07/world/meast/syria-unrest/index.html |archivedate=21 лютага 2015 |url-status= }}</ref>. У пачатку красавіка буйныя сілы бяспекі былі накіраваны супраць намётавых гарадкоў у [[Латакія|Латакіі]]. У некалькіх гарадах былі створаны сеткі блокпастоў для прадухілення дэманстрацый пратэсту. Нягледзячы на ​​гэта, масавыя пратэсты працягваліся<ref>{{Cite news|last = Oweis|first = Khaled|title = Almost 90 dead in Syria's bloodiest day of unrest|url = https://www.reuters.com/article/2011/04/22/us-syria-protests-idUSTRE73L1SJ20110422|accessdate = 2011-04-22|work = Reuters|date = 2011-04-22|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110427131621/https://www.reuters.com/article/2011/04/22/us-syria-protests-idUSTRE73L1SJ20110422|archivedate = 27 красавіка 2011|url-status = dead}}</ref>. == Саступкі == [[Файл:(Banyas_demonstration)_مظاهرات_بانياس_جمعة_الغضب_-_29_نيسان_2011.jpg|right|thumb|Дэманстрацыя апазіцыі ў г. Баніяс]] На працягу сакавіка і красавіку сірыйскі ўрад, спадзеючыся аслабіць хваляванні, прапанаваў шэраг палітычных саступак і рэформаў. Быў скарочаны прызыў у армію<ref>{{Cite news|url = https://www.reuters.com/article/2011/03/19/us-syria-idUSTRE72I22020110319|title = Syrian mourners call for revolt, forces fire tear gas|work = Reuters|date = 2011-03-19|accessdate = 2011-03-19|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150924151947/http://www.reuters.com/article/2011/03/19/us-syria-idUSTRE72I22020110319|archivedate = 24 верасня 2015|url-status = dead}}</ref> і адпраўлены ў адстаўку губернатар правінцыі Дэр’а<ref>{{Cite news|url = http://sana.sy/eng/21/2011/03/24/pr-338181.htm|title = President al-Assad Issues Decree on Discharging Governor of Daraa from His Post|work = Syrian Arab News Agency|date = 2011-03-24|accessdate = 2012-02-22|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120117183604/http://sana.sy/eng/21/2011/03/24/pr-338181.htm|archivedate = 2012-01-17}} {{Cite web |url=http://sana.sy/eng/21/2011/03/24/pr-338181.htm |title=Архіўная копія |access-date=14 верасня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117183604/http://sana.sy/eng/21/2011/03/24/pr-338181.htm |archivedate=17 студзеня 2012 |url-status= }}</ref>. Урад паабяцаў вызваліць палітвязняў, знізіць падаткі, павысіць зарплаты работнікам бюджэтнай сферы, забяспечыць больш свабоды прэсы, а таксама павялічыць магчымасці для працаўладкавання. З гэтых абяцанняў былі выкананы толькі нешматлікія<ref>{{Cite news|url = http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2011/may/31/syrians-assad-bill-fair-elections|title = Syrians are tired of Assad's 'reforms'|work = The Guardian|date = 2011-05-31|accessdate = 2013-06-08|location = London|first = Fadwa|last = al-Hatem}}</ref>. Урад пайшоў на некаторыя саступкі мусульманам-сунітам, якія складалі ў Сірыі большасць насельніцтва, а таксама некаторым нацыянальным меншасцям. Так, была адменена забарона настаўнікам насіць на працы традыцыйнае мусульманскага покрыва — нікаб. Было зачынена адзінае ў краіне казіно<ref>{{Cite news|url = http://uk.reuters.com/article/2011/04/06/uk-syria-assad-niqab-idUKTRE7353SH20110406|title = Syria lifts niqab ban, shuts casino, in nod to Sunnis|work = Reuters|date = 2011-04-06|accessdate = 14 верасня 2019|archiveurl = https://web.archive.org/web/20131016062301/http://uk.reuters.com/article/2011/04/06/uk-syria-assad-niqab-idUKTRE7353SH20110406|archivedate = 16 кастрычніка 2013|url-status = dead}}</ref>. Урад таксама прадаставіў грамадзянства тысячам сірыйскіх курдаў, якія раней мелі статус «замежнікаў»<ref name="cnnkurds">{{Cite news|url = http://articles.cnn.com/2011-04-07/world/syria.kurdish.citizenship_1_kurdish-region-kurdish-identity-stateless-kurds|title = Stateless Kurds in Syria granted citizenship|publisher = CNN|date = 2011-04-07|accessdate = 2011-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120229155818/http://articles.cnn.com/2011-04-07/world/syria.kurdish.citizenship_1_kurdish-region-kurdish-identity-stateless-kurds?_s=PM%3AWORLD|archivedate = 2012-02-29|url-status=dead }}</ref>. Адным з галоўных патрабаванняў пратэстуючых была адмена надзвычайнага становішча, якое дзейнічала ў Сірыі на працягу амаль 50 гадоў. Закон аб надзвычайным становішчы даваў ураду магчымасць адвольных арыштаў і забароны палітычнай апазіцыі. 21 красавіка 2011 года, пасля некалькіх тыдняў дэбатаў, Башар Асад падпісаў указ, які адмяняў надзвычайнае становішча<ref>{{Cite news|title = Syria's Assad ends state of emergency|first1 = Khaled Yacoub|last1 = Oweis|first2 = Mariam|last2 = Karouny|first3 = Suleiman|last3 = al-Khalidi|first4 = Sami|last4 = Aboudi|location = Beirut, Amman, Cairo|work = Reuters|date = 2011-04-21|url = https://www.reuters.com/article/2011/04/21/us-syria-idUSTRE72N2MC20110421|accessdate = 2011-04-21|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150924152541/http://www.reuters.com/article/2011/04/21/us-syria-idUSTRE72N2MC20110421|archivedate = 24 верасня 2015|url-status = dead}}</ref>. Тым не менш антыўрадавыя пратэсты працягваліся, паколькі актывісты руху лічылі абяцанні рэформаў занадта «туманнымі»<ref>{{Cite news|url = https://www.nytimes.com/2011/04/02/world/middleeast/02syria.html|title = Syrian Protesters Clash With Security Forces|date = 2011-04-01|work = The New York Times|accessdate = 2012-09-20|author = Stack, Liam}}</ref>. == Ваенныя аперацыі == === Красавік === Па меры працягу пратэстаў сірыйскі ўрад пачаў выкарыстоўваць для падаўлення пратэстаў рэгулярную армію, што стала новым этапам у эскалацыі канфлікту. 25 красавіка армія асадзіла горад Дэр’а, які з’яўляўся цэнтрам паўстання. Салдаты расстрэльвалі дэманстрантаў і абшуквалі хаты ў пошуках паўстанцаў; колькасць арыштаваных вылічалася сотнямі<ref name="NYT0425">{{Cite news|last = Shadid|first = Anthony|title = Syria Escalates Crackdown as Tanks Go to Restive City|url = https://www.nytimes.com/2011/04/26/world/middleeast/26syria.html|accessdate = 2011-04-26|work = The New York Times|date = 2011-04-25}}</ref><ref name="fivedead" />. Упершыню супраць дэманстрантаў былі задзейнічаныя танкі і снайперы<ref name="NYT0425"/>. Спецслужбы пачалі адключаць у жылых кварталах ваду, электрычнасць і тэлефонныя лініі, а таксама адбіраць муку і іншыя прадукты харчавання. Сутыкненні паміж арміяй і пратэстоўцамі, частка з якіх да таго часу была ўзброена, прывялі да гібелі сотняў людзей<ref name="fivedead">{{Cite web|url = http://www.bangkokpost.com/lite/breakingnews/235700/five-dead-in-syria-day-of-defiance|title = Five dead in 'Day of Defiance'|accessdate = 2011-05-06|url-status = dead|archiveurl = https://archive.today/20120721032939/http://www.bangkokpost.com/lite/breakingnews/235700/five-dead-in-syria-day-of-defiance|archivedate = 2012-07-21}}</ref><ref>{{Cite news|url = http://www.jpost.com/MiddleEast/Article.aspx?id=219606|title = Civilian killings in Syrian demonstrations rises to 800|accessdate = 2012-04-11|work = Jerusalemn Post|date = 2011-07-05}}</ref>. Да 5 мая большасць пратэстаў было задушана і армія была выведзена з горада, за выключэннем невялікага гарнізона. === Май === Падзеі падобныя тым, што мелі месца ў Дэр’а, адбываліся таксама ў гарадах Баніяс, Хомс, Тэль-Калах, Латакія і іншых<ref name="bbc">{{Cite news|url = http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13343540|title = Syrian army tanks 'moving towards Hama'|publisher = BBC News|date = 2011-05-05|accessdate = 2012-01-20}}</ref>. Гвалт над насельніцтвам гарадоў працягваўся і пасля заканчэння актыўных дзеянняў<ref>{{Cite news|publisher = CNN|url = http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/05/16/syria.bodies.found/index.html|date = 2011-05-16|accessdate = 2011-05-17|title = Shallow grave yields several bodies in Syrian city marked by unrest|archive-date = 20 мая 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110520041535/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/05/16/syria.bodies.found/index.html|url-status = dead}}</ref>. Па дадзеных сірыйскай арганізацыі па правах чалавека, на канец мая колькасць забітых перавышала 1000 чалавек<ref>{{Cite news|url = http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/05/2011524182251952727.html|title = Syria death toll 'surpasses 1,000'|work = Al Jazeera|date = 2011-05-24}}</ref>. === Чэрвень—ліпень === [[Файл:Syria-flag 1932-58 1961-63.svg|thumb|250px|Сцяг [[Сірыйская апазіцыя|сірыйскай апазіцыі]]]] Па меры развіцця паўстання сілы апазіцыі станавіліся больш арганізаванымі і лепш узброенымі<ref>{{Cite news|last = Dagher|first = Sam|title = In Paris, Diplomats Cheer Syria General's Defection|url = http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304141204577510124016836002.html|accessdate = 2012-07-07|work = The Wall Street Journal|date = 2012-07-06}}</ref>. Першае ўзброенае антыўрадавае выступленне мела месца 4 чэрвеня 2011 года ў горадзе Джыср аш-Шугур (правінцыя Ідліб), блізу турэцкай мяжы. Паўсталыя падпалілі ўпраўленне бяспекі пасля таго, як адтуль быў адкрыты агонь па пахавальнай працэсіі. У агні загінулі восем супрацоўнікаў бяспекі; паўсталыя занялі будынак і захапілі зброю. Сутыкненні паміж дэманстрантамі і сіламі бяспекі працягнуліся і ў наступныя дні. Некаторыя афіцэры службы бяспекі перайшлі на бок паўстанцаў пасля таго, як супрацоўнікі тайнай паліцыі пакаралі смерцю салдат, якія адмовіліся страляць у мірных грамадзян. 6 чэрвеня суніцкая міліцыя і салдаты-перабежчыкі зрабілі засаду на калону сіл бяспекі, якая накіроўвалася ў горад. Баючыся помсты арміі, члены міліцыі і перабежчыкі, а таксама каля 10 тыс. жыхароў горада беглі праз турэцкую мяжу<ref name="ISW 2011" />. У чэрвені і ліпені пратэсты працягваліся па меры таго, як урадавыя войскі пашыралі свае аперацыі, адкрываючы агонь па дэманстрантах і выкарыстоўваючы супраць дэманстрантаў танкі. У пачатку чэрвеня аблозе падвергліся гарады Растан і Тэль-Біса, а таксама горад Маарэт-эн-Нуман<ref>{{Cite news|title = Syrian forces take over northwestern town of Maaret al-Numan|url = http://www.haaretz.com/news/middle-east/syrian-forces-take-over-northwestern-town-of-maaret-al-numan-1.368250|publisher = Haaretz|date = 2011-06-17|access-date = 14 верасня 2019|archive-date = 13 мая 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20130513231651/http://www.haaretz.com/news/middle-east/syrian-forces-take-over-northwestern-town-of-maaret-al-numan-1.368250|url-status = dead}}</ref>. 30 чэрвеня масавыя пратэсты ўспыхнулі ў Алепа — найбуйнейшым горадзе Сірыі<ref>{{Cite news|url = http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13977689|title = Syria unrest: Protests in Aleppo as troops comb border|publisher = BBC News|date = 2011-06-30|accessdate = 2012-01-20}}</ref>. 3 ліпеня армія ўжыла танкі ў Хаме, пасля таго, як у горадзе адбылася масавая дэманстрацыя супраць Башара Асада<ref name="autogenerated1">{{Cite news|url = http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13988701|title = Syria: 'Hundreds of thousands' join anti-Assad protests|publisher = BBC|date = 2011-07-01|accessdate = 2011-08-03}}</ref>. 29 ліпеня група афіцэраў-дэзертыраў абвясціла аб стварэнні Свабоднай сірыйскай арміі, у якую ўвайшлі былыя сірыйскія вайскоўцы, якія перайшлі на бок паўстанцаў. ССА абвясціла сваёй мэтай адхіленне Башара Асада ад улады. З самага пачатку беспарадкаў Турцыя аказвала актыўную дапамогу апанентам Башара Асада. Улетку некалькі тысяч праціўнікаў рэжыму і членаў іх сем’яў знайшлі прытулак на тэрыторыі Турцыі. Прэзідэнт [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] раскрытыкаваў сірыйскія ўлады, назваўшы іх дзеянні «жахлівымі»<ref name="гл2" />. == Заўвагі == {{reflist}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Сакавік 2011 года]] [[Катэгорыя:Красавік 2011 года]] [[Катэгорыя:Май 2011 года]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2011 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 2011 года]] [[Катэгорыя:2011 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:Акцыі пратэсту]] 1uufq8m7zgg1nmjblqx2v3wjdhsvqk1 0 620105 5158717 5033538 2026-06-27T01:01:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158717 wikitext text/x-wiki '''Гіберэліны''' — група [[Фітагармоны|фітагармонаў]], што па хімічнай прыродзе з’яўляюцца [[Тэрпеноіды|дытэрпеноідамі]]. У раслін адказваюць за прарастанне насення, красаванне і падаўжэнне сцябла. Знойдзены не толькі ў раслін, а таксама ў бактэрый, грыбоў, папарацяў, зялёных і бурых водарасцяў. У [[Вышэйшыя расліны|вышэйшых раслін]] амаль цалкам змяшчаюцца ў маладых тканках, здольных да [[фотасінтэз]]у. З’яўляюцца антаганістамі [[Абсізавая кіслата|абсізавай кіслаты]] і [[Цытакініны|цытакінінаў]]. == Гісторыя адкрыцця == У Японіі раней было пашырана захворванне рысу, пры якім расада пашкоджаных хваробай раслін апераджала ў росце здаровы рыс, але каласы вырасталі выродлівымі, і ў іх адсутнічала зерне. У 1926 быў апісаны ўзбуджальнік хваробы — грыб Gibberella fujikuroi. Высветлілася, што сімптомы хваробы можна выклікаць вадкасцю, у якой рос грыб. Рэчыва, якое спрыяла хваробе, назвалі гіберэлінам. У 1930 годзе японскія хімікі вылучылі [[гіберэлін А1]] у крышталічным выглядзе і прапанавалі структурную формулу. Даследаванні працягнулі некалькі груп даследчыкаў з Англіі і ЗША, і да 1955 года структура першага з гіберэлінаў была канчаткова ўсталявана<ref name="chub-7.2.5.1">[https://web.archive.org/web/20070118055954/http://herba.msu.ru/russian/departments/physiology/spezkursi/chub/7-2-5-1.html 7.2.5.1. Гиббереллины – гормоны листа. История открытия] // В. В. Чуб. Рост и развитие растений {{ref-ru}}</ref>. == Класіфікацыя == На 2003 год было вядома 126 гіберэлінаў<ref name="HeddenSponsel2015">{{Cite journal|author1=Hedden P.|author2=Sponsel V.|title=A Century of Gibberellin Research|journal=Journal of Plant Growth Regulation|year=2015|volume=34 (4)|pages=740-760}}</ref>, з іх каля 100 сустракаюцца ў вышэйшых раслінах<ref name="chub-7.2.5.1"/>. Большасць гіберэлінаў — гэта [[карбонавыя кіслоты]], таму хімічныя скарачэнні запісваюцца ў выглядзе GAn (''Gibberellic acid'', дзе n — адпаведны індэкс). Найбольш актыўнымі гіберэлінамі з’яўляюцца GA1 ([[гіберэлін А1]]), GA3 ([[гіберэлінавая кіслата]]), GA4 і GA7; меней актыўныя — GA5 і GA6. Астатнія прадстаўнікі ў большасці выкарыстоўваюцца раслінамі ў якасці папярэднікаў у біясінтэзе больш актыўных гіберэлінаў. Таксама гіберэліны падзяляюцца на С19-гіберэліны (утрымліваюць 19 атамаў вугляроду) і С20-гіберэліны (утрымліваюць 20 атамаў вугляроду). <gallery perrow="2"> File:Gibberellin A1.svg|<center>[[Гіберэлін A1]] (GA1)</center> File:Gibberellic acid.svg|<center>[[Гіберэлінавая кіслата]] (GA3)</center> </gallery> == Біясінтэз == Папярэднікам усіх гіберэлінаў з’яўляецца энт-каурэн, які ствараецца ў пластыдзе з геранілгераніл дыфасфата (GGDP): # Сінтэз энт-капаліл дыфасфата (ent-CDP) з GGDP (фермент: энт-капалілдыфасфат-сінтэтаза (CPS)) # Сінтэз энт-каурэна з ent-CDP (фермент: энт-каурэн-сінтэтаза (KS)) # Сінтэз энт-каурэніёла з энт-каурэна (фермент: энт-каурэн-аксідаза (KO)) # Сінтэз энт-каурэніяля з энт-каурэніёла (фермент: КО) # Сінтэз энт-каурэнавай кіслаты з энт-каурэніяля (фермент: КО) # Сінтэз энт-7α-гідроксікаурэнавай кіслаты з энт-каурэнавай кіслаты (фермент: аксідаза энт-каурэнавай кіслаты (KAO)) # Сінтэз GA12-альдэгіда з энт-7α-гідроксікаурэнавай кіслаты (фермент: КАО) # Сінтэз GA12 з GA12-альдэгіда (фермент: КАО)<ref name="HeddenSponsel2015"/> Далей з GA12 пры дапамозе ферментаў-аксідаз GAnOx (дзе n: 2, 3, 13, 20) сінтэзуюцца ўсе астатнія гіберэліны. Першыя 2 стадыі адбываюцца ў [[Пластыды|пластыдзе]], астатнія — у [[Цытаплазма|цытаплазме]]. <gallery perrow="2"> File:Geranylgeranyl pyrophosphate.png|<center>[[Геранілгераніл дыфасфат]] (GGDP)</center> File:Ent-Kauren.svg|<center>[[Энт-каурэн]]</center> </gallery> [[Біясінтэз]] гіберэлінаў кантралюецца многімі фактарамі. Прыкладам, пачатковыя стадыі біясінтэзу знаходзяцца пад кантролем на пэўных стадыях развіцця расліны. Пераход ад GA12 ці GA53 да GA9 ці GA20 залежыць ад [[фотаперыяд]]у і ад канцэнтрацыі [[Аўксіны|аўксінаў]]. У гэтай частцы метабалізму рэгулюецца пераход да красавання пад дзеяннем гіберэлінаў. На пераход ад GA9 і GA20 да больш актыўных GA4 і GA1 уплываюць як аўксіны, так і чырвонае святло. Гэта стадыя біясінтэзу знаходзіцца пад кантролем пры прарастанні насення. Як і большасць раслінных гармонаў, гіберэліны могуць ствараць кан’югаты з цукрамі, утвараючы неактыўныя [[гліказіды]] (запасныя формы гіберэлінаў). Таксама ў раслінах існуюць [[Ферменты|аксідазы]], якія незваротна перетвараюць гіберэліны ў неактыўныя рэчывы. Гіберэліны маюць зніжаную ўстойлівасць, асабліва да кіслотнага ці шчолачнага асяроддзя. == Функцыі == Адной з найбольш важных функцый гіберэлінаў з’яўляецца рэгуляванне зацвітання раслін. Звычайна канцэнтрацыя гіберэлінаў павялічваецца пры падаўжэнні дня. Для многіх раслін красаванне кантралюецца фотаперыядам. Віды, што красуюць пры доўгім дні, можна прымусіць красаваць з дапамогай гіберэлінаў, але вынік шмат у чым будзе залежаць ад уласнай фізіялогіі той ці іншай расліны. Другая важная функцыя гіберэлінаў — стымуляцыя прарастання насення. Вядома, што сонныя пупышкі і насенне шэрага відаў можна вывесці са стану супакою дзеяннем зніжаных тэмператур. Таксама для прарастання насення некаторых відаў патрэбна дзеянне святла. Абодва гэтыя фактары можна замяніць апрацоўкай гіберэлінамі<ref name="ecosoil">[http://eco-soil.ru/?p=74#more-74 О. Безуглова. Гиббереллины]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Пры прарастаніі насення выяўляецца атрагіруючы{{слова?}} эфект гіберэлінаў. У самым пачатку для прарастання насенне выкарыстоўвае назапашаныя ў ім рэчывы (крухмал, бялкі і інш.). Гіберэліны спрыяюць сінтэзу [[Амілазы|амілаз]]<ref>{{Cite journal|author=D. E. Bilderback|title=A Simple Method to Differentiate between α- and β-Amylase|url=https://archive.org/details/sim_plant-physiology_1973-03_51_3/page/n175|journal=Plant Physiology|year=1973|volume=51|issue=3|pages=594—595}}</ref>, ферментаў, што гідралізуюць [[крухмал]] да больш даступных для спажывання цукраў: [[Мальтоза|мальтозы]] і [[Глюкоза|глюкозы]]. Гэты працэс вельмі важны для броварства. Каб атрымаць піва, насенне ячменю прарошчваюць, чакаюць, калі крухмал разбурыцца, а потым выварваюць праросткі ў кіпені. Экстракт упарваюць і атрымліваюць цёмную салодкую масу — солад. Якасць соладу залежыць ад жыццяздольнасці зародкаў і ад таго, наколькі добра яны выпрацоўваюць гіберэліны. Каб палепшыць якасць соладу і паменшыць час [[гідроліз]]у, дастаткова апрацаваць насенне слабым растворам гіберэлінаў. Прычым нават наяўнасць зародка не абавязковая: адломкі насення таксама прыдатныя для вытворчасці соладу. Канцэнтрацыя гіберэлінаў уплывае на праяву полу раслін. Аднак вынік залежыць ад віду, лініі і вонкавых акалічнасцяў, пры якіх праводзіцца апрацоўка<ref name="chub-7.2.5.5">[https://web.archive.org/web/20070118060034/http://herba.msu.ru/russian/departments/physiology/spezkursi/chub/7-2-5-5.html 7.2.5.5. Гиббереллин и проявление пола у растений] // В. В. Чуб. Рост и развитие растений {{ref-ru}}</ref>. Апрацоўка гіберэлінамі выклікае ўзмацненне закладкі мужчынскіх кветак на агурках. Гармонам-антаганістам у гэтым эксперыменце выступае [[Цытакініны|цытакінін]], які выклікае ўтварэнне жаночых кветак<ref name="chub-7.2.5.5"/>. == Атрыманне == Гіберэліны атрымліваюць галоўным чынам мікрабіялагічным спосабам з прадуктаў жыццядзейнасці грыбоў роду Fusarium. == Ужыванне == Гіберэліны ўжываюць у практыцы раслінаводства для павелічэння выхаду валакна канопляў і лёну, для павелічэння памераў ягад безнасенных сартоў вінаграду, для павышэння ўраджайнасці траў, стымуляцыі прарастання насення, клубняў (бульба) і інш. Ужываюць гіберэліны і пры гадоўлі цытрусавых<ref name="ecosoil"/>. Апрацоўка гэтымі фітагармонамі апельсінавых дрэваў перад красаваннем выраўноўвае інтэнсіўнасць плоданашэння па гадах, што ў канчатковым выніку вядзе да павышэння ўраджайнасці. Апрацоўка гіберэлінамі стымулюе рост парасткаў чайнага куста і павялічвае ў лісці ўтрыманне [[Таніны|таніну]]<ref name="ecosoil"/>. Для паскоранага паспявання таматаў, чарэшні, яблыкаў, а таксама для прадухілення вылягання зёлкавых культур расліны апрацоўваюць рэчывамі-[[Рэтэрданты|рэтардантамі]], што спыняюць дзеянне гіберэлінаў. {{зноскі}} {{reflist}} == Літаратура == * {{БелЭн|5|||214}} * Смит В., Бочков Л., Кейпл Р. Органический синтез. Наука и искусство. — М.: Мир, 2001. — С. 20-21. {{ref-ru}} * Баранаў М. І., Каўбаса М. П. Фізіялогія раслін з асновамі мікрабіялогіі. — М.: БДТУ, 2012. — С. 80. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070118055954/http://herba.msu.ru/russian/departments/physiology/spezkursi/chub/7-2-5-1.html 7.2.5.1. Гиббереллины – гормоны листа. История открытия] // В. В. Чуб. Рост и развитие растений {{ref-ru}} * [http://eco-soil.ru/?p=74#more-74 О. Безуглова. Гиббереллины]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Карбонавыя кіслоты]] [[Катэгорыя:Фітагармоны]] [[Катэгорыя:Оксікіслоты]] d7acl35y1vp1n4vdyqye7l4f9lypjhd 0 630642 5158808 4660753 2026-06-27T11:34:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158808 wikitext text/x-wiki {{Іерарх | імя = Епіскап Данііл | арыгінал імя = | імя пры нараджэнні = Мікалай Парфіравіч Юзьвюк | арыгінал імя пры нараджэнні = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | тытул = Архіепіскап [[Пінская і Лунінецкая епархія|Пінскі і Палескі]] | парадак = | царква = | абранне = | інтранізацыя = | перыядпачатак = 30 снежня 1945 | перыядканец = 18 кастрычніка 1950 | папярэднік = [[Анісіфар (Панамароў)]] | пераемнік = [[Паісій (Абразцоў)]] | тытул_2 = Епіскап [[Ковенскае вікарыяцтва|Ковенскі]],<br> вікарый [[Віленская і Літоўская епархія|Літоўскай епархіі]] | царква_2 = | абшчына_2 = | абранне_2 = | інтранізацыя_2 = | перыядпачатак_2 = 26 красавіка 1942 | перыядканец_2 = 30 снежня 1945 | папярэднік_2 = [[Елеўферый (Богаяўленскі)]] | пераемнік_2 = вікарыяцтва скасавана | тытул_3 = | царква_3 = | абшчына_3 = | абранне_3 = | інтранізацыя_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | бацька = | маці = | адукацыя = | прыняцце манаства = | сан = | дыякан = | святар = | хіратонія = | дзеці = | узнагароды = | Commons = }} {{цёзкі2|Юзьвюк}} '''Епіскап Данііл''' (свецкае імя: '''Мікалай Парфіравіч Юзьвюк'''; {{ДН|14|10|1880}}, [[Дзмітровічы]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкі павет]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|27|8|1965}}, [[Алэксандрыўка (Адэская вобласць)|Алэксандрыўка]], [[Украіна]]) — праваслаўны архірэй. Епіскап [[Ковенскае вікарыяцтва|Ковенскі]], вікарый [[Віленская і Літоўская епархія|Літоўскай епархіі]] (1942—1945), архіепіскап [[Пінская і Лунінецкая епархія|Пінскі і Палескі]] (1945—1950). == Біяграфія == З сям’і [[Псаломшчык|псаломшчыка]], брат вядомага царкоўнага дзеяча, дэпутата [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думы]] [[Уладзімір Парфір’евіч Юзьвюк|Уладзіміра Юзьвюка]]. Скончыў духоўнае вучылішча і [[Літоўская духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]]. Выкладаў у духоўных навучальных установах. У 1914 годзе паступіў на юрыдычныя курсы ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]]. Пасля 1917 года на грамадзянскай рабоце ў [[Харкаў|Харкаве]], потым пераехаў у [[Вільнюс|Вільню]]. У 1925—1939 гадах выхавацель-выкладчык [[Літоўская духоўная семінарыя|Віленскай духоўнай семінарыі]]. З 1939 года — сакратар мітрапаліта [[Віленская і Літоўская епархія|Літоўскага і Віленскага]] Елеўферыя (Богаяўленскага). У 1942 годзе пастрыжаны ў іераманаха, узведзены ў сан архімандрыта. Пасвечаны ў епіскапа Ковенскага. У 1942 годзе прысутнічаў на з’ездзе праваслаўных архірэеў Прыбалтыкі ў [[Рыга|Рызе]]. У маі 1944 года ўзведзены ў сан [[архіепіскап]]а і прызначаны часовым кіруючым Віленскай і Літоўскай епархіяй з правам кіравання экзархатам. У канцы 1944 — пачатку 1945 гадоў жыў у [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. У маі 1945 года знаходзіўся ў лагеры для перамешчаных асобаў (Displaced Person). 30 снежня 1945 года прызначаны архіепіскапам [[Пінская і Лунінецкая епархія|Пінскім і Брэсцкім]]. Са снежня 1948 года да лета 1950 года — архіепіскап Пінскі і Палескі. Арыштаваны 25 жніўня 1950 года ў [[Пінск]]у. Асуджаны 2 снежня 1950 года дa 25 гадоў ППК з канфіскацыяй маёмасці. З другой паловы 1950-х галоў жыў у мужчынскім манастыры ў горадзе [[Ізмаіл]] [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]]. З лістапада 1964 года — у Міхайлаўскім жаночым манастыры ў сяле [[Алэксандрыўка (Адэская вобласць)|Аляксандраўка]] Адэскага раёна. Рэабілітаваны 21 жніўня 1989 УКДБ Брэсцкай вобласці<ref>{{Cite web |url=http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-pravaslaynyya/tom-i?id=21807&fbclid=IwAR0OGYKe3o7VPAQyU4S0aMuQkJKOf3EsN75YH7Y2GRTkllE7NB-EVI5RYso |title=ДАНІІЛ (ЮЗЬВЮК) |access-date=1 лютага 2020 |archive-date=11 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251211180054/http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-pravaslaynyya/tom-i?id=21807&fbclid=IwAR0OGYKe3o7VPAQyU4S0aMuQkJKOf3EsN75YH7Y2GRTkllE7NB-EVI5RYso |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.belapc.org/litaratura/mikola-volacic-vaclau-panucevic---belaruskaa-autakefalnaa-pravaslaunaa-carkva/8-pavarotnaa-balsavickaa-akupacya-belarusi?fbclid=IwAR2MCnjnIiO-GwQgT8CqPzQeNDzAChtDHBMAVw8oagLtQU0n-14q2yp27Zs Паваротная бальшавіцкая акупацыя Беларусі]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Герман (Роснянский), иером.'' Архиепископ Даниил: (Некролог) // Журнал Московской Патриархии. 1965. — № 11. — С. 22—24. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя праваслаўныя святары|1|Данііл (Юзьвюк)}} * {{Праваслаўная энцыклапедыя|171266|ДАНИИЛ|14|91-92|Свящ. Феодор Кривонос, М. В. Шкаровский}} [[Катэгорыя:Віленская і Літоўская епархія]] [[Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Епіскапы пінскія і лунінецкія]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кобрынскім раёне]] 5815ozbb47p8calo3cyd4x7mo5czbel 0 630865 5158703 4210872 2026-06-26T23:36:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158703 wikitext text/x-wiki {{Іерарх | імя = Гурый (Ягораў) | імя пры нараджэнні = Вячаслаў Міхайлавіч Ягораў | выява = | апісанне выявы = | тытул = | царква = | абранне = | інтранізацыя = | перыядпачатак = | перыядканец = | папярэднік = | пераемнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | прыняцце манаства = | сан = | хіратонія = | узнагароды = }} '''Епіскап Гурый''' (свецкае імя: '''Вячаслаў Міхайлавіч Ягораў'''; {{ДН|13|7|1891}}, [[Наўгародская губерня]] — {{ДС|12|7|1965}}, [[Сімферопаль]]) — праваслаўны дзеяч, мітрапаліт. == Біяграфія == Скончыў Санкт-Пецярбургскае Пятроўскае камерцыйнае вучылішча (1911), [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскую духоўную акадэмію]] са ступенню кандыдата багаслоўя (1917). З 1914 года па 1915 год служыў на фронце братам міласэрнасці. Пастрыжаны ў манашаскі сан (1915), рукапаложаны ў іерадыякана, іераманаха. Прыняты ў брацію Аляксандра-Неўскай лаўры. Узведзены ў сан архімандрыта (1922). З 1925 года настаяцель Лаўрскай кінавіі, загадчык багаслоўска-пастырскага вучылішча. З 1926 года настаяцель Кіеўскага падвор’я ў Ленінградзе. З 1933 года 1943 год знаходзіўся ў Салавецкім і іншых канцлагерах [[ГУЛАГ]]а. У 1944 годзе настаяцель Самаркандскага сабора, в.а. сакратара Ташкенцкай епархіі. У 1945 годзе прызначаны намеснікам Свята-Троіцкай Сергіевай лаўры. Узнагароджаны правам нашэння двух крыжоў (1946). Хіратанісаны ў [[Масква|Маскве]] 25 жніўня 1946 года ў епіскапа Ташкенцкага і Сярэднеазіяцкага. 25 лютага 1952 года ўзнагароджаны санам [[Архіепіскап|архіепіскапа]]. З 26 студзеня 1953 года архіепіскап Саратаўскі і Сталінградскі, часова кіруючы Астраханскай епархіяй. З 31 ліпеня 1954 года архіепіскап Чарнігаўскі і Нежынскі, з 19 кастрычніка 1955 года Днепрапятроўскі і Запарожскі. 21 мая 1959 года ўзведзены ў сан мітрапаліта і прызначаны на [[Мінская епархія|Мінска-Беларускую]] кафедру. З 19 верасня 1960 года мітрапаліт Ленінградскі і Ладажскі, пастаянны член Свяшчэннага Сінода. З лістапада 1961 года мітрапаліт Сімферопальскі і Крымскі<ref>{{Cite web |url=http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-pravaslaynyya/tom-i?id=21783 |title=ГУРЫЙ (ЯГОРАЎ) |access-date=3 лютага 2020 |archive-date=30 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130070323/http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-pravaslaynyya/tom-i?id=21783 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Наўгародскай вобласці]] [[Катэгорыя:Епіскапы мінскія]] [[Катэгорыя:Епіскапы брэсцкія і кобрынскія]] [[Катэгорыя:Мітрапаліты Рускай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Вязні Белбалтлага]] [[Катэгорыя:Епіскапы Ташкенцкія]] fx13bsf3yzkvn8dkh6vwxnfltvs572k 828 634739 5158802 4623551 2026-06-27T10:55:11Z ~2026-37018-18 170359 5158802 json application/json { "aa": [ "Афарская" ], "ab": [ "Абхазская", "Абхазская мова" ], "ace": [ "Ачэхская" ], "ady": [ "Адыгейская" ], "af": [ "Афрыкаанс", "Вікіпедыя на афрыкаанс" ], "ak": [ "Акан" ], "als": [ "Алеманская" ], "alt": [ "Паўднёваалтайская" ], "am": [ "Амхарская", "Амхарская мова" ], "ami": [ "Аміская" ], "an": [ "Арагонская", "Арагонская Вікіпедыя" ], "ang": [ "Старажытнаанглійская", "Старажытнаанглійская мова" ], "anp": [ "Ангіка" ], "ar": [ "Арабская", "Арабская Вікіпедыя" ], "arc": [ "Арамейская", "Арамейскія мовы" ], "ary": [ "Мараканская арабская" ], "arz": [ "Егіпецкая арабская", "Егіпецкая арабская Вікіпедыя" ], "as": [ "Асамская", "Асамская мова" ], "ast": [ "Астурлеонская", "Астурлеонская Вікіпедыя" ], "atj": [ "Атыкамек" ], "av": [ "Аварская", "Аварская мова" ], "avk": [ "Катава" ], "awa": [ "Авадхі" ], "ay": [ "Аймара", "Аймара (мова)" ], "az": [ "Азербайджанская", "Азербайджанская Вікіпедыя" ], "azb": [ "Паўднёваазербайджанская", "Паўднёваазербайджанская Вікіпедыя" ], "ba": [ "Башкірская", "Башкірская мова" ], "ban": [ "Балійская", "Балійская мова" ], "bar": [ "Баварская", "Баварскі дыялект" ], "bat-smg": [ "Жамойцкая", "Жамойцкая Вікіпедыя" ], "bbc": [ "Тоба-батакская" ], "bcl": [ "Бікольская" ], "be": [ "Беларуская", "Беларуская Вікіпедыя" ], "be-tarask": [ "Беларуская (тарашкевіца)", "Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)" ], "bew": [ "Бетаві" ], "bg": [ "Балгарская", "Балгарская Вікіпедыя" ], "bh": [ "Біхарская" ], "bi": [ "Біслама", "Біслама" ], "bjn": [ "Банджарская" ], "blk": [ "Пао" ], "bm": [ "Бамана" ], "bn": [ "Бенгальская", "Бенгальская Вікіпедыя" ], "bo": [ "Тыбецкая", "Тыбецкая мова" ], "bpy": [ "Бішнупрыя-маніпуры", "Бішнупрыя-маніпуры" ], "br": [ "Брэтонская", "Брэтонская мова" ], "bs": [ "Баснійская", "Баснійская Вікіпедыя" ], "bug": [ "Бугійская" ], "bxr": [ "Бурацкая", "Бурацкая мова" ], "ca": [ "Каталанская", "Каталонская Вікіпедыя" ], "cbk-zam": [ "Чабакана" ], "cdo": [ "Усходнеміньская" ], "ce": [ "Чачэнская", "Чачэнская Вікіпедыя" ], "ceb": [ "Себуанская", "Себуанская Вікіпедыя" ], "ch": [ "Чамора" ], "cho": [ "Чакта" ], "chr": [ "Чэрокі", "Чэрокі (мова)" ], "chy": [ "Шаенская" ], "ckb": [ "Сарані", "Курдская мова" ], "co": [ "Карсіканская", "Карсіканская мова" ], "cr": [ "Кры" ], "crh": [ "Крымскататарская", "Крымскататарская мова" ], "cs": [ "Чэшская", "Чэшская Вікіпедыя" ], "csb": [ "Кашубская", "Кашубская Вікіпедыя" ], "cu": [ "Стараславянская", "Стараславянская Вікіпедыя" ], "cv": [ "Чувашская", "Чувашская Вікіпедыя" ], "cy": [ "Валійская", "Валійская Вікіпедыя" ], "da": [ "Дацкая", "Дацкая Вікіпедыя" ], "dag": [ "Дагбані" ], "de": [ "Нямецкая", "Нямецкая Вікіпедыя" ], "dga": [ "Паўднёвая дагары" ], "din": [ "Дзінка" ], "diq": [ "Зазакі", "Зазакі" ], "dsb": [ "Ніжнялужыцкая", "Ніжнялужыцкая Вікіпедыя" ], "dtp": [ "Цэнтральная дусунская" ], "dty": [ "Дацыялі" ], "dv": [ "Дывехі", "Дывехі (мова)" ], "dz": [ "Дзонг-кэ", "Дзонг-кэ" ], "ee": [ "Эвэ" ], "el": [ "Грэчаская", "Грэчаская Вікіпедыя" ], "eml": [ "Эміліяна-раманьёльская" ], "en": [ "Англійская", "Англійская Вікіпедыя" ], "eo": [ "Эсперанта", "Вікіпедыя на эсперанта" ], "es": [ "Іспанская", "Іспанская Вікіпедыя" ], "et": [ "Эстонская", "Эстонская Вікіпедыя" ], "eu": [ "Баскская", "Баскская Вікіпедыя" ], "ext": [ "Эстрэмадурская" ], "fa": [ "Персідская", "Персідская Вікіпедыя" ], "fat": [ "Фанці" ], "ff": [ "Фула" ], "fi": [ "Фінская", "Фінская Вікіпедыя" ], "fiu-vro": [ "Выруская", "Выруская мова" ], "fj": [ "Фіджыйская", "Фіджыйская мова" ], "fo": [ "Фарэрская", "Фарэрская мова" ], "fon": [ "Фон" ], "fr": [ "Французская", "Французская Вікіпедыя" ], "frp": [ "Франкаправансальская", "Франкаправансальская мова" ], "frr": [ "Паўночнафрызская", "Паўночнафрызская мова" ], "fur": [ "Фрыульская", "Фрыульская мова" ], "fy": [ "Заходнефрызская", "Заходнефрызская мова" ], "ga": [ "Ірландская", "Ірландская Вікіпедыя" ], "gag": [ "Гагаузская", "Гагаузская мова" ], "gan": [ "Гань" ], "gcr": [ "Гвіянская крэольская" ], "gd": [ "Шатландская гэльская", "Шатландская гэльская мова" ], "gl": [ "Галісійская", "Галісійская Вікіпедыя" ], "glk": [ "Гілянская" ], "gn": [ "Гуарані", "Гуарані (мова)" ], "gom": [ "Канкані" ], "gor": [ "Гарантала" ], "got": [ "Гоцкая", "Гоцкая мова" ], "gpe": [ "Ганская крэольская" ], "gu": [ "Гуджараці", "Гуджараці" ], "guc": [ "Гуахіро" ], "gur": [ "Фарэфарэ" ], "guw": [ "Гун" ], "gv": [ "Мэнская", "Мэнская мова" ], "ha": [ "Хаўса" ], "hak": [ "Хака" ], "haw": [ "Гавайская", "Гавайская мова" ], "he": [ "Іўрыт", "Вікіпедыя на іўрыце" ], "hi": [ " Хіндзі", "Вікіпедыя на хіндзі" ], "hif": [ "Фіджыйская хіндзі", "Фіджыйская мова" ], "ho": [ "Хіры-мантачу" ], "hr": [ "Харвацкая", "Харвацкая Вікіпедыя" ], "hsb": [ "Верхнелужыцкая" ], "ht": [ "Гаіцянская крэольская", "Гаіцянская Вікіпедыя" ], "hu": [ "Венгерская", "Венгерская Вікіпедыя" ], "hy": [ "Армянская", "Армянская Вікіпедыя" ], "hyw": [ "Заходнеармянская" ], "hz": [ "Герэра" ], "ia": [ "Інтэрлінгва", "Інтэрлінгва" ], "iba": [ "Ібан" ], "id": [ "Інданезійская", "Інданезійская Вікіпедыя" ], "ie": [ "Акцыдэнталь", "Акцыдэнталь" ], "ig": [ "Ігба", "Ігба (мова)" ], "igl": [ "Ігала" ], "ii": [ "Носу" ], "ik": [ "Інупіяк" ], "ilo": [ "Ілаканская" ], "inh": [ "Інгушская", "Інгушская мова" ], "io": [ "Іда", "Іда" ], "is": [ "Ісландская", "Ісландская Вікіпедыя" ], "isv": [ "Міжславянская", "Міжславянская мова" ], "it": [ "Італьянская", "Італьянская Вікіпедыя" ], "iu": [ "Інуктытут" ], "ja": [ "Японская", "Японская Вікіпедыя" ], "jam": [ "Ямайская крэольская" ], "jbo": [ "Ложбан", "Ложбан" ], "jv": [ "Яванская", "Яванская мова" ], "ka": [ " Грузінская", "Грузінская Вікіпедыя" ], "kaa": [ "Каракалпакская", "Каракалпакская мова" ], "kab": [ "Кабільская" ], "kai": [ "Карай-карай" ], "kbd": [ "Кабардзіна-чаркеская" ], "kbp": [ "Каб’е" ], "kg": [ "Конга", "Конга (мова)" ], "kge": [ "Комерынг" ], "khw": [ "Кхавар" ], "ki": [ "Кікую" ], "kj": [ "Кваньяма" ], "kk": [ "Казахская", "Казахская Вікіпедыя" ], "kl": [ "Грэнландская", "Грэнландская мова" ], "km": [ "Кхмерская", "Кхмерская мова" ], "kn": [ "Канада", "Канада (мова)" ], "knc": [ "Цэнтральная кануры" ], "ko": [ "Карэйская", "Карэйская Вікіпедыя" ], "koi": [ "Комі-пярмяцкая" ], "kr": [ "Кануры" ], "krc": [ "Карачаева-балкарская" ], "ks": [ "Кашмірская", "Кашмірская мова" ], "ksh": [ "Рыпуарская" ], "ku": [ "Курдская", "Курдская мова" ], "kv": [ "Комі", "Комі мова" ], "kw": [ "Корнская", "Корнская мова" ], "ky": [ "Кіргізская", "Кіргізская Вікіпедыя" ], "la": [ "Лацінская", "Лацінская Вікіпедыя" ], "lad": [ "Сефардская", "Сефардская мова" ], "lb": [ "Люксембургская", "Люксембургская мова" ], "lbe": [ "Лакская" ], "lez": [ "Лезгінская", "Лезгінская мова" ], "lfn": [ "Лінгва франка нова" ], "lg": [ "Луганда", "Луганда" ], "li": [ "Лімбургская" ], "lij": [ "Лігурская" ], "lld": [ "Ладзінская" ], "lmo": [ "Ламбардская" ], "ln": [ "Лінгала", "Лінгала" ], "lo": [ "Лаоская", "Лаоская мова" ], "lrc": [ "Паўночналурская" ], "lt": [ "Літоўская", "Літоўская Вікіпедыя" ], "ltg": [ "Латгальская", "Латгальская Вікіпедыя" ], "lv": [ "Латышская", "Латышская Вікіпедыя" ], "lzh": [ "Вэньянь" ], "mad": [ "Мадурская", "Мадурская мова" ], "mai": [ "Майтхілі" ], "map-bms": [ "Баньюмасанская" ], "mdf": [ "Макшанская", "Макшанская мова" ], "mg": [ "Малагасійская", "Малагасійская Вікіпедыя" ], "mh": [ "Маршальская" ], "mhr": [ "Лугавамарыйская" ], "mi": [ "Маары", "Маары (мова)" ], "min": [ "Мінангкабау", "Вікіпедыя на мове мінангкабау" ], "mk": [ "Македонская", "Македонская Вікіпедыя" ], "ml": [ "Малаялам", "Малаялам" ], "mn": [ "Мангольская", "Мангольская мова" ], "mni": [ "Маніпуры" ], "mnw": [ "Монская" ], "mo": [ "Малдаўская", "Малдаўская мова" ], "mr": [ "Маратхі", "Маратхі (мова)" ], "mrj": [ "Горнамарыйская" ], "ms": [ "Малайская", "Малайская Вікіпедыя" ], "mt": [ "Мальтыйская", "Мальтыйская мова" ], "mus": [ "Крыкская" ], "mwl": [ "Мірандская" ], "my": [ "Бірманская", "Бірманская мова" ], "myv": [ "Эрзянская", "Эрзянская мова" ], "mzn": [ "Мазандэранская" ], "na": [ "Наўруанская" ], "nah": [ "Астэкская", "Астэкскія мовы" ], "nan": [ "Паўднёваміньская", "Паўднёваміньская Вікіпедыя" ], "nap": [ "Неапалітанская", "Неапалітанская Вікіпедыя" ], "nds": [ "Ніжненямецкая", "Ніжненямецкая мова" ], "nds-nl": [ "Нідэрландская ніжнесаксонская" ], "ne": [ "Непальская", "Непальская мова" ], "new": [ "Неварская", "Неварская мова" ], "ng": [ "Ндонга" ], "nia": [ "Ніас" ], "nl": [ "Нідэрландская", "Нідэрландская Вікіпедыя" ], "nn": [ "Нарвежская (нюнорск)", "Нарвежская Вікіпедыя (нюнорск)" ], "no": [ "Нарвежская (букмал)", "Нарвежская Вікіпедыя (букмал)" ], "nov": [ "Навіяль", "Навіяль" ], "nqo": [ "Нко" ], "nrm": [ "Нармандская", "Нармандская мова" ], "nso": [ "Паўночны сота" ], "nv": [ "Наваха" ], "ny": [ "Ньянджа" ], "oc": [ "Аксітанская", "Аксітанская Вікіпедыя" ], "olo": [ "Лівікаўская карэльская", "Карэльская мова" ], "om": [ "Арома" ], "or": [ "Одыя", "Одыя (мова)" ], "os": [ "Асецінская", "Асецінская Вікіпедыя" ], "pa": [ "Панджабі" ], "pag": [ "Пангасінанская" ], "pam": [ "Капампанганская", "Капампанганская мова" ], "pap": [ "Пап’ямента" ], "pcd": [ "Пікардская", "Пікардская мова" ], "pcm": [ "Нігерыйская крэольская" ], "pdc": [ "Пенсільванска-нямецкая", "Пенсільванска-нямецкі дыялект" ], "pfl": [ "Пфальцская" ], "pi": [ " Палі" ], "pih": [ "Норфалкская" ], "pl": [ "Польская", "Польская Вікіпедыя" ], "pms": [ "П’емонцкая", "П’емонцкая Вікіпедыя" ], "pnb": [ "Заходнепенджабская" ], "pnt": [ "Пантыйская" ], "ps": [ "Пушту", "Пушту" ], "pt": [ "Партугальская", "Партугальская Вікіпедыя" ], "pwn": [ "Пайваньская" ], "qu": [ "Кечуа", "Мова кечуа" ], "rm": [ "Рэтараманская", "Рэтараманская мова" ], "rmy": [ "Цыганская", "Цыганская мова" ], "rn": [ "Рундзі" ], "ro": [ "Румынская", "Румынская Вікіпедыя" ], "roa-rup": [ "Арамунская", "Арамунская мова" ], "roa-tara": [ "Таранцінская" ], "ru": [ "Руская", "Руская Вікіпедыя" ], "rue": [ "Русінская", "Русінская Вікіпедыя" ], "rw": [ "Руанда" ], "sa": [ "Санскрыт", "Санскрыт" ], "sah": [ "Якуцкая", "Якуцкая мова" ], "sat": [ "Санталі" ], "sc": [ "Сардзінская", "Сардзінская мова" ], "scn": [ "Сіцылійская", "Сіцылійская Вікіпедыя" ], "sco": [ "Шатландская (германская)", "Шатландская раўнінная мова" ], "sd": [ "Сіндхі", "Сіндхі (мова)" ], "se": [ "Паўночнасаамская", "Паўночнасаамская мова" ], "sg": [ "Санга", "Санга (мова)" ], "sh": [ "Сербахарвацкая", "Сербахарвацкая Вікіпедыя" ], "shi": [ "Ташэльхіт" ], "shn": [ "Шанская" ], "si": [ "Сінгальская", "Сінгальская мова" ], "simple": [ "Спрошчаная англійская", "Вікіпедыя на спрошчанай англійскай мове" ], "sk": [ "Славацкая", "Славацкая Вікіпедыя" ], "skr": [ "Сарайкі" ], "sl": [ "Славенская", "Славенская Вікіпедыя" ], "sm": [ "Самаанская", "Самаанская мова" ], "smn": [ "Інары-саамская", "Інары-саамская мова" ], "sn": [ "Шона", "Шона (мова)" ], "so": [ "Самалійская", "Самалійская мова" ], "sq": [ "Албанская", "Албанская Вікіпедыя" ], "sr": [ "Сербская", "Сербская Вікіпедыя" ], "srn": [ "Сранан-тонга" ], "ss": [ "Сваці" ], "st": [ "Сесота", "Сота (мова)" ], "stq": [ "Усходнефрызская", "Усходнефрызская мова" ], "su": [ "Сунданская", "Сундская мова" ], "sv": [ "Шведская", "Шведская Вікіпедыя" ], "sw": [ "Суахілі", "Суахілі" ], "szl": [ "Сілезская", "Сілезская Вікіпедыя" ], "szy": [ "Сакізая" ], "ta": [ "Тамільская", "Тамільская Вікіпедыя" ], "tay": [ "Атаяльская" ], "tcy": [ "Тулу" ], "te": [ "Тэлугу", "Тэлугская Вікіпедыя" ], "tet": [ "Тэтум" ], "tg": [ "Таджыкская", "Таджыкская Вікіпедыя" ], "th": [ "Тайская", "Тайская Вікіпедыя" ], "ti": [ "Тыгрынья", "Тыгрынья" ], "tk": [ "Туркменская", "Туркменская мова" ], "tl": [ "Тагальская", "Тагальская Вікіпедыя" ], "tly": [ "Талышская" ], "tn": [ "Тсвана", "Тсвана (мова)" ], "to": [ "Танганская" ], "tok": [ "Такіпона", "Такіпона" ], "tpi": [ "Ток-пісін" ], "tr": [ "Турэцкая", "Турэцкая Вікіпедыя" ], "trv": [ "Седык" ], "ts": [ "Тсонга" ], "tt": [ "Татарская", "Татарская Вікіпедыя" ], "tum": [ "Тумбука" ], "tw": [ "Чві" ], "ty": [ "Таіцянская", "Таіцянская мова" ], "tyv": [ "Тувінская", "Тувінская мова" ], "udm": [ "Удмурцкая", "Удмурцкая Вікіпедыя" ], "ug": [ "Уйгурская", "Уйгурская мова" ], "uk": [ "Украінская", "Украінская Вікіпедыя" ], "ur": [ "Урду", "Вікіпедыя на урду" ], "uz": [ "Узбекская", "Узбекская Вікіпедыя" ], "ve": [ "Венда" ], "vec": [ "Венецкая" ], "vep": [ "Вепская", "Вепская мова" ], "vi": [ "В’етнамская", "В’етнамская Вікіпедыя" ], "vls": [ "Заходнефламандская", "Заходнефламандская група дыялектаў" ], "vo": [ "Валапюк", "Вікіпедыя на валапюк" ], "wa": [ "Валонская", "Валонская мова" ], "war": [ "Варайская", "Варайская Вікіпедыя" ], "wo": [ "Валоф" ], "wuu": [ "У" ], "xal": [ "Калмыцкая", "Калмыцкая мова" ], "xh": [ "Каса" ], "xmf": [ "Мегрэльская" ], "yi": [ "Ідыш", "Вікіпедыя на ідышы" ], "yo": [ "Ёруба", "Ёруба (мова)" ], "yue": [ " Кантонская", "Кантонскі дыялект" ], "za": [ "Чжуанская" ], "zea": [ "Зеландская" ], "zgh": [ "Стандартная мараканская берберская" ], "zh": [ "Кітайская", "Кітайская Вікіпедыя" ], "zh-classical": [ "Кітайская (вэньянь)", "Вэньянь" ], "zh-min-nan": [ "Паўднёваміньская", "Паўднёваміньская Вікіпедыя" ], "zh-yue": [ "Юэ" ], "zu": [ "Зулуская", "Зулу" ] } h2rywuspo8nxlzgbd63e2emzs05j70r 0 637598 5158738 5134131 2026-06-27T04:14:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158738 wikitext text/x-wiki [[Файл:The Beginner’s Guide to Commercial Transactions (The Protection of Individuals in Commercial Transactions) WDL9660.pdf|міні|Sullam al-Atfāl fī Buyū 'al-Ājāl («Інструкцыя для пачаткоўцаў па гандлёвых аперацыях») напісаныя Ахмедам ібн Баўд ібн Мухамадам аль-Фулані ў рыфмавай форме, каб зрабіць яго больш запамінальным; Арабскі рукапіс, Цімбукту<ref>[http://www.wdl.org/fr/item/9660/ Knappe Erläuterung und Link zum Digitalisat]</ref>]] '''Гісторыя Малі''' — апісанне гісторыі дзяржавы [[Малі]]. == Асноўныя перыяды == Першыя паселішчы старажытных людзей, як адзначаецца, узніклі яшчэ задоўга да эпохі [[неаліт]]а. Каля 9500 года да н. э. паляўнічыя-збіральнікі ўжо выраблялі [[Кераміка|кераміку]], прыручалі мясцовых жывёл — бавінаў, завазілі авечак і коз з [[Пярэдняя Азія|Заходняй Азіі]]. Каля 2000 года да н. э. на поўдні сучаснай краіны жылі людзі, якія займаліся сельскай гаспадаркай, вырошчвалі ў асноўным [[проса]], а пасля 800 г. да н. э. — яшчэ і [[рыс]]. Ва ўнутранай дэльце [[Нігер (рака)|ракі Нігер]] гарадская культура ўзнікла прыблізна ў 300 м годзе да н. э., дзе горад Джэнэ-Джэна вырас памерам да 33 га, а увесь яго дыа-комплекс — да 100 га. Магчыма, спачатку [[фінікійцы]], а потым [[рымляне]] і [[берберы]] паэтапна вялі гандлаль праз [[Сахара|Сахару]] з мясцовым насельніцтвам, які ўзмацніўся, хутчэй за ўсё, пасля стварэння [[Гана (гістарычная дзяржава)|Ганскай імперыі]]. Праз гэта, [[золата]] першапачаткова адыгрывала важную ролю ў жыцці краіны. Унутрыісламская барацьба паміж берберамі і [[Арабы|арабамі]] прывяла да ўзнікнення вялікай колькасці мусульманскіх бежанцаў на тэрыторыі Малі, у той час як [[гандаль]] золатам становіцца ўсё больш актыўным. У XI — XIII стагоддзях найбольш значныя каралі рэгіёна перайшлі на [[іслам]], што дазволіла ім апраўдаць паляванне на рабоў. Сфармаваная пазней [[Імперыя Малі]], таксама грунтавалася на мясцовай здабычы золата. Яна змагла павялічыць яе да такіх памераў, што былі амаль што цалкам парушаны ўся манетная, а потым і гандлёвая сістэмы [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’я]]. Акрамя таго, гэтая імперыя стала адным з найважнейшых цэнтраў [[Стары Свет|Старога Света]], як у эканамічным, так і культурным плане. У сярэдзіне XIV ст. [[Дзяржава Сангай|Сангайская дзяржава]] стала незалежнай краінай і атрымала кантроль над большай часткай сваіх першапачатковых тэрыторый да [[1591]] года. [[Файл:Karte Mali.png|міні|Палітычная карта Малі]] Яе росквіт быў спынены захопам [[Марока|Мараканскім каралеўствам]] гарадоў [[Гао, горад|Гао]] і [[Цімбукту, горад|Цімбукту]], з-за чаго яно ненадоўга атрымала кантроль над гандлям золатам і [[Солі|соллю]]. Вынікам гэтага стала тое, што новая аслабленая [[дзяржава Дэндзі]], якая толькі пачынае развівацца, можа ўсё цяжэй і цяжэй удзельнічаць у міжсахарскім гандлю, цэнтар якога цяпер пераносіцца на ўсход. У той жа час тэхналагічнае, арганізацыйнае і фінансавае адставанне ад паўночных краін, якія пераважаюць ў атлантычным гандлю, працягвае расці. З эканамічным заняпадам гандаль рабоў павялічыўся, што было абумоўлена як арабамі, так і раннімі [[Калонія|каланіяльнымі]] [[дзяржава]]мі. Адсутнасць дзяржаўных структур на большай часцы краіны сыграла на руку менш фармальным аб’яднанням, напрыклад, суфійскаму ордэну, асабліва Кадырыі і Тыдшані, якія ўсё больш і больш кантралявалі гандлёвае і культурнае жыцьцё на гэтай тэрыторыі. Умар Тал, найважнейшы прадстаўнік Тыдшаніі, пачаўшы ў 1851 г. «святую вайну» ([[джыхад]]) супраць суседзяў, уступіў у канфлікт з французамі ў [[Сенегал]]е. У той жа час суддзі Цімбукту, якія скептычна ставіліся да новага кіраўніка, атрымалі падтрымку на тэрыторыях, якія выходзілі далёка за межы Малі. [[Файл:Mali, figura seduta, terracotta, XIII sec. 02.JPG|міні|Фігурка сядзячага чалавека, якая была знойдзена ва ўнутранай часцы дэльты Нігера, 13 ст., [[Метраполітэн-музей]]. Большасць з такіх фігурак знаходзяць падчас археалагічных раскопак, якія праводзяцца матсацкім рынкам, што ставіць пад пагрозу культурную спадчыну Малі.]] У 1883 годзе французскія войскі акупіравалі [[Бамако]], які з гэтага часа стаў цэнтрам Малі. Гэта было абумоўлена тым, што Францыя спрабавала выцесніць іншыя каланіяльныя дзяржавы з рэгіёну. Гэта б давала яеным купцам магхчымасьць гандлю ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыке]]. Акрамя адміністрацыйнага кіраваньня, якое было прадстаўлена мясцовымі саноўнікамі, было сфарміравана ваеннае, крэпасьці якога ахоўвалі францускія чыгуначныя і карабельныя сувязі. Падаткі і, час ад часу, прымусовая праца прымушалі насельніцтва вырабляць прадукцыю для міжнароднага рынку. [[Правы чалавека|Грамадзянскія правы]] былі атрыманы народам Малі толькі незадоўга да абвяшчэння незалежнасці ў [[1960]] годзе. Малі, як і большасць афрыканскіх дзяржаў, узнікла ў сучасным выглядзе толькі падчас каланіяльных размежаванняў. З 1960 па 1991 гады незалежнай краінай спачатку кіраваў [[Марксізм|марксісцка]] арыентаваны аднапартыйны рэжым, які ў 1992 годзе быў заменены на выбарны ўрад і шматпартыйную сістэму. Сутыкненні з [[Туарэгі|туарэгамі]], якія жывуць на поўначы, неаднаразова прыводзілі да паўстанняў, што пасля рэвалюцыі ў Лівіі і ўмяшанню розных тэрарыстычных арганізацый прывяло да [[Грамадзянская вайна|грамадзянскай вайны]], падчас якой адбылося значнае знішчэнне флюнтавай культурнай спадчыны. У 2013 годзе Францыя, а потым і [[Германія]] ўмяшаліся ў канфлікт на старане ўрада. На дадзены момант, Малі — гэта адна з найбяднейшых краін [[Зямля (планета)|Зямлі]]. [[Файл:Fortier 372 Timbuktu Djingereber Mosque.jpg|міні|[[Мячэць]] Джынгэрэбер у Цімбукту XIV ст. (а не XI ст., як напісана на паштоўцы), Франсуа-Эдманд Фарц’е, 1905/06]] == Старажытная гісторыя == === Эпоха палеаліта === [[Файл:Villagedogon.jpg|міні|Вёска Дагон каля падножжа Бандыягарскіх скал]] Раней, Сахара перыядычна была то больш сухой, то больш дажджлівай. Напрыклад, у перыяды паміж 325 000 і 290 000, 280 000 і 225 000 гадамі таму, яна [[клімат]]ычна не падыходзіла для жыцця людзей, акрамя такіх спрыяльных месцаў, як возера Ціхадэйн на плато [[Тасілін-Аджэр]]<ref>Ouardia Oussedik: ''Les bifaces acheuléens de l’Erg Tihodaine (Sahara Central Algérien): analyse typométrique'', in: Libyca 20 (1972) 153—161.</ref>. У гэтых і іншых «сухіх» фазах пустыня паэтапна пашыралася на поўнач і поўдзень; зараз можна сустрэць пясчаныя дзюны далёка за межамі сённяшняй Сахары. Сляды чалавека можна чакаць толькі падчас «даждлівых» фаз. Магчыма, анатамічна сучасныя людзі (іх яшчэ называюць [[Архаічны Homo sapiens|архаічнымі ''Homo sapiens'']]), распаўсюдзіліся ў названым раней ізаляваным перыядзе паміж 300 000 і 200 000 гадоў таму, на [[поўдзень]] ад Сахары. Прыблізна ў перыяд ад 125 000 да 110 000 гадоў таму фарміруецца адпаведная сетка водных шляхоў, якая дае магчымасць шматлікім відам [[Жывёлы|жывёл]], а за імі і паляўнічых-людзей прайсці ўжо на [[поўнач]]. Акрамя таго, іх распаўсюджванню дапамаглі велізарныя азёры, такія як напрыклад, мега-возера Чад, якое часам ахоплівала больш за 360 000 км²<ref>S. J. Armitage, N. A. Drake, S. Stokes, A. El-Hawat, M. J. Salem, K. White, P. Turner, S. J. McLaren: ''Multiple phases of North African humidity recorded in lacustrine sediments from the Fazzan Basin, Libyan Sahara'', in: Quaternary Geochronology 2,1-4 (2007) 181—186.</ref>. З іншага боку, пустыня ізноў пачала распаўсюджвацца на поўнач і поўдзень у перыяд паміж 70 000 і 58 000 гг. таму. Яшчэ адна зялёная фаза рушыла ўслед, з 50 000 да 45 000 гг. таму.<ref>Isla S. Castañeda et al.: ''Wet phases in the Sahara/Sahel region and human migration patterns in North Africa.'' In: ''[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] '' 106,48 (2009) 20159-20163, [[doi:10.1073/pnas.0905771106]].</ref> Сітуацыя з археалагічным пошукам стаянак старажытных людзей ў Малі не такая добрая, як у паўночных суседзяў. Раскопкі комплексу на Унжугу на плато Дагон недалёка ад Бандыягары паказалі, што паляўнічыя і збіральнікі сапраўды жылі ў гэтым рэгіёне яшчэ больш за 150 000 гадоў таму. Дадзеных перыяду паміж 70 000 і 25 000 гадамі таму амаль нет. Палеаліт скончыўся ў Малі вельмі рана, з-за таго, што ў перыяд паміж 25000 і 20 000 гадамі таму адбылася яшчэ адна сухая фаза — Аголія. Калі тропікі пашырыліся на 800 км на поўнач, то Сахара на тэрыторыі Малі ізноў стала выглядаць як савана. === Эпоха неаліта === Пасля заканчэння [[Апошні ледавіковы максімум|апошняга ледавіковага максімума]] і да канца апошняга [[Ледніковы перыяд|ледніковага перыяду]] клімат характарызаваўся значна большай [[Вільготнасць паветра|вільготнасцю]], чым сёння. У гэты перыяд, Нігер стварыў велізарнае ўнутранае возера ў раёне Цімбукту і Араўэна і аналагічнае вялікае возера ў [[Чад]]зе. У той жа час узніклі пейзажы саван, а на поўначы Малі — ландшафт, параўнальны з тым, які ёсць сёння на поўдні краіны. Каля 9500 г. да н. э. пачаталася апошняя «даждлівая» фаза. === Металаапрацоўка === Паляўнічыя-збіральнікі, раннія [[Жывёлагадоўля|жывёлагадоўцы]] і фермеры маглі апрацоўваць [[медзь]] ужо ў першым тысячагоддзі да н. э.. Знакамітыя наскальныя карціны, якія можна знайсці ў розных частках Заходняй Афрыкі, былі выяўлены і ў Малі ў пячорах гары Іфора (каля пласкагор’яў [[Адрар-Іфарас]]). Да [[2000|2000 года]], [[Археалогія|археолагам]] было вядома каля 50 пляцовак з [[Піктаграма|піктографамі]] і [[петрогліф]]амі. === Рысавая культура, гарадская культура (800/300 гг. да н.э. — 1400 г. н.э.) === Паміж 800 г. да 400 г. да н.э., сельская гаспадарка ва ўнутранай частцы [[Дэльта (рака)|дэльты]] Нігера заснавана на адамашненым рысе (''Oryza glaberrima''), [[Расліны|расліне]], якая была больш важнай за іншыя віды, напрыклад, проса, для апрацоўкі вільготнай тэрыторыі Нігера ў гэты перыяд. У той жа час гэтая тэрыторыя была, напэўна, першай, дзе рыс вырошчвалі ў Заходняй Афрыцы. === Транссахарскі гандаль з берберамі і яўрэямі === У часы [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]], гісторыкамі неаднаразова сцвярджалася, што берберскія купцы пачыналі гандляваць трансасахарскімі маршрутамі на поўдзень ад [[Марока]] праз вобласць, якая потым стала называцца [[Маўрытанія]]й да цэнтральнага Нігера і возера Чад, падтрымліваючы сувязь з культурай мясцовага насельніцтва. == Перыяд незалежнасці (з 1960 года) == === Перыяд анднапартыйнасці === [[22 верасня]] [[1960]] г. абвешчана Рэспубліка Малі. Выбраны прэзідэнтам М. Кейта пачаў ажыццяўляць курс на некапіталістычнае развіццё краіны. Стаўка на пашырэнне дзяржаўнага сектара вытворчасці не прывяла да ўмацавання эканомікі, краіна мела востры дэфіцыт сродкаў для міжнародных плацяжоў. У [[1967]] годзе урад вымушаны быў аднавіць гандлёвыя сувязі з [[Францыя]]й і вярнуць краіну ў зону [[Французскі франк|франка]]. У [[1967]] г. ва ўмовах эканамічнага крызісу М. Кейта стварыў Нацыянальны камітэт абароны рэвалюцыі, які засяродзіў у сваіх руках усю ўладу (парламент быў распушчаны). У выніку ваеннага перавароту (лістапад [[1968]] г.) да ўлады прыйшоў Ваенны камітэт нацыянальнага вызвалення на чале з лейтэнантам [[М. Траарэ]]. У верасні [[1969]] М. Траарэ стаў прэзідэнтам Малі. У [[1974]] г. прынята новая Канстытуцыя, якая ўстанавіла аднапартыйную дыктатуру. У [[1979]] г. створана кіруючая і адзіная ў краіне партыя [[Дэмакратычны саюз малійскага народа]], адбыліся прэзідэнцкія (выбраны Траарэ) і парламенцкія выбары. Сур’ёзныя страты эканоміцы краіны нанеслі моцныя засухі [[1970]]—[[1974]], [[1978]] і пачатку 1980-х гадоў. Вытворчасць знаходзілася ў стане [[стагнацыя|стагнацыі]], імкліва павялічвалася знешняя запазычанасць, ўзраслі кошты. У [[1986]] годзе на працягу 6 дзён доўжыўся [[Вайна паласы Агашер|ваенны канфлікт]] паміж Малі і суседняй [[Буркіна-Фасо]] з-за раёна насычанага [[золата]]м (т.зв. паласа Агашер). Спрэчная тэрыторыя, якая даўно з’яўлялася аб’ектам прэтэнзій абедзвюх краін, была падзелена пры пасярэдніцтве [[ААН]]. У [[1990]] г. у Малі пачаўся шырокі дэмакратычны рух супраць аўтарытарнага рэжыму Траарэ. Пасля масавых дэманстрацый прыхільнікаў дэмакратыі [[26 сакавіка]] [[1991]] г. Траарэ скінуты і ўлада перайшла да Савета нацыянальнай згоды на чале з [[Амаду Тумані Турэ|А. Т. Турэ]]; распушчаны парламент і Дэмакратычны саюз малійскага народа, уведзена шматпартыйнасць. У студзені [[1992]] г. прынята новая Канстытуцыя Малі, якая абвясціла прынцып падзелу ўлад. На выбарах у парламент у студзені — лютым [[1992]] г. перамог [[Альянс за дэмакратыю ў Малі]] (АДЭМА), яго лідар [[Альфа Умар Канарэ|А. У. Канарэ]] ў красавіку [[1992]] г. выбраны прэзідэнтам краіны. У лістападзе [[2015]] г. у сталіцы краіны [[Бамака]] баевікі з радыкальнай ісламісцкай арганізацыі «Аль Мурабітун» здзейснілі нападзенне на адзін з гатэляў. Следствам тэракта стала гібель 19 чал., 6 з якіх былі грамадзяне [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. У верасні 2021 года быў падпісаны кантракт паміж дзяржавай Малі і прыватнай расійскай ваеннай кампаніяй, звязанай з расійскай вайсковай групоўкай "Вагнер". Дакумент прадугледжвае размяшчэнне наймітаў у краіне ў сувязі з малійскай арміяй і абарону вышэйшых дзеячаў. == Гл. таксама == * [[Імперыя Малі]] * [[Сангай (дзяржава)|Дзяржава Сангай]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Ваккури Юха. Цивилизации долины Нигера / Под ред. Л. Е. Куббеля. — М.: Прогресс, 1988. — 168 с. * Новиков С. С., Урсу Д. П. История Мали в новое и новейшее время. — М.: Наука, 1994. — 286 с. == Спасылкі == {{Commonscat|History of Mali|Гісторыя Малі}} * [http://www.wdl.org/fr/search/?q=Tombouctou&qla=fr Digitalisate zur Geschichte Timbuktus]{{Недаступная спасылка}}, Bibliothèque Numérique Mondiale (франц., англ. і іншыя мовы) * [http://www.britannica.com/place/Mali-historical-empire-Africa ''Mali. Historical empire, Africa''.] In: [[Encyclopedia Britannica]] * [http://www.britannica.com/place/Mali ''Mali''.] In: [[Encyclopedia Britannica]] * [http://www.memoireonline.com/07/09/2241/m_Dynamique-de-loccupation-sol-dans-des-niayes-de-la-region-de-Dakar-de-1954--2003-exemples-de-la10.html ''Dynamique de l’occupation sol dans des niayes de la région de Dakar de 1954 à 2003: exemples de la grande niaye de Pikine et de la niaye de Yembeul''], невялікае ўяўленне аб археалагічнай культуры Малі (франц.) * Katie Manning: [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/research/directory/tilemsi_manning ''Lower Tilemsi Valley Project''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180108202104/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/research/directory/tilemsi_manning |date=8 студзеня 2018 }}, Археалагічны інстытут [[University College London]] * Kai-Uwe Seebörger: [http://www.liportal.de/mali/geschichte-staat.html ''Mali: Geschichte und Staat.''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815050828/https://www.liportal.de/mali/geschichte-staat.html |date=15 жніўня 2020 }} In: ''[[LIPortal]]'', [[Akademie für Internationale Zusammenarbeit]] * [http://international.loc.gov/intldl/malihtml/malihome.html Islamic Manuscripts from Mali.] 32 манускрыпта з Цімбукту пад назвамі «Mamma Haidara Commemorative Library» і «Library of Cheick Zayni Baye of Boujbeha» ([[Library of Congress]]), 19. November 2007 * [http://www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CLT/pdf/brochure_minusma_def01.pdf ''Protéger et respecter le patrimoine culturel de Mali''.] (PDF) — брашура ўрада Малі для турыстаў {{Афрыка паводле тэм|Гісторыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Малі| ]] 0mwnxnj1nh6321jpibghrcukmjw8qqe 0 639434 5158705 5019898 2026-06-26T23:53:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158705 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар}} {{цёзкі2|Валерт}} '''Густаў Густававіч Валерт''' ({{lang-ru|Густав Густавович Валлерт}}) — беларускі і расійскі архітэктар XIX стагоддзя, які працаваў у [[Мінск]]у, [[Гродна|Гродне]], [[Брэст|Брэсце]] і [[Санкт-Пецярбург]]у. У 1838 Акадэміяй мастацтваў яму дадзена званне вольнага мастака за праект (па зададзенай АМ праграме) «Павільён у садзе з размяшчэннем у ім залы, кабінета, лазні і ваннага пакою з прыладамі»<ref>[https://artchive.ru/artists/57462~Gustav_Gustavovich_Vallert Густав Густавович Валлерт]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. == Творчасць == [[Файл:Брест. Проект синагоги. Архитекторы Г.Г. Валлерт, Михаелис. 1846 г. РГИА.jpg|thumb|Праект сінагогі ў Брэсце. Архітэктары Валерт, Міхаэліс. [[1846]] г.]] [[Файл:Гродно. Проект евангелической церкви. Архитекторы Г.Г. Валлерт, Михаелис. 1840 г. РГИА.jpg|thumb|злева|Праект евангелічнай царквы ў Гродне. Архітэктары Валерт, Міхаэліс. [[1840]] г.]] * Праект евангелічнай царквы ў Гродне (сум. з [[Віктар Міхаэліс|В. Міхаэлісам]], 1840). * Праект сінагогі ў Брэсце (сум. з [[Віктар Міхаэліс|В. Міхаэлісам]], 1846). * Перабудова ў [[Руска-візантыйская архітэктура|псеўдарускім стылі]] будынка былой [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|царквы Святога Духа]] XVII стагоддзя, які пацярпеў ад пажара [[1835]] года<ref name="Габрусь">{{Крыніцы/Саборы помняць усё}}</ref>, у праваслаўны Петрапаўлаўскі кафедральны сабор у [[Мінск]]у ў [[1846]]—[[1850|50]] гадах<ref name="Архітэктура">{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)}}</ref>. Нягледзячы на тое, што асноўныя канструктыўныя элементы першапачатковага будынка былі захаваны, новы сабор атрымаў характэрныя рысы псеўдарускай архітэктуры сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Пры рэканструкцыі да галоўнага фасада была прыбудавана званіца, завершаная ўверсе дзвюма невялікімі вежамі. Частка скляпенняў была разабрана, а на гэтым месцы дабудаваны купал на чатырохгранным барабане. Цалкам былі зменены і інтэр’еры храма. * Асабняк А. С. Абальянінава ў стылі эклектыкі па вуліцы [[Таўрычаская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Таўрычаскай]] у [[Санкт-Пецярбург]]у (1860)<ref>[http://www.citywalls.ru/house10523.html?s=9566kevjvghfegv4rtegnfcpf1 Особняк А. С. Обольянинова]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Валерт Густаў}} [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Брэста]] [[Катэгорыя:Архітэктары Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Архітэктары Гродна]] r8cmt3a0goxposv90gm8qwwqko4xqty 0 641874 5158796 4660393 2026-06-27T09:36:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158796 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sharif_Husayn.jpg|справа|міні|252x252пкс| [[Хусейн бен Алі|Хусейн бін Алі, шэрыф з Мекі]] ]] [[Файл:Horatio_Kitchener,_1st_Earl_Kitchener_-_Project_Gutenberg_eText_15306.jpg|справа|міні|260x260пкс| [[Гарацыа Герберт Кітчэнер|Герберт Кітчэнер]], 1-ы граф Кітчэнер]] '''Дама́скі пратако́л''' — сакрэтны дакумент, перададзены [[23 мая]] 1915 года [[Фейсал I|Фейсалу I]], сыну [[Хусейн бен Алі|Хусейна бен Алі]], караля Хіджаза і шэрыфа Мекі, прадстаўнікамі падпольных [[Арабы|арабскіх]] арганізацый [[Аль-Фатат]] і [[Аль-Ахд]] падчас другога візіту ў [[Дамаск]] у ходзе місіі па кансультацыі з асманскімі чыноўнікамі ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]]. == Змест пратакола == Кіраўніцтва сакрэтных абшчын заявіла, што падтрымлівае паўстанне [[Хусейн бен Алі|Хусейна бен Алі]] супраць [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] ў выпадку яго ўзнікнення. У пратаколе быў выкладзены шэраг патрабаванняў, якія, як лічылася, былі перададзены брытанцам, якія мелі намер стварыць незалежную арабскую дзяржаву на Блізкім Усходзе. [[Аль-Фатат]] і [[Аль-Ахд]] настойвалі на тым, што ўсе землі [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], якія ляжаць у [[Пярэдняя Азія|Заходняй Азіі]] на поўдзень ад 37-й паралелі, павінны быць перададзены арабам для стварэння ўласнай краіны. Пазней патрабаванні, выкладзеныя ў Дамаскім пратаколе, сталі асновай для перапіскі Макмахана і Хусейна. Ключавыя пункты Дамаскага пратакола: * прызнанне Брытанскай імперыяй незалежнасці арабскіх зямель, якія складаюць сучасныя [[Ірак]], [[Сірыя|Сірыю]], [[Ліван]], [[Іарданія|Іарданію]], [[Ізраіль]], [[Палесціна|Палесціну]], [[Саудаўская Аравія|Саудаўскую Аравію]], [[Емен]] і іншыя краіны [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскага паўвострава]]; * адмена рэжыму капітуляцыі, прадастаўленне іншаземцам эксклюзіўных правоў; * абаронны саюз паміж брытанскімі і арабскімі дзяржавамі; * «прадастаўленне эканамічных пераваг» брытанцам. У перакладзе Дамаскага пратакола ад 1938 года вызначаліся наступныя межы арабскай дзяржавы: * ''Поўнач:'' лінія [[Мерсін]]—[[Адана]], да 37-й паралелі і далей па лініі [[Бірэгіч]]—[[Шанлыўрфа|Урфа]]—[[Мардзін (горад)|Мардзін]]—[[Мід’ят]]—[[Джызрэ]]—[[Амадзія]] да мяжы з [[Персія]]й; * ''Усход:'' па персідскай мяжы на поўдзень да [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]]; * ''Поўдзень:'' [[Індыйскі акіян]] (за выключэннем [[Адэн (правінцыя Вялікабрытаніі)|брытанскай правінцыі Адэн]], статус якой павінен быў захавацца); * ''Захад:'' [[Чырвонае мора|Чырвонае]] і [[Міжземнае мора]] на поўнач ад Мерсін. == Гл. таксама == * [[Канферэнцыя ў Сан-Рэма (1920)]] * [[Дэкларацыя Бальфура 1917 года]] * [[Брытанскі мандат у Палесціне]] * [[Сірыйскае Арабскае Каралеўства]] == Літаратура == * Fromkin, David (1990). ''[https://www.amazon.com/gp/reader/0805068848/?keywords=Damascus+Protocol&v=search-inside A Peace To End All Peace]''. Avon Books, New York. {{ISBN|0-8050-6884-8}} * Herzog, Jacob David (1975). ''A People That Dwells Alone: Speeches and Writings of Yaacov Herzog''. Weidenfeld and Nicolson. * Ismael, Tareq Y. (1991). ''Politics and Government in the Middle East and North Africa''. University of Florida Press. {{ISBN|0-8130-1043-8}} * Paris, Timothy J. (2003). ''Britain, the Hashemites and Arab Rule, 1920—1925: The Sherifian Solution''. London: Routledge. {{ISBN|0-7146-5451-5}} == Спасылкі == * [https://ecf.org.il/issues/issue/1222 Дамаскі пратакол (1915 г.)] * [https://orientxxi.info/l-orient-dans-la-guerre-1914-1918/the-mcmahon-hussein-correspondence,1527 Перапіска Макмахана і Хусейна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927012317/https://orientxxi.info/l-orient-dans-la-guerre-1914-1918/the-mcmahon-hussein-correspondence,1527 |date=27 верасня 2020 }} * [https://nationalinterest.org/feature/meet-the-elusive-man-responsible-today%E2%80%99s-middle-east-mayhem-10715 Знаёмцеся з няўлоўным чалавекам, адказным за сённяшні Блізкі Усход] * [http://ru.knowledgr.com/02707153/%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BB Дамаскі пратакол] {{Першая сусветная вайна}} [[Катэгорыя:Гісторыя Асманскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя ісламу]] [[Катэгорыя:Гістарычныя дакументы]] [[Катэгорыя:Брытанская імперыя]] [[Катэгорыя:Падзеі 23 мая]] [[Катэгорыя:Май 1915 года]] [[Катэгорыя:1915 год у Азіі]] [[Катэгорыя:Першая сусветная вайна]] gbqlwygyoc9whd6sgcx6zicjp2tntks 0 648947 5158731 4788962 2026-06-27T03:41:05Z StarDeg 16311 5158731 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{цёзкі2|Іваноў}} '''Сяргей Іваноў''':</noinclude> * [[Сяргей Анатольевіч Іваноў]] (нар. 1968) — беларускі ўрач-хірург, кандыдыт кандыдат медыцынскіх навук. * [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (1953—2026) — расійскі дзяржаўны дзеяч. * [[Сяргей Мікалаевіч Іваноў]] (1920—1978) — адзін з арганізатараў партызанскага руху ў Мінскай і Беластоцкай абласцях. * [[Сяргей Несцеравіч Іваноў]] (1909—1984) — вучоны ў галіне глебазнаўства. * [[Сяргей Пятровіч Іваноў]] (1830—?) — расійскі і беларускі архітэктар. * Сяргей Іваноў — намеснік начальніка аддзела [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]] з [[Чорны спіс Еўрасаюза|Чорнага спісу Еўрасаюза]]. <noinclude>{{Спіс цёзак-цёзак}}</noinclude> 7ny9fmcjcdgc2cvs5xz8piffqupdx4e 0 652148 5158775 5032213 2026-06-27T08:10:16Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Манументальны жывапіс]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158775 wikitext text/x-wiki [[Выява:Lightmatter Sistine Chapel ceiling.jpg|thumb|Столь [[Сіксцінская капэла|Сіксцінскай капэл]]ы. [[Мікеланджэла]], 1508—1512]] '''Манументальны жывапіс''' — творы жывапісу буйных памераў, звязаныя з архітэктурным асяроддзем; від [[манументальнае мастацтва|манументальнага мастацтва]]. Адначасова творы манументальнага жывапісу валодаюць і самастойным вобразным зместам, вырашаюць дэкаратыўныя задачы (называецца таксама манументальна-дэкаратыўным жывапісам). [[Выява:Oplontis Caldarium room8.jpg|thumb|злева|Інтэр'ер [[Віла Папеі|вілы Папеі]] ў [[Торэ-Анунцыята|Аплонтысе]]. I ст.]] Да манументальнага жывапісу адносяць вялікіх памераў [[карціна|карціны]], [[пано]], [[размалёўка|размалёўку]], [[мазаіка|мазаіку]], якія выконваюць у тэхніках [[фрэска|фрэскі]], [[а сэка]], [[васковы жывапіс|васковага жывапісу]], [[сграфіта]] і інш. Спецыфіка манументальнага жывапісу вымагае асаблівага ладу мастацкіх форм: яснасці і лаканізму [[кампазіцыя|кампазіцыі]], дакладнасці і абагульненасці малюнка, вялікіх колеравых плям, асаблівай прадуманасці ракурсаў і перспектывы з улікам успрыняцця з вялікай адлегласці. Выкарыстоўваецца для аздаблення фасадаў і інтэр’ераў будынкаў, пашыраны ў культавым мастацтве. Вядомы здаўна ў мастацтве [[Старажытны Егіпет|Старажытнага Егіпта]], [[Месапатамія|Месапатаміі]], [[Старажытная Грэцыя|Грэцыі]], [[Старажытны Рым|Рыма]], [[Візантыя|Візантыі]] і інш. Пазней развіваўся ў рэчышчы адпаведных гістарычных [[Стыль (мастацтва)|мастацкіх стыляў]], творчасці асобных майстроў і рэлігійна-культурных традыцый народаў свету. Найбольшага росквіту дасягнуў у эпоху Адраджэння: работы [[Мазачыа]], [[Рафаэль|Рафаэля]], [[Мікеланджэла]], [[Леанарда да Вінчы]] і інш. Высокім мастацкім узроўнем у перыяд [[барока]] вызначаліся творы [[Анібале Карачы]], [[П’етра да Картона|П’етра да Картоны]], [[класіцызм]]у — [[Ш. Лебрэн]]а, 19 стагоддзя — [[Э. Дэлакруа]], [[П. Пюві дэ Шаван]]а, [[Ф. Овербек]]а, у 20 стагоддзі — [[А. Гаўдзі]], [[М. Дэні]], [[Ф. Лежэ]], [[Д. Сікейрас]]а, [[Д. Рывера|Д. Рыверы]], [[М. Урубель|М. Урубеля]], [[А. Дайнека|А. Дайнекі]] і інш. == Беларусь == [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспісы [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскай цар]]квы ў [[Полацк]]у. XII ст.]] [[Файл:Саламон і царыца Саўская Гескі.jpg|міні|злева|[[К. Д. Гескі]]. Размалёўка скляпенняў трансепта ў інтэр’еры [[Касцёл езуітаў (Нясвіж)|касцёла езуітаў у Нясвіжы]]. XVIII ст.]] На Беларусі найбольш старажытныя ўзоры манументальнага жывапісу, фрэскі [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]] і [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|храма-пахавальні]] ў [[Полацк]]у, датуюцца [[XI стагоддзе]]м. Высокім мастацкім узроўнем вызначаюцца фрэскі [[Касцёл езуітаў (Нясвіж)|касцёла езуітаў]] у [[Нясвіж]]ы, [[Касцёл кармелітаў (Магілёў)|касцёла кармелітаў]] і [[Мікалаеўская царква (Магілёў)|Мікалаеўскай царквы]] ў [[Магілёў|Магілёве]], мазаікі [[Пакроўскі сабор (Баранавічы)|Пакроўскага сабора]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]. У 1920—1930-я гг. пераважалі творы на тэмы, прысвечаныя сацыяльным і эканамічным зменам: размалёўкі ў [[Дом урада (Мінск)|Доме ўрада]] ў [[Мінск]]у ([[М. Лебедзева]], [[І. Фрэнк]]), [[Мастацкі (кінатэатр, Віцебск)|кінатэатры «Мастацкі»]] ў [[Віцебск]]у ([[В. Волкаў]], [[М. Керзін]], [[М. Эндэ]]), пано ў будынку вакзала на чыгуначнай станцыі [[Негарэлае (станцыя)|Негарэлае]] [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]] ([[В. Волкаў]]) і інш. У 1940—1941 гг. мастакі [[І. Давідовіч]], [[Я. Зайцаў]], [[М. Тарасікаў]], [[Я. Ціхановіч]], [[М. Манасзон]] выканалі шэраг пано ў інтэр’еры [[Дзяржаўны тэатр оперы і балета Беларусі|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі]] ў Мінску. Сярод найбольш значных работ 1950—1960-х гг. размалёўка плафона «Дружба народаў» у [[Тэатр юнага гледача Беларусі|тэатры юнага гледача]] і пано «Беларускія народныя майстры» ў канферэнц-зале [[Беларускае таварыства дружбы з замежнымі краінамі|Беларускага таварыства дружбы з замежнымі краінамі]] [[І. Ахрэмчык]]а і [[І. Давідовіч]]а, пано «Палёт» [[Г. Вашчанка|Г. Вашчанкі]] ў [[Палац культуры тэкстыльшчыкаў (Мінск)|Палацы культуры тэкстыльшчыкаў]], [[сграфіта]] «Маяк» [[А. Кішчанка|А. Кішчанкі]] і [[Г. Гаркуноў|Г. Гаркунова]] ў [[Кіеў (кінатэатр, Мінск)|кінатэатры «Кіеў»]] у [[Мінск]]у. [[Файл:Пано «Беларусь партызанская».jpg|thumb|400пкс|злева|Пано «Беларусь партызанская»]] Творы манументальнага жывапісу 1970—1990-х гг. вызначаюцца шырокім выкарыстаннем алегорыі, метафары, сімволікі, зваротам да традыцый сусветнага мастацтва: размалёўкі «Вялікая Айчынная вайна. 1944» [[М. Савіцкі|М. Савіцкага]] ў [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Дзяржаўным музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]], «[[Асветнікі (пано)|Асветнікі]]» [[Г. Вашчанка|Г. Вашчанкі]] ў [[Дом настаўніка (Мінск)|Доме настаўніка]], [[энкаўстыка]] «[[Стары і новы Вільнюс]]» [[С. Каткова]]й і [[З. Літвінава]]й у [[Вільнюс (кінатэатр, Мінск)|кінатэатры «Вільнюс»]], мазаікі «Горад-воін», «Горад-будаўнік», «Горад навукі», «Горад культуры» на тарцах жылых дамоў у мікрараёне [[Усход-1 (Мінск)|Усход-1]], [[Беларусь партызанская (мазаіка)|«Беларусь партызанская»]] на тарцы будынка [[Турыст (гасцініца, Мінск)|гасцініцы «Турыст»]] [[А. Кішчанка|А. Кішчанкі]], на фасадзе [[Царква Усіх Смуткуючых Радасць (Мінск)|царквы Усіх смуткуючых радасць]] [[В. Барабанцаў|В. Барабанцава]] — усе ў Мінску; размалёўкі «[[Гарадскі цэнтр культуры (Светлагорск)#Зямля Светлагорская|Зямля Светлагорская]]» [[Г. Вашчанка|Г. Вашчанкі]] ў вестыбюлі [[палац культуры хімікаў (Светлагорск)|палаца культуры хімікаў]], пано [[У. Крываблоцкі|У. Крываблоцкага]] на тарцах жылых дамоў у г. [[Салігорск]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]; «Эстафета пакаленняў» [[М. Савіцкі|М. Савіцкага]] і [[А. Кішчанка|А. Кішчанкі]] ў [[Беларусь (санаторый, Місхор)|санаторыі «Беларусь»]] у [[Місхор]]ы ([[Украіна]]); «Юнацтва» [[Я. Кузняцоў|Я. Кузняцова]] ў клініцы [[НДІ радыяцыйнай медыцыны «Аксакаўшчына»]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]; пано «Песня пра Радзіму» [[Т. Кіршчына]]й у [[Палац нафтаперапрацоўчага завода (Мазыр)|Палацы нафтаперапрацоўчага завода]] ў г. [[Мазыр]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і інш. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|10|Манументальны жывапіс}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Манумента́льны жы́вапіс|463}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жывапіс]] [[Катэгорыя:Манументальнае мастацтва]] [[Катэгорыя:Сценапіс]] [[Катэгорыя:Манументальны жывапіс]] 1vtkj3r3tkbtik22m32a5egqn5jcoqa 5158777 5158775 2026-06-27T08:11:00Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Манументальны жывапіс]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158777 wikitext text/x-wiki [[Выява:Lightmatter Sistine Chapel ceiling.jpg|thumb|Столь [[Сіксцінская капэла|Сіксцінскай капэл]]ы. [[Мікеланджэла]], 1508—1512]] '''Манументальны жывапіс''' — творы жывапісу буйных памераў, звязаныя з архітэктурным асяроддзем; від [[манументальнае мастацтва|манументальнага мастацтва]]. Адначасова творы манументальнага жывапісу валодаюць і самастойным вобразным зместам, вырашаюць дэкаратыўныя задачы (называецца таксама манументальна-дэкаратыўным жывапісам). [[Выява:Oplontis Caldarium room8.jpg|thumb|злева|Інтэр'ер [[Віла Папеі|вілы Папеі]] ў [[Торэ-Анунцыята|Аплонтысе]]. I ст.]] Да манументальнага жывапісу адносяць вялікіх памераў [[карціна|карціны]], [[пано]], [[размалёўка|размалёўку]], [[мазаіка|мазаіку]], якія выконваюць у тэхніках [[фрэска|фрэскі]], [[а сэка]], [[васковы жывапіс|васковага жывапісу]], [[сграфіта]] і інш. Спецыфіка манументальнага жывапісу вымагае асаблівага ладу мастацкіх форм: яснасці і лаканізму [[кампазіцыя|кампазіцыі]], дакладнасці і абагульненасці малюнка, вялікіх колеравых плям, асаблівай прадуманасці ракурсаў і перспектывы з улікам успрыняцця з вялікай адлегласці. Выкарыстоўваецца для аздаблення фасадаў і інтэр’ераў будынкаў, пашыраны ў культавым мастацтве. Вядомы здаўна ў мастацтве [[Старажытны Егіпет|Старажытнага Егіпта]], [[Месапатамія|Месапатаміі]], [[Старажытная Грэцыя|Грэцыі]], [[Старажытны Рым|Рыма]], [[Візантыя|Візантыі]] і інш. Пазней развіваўся ў рэчышчы адпаведных гістарычных [[Стыль (мастацтва)|мастацкіх стыляў]], творчасці асобных майстроў і рэлігійна-культурных традыцый народаў свету. Найбольшага росквіту дасягнуў у эпоху Адраджэння: работы [[Мазачыа]], [[Рафаэль|Рафаэля]], [[Мікеланджэла]], [[Леанарда да Вінчы]] і інш. Высокім мастацкім узроўнем у перыяд [[барока]] вызначаліся творы [[Анібале Карачы]], [[П’етра да Картона|П’етра да Картоны]], [[класіцызм]]у — [[Ш. Лебрэн]]а, 19 стагоддзя — [[Э. Дэлакруа]], [[П. Пюві дэ Шаван]]а, [[Ф. Овербек]]а, у 20 стагоддзі — [[А. Гаўдзі]], [[М. Дэні]], [[Ф. Лежэ]], [[Д. Сікейрас]]а, [[Д. Рывера|Д. Рыверы]], [[М. Урубель|М. Урубеля]], [[А. Дайнека|А. Дайнекі]] і інш. == Беларусь == [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспісы [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскай цар]]квы ў [[Полацк]]у. XII ст.]] [[Файл:Саламон і царыца Саўская Гескі.jpg|міні|злева|[[К. Д. Гескі]]. Размалёўка скляпенняў трансепта ў інтэр’еры [[Касцёл езуітаў (Нясвіж)|касцёла езуітаў у Нясвіжы]]. XVIII ст.]] На Беларусі найбольш старажытныя ўзоры манументальнага жывапісу, фрэскі [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]] і [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|храма-пахавальні]] ў [[Полацк]]у, датуюцца [[XI стагоддзе]]м. Высокім мастацкім узроўнем вызначаюцца фрэскі [[Касцёл езуітаў (Нясвіж)|касцёла езуітаў]] у [[Нясвіж]]ы, [[Касцёл кармелітаў (Магілёў)|касцёла кармелітаў]] і [[Мікалаеўская царква (Магілёў)|Мікалаеўскай царквы]] ў [[Магілёў|Магілёве]], мазаікі [[Пакроўскі сабор (Баранавічы)|Пакроўскага сабора]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]. У 1920—1930-я гг. пераважалі творы на тэмы, прысвечаныя сацыяльным і эканамічным зменам: размалёўкі ў [[Дом урада (Мінск)|Доме ўрада]] ў [[Мінск]]у ([[М. Лебедзева]], [[І. Фрэнк]]), [[Мастацкі (кінатэатр, Віцебск)|кінатэатры «Мастацкі»]] ў [[Віцебск]]у ([[В. Волкаў]], [[М. Керзін]], [[М. Эндэ]]), пано ў будынку вакзала на чыгуначнай станцыі [[Негарэлае (станцыя)|Негарэлае]] [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]] ([[В. Волкаў]]) і інш. У 1940—1941 гг. мастакі [[І. Давідовіч]], [[Я. Зайцаў]], [[М. Тарасікаў]], [[Я. Ціхановіч]], [[М. Манасзон]] выканалі шэраг пано ў інтэр’еры [[Дзяржаўны тэатр оперы і балета Беларусі|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі]] ў Мінску. Сярод найбольш значных работ 1950—1960-х гг. размалёўка плафона «Дружба народаў» у [[Тэатр юнага гледача Беларусі|тэатры юнага гледача]] і пано «Беларускія народныя майстры» ў канферэнц-зале [[Беларускае таварыства дружбы з замежнымі краінамі|Беларускага таварыства дружбы з замежнымі краінамі]] [[І. Ахрэмчык]]а і [[І. Давідовіч]]а, пано «Палёт» [[Г. Вашчанка|Г. Вашчанкі]] ў [[Палац культуры тэкстыльшчыкаў (Мінск)|Палацы культуры тэкстыльшчыкаў]], [[сграфіта]] «Маяк» [[А. Кішчанка|А. Кішчанкі]] і [[Г. Гаркуноў|Г. Гаркунова]] ў [[Кіеў (кінатэатр, Мінск)|кінатэатры «Кіеў»]] у [[Мінск]]у. [[Файл:Пано «Беларусь партызанская».jpg|thumb|400пкс|злева|Пано «Беларусь партызанская»]] Творы манументальнага жывапісу 1970—1990-х гг. вызначаюцца шырокім выкарыстаннем алегорыі, метафары, сімволікі, зваротам да традыцый сусветнага мастацтва: размалёўкі «Вялікая Айчынная вайна. 1944» [[М. Савіцкі|М. Савіцкага]] ў [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Дзяржаўным музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]], «[[Асветнікі (пано)|Асветнікі]]» [[Г. Вашчанка|Г. Вашчанкі]] ў [[Дом настаўніка (Мінск)|Доме настаўніка]], [[энкаўстыка]] «[[Стары і новы Вільнюс]]» [[С. Каткова]]й і [[З. Літвінава]]й у [[Вільнюс (кінатэатр, Мінск)|кінатэатры «Вільнюс»]], мазаікі «Горад-воін», «Горад-будаўнік», «Горад навукі», «Горад культуры» на тарцах жылых дамоў у мікрараёне [[Усход-1 (Мінск)|Усход-1]], [[Беларусь партызанская (мазаіка)|«Беларусь партызанская»]] на тарцы будынка [[Турыст (гасцініца, Мінск)|гасцініцы «Турыст»]] [[А. Кішчанка|А. Кішчанкі]], на фасадзе [[Царква Усіх Смуткуючых Радасць (Мінск)|царквы Усіх смуткуючых радасць]] [[В. Барабанцаў|В. Барабанцава]] — усе ў Мінску; размалёўкі «[[Гарадскі цэнтр культуры (Светлагорск)#Зямля Светлагорская|Зямля Светлагорская]]» [[Г. Вашчанка|Г. Вашчанкі]] ў вестыбюлі [[палац культуры хімікаў (Светлагорск)|палаца культуры хімікаў]], пано [[У. Крываблоцкі|У. Крываблоцкага]] на тарцах жылых дамоў у г. [[Салігорск]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]; «Эстафета пакаленняў» [[М. Савіцкі|М. Савіцкага]] і [[А. Кішчанка|А. Кішчанкі]] ў [[Беларусь (санаторый, Місхор)|санаторыі «Беларусь»]] у [[Місхор]]ы ([[Украіна]]); «Юнацтва» [[Я. Кузняцоў|Я. Кузняцова]] ў клініцы [[НДІ радыяцыйнай медыцыны «Аксакаўшчына»]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]; пано «Песня пра Радзіму» [[Т. Кіршчына]]й у [[Палац нафтаперапрацоўчага завода (Мазыр)|Палацы нафтаперапрацоўчага завода]] ў г. [[Мазыр]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і інш. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|10|Манументальны жывапіс}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Манумента́льны жы́вапіс|463}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жывапіс]] [[Катэгорыя:Манументальнае мастацтва]] [[Катэгорыя:Сценапіс]] faz9p4a9dattvlchit9zdppth4affp6 0 653181 5158644 3684464 2026-06-26T15:26:48Z Pryhoža 169928 Дапаўненне артыкула: новы раздзел, шаблон і спасылкі 5158644 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of secular states.svg|міні|справа|350px| {{Легенда|#0093AF|Дзяржавы без дзяржаўнай рэлігіі}} {{Легенда|#CC0000|Дзяржавы з [[Дзяржаўная рэлігія|дзяржаўнай рэлігіяй]]}} {{Легенда|#CCCCCC|Неадназначныя дзяржавы або няма даных}} ]] '''Свецкая дзяржава''' — [[дзяржава]] з ладам, дзе [[рэлігія]] аддзеленая ад улады, і якая рэгулюецца на аснове грамадзянскіх, а не рэлігійных норм; рашэнні дзяржаўных органаў не могуць мець рэлігійнага абгрунтавання. Ідэя cвецкай дзяржавы заснавана на прынцыпе таго, каб ставіцца да ўсіх сваіх [[Грамадзянін|грамадзян]] аднолькава незалежна ад іх рэлігііі. Такая дзяржава імкнецца пазбягаць прадастаўлення пераваг грамадзяніну на падставе го рэлігійных перакананняў, прыналежнасці або адсутнасці такіх у параўнанні з іншымі. <ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.secularism.org.uk/what-is-secularism|title=Secularism explained|website=www.secularism.org.uk|access-date=2026-06-26}}</ref> == Cусветная практыка == Свецкасць можа быць усталявана на момант заснавання дзяржавы (напрыклад, у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ці [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) або можа развіцца ў выніку наступнай секулярызацыі (напрыклад, у [[Францыя|Францыі]] ці [[Непал|Непале]]). Гістарычна працэс секулярызацыі звычайна ўключаў прадастаўленне рэлігійнай свабоды, скасаванне дзяржаўнай рэлігіі, спыненне дзяржаўнага фінансавання рэлігійных арганізацый, аддзяленне рэлігіі ад судовай сістэмы, секулярызацыю адукацыі, прызнанне права грамадзян змяняць сваю рэлігію або не вызнаваць яе і дазваляў асобам доступ да палітычнай улады незалежна ад іх рэлігійных поглядаў. <ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-us.org/atoz/secular.asp|title=The Secular Principle|author=Jean Baubérot|website=The Secular Principle|date=2008-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080222013645/http://www.ambafrance-us.org/atoz/secular.asp|access-date=2026-06-26|archive-date=2008-02-22}}</ref> Многія дзяржавы, якія ў наш час на практыцы з'яўляюцца свецкімі, могуць мець юрыдычныя рэшткі раней усталяванай рэлігіі. Свецкасць таксама мае розныя абліччы, якія могуць супадаць з пэўнай ступенню афіцыйнай рэлігійнасці. У [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучаным Каралеўстве]] кіраўнік дзяржавы па-ранейшаму абавязаны прыняць каранацыйную прысягу, зацверджаную ў 1688 годзе, клянучыся падтрымліваць рэлігію пратэстанцкай рэфармаванай веры і захоўваць устаноўленую Царкву Англіі.<ref>{{Cite web|url=https://blogs.ucl.ac.uk/constitution-unit/tag/coronation-oath-act-1689/|title=Coronation Oath Act 1689 {{!}} UCL Constitution Unit Blog|website=blogs.ucl.ac.uk|access-date=2026-06-26}}</ref>. Злучанае Каралеўства таксама захоўвае месцы ў Палаце лордаў для 26 вышэйшых духавенства Царквы Англіі, вядомых як Духоўныя лорды. <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.parliament.uk/business/lords/whos-in-the-house-of-lords/members-and-their-roles/how-members-are-appointed/|title=How members are appointed|website=www.parliament.uk|access-date=2026-06-26}}</ref> У Канадзе Канадская хартыя правоў і свабод гарантуе свецкія свабоды сумлення і рэлігіі, мыслення, перакананняў, меркаванняў і выказвання, уключаючы свабоду камунікацыі, сходаў і аб'яднанняў, аднак прэамбула Хартыі захоўвае канцэпцыю «вяршэнства Бога», што, здаецца, ставіць у нявыгаднае становішча тых, хто вызнае нетэістычныя або політэістычныя перакананні, уключаючы атэізм і будызм.<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.co.il/books/about/Canada_Act_1982_Annotated.html?id=bdcsAAAAMAAJ&redir_esc=y|аўтар=Peter W. Hogg|загаловак=Canada Act 1982 Annotated|год=1982|выдавецтва=Carswell|старонак=184|isbn=978-0-459-35140-3}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/16378297/_The_supremacy_of_God_does_not_belong_in_the_Constitution_|аўтар=Nilamadhab Kar|загаловак=Letters to the editors|год=2005|выданне=Autism|том=9|выпуск=3|старонкі=332–334|issn=1362-3613|doi=10.1177/1362361305053259}}</ref> Італія з'яўляецца свецкай дзяржавай з моманту прыняцця Канстытуцыі ў 1948 годзе (што было пацверджана рашэннем Канстытуцыйнага суда ў 1989 годзе), <ref>{{Кніга|аўтар=Constitutional Court's Decision n. 203/1989|загаловак=Articles 3, 7, 8, 19, 20 of the Constitution of Italy;}}</ref> але ўсё яшчэ прызнае асаблівы статус для Каталіцкай царквы. {{зноскі}} {{Дапісаць}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Формы дзяржавы]] [[Катэгорыя:Рэлігія і палітыка]] [[Катэгорыя:Рэлігія і права]] ndyh1tt7qk7ox3khy2ayvgw9w6wmmu1 5158645 5158644 2026-06-26T15:32:36Z Pryhoža 169928 Дададзены ўнутраныя спасылкі, выдалены шаблон «кароткага артыкула» 5158645 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of secular states.svg|міні|справа|350px| {{Легенда|#0093AF|Дзяржавы без дзяржаўнай рэлігіі}} {{Легенда|#CC0000|Дзяржавы з [[Дзяржаўная рэлігія|дзяржаўнай рэлігіяй]]}} {{Легенда|#CCCCCC|Неадназначныя дзяржавы або няма даных}} ]] '''Свецкая дзяржава''' — [[дзяржава]] з ладам, дзе [[рэлігія]] аддзеленая ад улады, і якая рэгулюецца на аснове грамадзянскіх, а не рэлігійных норм; рашэнні дзяржаўных органаў не могуць мець рэлігійнага абгрунтавання. Ідэя cвецкай дзяржавы заснавана на прынцыпе таго, каб ставіцца да ўсіх сваіх [[Грамадзянін|грамадзян]] аднолькава незалежна ад іх рэлігііі. Такая дзяржава імкнецца пазбягаць прадастаўлення пераваг грамадзяніну на падставе го рэлігійных перакананняў, прыналежнасці або адсутнасці такіх у параўнанні з іншымі. <ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.secularism.org.uk/what-is-secularism|title=Secularism explained|website=www.secularism.org.uk|access-date=2026-06-26}}</ref> == Cусветная практыка == Свецкасць можа быць усталявана на момант заснавання дзяржавы (напрыклад, у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ці [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) або можа развіцца ў выніку наступнай секулярызацыі (напрыклад, у [[Францыя|Францыі]] ці [[Непал|Непале]]). Гістарычна працэс секулярызацыі звычайна ўключаў прадастаўленне рэлігійнай свабоды, скасаванне дзяржаўнай рэлігіі, спыненне дзяржаўнага фінансавання рэлігійных арганізацый, аддзяленне рэлігіі ад судовай сістэмы, секулярызацыю адукацыі, прызнанне права грамадзян змяняць сваю рэлігію або не вызнаваць яе і дазваляў асобам доступ да палітычнай улады незалежна ад іх рэлігійных поглядаў. <ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-us.org/atoz/secular.asp|title=The Secular Principle|author=Jean Baubérot|website=The Secular Principle|date=2008-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080222013645/http://www.ambafrance-us.org/atoz/secular.asp|access-date=2026-06-26|archive-date=2008-02-22}}</ref> Многія дзяржавы, якія ў наш час на практыцы з'яўляюцца свецкімі, могуць мець юрыдычныя рэшткі раней усталяванай рэлігіі. Свецкасць таксама мае розныя абліччы, якія могуць супадаць з пэўнай ступенню афіцыйнай рэлігійнасці. У [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучаным Каралеўстве]] кіраўнік дзяржавы па-ранейшаму абавязаны прыняць каранацыйную [[Прысяга|прысягу]], зацверджаную ў 1688 годзе, клянучыся падтрымліваць рэлігію [[Пратэстанцтва|пратэстанцкай]] рэфармаванай веры і захоўваць устаноўленую [[Царква Англіі|Царкву Англіі]].<ref>{{Cite web|url=https://blogs.ucl.ac.uk/constitution-unit/tag/coronation-oath-act-1689/|title=Coronation Oath Act 1689 {{!}} UCL Constitution Unit Blog|website=blogs.ucl.ac.uk|access-date=2026-06-26}}</ref>. Злучанае Каралеўства таксама захоўвае месцы ў [[Палата лордаў|Палаце лордаў]] для 26 вышэйшых духавенства Царквы Англіі, вядомых як Духоўныя лорды. <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.parliament.uk/business/lords/whos-in-the-house-of-lords/members-and-their-roles/how-members-are-appointed/|title=How members are appointed|website=www.parliament.uk|access-date=2026-06-26}}</ref> У [[Канада|Канадзе]] [[Канадская хартыя правоў і свабод]] гарантуе свецкія свабоды сумлення і рэлігіі, мыслення, перакананняў, меркаванняў і выказвання, уключаючы свабоду камунікацыі, сходаў і аб'яднанняў, аднак прэамбула Хартыі захоўвае канцэпцыю «вяршэнства Бога», што, здаецца, ставіць у нявыгаднае становішча тых, хто вызнае нетэістычныя або політэістычныя перакананні, уключаючы [[атэізм]] і [[будызм]].<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.co.il/books/about/Canada_Act_1982_Annotated.html?id=bdcsAAAAMAAJ&redir_esc=y|аўтар=Peter W. Hogg|загаловак=Canada Act 1982 Annotated|год=1982|выдавецтва=Carswell|старонак=184|isbn=978-0-459-35140-3}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/16378297/_The_supremacy_of_God_does_not_belong_in_the_Constitution_|аўтар=Nilamadhab Kar|загаловак=Letters to the editors|год=2005|выданне=Autism|том=9|выпуск=3|старонкі=332–334|issn=1362-3613|doi=10.1177/1362361305053259}}</ref> [[Італія]] з'яўляецца свецкай дзяржавай з моманту прыняцця [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] ў 1948 годзе (што было пацверджана рашэннем Канстытуцыйнага суда ў 1989 годзе), <ref>{{Кніга|аўтар=Constitutional Court's Decision n. 203/1989|загаловак=Articles 3, 7, 8, 19, 20 of the Constitution of Italy;}}</ref> але ўсё яшчэ прызнае асаблівы статус для [[Рымска-Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]]. {{зноскі}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Формы дзяржавы]] [[Катэгорыя:Рэлігія і палітыка]] [[Катэгорыя:Рэлігія і права]] hrjpocesjd0jj4e8n4xy0u5e67ngwqx 5158646 5158645 2026-06-26T15:37:07Z Pryhoža 169928 /* Cусветная практыка */ удакладненне 5158646 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of secular states.svg|міні|справа|350px| {{Легенда|#0093AF|Дзяржавы без дзяржаўнай рэлігіі}} {{Легенда|#CC0000|Дзяржавы з [[Дзяржаўная рэлігія|дзяржаўнай рэлігіяй]]}} {{Легенда|#CCCCCC|Неадназначныя дзяржавы або няма даных}} ]] '''Свецкая дзяржава''' — [[дзяржава]] з ладам, дзе [[рэлігія]] аддзеленая ад улады, і якая рэгулюецца на аснове грамадзянскіх, а не рэлігійных норм; рашэнні дзяржаўных органаў не могуць мець рэлігійнага абгрунтавання. Ідэя cвецкай дзяржавы заснавана на прынцыпе таго, каб ставіцца да ўсіх сваіх [[Грамадзянін|грамадзян]] аднолькава незалежна ад іх рэлігііі. Такая дзяржава імкнецца пазбягаць прадастаўлення пераваг грамадзяніну на падставе го рэлігійных перакананняў, прыналежнасці або адсутнасці такіх у параўнанні з іншымі. <ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.secularism.org.uk/what-is-secularism|title=Secularism explained|website=www.secularism.org.uk|access-date=2026-06-26}}</ref> == Гісторыя і сусветная практыка == Свецкасць можа быць усталявана на момант заснавання дзяржавы (напрыклад, у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ці [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) або можа развіцца ў выніку наступнай секулярызацыі (напрыклад, у [[Францыя|Францыі]] ці [[Непал|Непале]]). Гістарычна працэс секулярызацыі звычайна ўключаў прадастаўленне рэлігійнай свабоды, скасаванне дзяржаўнай рэлігіі, спыненне дзяржаўнага фінансавання рэлігійных арганізацый, аддзяленне рэлігіі ад судовай сістэмы, секулярызацыю адукацыі, прызнанне права грамадзян змяняць сваю рэлігію або не вызнаваць яе і дазваляў асобам доступ да палітычнай улады незалежна ад іх рэлігійных поглядаў. <ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-us.org/atoz/secular.asp|title=The Secular Principle|author=Jean Baubérot|website=The Secular Principle|date=2008-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080222013645/http://www.ambafrance-us.org/atoz/secular.asp|access-date=2026-06-26|archive-date=2008-02-22}}</ref> Многія дзяржавы, якія ў наш час на практыцы з'яўляюцца свецкімі, могуць мець юрыдычныя рэшткі раней усталяванай рэлігіі. Свецкасць таксама мае розныя абліччы, якія могуць супадаць з пэўнай ступенню афіцыйнай рэлігійнасці. У [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучаным Каралеўстве]] кіраўнік дзяржавы па-ранейшаму абавязаны прыняць каранацыйную [[Прысяга|прысягу]], зацверджаную ў 1688 годзе, клянучыся падтрымліваць рэлігію [[Пратэстанцтва|пратэстанцкай]] рэфармаванай веры і захоўваць устаноўленую [[Царква Англіі|Царкву Англіі]].<ref>{{Cite web|url=https://blogs.ucl.ac.uk/constitution-unit/tag/coronation-oath-act-1689/|title=Coronation Oath Act 1689 {{!}} UCL Constitution Unit Blog|website=blogs.ucl.ac.uk|access-date=2026-06-26}}</ref>. Злучанае Каралеўства таксама захоўвае месцы ў [[Палата лордаў|Палаце лордаў]] для 26 вышэйшых духавенства Царквы Англіі, вядомых як Духоўныя лорды. <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.parliament.uk/business/lords/whos-in-the-house-of-lords/members-and-their-roles/how-members-are-appointed/|title=How members are appointed|website=www.parliament.uk|access-date=2026-06-26}}</ref> У [[Канада|Канадзе]] [[Канадская хартыя правоў і свабод]] гарантуе свецкія свабоды сумлення і рэлігіі, мыслення, перакананняў, меркаванняў і выказвання, уключаючы свабоду камунікацыі, сходаў і аб'яднанняў, аднак прэамбула Хартыі захоўвае канцэпцыю «вяршэнства Бога», што, здаецца, ставіць у нявыгаднае становішча тых, хто вызнае нетэістычныя або політэістычныя перакананні, уключаючы [[атэізм]] і [[будызм]].<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.co.il/books/about/Canada_Act_1982_Annotated.html?id=bdcsAAAAMAAJ&redir_esc=y|аўтар=Peter W. Hogg|загаловак=Canada Act 1982 Annotated|год=1982|выдавецтва=Carswell|старонак=184|isbn=978-0-459-35140-3}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/16378297/_The_supremacy_of_God_does_not_belong_in_the_Constitution_|аўтар=Nilamadhab Kar|загаловак=Letters to the editors|год=2005|выданне=Autism|том=9|выпуск=3|старонкі=332–334|issn=1362-3613|doi=10.1177/1362361305053259}}</ref> [[Італія]] з'яўляецца свецкай дзяржавай з моманту прыняцця [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] ў 1948 годзе (што было пацверджана рашэннем Канстытуцыйнага суда ў 1989 годзе), <ref>{{Кніга|аўтар=Constitutional Court's Decision n. 203/1989|загаловак=Articles 3, 7, 8, 19, 20 of the Constitution of Italy;}}</ref> але ўсё яшчэ прызнае асаблівы статус для [[Рымска-Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]]. {{зноскі}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Формы дзяржавы]] [[Катэгорыя:Рэлігія і палітыка]] [[Катэгорыя:Рэлігія і права]] 86tz6nfh6ocr8hm6m14dle6owvfftxn 5158662 5158646 2026-06-26T17:07:54Z Pryhoža 169928 /* */ спасылкі паміж старонкамі 5158662 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of secular states.svg|міні|справа|350px| {{Легенда|#0093AF|Дзяржавы без дзяржаўнай рэлігіі}} {{Легенда|#CC0000|Дзяржавы з [[Дзяржаўная рэлігія|дзяржаўнай рэлігіяй]]}} {{Легенда|#CCCCCC|Неадназначныя дзяржавы або няма даных}} ]] '''Свецкая дзяржава''' — [[дзяржава]] з ладам, дзе [[рэлігія]] аддзеленая ад улады, і якая рэгулюецца на аснове грамадзянскіх, а не рэлігійных норм; рашэнні дзяржаўных органаў не могуць мець рэлігійнага абгрунтавання. Ідэя cвецкай дзяржавы заснавана на прынцыпе таго, каб ставіцца да ўсіх сваіх [[Грамадзянін|грамадзян]] аднолькава незалежна ад іх рэлігііі. Такая дзяржава імкнецца пазбягаць прадастаўлення пераваг грамадзяніну на падставе го рэлігійных перакананняў, прыналежнасці або адсутнасці такіх у параўнанні з іншымі. <ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.secularism.org.uk/what-is-secularism|title=Secularism explained|website=www.secularism.org.uk|access-date=2026-06-26}}</ref> == Гісторыя і сусветная практыка == [[Свецкасць]] можа быць усталявана на момант заснавання дзяржавы (напрыклад, у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ці [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) або можа развіцца ў выніку наступнай секулярызацыі (напрыклад, у [[Францыя|Францыі]] ці [[Непал|Непале]]). Гістарычна працэс секулярызацыі звычайна ўключаў прадастаўленне рэлігійнай свабоды, скасаванне [[Дзяржаўная рэлігія|дзяржаўнай рэлігіі]], спыненне дзяржаўнага фінансавання рэлігійных арганізацый, аддзяленне рэлігіі ад судовай сістэмы, секулярызацыю адукацыі, прызнанне права грамадзян змяняць сваю рэлігію або не вызнаваць яе і дазваляў асобам доступ да палітычнай улады незалежна ад іх рэлігійных поглядаў. <ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-us.org/atoz/secular.asp|title=The Secular Principle|author=Jean Baubérot|website=The Secular Principle|date=2008-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080222013645/http://www.ambafrance-us.org/atoz/secular.asp|access-date=2026-06-26|archive-date=2008-02-22}}</ref> Многія дзяржавы, якія ў наш час на практыцы з'яўляюцца свецкімі, могуць мець юрыдычныя рэшткі раней усталяванай рэлігіі. Свецкасць таксама мае розныя абліччы, якія могуць супадаць з пэўнай ступенню афіцыйнай рэлігійнасці. У [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучаным Каралеўстве]] кіраўнік дзяржавы па-ранейшаму абавязаны прыняць каранацыйную [[Прысяга|прысягу]], зацверджаную ў 1688 годзе, клянучыся падтрымліваць рэлігію [[Пратэстанцтва|пратэстанцкай]] рэфармаванай веры і захоўваць устаноўленую [[Царква Англіі|Царкву Англіі]].<ref>{{Cite web|url=https://blogs.ucl.ac.uk/constitution-unit/tag/coronation-oath-act-1689/|title=Coronation Oath Act 1689 {{!}} UCL Constitution Unit Blog|website=blogs.ucl.ac.uk|access-date=2026-06-26}}</ref>. Злучанае Каралеўства таксама захоўвае месцы ў [[Палата лордаў|Палаце лордаў]] для 26 вышэйшых духавенства Царквы Англіі, вядомых як Духоўныя лорды. <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.parliament.uk/business/lords/whos-in-the-house-of-lords/members-and-their-roles/how-members-are-appointed/|title=How members are appointed|website=www.parliament.uk|access-date=2026-06-26}}</ref> У [[Канада|Канадзе]] [[Канадская хартыя правоў і свабод]] гарантуе свецкія свабоды сумлення і рэлігіі, мыслення, перакананняў, меркаванняў і выказвання, уключаючы свабоду камунікацыі, сходаў і аб'яднанняў, аднак прэамбула Хартыі захоўвае канцэпцыю «вяршэнства Бога», што, здаецца, ставіць у нявыгаднае становішча тых, хто вызнае нетэістычныя або політэістычныя перакананні, уключаючы [[атэізм]] і [[будызм]].<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.co.il/books/about/Canada_Act_1982_Annotated.html?id=bdcsAAAAMAAJ&redir_esc=y|аўтар=Peter W. Hogg|загаловак=Canada Act 1982 Annotated|год=1982|выдавецтва=Carswell|старонак=184|isbn=978-0-459-35140-3}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/16378297/_The_supremacy_of_God_does_not_belong_in_the_Constitution_|аўтар=Nilamadhab Kar|загаловак=Letters to the editors|год=2005|выданне=Autism|том=9|выпуск=3|старонкі=332–334|issn=1362-3613|doi=10.1177/1362361305053259}}</ref> [[Італія]] з'яўляецца свецкай дзяржавай з моманту прыняцця [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] ў 1948 годзе (што было пацверджана рашэннем Канстытуцыйнага суда ў 1989 годзе), <ref>{{Кніга|аўтар=Constitutional Court's Decision n. 203/1989|загаловак=Articles 3, 7, 8, 19, 20 of the Constitution of Italy;}}</ref> але ўсё яшчэ прызнае асаблівы статус для [[Рымска-Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]]. {{зноскі}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Формы дзяржавы]] [[Катэгорыя:Рэлігія і палітыка]] [[Катэгорыя:Рэлігія і права]] e9v6k5lvofr8has16jzp586f7cxhr62 5158665 5158662 2026-06-26T17:12:04Z Pryhoža 169928 /* */ афармленне 5158665 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of secular states.svg|міні|справа|350px| {{Легенда|#0093AF|Дзяржавы без [[Дзяржаўная рэлігія|дзяржаўнай рэлігіі]]}} {{Легенда|#CC0000|Дзяржавы з дзяржаўнай рэлігіяй}} {{Легенда|#CCCCCC|Неадназначныя дзяржавы або няма даных}} ]] '''Свецкая дзяржава''' — [[дзяржава]] з ладам, дзе [[рэлігія]] аддзеленая ад улады, і якая рэгулюецца на аснове грамадзянскіх, а не рэлігійных норм; рашэнні дзяржаўных органаў не могуць мець рэлігійнага абгрунтавання. Ідэя cвецкай дзяржавы заснавана на прынцыпе таго, каб ставіцца да ўсіх сваіх [[Грамадзянін|грамадзян]] аднолькава незалежна ад іх рэлігііі. Такая дзяржава імкнецца пазбягаць прадастаўлення пераваг грамадзяніну на падставе го рэлігійных перакананняў, прыналежнасці або адсутнасці такіх у параўнанні з іншымі. <ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.secularism.org.uk/what-is-secularism|title=Secularism explained|website=www.secularism.org.uk|access-date=2026-06-26}}</ref> == Гісторыя і сусветная практыка == [[Свецкасць]] можа быць усталявана на момант заснавання дзяржавы (напрыклад, у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ці [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) або можа развіцца ў выніку наступнай секулярызацыі (напрыклад, у [[Францыя|Францыі]] ці [[Непал|Непале]]). Гістарычна працэс секулярызацыі звычайна ўключаў прадастаўленне рэлігійнай свабоды, скасаванне дзяржаўнай рэлігіі, спыненне дзяржаўнага фінансавання рэлігійных арганізацый, аддзяленне рэлігіі ад судовай сістэмы, секулярызацыю адукацыі, прызнанне права грамадзян змяняць сваю рэлігію або не вызнаваць яе і дазваляў асобам доступ да палітычнай улады незалежна ад іх рэлігійных поглядаў. <ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-us.org/atoz/secular.asp|title=The Secular Principle|author=Jean Baubérot|website=The Secular Principle|date=2008-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080222013645/http://www.ambafrance-us.org/atoz/secular.asp|access-date=2026-06-26|archive-date=2008-02-22}}</ref> Многія дзяржавы, якія ў наш час на практыцы з'яўляюцца свецкімі, могуць мець юрыдычныя рэшткі раней усталяванай рэлігіі. Свецкасць таксама мае розныя абліччы, якія могуць супадаць з пэўнай ступенню афіцыйнай рэлігійнасці. У [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучаным Каралеўстве]] кіраўнік дзяржавы па-ранейшаму абавязаны прыняць каранацыйную [[Прысяга|прысягу]], зацверджаную ў 1688 годзе, клянучыся падтрымліваць рэлігію [[Пратэстанцтва|пратэстанцкай]] рэфармаванай веры і захоўваць устаноўленую [[Царква Англіі|Царкву Англіі]].<ref>{{Cite web|url=https://blogs.ucl.ac.uk/constitution-unit/tag/coronation-oath-act-1689/|title=Coronation Oath Act 1689 {{!}} UCL Constitution Unit Blog|website=blogs.ucl.ac.uk|access-date=2026-06-26}}</ref>. Злучанае Каралеўства таксама захоўвае месцы ў [[Палата лордаў|Палаце лордаў]] для 26 вышэйшых духавенства Царквы Англіі, вядомых як Духоўныя лорды. <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.parliament.uk/business/lords/whos-in-the-house-of-lords/members-and-their-roles/how-members-are-appointed/|title=How members are appointed|website=www.parliament.uk|access-date=2026-06-26}}</ref> У [[Канада|Канадзе]] [[Канадская хартыя правоў і свабод]] гарантуе свецкія свабоды сумлення і рэлігіі, мыслення, перакананняў, меркаванняў і выказвання, уключаючы свабоду камунікацыі, сходаў і аб'яднанняў, аднак прэамбула Хартыі захоўвае канцэпцыю «вяршэнства Бога», што, здаецца, ставіць у нявыгаднае становішча тых, хто вызнае нетэістычныя або політэістычныя перакананні, уключаючы [[атэізм]] і [[будызм]].<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.co.il/books/about/Canada_Act_1982_Annotated.html?id=bdcsAAAAMAAJ&redir_esc=y|аўтар=Peter W. Hogg|загаловак=Canada Act 1982 Annotated|год=1982|выдавецтва=Carswell|старонак=184|isbn=978-0-459-35140-3}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/16378297/_The_supremacy_of_God_does_not_belong_in_the_Constitution_|аўтар=Nilamadhab Kar|загаловак=Letters to the editors|год=2005|выданне=Autism|том=9|выпуск=3|старонкі=332–334|issn=1362-3613|doi=10.1177/1362361305053259}}</ref> [[Італія]] з'яўляецца свецкай дзяржавай з моманту прыняцця [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] ў 1948 годзе (што было пацверджана рашэннем Канстытуцыйнага суда ў 1989 годзе), <ref>{{Кніга|аўтар=Constitutional Court's Decision n. 203/1989|загаловак=Articles 3, 7, 8, 19, 20 of the Constitution of Italy;}}</ref> але ўсё яшчэ прызнае асаблівы статус для [[Рымска-Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]]. {{зноскі}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Формы дзяржавы]] [[Катэгорыя:Рэлігія і палітыка]] [[Катэгорыя:Рэлігія і права]] 03nx6r1v8skt1udit4vdb6t47frtwyp 100 658977 5158652 5158007 2026-06-26T15:51:19Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5158652 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Леон Немчык|2026-06-26T07:28:44Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Апошні сапраўдны мужчына|2026-06-24T14:58:55Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Білі Крудап|2026-06-24T13:13:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вялікая рыба|2026-06-24T12:50:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Джон Фінч|2026-06-23T11:16:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лоўдэрмілк|2026-06-23T06:34:11Z|Lucas artic}} {{Новы артыкул|This Is the Police 2|2026-06-22T18:02:00Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Дзік Кіні|2026-06-21T20:05:41Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Мультыплікацыйная студыя|2026-06-21T17:54:06Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Эйфарыя (фільм, 2017)|2026-06-19T10:45:41Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сяргей Чырык|2026-06-18T18:13:38Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Пётр Булгак|2026-06-17T18:20:50Z|M.L.Bot}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> sfo5g3sr1m6pal0cglxi784il10xn6o 0 660516 5158714 4588206 2026-06-27T00:24:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158714 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Гутыі {{вымер}} | image = [[Выява:The Gutians capturing a Babylonian city.jpg|200px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Гутыі бяруць у аблогу [[акад]]скі горад. Малюнак 1915 г.''<small> | poptime = | popplace = [[Загрос]], [[Месапатамія]] | langs = гутыйская | rels = [[політэізм]] | related = }} '''Гутыі''', '''кутыі''' {{вымер}} — старажытны народ, які ў [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзі да н. э. знішчыў [[Акад]]скую імперыю. == Паходжанне == Гутыі першапачаткова насялялі вобласць Гутыюм у раёне гор [[Загрос]]. У больш позні перыяд [[Асірыя|асірыйцы]] атаяснялі з Гутыюмам рэгіён паміж Загросам і ракой [[Тыгр (рака)|Тыгр]]. У запісах, якія традыцыя прыпісавала Ан-Мунду, старажытнаму ўладару [[Адаб]]а, Гутыюм называўся краінай, якая знаходзілася недзе на ўсход ад [[Акад]]а і выплочвала даніну адабцам. Гутыі размаўлялі на асабістай [[мова|мове]], аднак яна захавалася пераважна на прыкладзе імён гутыйскіх валадароў. Спробы звязаць яе з [[Тахары|тахарскімі]], прадпрынятая [[Германія|нямецкімі]] і [[СССР|савецкімі]] даследчыкамі, ў нашы дні лічыцца няўдалай. Гутыйская мова застаецца некласіфікаванай. У [[1877]] г. {{нп5|Юліус Оперт||de|Jules Oppert}} апублікаваў старажытную таблетку, у якой палонныя гутыі і [[Субарту|субарэйцы]] былі названы белымі, што прывяло да ўзгадак у літаратуры пра гэты народ як светлавалосы. Але, як высветлілася ў сярэдзіне [[20 стагоддзе|XX]] ст., пераклад таблеткі быў не зусім верны. Згодна [[шумер]]скім, а потым вавілонскім [[пісьмо]]вым крыніцам, якія адносіліся да гутыяў варожа, тыя з’яўляліся няшчаснымі дзікунамі, якія не ведалі месапатамскіх [[рэлігія|рэлігійных]] звычаяў, мелі чалавечае аблічча, але паводзілі як [[малпы]], выяўлялі [[сабака свойскі|сабачую]] хітрасць. Шумеры наракалі на тое, што ўлада пераходзіць ад аднаго іх валадара да іншага, што можа сведчыць, што нават пасля ўварвання ў [[Месапатамія|Месапатамію]] гутыямі кіравалі розныя правадыры, супольная [[манархія]] была слабой. == Гутыі ў паўднёвай Месапатаміі == [[Сарган Старажытны|Сарган]], заснавальнік [[Акад]]скай імперыі, арганізоўваў паход супраць валадара гутыяў Сарлака. Аднак са саслабленнем цэнтральнай улады ў Акадзе гутыі самі пачалі рабіць напады на акадцаў. Каля [[2220 да н.э.|2220]] г. да н. э. гутый Эрыдупізір захапіў частку дзяржавы і прыняў традыцыйны акадскую фармулёўку «валадар чатырох бакоў свету». Яго кіраванне падцвярджаецца надпісам, знойдзеным падчас [[археалагічныя даследаванні|археалагічных раскопак]] у [[Ніпур]]ы. Эрыдупізіру належала значная частка паўднёвай [[Месапатамія|Месапатаміі]], паколькі ён сам узгадваў пра задушэнне паўстання [[Лулубеі|лулубеяў]], якія насялялі землі далёка на паўночны захад ад Ніпура. Згодна пазнейшым [[шумеры|шумерскім]] запісам, пасля яго смерці кожны гутыйскі валадар кіраваў усяго некалькі гадоў. Ужо ў старажытнасці існавала 2 асноўныя версіі заняпаду Акадскай імперыі. Паводле першай, ён быў выкліканы змовай валадароў буйных [[горад|гарадоў]] супраць цэнтральнай улады. Паводле другой, асноўная віна клалася на ўварванне гутыяў. Каля [[2215 да н.э.|2215]] г. да н. э. яны захапілі і зруйнавалі [[Акадэ]] і такім чынам спынілі існаванне магутнай дзяржавы, заснаванай Сарганам. Мяркуецца, што гутыі маглі таксама ваяваць з [[Элам]]ам. Улада гутыяў у [[Шумер]]ы працягвалася 111 гадоў і 40 дзён і перажывалася даволі балюча. Паведамлялася, што [[Тыгр (рака)|Тыгр]] перастаў быць суднаходным, на месцы [[Канал (гідраграфія)|каналаў]] былі [[пясок]] і зелле, на [[дарога]]х раслі [[Дрэва|дрэвы]], насельніцтва пакутвала ад вялікіх [[падатак|падаткаў]], кожная [[сям'я]] зведала чалавечыя страты. Аднак к канцу кіравання гутыяў у Шумеры з’явіліся мясцовыя валадары накшталт [[Гудэа]] з [[Лагаш]]а і [[Утухегаль|Утухегаля]] з [[Урук]]а. У [[2009]] г. да н. э. Утухегаль узначаліў паўстанне, якое скончылася паражэннем апошняга гутыйскага валадара Тырыгана (ён кіраваў толькі 40 дзён). Аднак войны з гутыямі быў вымушаны працягваць яго зяць [[Ур-Наму]], заснавальнік [[Трэцяя дынастыя Ура|трэцяй дынастыі Ура]]. У адной з бітваў ён загінуў і быў кінуты сваімі салдатамі. == Пазнейшыя ўзгадкі == Каля [[1820 да н.э.|1820]] г. да н. э. запіс пра напады гутыяў у паўночнай [[Месапатамія|Месапатаміі]] была застаўлена ў [[Мары (горад-дзяржава)|Мары]]. [[Хамурапі]], знакаміты валадар [[Вавілон]]а, выкарыстоўваў гутыяў у якасці саюзнікаў супраць [[Эшнуна|Эшнуны]] і выхваляўся паходам у Гутыюм. У месапатамскай [[літаратура|літаратуры]] вобраз гутыяў выкарыстоўваўся да сярэдзіны [[1 тысячагоддзе да н.э.|1]] тысячагоддзя да н. э. як сімвал [[Варвары|варварства]] і грэбвання [[рэлігія|рэлігійнымі]] традыцыямі. == Спасылкі == * [https://www.historyfiles.co.uk/KingListsMiddEast/MesopotamiaGutium.htm Kingdoms of Mesopotamia — The Guti / Gutium] * [https://core.ac.uk/download/pdf/286389198.pdf The Collapse of the Akkadian Empire] * [http://ancientneareast.tripod.com/Guti.html Ancient Guti (Quti)]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.swartzentrover.com/cotor/Bible/Timelines/Babylon/Gutium.htm The Kingdom of Gutium] {{Старажытная Месапатамія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старажытныя народы]] [[Катэгорыя:Зніклыя народы Азіі]] [[Катэгорыя:Акад]] [[Катэгорыя:Шумер]] 3epoxotohzuwn9kqcl26plv0lidem1b 0 661281 5158702 4582421 2026-06-26T22:30:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158702 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Гудэа | арыгінал імя = 𒅗𒌤𒀀 | выява = Gudea of Lagash, RMO Leiden, 2100 BC, Diorite, Lagash Southern IRAQ (8724714852).jpg | апісанне выявы = [[Дыярыт]]авая галава Гудэа, канец 3 тысячагоддзя да н.э. | шырыня = | пасада = энсі | парадак = | сцяг = | перыядпачатак = {{Год2|-2144}} | перыядканец = {{Год2|-2124}} | папярэднік = Ур-Баба | пераемнік = Ур-Нінгірсу | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | веравызнанне = [[Шумера-акадская міфалогія|месапатамская рэлігія]] | пахаваны = | род = Другая дынастыя [[Лагаш]]а | бацька = | маці = | муж = | жонка = Нінгалу | дзеці = | вікісховішча = Gudea }} '''Гудэа''' ({{lang-sux|𒅗𒌤𒀀}}; [[2144 да н.э.|2144]] — [[2124 да н.э.|2124]] гг. да н. э.) — энсі ([[манарх]]) [[Лагаш]]а, выбітны палітычны і культурны дзеяч старажытнага [[Шумер]]а. == Паходжанне == Пра паходжанне Гудэа дакладна не вядома. Сам ён у адным з надпісаў называў сябе тым, хто не меў маці і не меў бацькі. Ён увайшоў у кола кіруючых асоб дзякуючы [[шлюб]]у з Нінгалу, дачкой [[лагаш]]скага энсі Ур-Бабы, і пасля яго смерці атрымаў уладу [[манарх]]а ў спадчыну. == Палітыка == Тытул энсі з’яўляўся традыцыйным для Лагаша. У Шумеры быў таксама вядомы тытул лугаля, відавочна [[тэакратыя|тэакратычнага]] валадара, улада якога павінна была падцвярджацца [[бог|багамі]] ў [[храм]]е. Пазней у эпоху [[Трэцяя дынастыя Ура|трэцяй дынастыі Ура]] тытул лугаль разглядаўся вышэйшым за энсі і належаў выключна прадстаўнікам гэтай дынастыі. Вядомы папярэдні выпадак, калі энсі [[Уруінімгіна]], выбраны гараджанамі Лагаша, прыняў тытул лугаля праз год свайго кіравання, але пасля яго ніхто з манархаў Лагаша ім не карыстаўся. Нягледзячы на тое, што Гудэа быў надзвычай веруючым і выступаў ад імя багоў, ён таксама задаволіўся тытулам энсі і не абагаўляў сваю ўладу. Толькі пры трэцяй дынастыі Ура яго сталі называць богам Лагаша. Час кіравання Гудэа прыпаў на дамінаванне дзяржавы [[гутыі|гутыяў]] у [[Шумер]]ы. Аднак у запісах энсі Лагаша яны наогул не ўзгадваюцца. Застаецца толькі меркаваць, ці падпарадкоўваўся Лагаш ваяўнічым валадарам з [[Загрос]]а і якой палітыкі ў дачыненні да гутыяў прытрымліваўся Гудэа. Сам ён паведамляў толькі пра 1 ваенную кампанію супраць [[Элам]]а. Для бесперабойнага будаўніцтва ён быў вымушаны падтрымліваць сувязі з далёкімі краінамі, адкуль прывозілі [[драўніна|драўніну]], [[медзь]], [[срэбра]], [[дыярыт]]. Відавочна, яны мелі мірны [[гандаль|гандлёвы]] характар. Унутраная палітыка Гудэа была накіравана на забеспячэнне бяспекі і справядлівасці. На [[клінапіс]]ных конусах у пабудаваным ім храме [[Нінгірсу]] паведамляецца, што энсі ачысціў [[дарога|дарогі]] і [[канал (гідраграфія)|каналы]], займаўся развіццём [[Меліярацыя|меліярацыі]] і [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]], правёў [[амністыя|амністыю]], прыняў лагодныя [[закон (права)|законы]] і сумленна [[суд]]зіў гараджан. Кіруючыя абавязкі былі размеркаваны паміж некалькімі буйнымі адміністратарамі, якія карысталіся даверам і атрымоўвалі каштоўныя падарункі ад манарха. Гудэа называў сябе сапраўдным пастырам і пахваляўся тым, што пры яго валадарстве ўдовы атрымалі абарону ад багацеяў, жанчыны — права на частку спадчыны, ён выплаціў абавязкі і забяспечыў краіну харчам, пры гэтым «наступіў на шыю» злым і незадаволеным. Найбольш жорсткім пакараннем для «ганебных» стала выгнанне з Лагаша. Адным з важных аспектаў стала будаўнічая дзейнасць Гудэа. Ён пабудаваў і перабудаваў 15 грамадскіх храмаў, кожны з якіх атрымаў шчодрыя падараванні. Найбольшыя намаганні былі зроблены для будаўніцтва новага храма Нінгірсу. == Статуі Гудэа == [[Выява:Gudea of Lagash Girsu.jpg|thumb|Дыярытавая статуя Гудэа з [[Гірсу]]. Захоўваецца ў [[Луўр]]ы]] Ад эпохі кіравання Гудэа ў [[Лагаш]]ы да нас дайшлі 27 [[статуя|статуй]], выдатных прыкладаў высокага [[мастацтва]] [[шумеры|шумерскіх]] майстроў канца [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзя да н. э. Першыя статуі Гудэа былі знойдзены [[Францыя|французскімі]] [[археалогія|археолагамі]] ў 1920-я гг. у [[Гірсу]]. Да іх былі далучаны статуі з Лагаша і іншых гарадоў [[Шумер]]а. Некаторыя статуі трапілі ў прыватныя і музейныя калекцыі пасля рабаўнічых раскопак марадзёраў. Не ўсе з іх захаваліся ў цэлым выглядзе. У сучаснай музейнай класіфікацыі прынята пазначэнне вядомых статуй [[лацінскі алфавіт|лацінскімі]] літарамі ў залежнасці ад іх паходжання. Статуі рабіліся для ўсталявання ў [[храм]]ах у якасці падараванняў або павінны былі ўзносіць малітвы [[бог|багам]] ад імя самога [[манарх]]а. Большасць статуй мае сціплыя памеры, на іх зроблены [[клінапіс]]ныя прысвячэнні багам. Аднак адна статуя, што захоўваецца ў [[Луўр]]ы, дасягае 1,57 м і важыць болей за 1250 кг. Першыя невялікія статуі рабіліся з традыцыйных матэрыялаў накшталт [[вапняк]]у і [[алебастр]]у, але пазней для іх вырабу выкарыстоўвалі надзвычай цвёрды і важкі [[дыярыт]], што прывозілі з далёкага Магану (магчыма, з тэрыторыі сучаснага [[Іран]]а або нават [[Пакістан]]а). На адной са статуй выкарыстанне дыярыту тлумачыцца тым, што ён не каштоўны і ў той жа час неразбурны, яго можна класць у крыніцы з пітной [[вада|вадой]]. Відавочна, большасць статуй з’яўляюцца выявамі самога Гудэа. Звычайна ён выяўлены стоячы або седзячы ў традыцыйнай шумерскай [[вопратка|вопратцы]] з пастуховым [[капялюш]]ам і доўгай [[кашуля]]й. Толькі на 1 статуе вопратка нагадвае [[акад]]скую. Класічная выява паказвае Гудэа як маладога чалавека з паголенай галавой. Незалежна ад памераў формы паўтараюцца. == Літаратура == * ''Довгяло, Г.'' История Древнего Востока / Г. И. Довгялло, О. В. Перзашкевич, А. А. Прохоров. — Минск: ТетраСистемс, 2002 ISBN 985-470-051-8 * Edzard, S. Gudea and His Dynasty / Sibylle Edzard, Dietz Otto Edzard. — Toronto, Buffalo, London: University of Toronto Press, 1997 ISBN 0-8020-4187-6 == Спасылкі == {{Commons|Gudea}} * [https://www.dia.org/art/collection/object/gudea-lagash-55610 Gudea of Lagash, 2150—2125 BCE] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201116082932/https://www.dia.org/art/collection/object/gudea-lagash-55610 |date=16 лістапада 2020 }} * [http://sumerianshakespeare.com/25401/index.html Gudea — Sumerian Shakespeare] * [http://www.bibleodyssey.com/en/tools/image-gallery/g/gudea Gudea, Prince of Lagash] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116170906/http://www.bibleodyssey.com/en/tools/image-gallery/g/gudea |date=16 студзеня 2021 }} * [https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.1.7# Gudea — The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature] * [http://www.quebecoislibre.org/10/100115-4.htm GUDEA, URUKAGINA, AND THE MESOPOTAMIAN ORIGIN OF THE CONCEPT OF LIBERTY] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Старажытнай Месапатаміі]] [[Катэгорыя:Шумер]] [[Катэгорыя:Абагаўлёныя манархі]] id4wooispog7qne1dgmhkey8vfqzbnf 0 664888 5158772 4674485 2026-06-27T07:38:38Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Сайты Швецыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158772 wikitext text/x-wiki {{Сайт |імя = Swedish Film Database |камерцыйны = |тып = база даных |рэгістрацыя = не патрабуецца |мовы = [[Шведская мова|Шведская]] |наведвальнасць = |размяшчэнне = |уладальнік = {{нп5|Шведскі інстытут кіно||en|Swedish Film Institute}} |аўтар = |адкрыты = |закрыты = |цяперашні стан = актыўны |абарот = |чысты прыбытак = }} '''Шведская база даных фільмаў''' ({{lang-sv|Svensk Filmdatabas}}, {{lang-en|Swedish Film Database}}, '''SFDb''') — шведская [[анлайн]]авая [[база даных]], прысвечаная шведскаму кінематографу, якая змяшчае інфармацыю пра ўсе шведскія фільмы з 1897 года, а таксама пра замежныя фільмы, прэм’ера якіх адбылася ў Швецыі. Таксама змяшчае шматлікія біяграфіі акцёраў, рэжысёраў, прадзюсараў і іншых спецыялістаў кінематографа. == Гісторыя == Шведская база даных фільмаў была створана пры падтрымцы Фонду 300-годдзя Банка Швецыі і кіруецца {{нп5|Шведскі інстытут кіно|Шведскім інстытутам кіно|en|Swedish Film Institute}}<ref name="about">{{cite web|url=http://www.sfi.se/en-gb/Swedish-film-database/About-the-Swedish-Film-Database/ |title=About the Swedish Film Database|publisher=Swedish Film Database|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111227073649/http://www.sfi.se/en-GB/Swedish-film-database/About-the-Swedish-Film-Database/|archivedate=27 снежня 2011|accessdate=9.12.2020|lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="svd">{{cite news|title=Ny svensk filmdatabas på nätet|url=http://www.svd.se/kultur/ny-svensk-filmdatabas-pa-natet_112897.svd|date=8 кастрычніка 2003|newspaper=Svenska Dagbladet]|trans-title=New Swedish movie database online|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120125074638/http://www.svd.se/kultur/ny-svensk-filmdatabas-pa-natet_112897.svd|archivedate=25 студзеня 2012 |accessdate=9 снежня 2020 |lang=sv|url-status=live}}</ref>. == Апісанне == База даных уключае больш за 90 000 фільмаў (у тым ліку каля 20 000 шведскіх) і 365 000 файлаў пра асоб свету кіно<ref name="about"/>. == Гл. таксама == * [[Internet Broadway Database]] (''IBDb'') * [[Internet Movie Database]] (''IMDb'') * [[Korean Movie Database]] (''KMDb'') * [[Danish Film Database]] (''DFDb'') * [[Elonet]] * [[Lortel Archives]] * [[Box Office Mojo]] * [[Rotten Tomatoes]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.svenskfilmdatabas.se/en/ Афіцыйная старонка] {{ref-sv}} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ВП-парталы|Кінематограф|Швецыя}} [[Катэгорыя:Базы даных фільмаў у Інтэрнэце]] [[Катэгорыя:Кінематограф Швецыі]] [[Катэгорыя:Сайты Швецыі]] 6h4hdv4wts431ajjlhzhhvx4cboi9fw 0 667758 5158715 5113632 2026-06-27T00:42:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158715 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} «'''Гэтае цудоўнае жыццё'''» ({{lang-en|It’s a Wonderful Life}}) — [[ЗША|амерыканская]] [[Раство|калядная]] [[Фантастычны фільм|фантастычная]] [[Драма (кіно і тэлебачанне)|кінадрама]] рэжысёра [[Фрэнк Капра|Фрэнка Капры]], прадстаўленая ў 1946 годзе. Фільм заснаваны на апавяданні [[Філіп ван Дорэн Стэрн|Філіпа ван Дорэна Стэрна]] «Велічэзны падарунак» ({{lang-en|The Greatest Gift}}), напісаным у 1939 і апублікаваным у 1945 годзе<ref name="afi">{{cite web|url= http://www.afi.com/100years/movies10.aspx/|title=AFI’s 100 Years… 100 Movies 10th Anniversary edition|publisher= American Film Institute|accessdate=2012-07-15}}</ref>. Дзякуючы частым тэлевізійным паказам у 1980-я гады і папулярнасці ў кінатэатрах фільм у ЗША рэгулярна праглядаюць у калядны перыяд. Галоўны персанаж, Джордж Бейлі ([[Джэймс Сцюарт]]) — мужчына, які адмовіўся ад уласных мараў дзеля дапамогі іншым, і чыё немінучае самагубства наконадні [[Раство|Раства]] выклікае ўмяшанне яго [[Анёл-ахоўнік|анёла-ахоўніка]], Кларэнса Одбадзі ([[Генры Трэверс]]). Кларэнс паказвае Джорджу лёсы ўсіх тых людзей, каму той дапамог, і як бы змянілася жыццё ў яго мястэчку Бэдфард Фолз, калі б Джордж не з’явіўся на свет. Нягледзячы на нязначныя напачатку прыбыткі з-за высокага кошту вытворчасці і жорсткае канкурэнцыі ў час выхаду, фільм стаў класікай кінематографа<ref>{{cite web | url=http://entertainment.time.com/2013/11/18/its-a-wonderful-life-sequel-in-the-works/ | title=It’s A Wonderful Life Sequel in the Works | publisher=Time | accessdate=23 November 2014 | archive-date=20 снежня 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141220072948/http://entertainment.time.com/2013/11/18/its-a-wonderful-life-sequel-in-the-works/ | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web| url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/298037/Its-a-Wonderful-Life|title=It's a Wonderful Life|publisher= Encyclopedia Britannica|accessdate=2012-07-15}}</ref>. У пракаце ён не дабраў нават 6,3 мільёнаў, неабходных дзеля самаакупнасці. Намінаваны на пяць прэмій «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]», у тым ліку [[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|за найлепшы фільм]], уключаны ў [[100 найлепшых фільмаў ЗША паводле версіі AFI|100 найлепшых амерыканскіх фільмаў усіх часоў]] [[Амерыканскі кінаінстытут|Амерыканскага кінаінстытута]]<ref name="afi" /> і займае 1-е месца ў [[100 найбольш натхняльных фільмаў ЗША паводле версіі AFI|спісе найбольш натхняльных амерыканскіх фільмаў усіх часоў]]<ref>{{cite web|url=https://www.afi.com/afis-100-years-100-cheers/|title=AFI’s 100 Years… 100 Cheers|publisher= American Film Institute|accessdate=2025-02-12}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Imdb title|0038650}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фантастычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы 1946 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы ЗША]] [[Катэгорыя:Калядныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Чорна-белыя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы Фрэнка Капры]] [[Катэгорыя:Фільмы пра анёлаў]] [[Катэгорыя:Экранізацыі апавяданняў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра ЗША]] [[Катэгорыя:Нацыянальны рэестр фільмаў]] [[Катэгорыя:Ватыканскі спіс фільмаў]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] 3lmykx9hu2qw1lgsk5pab527144kp2g 0 669578 5158620 4746126 2026-06-26T13:37:41Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Том Клэнсі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158620 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} '''«Tom Clancy’s Splinter Cell: Chaos Theory»''' ({{tr|Tom Clancy’s Splinter Cell: Тэорыя Хаосу}}) — відэагульня ў жанры стэлс-экшан, трэцяя частка серыі гульняў «Splinter Cell», распрацаваная [[Канада|канадскай]] студыяй «Ubisoft Montreal» і першапачаткова выдадзеная кампаніяй «[[Ubisoft]]» для платформаў: «[[Microsoft Windows]]», «[[PlayStation 2]]», «[[Xbox]]» і «[[Nintendo GameCube]]». Гульня выйшла ў сакавіку 2005 года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і ў красавіку таго ж года ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўропе]]. Былі выпушчаныя партатыўныя версіі для мабільных тэлефонаў, «N-Gage» і «[[Nintendo DS]]», распрацаваныя [[Францыя|французскай]] студыяй «Gameloft». Планавалася версія для «[[Game Boy Advance]]», але пазней яна была адменена. Рэмейк гульні пад назвай «Tom Clancy’s Splinter Cell 3D» быў выпушчаны для партатыўнай кансолі «[[Nintendo 3DS]]» ў красавіку 2011 года ў ЗША і ў сакавіку таго ж года ў Еўропе. Палепшаная версія «Chaos Theory» выйшла ў верасні 2011 года для сэрвісу «PlayStation Network» для «[[PlayStation 3]]» як частка калекцыйнага выдання «Splinter Cell Trilogy». Гульня стала даступная для запампоўкі для «[[Xbox 360]]» у красавіку 2008 года і для «[[Xbox One]]» у чэрвені 2019 года. У «Tom Clancy’s Splinter Cell: Chaos Theory» галоўнага героя Сэма Фішэра агучыў акцёр Майкл Айронсайд. На ролю агучкі Ірвінга Ламберта ― начальніка Сэма Фішэра ― вярнуўся Дон Джордан, які адсутнічаў у мінулай частцы серыі і якога замяняў Дэніс Хэйсберт. Саўндтрэк да гульні напісаны вядомым электронным музыкам Амонам Тобінам і выйшаў у 2005 годзе на [[Лэйбл гуказапісу|лэйбле]] «Ninja Tune». Дзеянне гульні адбываецца ў рэальным свеце ў розных кропках зямнога шара. Гулец выступае за Сэма Фішэра, галоўнага героя серый гульняў «Splinter Cell», спецыяльнага агента сакрэтнага падраздзялення [[Агенцтва нацыянальнай бяспекі|Агенцтва Нацыянальнай Бяспекі]] ЗША пад назвай Трэці эшалон. У пераважнай большасці гульня атрымала станоўчыя водгукі ад вядучых гульнявых выданняў. «Metascore» Chaos Theory на «[[Metacritic]]» складае 92 балы са 100 для версіі «Microsoft Windows», 87 балаў для версіі «PlayStation 2» і 94 балы для версіі «Xbox». == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://www.igromania.ru/articles/47231/Splinter_Cell_Chaos_Theory.htm Вердыкт ад «Игромании»] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гульні для GameCube]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 2]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox]] [[Катэгорыя:Гульні для Nintendo DS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Канадзе]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2005 года]] [[Катэгорыя:Том Клэнсі]] 113nz6a2kixsur482d5h2egnvzgwm8x 10 688651 5158613 4318289 2026-06-26T12:46:38Z Culamar 102133 5158613 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Рэктары Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі | загаловак = Рэктары [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] | state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> | стыль = | клас_спісаў = hlist | спіс1 = * [[М. П. Казакоў]] (1932—1933) * [[Я. П. Прыс]] (1933—1934) * [[Канстанцін Міхайлавіч Багушэвіч|Канстанцін Багушэвіч]] (1934—1936) * [[Оскар Абрамавіч Гантман|Оскар Гантман]] (1937—1938) * [[Міхаіл Аркадзевіч Бергер|Міхаіл Бергер]] (1938—1941) * [[Мікалай Ільіч Аладаў|Мікалай Аладаў]] (1944—1948) * [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|Анатоль Багатыроў]] (1948—1962) * [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзімір Алоўнікаў]] (1962—1982) * [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігар Лучанок]] (1982—1985) * [[Міхаіл Антонавіч Казінец|Міхаіл Казінец]] (1985—2005) * [[Аляксандр Фёдаравіч Рашчупкін|Аляксандр Рашчупкін]] (2006—2010) * [[Кацярына Мікалаеўна Дулава|Кацярына Дулава]] (2010—2022) * [[Алена Віктараўна Куракіна|Алена Куракіна]] (з 2022) }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Рэктары ВНУ Беларусі|Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі]] </noinclude> cr0mqhlhkwfc64ixfi06bew9t58lxjf 0 704894 5158640 5137445 2026-06-26T15:02:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158640 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Алжыры |частка = |выява = Arrêt du processus électoral de 1991 en Algérie.jpg |памер = |загаловак = Ваенныя на вуліцах г. [[Алжыр (горад)|Алжыр]] |дата =[[26 снежня]] [[1991]] — [[8 лютага]] [[2002]]<ref>Boot, Max. Appendix // Invisible Armies. — 2013.</ref> |месца = [[Алжыр]] |прычына = |вынік = Перамога ўрада; працяг узброеных сутыкненняў. |змены = |праціўнік1 = {{Сцяг|Алжыр}} [[Алжыр]]: *• [[Узброеныя сілы Алжыра|АННА]] *• [[Фронт нацыянальнага вызвалення (Алжыр)|ФНВ]] '''пры падтрымцы:'''<br> {{Сцяг|Егіпет}} [[Егіпет]]<ref name="brynen">Rex Brynen, Bahgat Korany, Paul Noble. Political Liberalization and Democratization in the Arab World. — Lynne Rienner Publishers , 1995. — Vol. 1. — P. 289. — ISBN 9781555875794.</ref><ref name="sidaoui">Sidaoui, Riadh. Islamic Politics and the Military: Algeria 1962–2008 // Religion and Politics: Islam and Muslim Civilization / Jan-Erik Lane, Hamadi Redissi, Riyāḍ Ṣaydāwī. — Ashgate, 2009. — P. 241—243. — ISBN 9780754674184.</ref><br> {{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref name="brynen"/><ref name="sidaoui"/><br> [[File:Flag of France.svg|22px]] [[Францыя]]<ref name="sidaoui"/><ref name="derouen">Karl DeRouen, Jr., Uk Heo. Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II. — ABC-CLIO, 2007. — P. 115—117. — ISBN 9781851099191.</ref><br>[[File:Flag of Europe.svg|22px]] [[Еўрапейскі Саюз]]<ref name="derouen"/><br> {{Сцяг|ЗША}} [[ЗША]]<br>{{Сцяг|ПАР}} [[ПАР]]<ref>[https://www.hrw.org/reports/2000/safrica/Sarfio00-05.htm#P575_119558 Arms trade in practice], ''Hrw.org'', October 2000</ref><br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} [[Беларусь]]<ref>[https://maxpark.com/user/1407890/content/686582 Торговля оружием и будущее Белоруссии]</ref> (з 1997) |праціўнік2 = {{Сцяг|Джыхад}} [[Ісламізм|Ісламісты]]: *• [[Ісламскі фронт выратавання]] *• [[Узброеная ісламская група]] *• [[Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба]] {{Сцяг|Лівія|1977}} [[Джамахірыя|Лівія]] (да 1995)<ref name="sidaoui"/><br> {{Сцяг|Саудаўская Аравія}} [[Саудаўская Аравія]] (да 1991)<ref name="derouen"/><br> {{Сцяг|Іран}} [[Іран]] (заяўлена)<ref name="derouen"/><ref name="mannes"/><ref name="cordesman"/><ref name="brosche"/><br> {{Сцяг|Марока}} [[Марока]] (заяўлена)<ref name="sidaoui"/><ref>Yahia H. Zoubir, Haizam Amirah-Fernández. North Africa: Politics, Region, and the Limits of Transformation. — Routledge, 2008. — P. 184. — ISBN 9781134087402.</ref><br> {{Сцяг|Судан}} (заяўлена)<ref name="mannes">Mannes, Aaron. Profiles in Terror: The Guide to Middle East Terrorist Organizations. — Rowman & Littlefield, 2004. — P. 8. — ISBN 9780742535251.</ref><ref name="cordesman">Cordesman, Anthony H. A Tragedy of Arms: Military and Security Developments in the Maghreb (англ.). — Greenwood Publishing Group, 2002. — P. 126. — ISBN 9780275969363.</ref><ref name="brosche">Brosché, Johan; Höglund, Kristine. The diversity of peace and war in Africa // Armaments, Disarmament and International Security (англ.). — Oxford University Press, 2015. — P. 116. — ISBN 9780198737810.</ref><br> Саудаўскія прыватныя донары<ref name="derouen"/><br> [[Егіпецкі ісламскі джыхад]] (да 1995)<ref name="tabarani">Tabarani, Gabriel G. Jihad's New Heartlands: Why The West Has Failed To Contain Islamic Fundamentalism (англ.). — AuthorHouse, 2011. — P. 329. — ISBN 9781467891806.</ref><br>{{Flagicon image|Flag of al-Qaeda.svg}} [[Аль-Каіда]]<ref name="mannes"/> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Мухамед Будыаф]]†<br>[[Алі Кафі]]<br>[[Ламін Зеруаль]]<br>[[Абдэль Азіз Бутэфліка]] |камандзір2 = Антар Зуабры<br>Джамел Зітаўні |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = 140 000 (1994)<ref>Martinez 1998:162.</ref><br>124 000 (2001)<br>100 000—300 000 мясцовых байцоў апалчэння<ref>Paul Collier, Nicholas Sambanis. Understanding Civil War: Africa (неопр.). — World Bank Publications, 2005. — С. 235. — ISBN 9780821360477.</ref> |сілы2 = 2000 (1992)<br>40000 (1994)<br>10000 (1996)<ref>Martinez 1998:215.</ref><br>300—1000 (2005)<ref>http://www.aljazeera.com/archive/2005/02/200849155453867369.html</ref> |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 44 000 — 200 000 загінуўшых<ref>Hagelstein, Roman. Where and When does Violence Pay Off? The Algerian Civil War (англ.) // HICN : journal. — Households in Conflict Network, 2007. — P. 24.</ref><ref>http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?id=1543&l=2</ref> |заўвага = |Commons = }} '''Грамадзянская вайна ў Алжыры''' («Чорнае дзесяцігоддзе», «Дзесяцігоддзе тэрору», «Гады свінцу», «Гады агню»<ref>Hamit Bozarslan, ''Cent mots pour dire la violence dans le monde musulman'', Maisonneuve & Larose, 2005, p.141</ref>) — узброены канфлікт паміж урадам [[Алжыр]]а і [[ісламізм|ісламісцкімі]] групоўкамі, які пачаўся ў [[1991]]-м і доўжыўся па [[2002]] год. Паводле розных ацэнак, ахвярамі канфлікту сталі ад 44 да 200 тысяч чалавек, у тым ліку больш за 70 журналістаў, забітых як урадавымі сіламі, так і ісламістамі<ref name="crisisgroup">[http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?id=1543&l=2 Entre menace, censure et liberté: La presse privé algérienne se bat pour survivre] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070214113744/http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?id=1543&l=2 |date=14 лютага 2007 }}, March 31, 1998</ref>. Канфлікт скончыўся перамогай урада, пасля таго, як спачатку [[Ісламскі фронт выратавання]] (ІФС) абвясціў аб спыненні вайны, а затым у 2002 годзе [[Узброеная ісламская група]] была пераможана ўрадавымі сіламі. Аб мінулай вайне доўгі час, да 24 лютага 2011 года, нагадваў фармальна захаваны ў краіне рэжым надзвычайнага становішча. Узброеныя сутыкненні, хоць і даволі нізкай інтэнсіўнасці, працягваюцца і па цяперашні час. == Пачатак == Вайна пачалася ў снежні 1991 года, калі апазіцыйны «Ісламскі фронт выратавання» набраў велізарную папулярнасць сярод насельніцтва, і кіруючая партыя [[Фронт нацыянальнага вызвалення (Алжыр)|Фронт нацыянальнага вызвалення]] (ФНВ), баючыся паразы, адмяніла другі тур выбараў у Нацыянальную Асамблею. Улада ў краіне ўзялі ваенныя. Прэзідэнт [[Шадлі Бенджадзід]] [[11 студзеня]] [[1992]] года быў зрушаны са сваёй пасады. Пасля забароны ІФС і арышту тысяч яго членаў паўсталі ўзброеныя ісламісцкія фарміраванні, якія пачалі партызанскія дзеянні супраць урада і яго прыхільнікаў. Яны былі арганізаваны ў некалькі груповак, асноўнымі з якіх быў «[[Ісламскі ўзброены рух]]», што базаваўся ў гарах, і «[[Узброеная ісламская група]]», якая базавалася ў гарадах. Спачатку ісламісты атакавалі толькі армію і паліцыю, але неўзабаве пачаліся напады на мірнае насельніцтва. У [[1994]] годзе на перамовах паміж урадам і лідарамі ў зняволенні ІФС быў дасягнуты істотны прагрэс, і тады Узброеная ісламская група абвясціла вайну ІФС і яго прыхільнікам. Ісламскі ўзброены рух, аб’яднаўшыся з больш дробнымі групоўкамі, утварыў лаяльную ІФС Ісламскую армію выратавання. == Развіццё == Перамовы неўзабаве зайшлі ў тупік, і прэзідэнцкія выбары [[1995]] года (першыя выбары пасля перавароту 1992 года) выйграў кандыдат, падтрыманы арміяй, былы камандуючы сухапутнымі войскамі [[Ламін Зеруаль]]. Канфлікт паміж ІФС і Узброенай ісламскай групай узмацніўся. Апошняя пачала масавыя забойствы мірнага насельніцтва, выразаючы цэлыя вёскі ці гарадскія прадмесці. Некаторыя звесткі паказваюць на дачыненне да забойстваў урадавых сіл. Пік забойстваў прыйшоўся на [[1997]]-ы, калі былі прызначаны парламенцкія выбары. На выбарах перамагла новаўтвораная партыя, Нацыянальны дэмакратычны кангрэс, за якім стаяла армія. ІФС, які атакаваў з абодвух бакоў, абвясціў аб аднабаковым спыненні агню з урадам, а Узброеная ісламская група рэзка губляла свой уплыў з-за ўнутраных канфліктаў, звязаных з тым, што многія яе члены не ўхвалялі тактыкі забойстваў грамадзянскага насельніцтва. У [[1999]] годзе адбыліся новыя прэзідэнцкія выбары, на якіх перамог [[Абдэль Азіз Бутэфліка]], і быў прыняты закон, што гарантаваў амністыю большасці ўдзельнікаў узброеных груповак. Многія скарысталіся амністыяй, і гвалт істотна зменшыўся. Гэта стала фактычнай перамогай урада ў вайне. Рэшткі Узброенай ісламскай групы працягвалі аказваць супраціў яшчэ два гады і практычна зніклі да [[2002]] года. == Новы віток == У [[1998]] годзе ад Узброенай ісламскай групы адкалолася групоўка пад назвай «[[Салафіцкая група пропаведзі і джыхаду]]». Яна першапачаткова базавалася на поўначы краіны і дыстанцыявалася ад забойстваў мірнага насельніцтва<ref>[Hugh Roberts, ''The Battlefield Algeria 1988—2002: studies in a broken polity'', Verso: London 2003, p. 269: «Hassan Hattab’s GSPC which has condemned the GIA’s indiscriminate attacks on civilians and, since going it alone, has tended to revert to the classic MIA-AIS strategy of confining its attacks to guerrilla forces.»</ref>. У кастрычніку [[2003]]-га лідары групоўкі выказалі публічную падтрымку [[Аль-Каіда|Аль-Каідзе]]<ref>{{citation | title=Al-Qaeda's Far-Reaching New Partner | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/04/AR2006100402006.html | first=Craig | last=Whitlock | journal=Washington Post |date = 2006-10-05 | accessdate=2008-12-14 | page=page A01}}</ref><ref>{{citation | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3207363.stm | title=Algerian group backs al-Qaeda | publisher=BBC News |date = 2003-10-23 | accessdate=2008-12-14}}</ref>. Яны адмовіліся ад амністыі і працягнулі ўзброены супраціў. == Актывізацыя == У [[2004]] годзе пачалася актывізацыя баевікоў, якія арганізоўвалі напады на аўтакалоны, мінаванне дарог. Па паведамленнях [[алжыр]]скіх уладаў, ужо да 12 лютага 2004 года ў [[тэракт]]ах і боесутыкненнях з ісламістамі загінулі 22 супрацоўнікі праваахоўных структур, 37 баевікоў і 10 мірных жыхароў<ref>[https://www.newsru.com/world/12feb2004/zasada.html Семеро полицейских убиты и трое ранены в результате столкновения с исламистами в Алжире] newsru.com</ref>. [[22 сакавіка]] занепакоеныя нарастаннем напружанасці брытанцы прынялі рашэнне аб часовым закрыцці свайго [[пасольства]] ў Алжыры<ref>[http://lenta.ru/terror/2004/03/22/embassy/ Великобритания закрыла своё посольство в Алжире] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150922022636/http://lenta.ru/terror/2004/03/22/embassy/ |date=22 верасня 2015 }} Lenta.ru</ref>. Бакі канфлікту рабілі ўсё больш жорсткія заявы ў дачыненні да адзін аднаго<ref>[http://lenta.ru/terror/2004/03/06/africa/ Американский спецназ будет искать талибов в Африке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150921215242/http://lenta.ru/terror/2004/03/06/africa/ |date=21 верасня 2015 }} Lenta.ru</ref><ref>[http://lenta.ru/terror/2004/06/13/war/ Алжирские экстремисты объявили тотальную войну иностранцам.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150921235836/http://lenta.ru/terror/2004/06/13/war/ |date=21 верасня 2015 }} Lenta.ru</ref>. 20 чэрвеня паступіла паведамленне, што алжырскім вайскоўцам атрымалася знішчыць лідара [[Салафіцкая група пропаведзі і джыхаду|Салафіцкай групы пропаведзі і джыхаду]] (алжырскага крыла [[Аль-Каіда|АК]]) Набіў ас-Сахраўі і трох ягоных памочнікаў<ref>[http://lenta.ru/terror/2004/06/20/algeria/ Алжирское крыло «Аль-Каиды» потеряло голову вслед за саудовским] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150921203409/http://lenta.ru/terror/2004/06/20/algeria/ |date=21 верасня 2015 }} Lenta.ru</ref>. Новы кіраўнік экстрэмісцкай арганізацыі быў абраны [[7 верасня]] — ім стаў Абу Мусаб Абд аль-Вадуда<ref>[http://lenta.ru/terror/2004/09/07/appointed/ Алжирские террористы выбрали себе начальника] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150922015408/http://lenta.ru/terror/2004/09/07/appointed/ |date=22 верасня 2015 }} Lenta.ru</ref>. [[5 ліпеня]] лівійскім спецслужбам удалося выявіць базу экстрэмістаў, дзе адбывалася вярбоўка, навучанне і ўзбраенне добраахвотнікаў<ref>[http://lenta.ru/terror/2004/07/05/camp/ Ливийские спецслужбы обнаружили в Сахаре базу сторонников «Аль-Каиды»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150921234443/http://lenta.ru/terror/2004/07/05/camp/ |date=21 верасня 2015 }} Lenta.ru</ref>, а [[2 лістапада]] лідар [[Джамахірыя|Лівіі]] [[Муамар Кадафі]] выдаў алжырскім уладам Амары Сайфі (таксама вядомага як Абдэрэзак эль Пара), які лічыўся другой асобай Салафіцкай групы пропаведзі і джыхаду<ref>[http://lenta.ru/terror/2004/11/02/gadafy/ Каддафи выдал Алжиру одного из главных террористов Северной Африки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131130042955/http://lenta.ru/terror/2004/11/02/gadafy/ |date=30 лістапада 2013 }} Lenta.ru</ref>. == Канец == У [[2005]] годзе [[Прэзідэнт]] [[Алжыр]]а [[Абдэль Азіз Бутэфліка]] заявіў, што арганізацыі баевікоў былі разгромлены і парадак на тэрыторыі Алжыра адноўлены. Аднак неўзабаве ісламісты арганізавалі паказальную аперацыю застрашвання — [[9 красавіка]] на дарозе, якая вядзе ў сталіцу, яны арганізавалі імправізаваны блок-пост, на якім спынялі аўтамабілі, выводзілі з іх людзей і расстрэльвалі іх. У выніку гэтага жорсткага акту тэрору было забіта 14 чалавек<ref>[http://lenta.ru/news/2005/04/09/algeria/ В Алжире на подставном блок-посту расстреляли 14 человек] Lenta.ru</ref>. [[5 сакавіка]] [[2006]] года ў [[Алжыр]]ы была праведзена масавая [[амністыя]] ісламістаў, якія не ўчынілі цяжкіх злачынстваў — з турмаў было выпушчана 2629 чалавек<ref>[https://m.newsru.com/world/05mar2006/2600.html Массовая амнистия в Алжире — на свободу выходят более 2600 бывших боевиков] newsru.com</ref>. Аднак ісламісцкія групы Алжыра ўліліся ў склад міжнароднай тэрарыстычнай сеткі [[Аль-Каіда]]<ref>[https://www.newsru.com/world/15sep2006/terfr.html «Аль-Каида» официально объявила о союзе с алжирской повстанческой группировкой, которая воюет против Франции]</ref>. У канцы года па Алжыры пракацілася новая хваля тэрарыстычных актаў. [[30 кастрычніка]] каля двух паліцэйскіх участкаў былі падарваныя замінаваныя грузавікі, 2 чалавекі загінулі і яшчэ некалькі дзясяткаў былі параненыя<ref>[http://lenta.ru/news/2006/10/30/truck/ В Алжире взорваны два полицейских участка] Lenta.ru</ref>, а [[10 снежня]] быў падарваны аўтобус з замежнікамі, пры гэтым загінуў яго кіроўца, 9 пасажыраў былі параненыя. Адказнасць за гэтыя тэракты ўзялі на сябе алжырскія ісламісты<ref>[http://lenta.ru/news/2006/12/12/claim/ Алжирские исламисты взяли на себя ответственность за подрыв автобуса] Lenta.ru</ref>. У [[2008]]-м колькасць нападаў экстрэмістаў прыкметна знізілася, але яны сталі больш дзёрзкімі — калі раней тэрарысты абмяжоўваліся выбухамі самаробных бомбаў, то ў 2008 пачаліся адкрытыя напады на гарады і абстрэлы пасольстваў, паліцэйскіх участкаў. [[2 студзеня]] [[2008]] года адбыўся чарговы тэракт у Алжыры — у горадзе Насірыя, правінцыя [[Бумердэс (правінцыя)|Бумердэс]], тэрарыст-смяротнік заехаў на замініраванай машыне на тэрыторыю паліцэйскага ўчастка і прывёў у дзеянне выбуховае прыстасаванне — загінула 3 паліцэйскіх, яшчэ 20 цяжка параненыя<ref>[https://www.newsru.com/world/02jan2008/alger.html Теракт в Алжире: трое погибших, 20 тяжело раненых] newsru.com</ref>. [[7 лютага]] ў Алжыры быў здзейснены напад на групу жандараў, у выніку якога 8 жандараў было забіта, уся іх зброя і спецтэхніка былі захоплены баевікамі. У адказ алжырскія ўлады правялі ваенную аперацыю супраць ісламістаў з задзейнічаннем авіяцыі<ref>[https://www.newsru.com/world/11feb2008/kaida.html «Аль-Каида» взяла ответственность за убийство в Алжире восьми жандармов] newsru.com</ref>. [[8 чэрвеня]] ў выніку 2-х выбухаў у горадзе [[Лахдарыя]] на ўсходзе [[Алжыр]]а загінула 12 чалавек<ref>[http://lenta.ru/news/2008/06/08/blast/ В результате теракта в Алжире погибли 12 человек] Lenta.ru</ref>. [[20 жніўня]] быў праведзены чарговы двайны тэракт у горадзе [[Буіра]], у якім загінула 11 чалавек, а яшчэ 31 атрымаў раненні<ref>[https://www.newsru.com/world/20aug2008/alzhir.html Алжир взрывают второй день подряд: в среду погибли 11 человек, 31 получил ранения] newsru.com</ref>. == Гл. таксама == * [[Канфлікт у Магрыбе]] == Зноскі == {{Reflist|2}} == Літаратура == {{Refbegin|2}} * Marco Impagliazzo; Mario Giro. Algeria in ostaggio. — Milano: Guerini e Associati, 1997. * M. Al-Ahnaf; B. Botiveau; F. Fregosi. L'Algerie par ses islamistes. — Paris: Karthala, 1991. — ISBN 2-86537-318-5. * Roger Kaplan, «The Libel of Moral Equivalence» The Atlantic Monthly Boston: August 1998. Vol. 282, Iss. 2; pg. 18, 6 pgs. * Habib Souaidia. La sale guerre. — Paris: folio actuel, 2001. * Kepel, Gilles. Jihad: The Trail of Political Islam. — Harvard University Press., 2002. * Michael Willis. The Islamist Challenge in Algeria: A Political History. — New York: NYU Press, 1996. — ISBN 0-8147-9328-2. * Luis Martinez (translated by Jonathan Derrick). The Algerian Civil War 1990–1998. — London: Hurst & Co., 1998. — ISBN 1-85065-517-0. * William B. Quandt. Between Ballots and Bullets: Algeria's Transition from Authoritarianism. — Washington DC: Brookings Institution Press, 1998. — ISBN 0-8157-7301-3. {{Refend}} == Спасылкі == * [http://www.algeria-watch.de/en/aw/francalgerie.htm On the secret war in Algeria and French machinations] * [https://web.archive.org/web/20051109150113/http://www.wluml.org/english/pubs/pdf/misc/shadow-report-algeria-eng.pdf Shadow Report on Algeria] presented by the [https://web.archive.org/web/20060207083833/http://www.law.georgetown.edu/clinics/iwhrc/ International Women’s Human Rights Law Clinic] & [https://web.archive.org/web/20060208100805/http://www.wluml.org/english/index.shtml Women Living Under Muslim Laws] * [https://web.archive.org/web/20050225162540/http://www.icg.org/home/getfile.cfm?id=1408&tid=2995 Islamism, Violence and Reform in Algeria: Turning the Page], ICG Middle East Report No. 29 * [http://www.algeria-watch.de/mrv/2002/chrono/chrono_1992.htm Chronologie d’une tragédie cachée] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110517105102/http://www.algeria-watch.de/mrv/2002/chrono/chrono_1992.htm |date=17 мая 2011 }}, a timeline * [http://www.algerie-tpp.org/tpp/pdf/dossier_19_mvt_islamiste.pdf Le mouvement islamiste algerien], Salima Mellah [[Катэгорыя:1990-я гады ў Алжыры]] [[Катэгорыя:2000-я гады ў Алжыры]] [[Катэгорыя:Войны XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Алжыры]] [[Катэгорыя:Войны Алжыра]] oyddiwnu8zg9tm8r158ewfpo9osxeds 0 705324 5158643 5140158 2026-06-26T15:24:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158643 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Непале |частка = |выява = |памер = |загаловак = |дата = [[13 лютага]] [[1996]] — [[21 лістапада]] [[2006]] |месца = [[Непал]] |прычына = [[Абсалютная манархія|абсалютная ўлада]] [[Кароль Непала|караля]] <br><small>(па сцвярджэннях [[мааізм|мааістаў]])</small> |вынік = <small>Перамога [[мааізм|мааістаў]]: * звяржэнне [[манархія|манархіі]] * абвяшчэнне [[Непал|Федэратыўнай Дэмакратычнай Рэспублікі Непал]] * прыход да ўлады [[левыя (палітыка)|левых сіл]] * прыняцце [[Канстытуцыя Непала|Канстытуцыі]] * узмацненне пазіцый [[Кітай|Кітая]] ў Непале</small> |змены = |праціўнік1 = {{Сцяг|Непал}} [[Каралеўства Непал]]<br>''пры падтрымцы'':<br>{{сцяг Партугаліі}}[[Партугалія]]<br>{{Сцяг ЗША}}[[ЗША]]<br>{{Сцяг Францыі}} [[Францыя]]<br>{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Вялікабрытанія]]<br>{{сцяг Індыі}} [[Індыя]]<br>{{сцяг КНР}} [[Кітай]] (з 2001) |праціўнік2 = [[Файл:CPI-M-flag.svg|border|22px]] [[Камуністычная партыя Непала (мааісцкі цэнтр)]]<br>[[Файл:CPI-M-flag.svg|border|22px]] [[Народна-вызваленчая армія]]<br>[[Файл:CPI-M-flag.svg|border|22px]] [[Магарскі Аўтаномны Рэгіён]] (з 2004)<br> |камандзір1 = {{Сцяг|Непал}} [[Бірэндра]]<br>{{Сцяг|Непал}} [[Г’янендра]] |камандзір2 = [[Файл:CPI-M-flag.svg|border|22px]] [[Прачанда]]<br> [[Файл:CPI-M-flag.svg|border|22px]] [[Бабурам Бхатараі|Бхатараі]]<br> [[Файл:CPI-M-flag.svg|border|22px]] [[Пасанг]] |страты1 = 4500 забітых<ref name="Douglas">Ed Douglas. "Inside Nepal's Revolution..... (just to check..!!!)". ''National Geographic Magazine'', p. 54, November 2005. Douglas lists the following figures: "Nepalis killed by Maoists from 1996 to 2005: 4,500. Nepalis killed by government in same period: 8,200."</ref> |страты2 = 8200 забітых<ref name="Douglas" /> |агульныя страты = 17 800 забітых<ref>[http://www.nepalnews.com/view_article.php?id=19558 17,800 people died during conflict period, says Ministry of Peace]{{Недаступная спасылка}}</ref> }} '''Грамадзянская вайна ў Непале''' — зацяжны [[узброены канфлікт|ўзброены канфлікт]] у [[Непал|Непале]] паміж [[Камуністычная партыя Непала (мааісцкі цэнтр)|Камуністычнай партыяй Непала (мааісцкай)]] і [[Каралеўства Непал|Урадам Непала]] з [[1996]] па [[2006]] год<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://trc.gov.np/about-commission/|title=Truth and Reconciliation Commission, Nepal|access-date=2022-03-12}}</ref>. [[Паўстанне]] было пачата [[Мааізм|мааістамі]] [[13 лютага]] [[1996]] з заяўленай мэтай звяржэння непальскай [[манархія|манархіі]] і ўстанаўлення [[Народная дэмакратыя|Народнай Рэспублікі]]. Канфлікт характарызаваўся [[Смяротнае пакаранне|пакараннямі смерцю]], [[масавае забойства|масавымі забойствамі]], чысткамі, [[Выкраданне чалавека|выкраданнямі людзей]], [[ваеннае злачынства|ваеннымі злачынствамі]] і [[злачынствы супраць чалавецтва|злачынствамі супраць чалавечнасці]]. [[Грамадзянская вайна]] прывяла да палітычных, сацыяльных і культурных зменаў у краіне<ref>Bishnu Raj Upreti. [https://dx.doi.org/10.4135/9788132102205.n5 External Links of the Maoist Insurgency in Nepal] // Terrorism: Patterns of Internationalization. — B-42, Panchsheel Enclave, New Delhi 110 017 India: SAGE Publications India Pvt Ltd. — С. 93–117.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kantipurdaily.com/opinion/2013/02/18/362814.html|title=क्रमभङ्ग, धुलिखेल र तरङ्ग- विचार - कान्तिपुर समाचार|website=web.archive.org|date=2018-10-17|access-date=2022-03-12|accessdate=5 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181017001658/https://www.kantipurdaily.com/opinion/2013/02/18/362814.html|archivedate=17 кастрычніка 2018|url-status=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ehimalayatimes.com/bichar-sahitya/16264|title=eHimalayatimes {{!}} विचार/साहित्य {{!}} नेपाली संस्कृतिमा क्रमभङ्ग|website=web.archive.org|date=2018-10-17|access-date=2022-03-12|accessdate=5 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181017001821/http://ehimalayatimes.com/bichar-sahitya/16264|archivedate=17 кастрычніка 2018|url-status=}}</ref>. == Прычыны канфлікту == Пад прыкрыццём барацьбы з манархічнай ладам і каставым дзяленнем грамадства ўтварыліся рэвалюцыйныя групоўкі (хоць у суседняй Індыі такія групоўкі раней утварыліся ва ўмовах шматпартыйнай дэмакратыі). Частка з іх запазычыла з-за мяжы ідэалогію і метады Маа Цзэдуна, а таксама ўзбраенне. У выніку ўрад страціў кантроль над шэрагам ізаляваных раёнаў, законная ўлада там была знішчана, а насельніцтва вёсак вымушана было выконваць указанні баевікоў, якія ўсталявалі там рэжым тэрору. == Ход падзей== У [[1994]] г. па прычыне істотных палітычных разыходжанняў ад Аб’яднанага Народнага Фронту (Samyukta Jana Morcha) адкалолася Камуністычная партыя Непала (мааісты). Кароль адмаўляўся саступаць патрабаванням левых партый. Падрыхтоўка мааісцкіх груповак да ўзброенай барацьбы пачалася яшчэ ў [[1995]] годзе, трэніроўка, узбраенне і навучанне тактыцы ажыццяўляліся пры садзейнічанні індыйскіх мааістаў ([[Наксаліты|наксалітаў]]), якія вялі аналагічную вайну ў Індыі пачынаючы з канца 60-х гадоў. Спачатку Каралеўская армія Непала не ўмешвалася ў непасрэдныя баі, таму што здавалася, што праблемы можна вырашыць палітычнымі метадамі і пры дапамозе паліцэйскіх мер. Пад эгідай вайны з тэрарызмам і дапамогі краінам, [[ЗША]] і [[Індыя]] сталі аказваць ваенную і эканамічную дапамогу ўраду Непала. У адказ мааісцкія лідары абвясцілі, што процідзейнічаюць амерыканскаму ўмяшанню. Урад у нейкім сэнсе таксама прыклаў руку да канфлікту, выпусціўшы «правакацыйныя» матэрыялы<ref>{{Cite web |url=http://www.nepalnews.com.np/contents/englishdaily/ktmpost/2003/dec/dec21/ |title=news from nepal as it happen {{!}} error page<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=13 верасня 2012 |archive-date=14 лістапада 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041114013039/http://www.nepalnews.com.np/contents/englishdaily/ktmpost/2003/dec/dec21/ |url-status=dead }}</ref> аб манархіі, пасадзіўшы ў турму журналістаў і зачыніўшы газеты, якія выступілі ў абарону мааістаў. Некалькі разоў праводзіліся перамовы, якія суправаджаліся часовымі [[спыненне агню|спыненнямі агню]]. Аднак яны не прывялі да ўстойлівага міру. Урад катэгарычна адмаўлялася прыняць патрабаванні паўстанцаў па канстытуцыі, якая ўваходзіла б у супярэчнасць з манархічнай ладам. Мааісты ўзмацнялі баявыя дзеянні, абвяшчаючы прапановы ўрада недастатковымі. У лістападзе 2004 года ўрад адмовіў іх просьбе весці непасрэдныя перамовы з каралём Г’янендрам і прэм’ер-міністрам [[Шэр Бахадур Дэрба]], як і просьбу аб пасярэдніцтве трэціх сіл ці [[ААН]]. На [[2005]] пад поўным кантролем мааістаў знаходзілася значная частка тэрыторыі краіны, у асноўным у цэнтральных і горных рэгіёнах, дрэнна кантраляваных цэнтрам. Мааісцкія ўзброеныя фарміраванні, у той ці іншай ступені, дзейнічалі амаль ва ўсіх дэпартаментах краіны. Урад пры гэтым утрымліваў сталіцу [[Катманду]], нягледзячы на беспарадкі [[2004]] года. Былі звесткі аб затрыманні зброі на мяжы Непала з Тыбетам, накіраванай КНР<ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.jang.com.pk/thenews/nov2003-daily/19-11-2003/world/w2.htm |title=アーカイブされたコピー |accessdate=2016-02-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031206173448/http://jang.com.pk/thenews/nov2003-daily/19-11-2003/world/w2.htm |archivedate=2003-12-06 }} </ref>. Баявыя дзеянні і беспарадкі працягваліся і ў [[2005]], а ў снежні 2004 загінула каля 200 чалавек. [[1 лютага]] [[2005]] г. у адказ на бяссілле ўрада аднавіць парадак у краіне, кароль [[Г’янендра]] ўзяў на сябе поўны кантроль над урадам. == Уплыў на турызм == У выніку грамадзянскай вайны пацярпела турыстычная індустрыя Непала, адзін з найважнейшых крыніц даходу краіны, колькасць турыстаў значна зменшылася. Разам з тым, мааісты афіцыйна абвясцілі, што яны не маюць нічога супраць прыезду ў Непал турыстаў. Больш за тое, яны дазвалялі ім уязджаць у сваю зону кантролю, для праходжання турысцкіх паходаў у гарах, пры ўмове выплаты «рэвалюцыйнага падатку» (каля двух долараў у дзень з чалавека), аднак у шэрагу выпадкаў баевікі забіралі ў турыстаў маёмасць, якая ім спадабалася. У некаторых месцах з будыйскіх манастыроў рэгулярна залазілі дары вернікаў. == Замежная роля == Перамога непальскіх мааістаў аказала вялікі ўплыў на ўзмацненне актыўнасці мааістаў у Індыі. Колькасць індыйскіх баевікоў ацэньвалася ў 20 тыс. чалавек, пад іх поўным або частковым кантролем знаходзіліся шырокія тэрыторыі на поўдні і ўсходзе краіны, узмацніўся мааісцкі тэрор у Індыі<ref>[https://lenta.ru/news/2009/10/21/blow/ В Индии маоисты взорвали начальную школу]</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2009/10/08/naxals/ Индийские маоисты убили 18 полицейских]</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2009/04/22/train/ Индийские маоисты захватили поезд с 700 пассажирами]</ref>. КНР, якая афіцыйна не падтрымлівала мааістаў, пасля іх перамогі ўзмацніла свой уплыў у Непале і імкнулася выкарыстаць знаходжанне мааістаў ва ўладных структурах у сваёй стратэгіі пранікнення ў Паўднёвую Азію і акружэння Індыі<ref>[http://news.rediff.com/column/2009/may/04/guest-b-raman-china-wants-prachanda-to-stay-in-nepal.htm China wants Prachanda to stay in Nepal]</ref>. У сваю чаргу Індыя і некаторыя заходнія дзяржавы (Францыя, ЗША, Партугалія, Вялікабрытанія) аказвалі ваенную і фінансавую падтрымку ўраду Непала<ref>{{Cite web|url=http://www.satp.org/satporgtp/countries/nepal/terroristoutfits/index.html|title=Nepal Terrorist Groups - Maoist Insurgents|publisher=www.satp.org|accessdate=2017-10-11}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} [[Катэгорыя:Гісторыя Непала]] [[Катэгорыя:Грамадзянскія войны]] [[Катэгорыя:Партызанскія войны]] [[Катэгорыя:Палітыка Непала]] [[Катэгорыя:Войны XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] 7n4m903ltvg9g9ht7wj4fz2nj4mwa3c 0 710426 5158610 4425080 2026-06-26T12:35:34Z Kanstas 126220 дапаўненне, удакладненне 5158610 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грабоўскі}} {{шляхціц}} '''Ежы Францішак Грабоўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Franciszek Grabowski}}; ?, мястэчка [[Свянцяны]] — пасля [[1801]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] ваенны дзеяч. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Грабоўскія|Грабоўскіх]] герба «[[Окша (герб)|Окша]]». Нарадзіўся ў сям’і [[Ян Ежы Грабоўскі|Яна Ежы]]. Ахрышчаны 27 красавіка 1756 года ў мястэчку [[Койданава]]. [[Генерал-інспектар войскаў літоўскіх]] у 1783—1789 гадах, [[генерал-лейтэнант]] (1789). Удзельнік падрыхтоўкі [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]], карыстаўся даверам [[Т. Касцюшка|Т. Касцюшкі]]. Удзельнік [[бітва пад Соламі|бітвы пад Соламі]] 15 чэрвеня 1794 года, [[абарона Вільні (1794)|абароны Вільні]] ў ліпені 1794 года. 3 кастрычніка 1794 года камандзір [[Наднарвенская дывізія|Наднарвенскай дывізіі]]. 1 лістапада 1794 года здаўся [[Прускае войска|прускім войскам]], быў зняволены ў [[Расійская імперыя|Расіі]], вызвалены [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]]. Выехаў у [[Парыж]], дзе даяднаўся да т.зв. «польскіх» легіёнаў [[Ян Генрык Дамброўскі|Дамброўскага]], прымаў удзел у ваенных аперацыях французскай арміі ў [[Італія|Італіі]]. Выступаў за стварэнне «літоўскіх» легіёнаў з былых вялікалітоўскіх вайскоўцаў. У 1798—1799 гадах галоўнакамандуючы войскамі [[Рымская рэспубліка (1798—1799)|Рымскай рэспублікі]] і губернатар [[Рым|Рыма]]. З 1800 года генерал французскай арміі. У 1801 годзе прэтэндаваў на пасаду камандзіра {{нп5|Наддунайскі легіён|Наддунайскага легіёна|ru|Наддунайский легион}} пасля адстаўкі {{нп5|Караль Ота Князевіч|К. О. Князевіча|ru|Княжевич, Кароль Отто}}. Далейшы лёс невядомы. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=551|артыкул=Грабоўскія|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грабоўскі Ежы Францішак}} [[Катэгорыя:Памерлі ў XIX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Грабоўскія|Ежы Францішак]] [[Катэгорыя:Генералы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Генералы-інспектары войскаў літоўскіх]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Удзельнікі напалеонаўскіх і рэвалюцыйных войнаў]] q1j6yk9lzeu7ro4hjkhoqpu9dhqxapj 0 711788 5158698 5157578 2026-06-26T21:36:48Z Siliyiw 169172 5158698 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Іван Міхайлавіч Шаўрэй''' ({{lang-ru|Иван Михайлович Шаврей}}; {{ДН|27|12|1955}}, вёска [[Белая Сарока]], [[Нараўлянскі раён]], [[Гомельская вобласць]], [[БССР]] — {{ДС|20|11|2020}}, [[Нароўля]], [[Нараўлянскі раён]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) — непасрэдны ўдзельнік ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], пажарнік нараўлянскай пажарнай часткі, кавалер [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], першы ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна (2020). Прапаршчык унутранай службы. == Біяграфія == Нарадзіўся [[27 снежня]] [[1955]] г.<ref>Інфармацыя з надмагільнага помніка. Гл.: [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-pochtili-pamyat-geroya-pozharnogo-ivana-shavreya/ В Наровле почтили память героя-пожарного Ивана Шаврея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230802193952/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-pochtili-pamyat-geroya-pozharnogo-ivana-shavreya/ |date=2 жніўня 2023 }}</ref><ref>Паводле іншай інфармацыі нарадзіўся 3 студзеня 1956 года. Гл.:[http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |date=2 снежня 2020 }}.</ref> у вёсцы [[Белая Сарока]]<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date=27 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |archivedate=2 снежня 2020 |url-status=dead }}</ref> [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] [[БССР]]. [[Беларусы|Беларус]], [[праваслаўе|праваслаўны]]. Бацька — Міхаіл Ніканоравіч Шаўрэй, маці — Вольга Піліпаўна Шаўрэй. Меў братоў — Пятра і Леаніда Міхайлавічаў Шаўрэяў, а таксама трох сясцёр — Таццяну, Марыю і Алену<ref>''Литвин, А.'' [https://narovlya.by/podgriftom1986/mesto-podviga-chernobyl-29-01/ Место подвига — Чернобыль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260129064919/https://narovlya.by/podgriftom1986/mesto-podviga-chernobyl-29-01/ |date=29 студзеня 2026 }} / А. Литвин // Прыпяцкая праўда. — 2026. — № 4. — 24 студзеня 2026. — С. 9.</ref>. Скончыў сярэднюю школу, адслужыў у арміі<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 383.</ref>. Сваю працоўную дзейнасць пачаў рабочым Мазырскага тэхучастка. Пасля служыў з кастрычніка 1981 па верасень 1986 г. у ваенізаванай пажарнай частцы па ахове [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]], на якой [[26 красавіка]] [[1986]] г. [[Чарнобыльская катастрофа|здарыўся выбух і наймацнейшы пажар]]. Пажарнік Іван Шаўрэй быў у ліку тых, хто без вагання прымаў удзел у тушэнні пажару. У дзень перад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыяй на Чарнобыльскай АЭС]], 25 красавіка 1986 г. Іван Шаўрэй са старэйшым братам Леанідам (1951—2012<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 382.</ref><ref>[http://luganskie-chernobilci.blogspot.com/2012/04/blog-post_5068.html Ушел из жизни Шаврей Леонид Михайлович]</ref>) заступілі на дзяжурства. Калі апоўначы спрацавала сігналізацыя і былі чутныя выбухі на чацвёртым энергаблоку АЭС, праз 5 хвілін падраздзяленне пажарнікаў было на месцы аварыі. Яны падняліся на дах энергаблока для тушэння рэактара АЭС. Пасля падачы ствалоў першай дапамогі, прыступілі да тушэння даху. На даху было каля 30 ачагоў пажару. З разарваных труб хвастала гарачая вада, разлілося масла і праходзілі кароткія замыканні электракабеляў. Усе рэактары станцыі знаходзіліся пад адным дахам, пакрытым руберойдам і залітым смалой, таму пажар нагадваў «даменную печ». Боты пажарнікаў гарэлі ў кіпячым бітуме, які таксама пырскаў на адзенне, абпальваў скуру людзей. Прымалі ўдзел у тушэнні пажару і браты Пётр і Леанід Шаўрэі, якія таксама атрымалі высокія дозы радыяцыі, як і Іван. Для Івана Шаўрэя, як і для ўсіх астатніх людзей пажарнай аховы, тушэнне (як патрабавала кіраўніцтва, у мэтах прадухілення іх смерці на месцы) працягвалася 15-20 хвілін, пасля чаго яны выбягалі з рэактару. У машыне хуткай дапамогі Іван Шаўрэй страціў прытомнасць, яго ратавальнікі павезлі ў [[Кіеў]], а пасля даставілі ў [[Масква|Маскву]], дзе ён ачнуўся толькі на бальнічным ложку, абмотаным цэлафанавай плёнкай. З тых першых герояў-пажарнікаў апошнім памёр у 2020 г. Іван Шаўрэй. У час тушэння пажару Іван Шаўрэй атрымаў 500 рэнтген радыяцыйнага апрамянення. Медыцына яшчэ не ведала выпадкаў, калі чалавек, які схапіў такую дозу радыяцыі, змог выжыць<ref>[https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле]</ref>. Пасля працяглага лячэння Іван Шаўрэй знайшоў у сабе сілы жыць. За мужнасць і гераізм, праяўленыя пры тушэнні пажару, узнагароджаны ордэнам «Чырвонай Зоркі». Да выхаду на заслужаны адпачынак, Іван Шаўрэй працаваў у пажарнай частцы горада [[Нароўля|Нароўлі]]. Заўсёды прымаў актыўны ўдзел у грамадскім жыцці Нараўлянскага раёна, традыцыйных раённых мерапрыемствах, у сустрэчах з працоўнымі калектывамі, у навучальных установах. Неаднаразова ўзнагароджваўся ганаровымі граматамі, юбілейнымі медалямі. Прапаршчык унутранай службы (запасу). Яго імя занесена ў энцыклапедыю «Хто ёсць хто ў Рэспубліцы Беларусь». Быў двойчы жанаты. Пасля разводу, ад першага шлюбу засталіся дзеці Аляксей і Алена. Другім шлюбам пабраўся ў 44 гады з Наталляй Волкавай, якой было 24 гады і якая ад першага свайго шлюбу мела сына Арцёма<ref>[https://www.sb.by/articles/ivan-da-natalya-istoriya-lyubvi.html Необычная история жизни и любви Ивана Шаврея и Натальи Волковой]</ref>. У Івана і Наталлі, хоць лекары раней казалі, што Іван не можа мець дзяцей, 8 сакавіка 2001 г. нарадзілася дачка Ангеліна Іванаўна Шаўрэй, вельмі падобная знешне на Іванаву маці Вольгу Філіпаўну Шаўрэй<ref>[https://www.sb.by/articles/ivan-da-natalya-istoriya-lyubvi.html Необычная история жизни и любви Ивана Шаврея и Натальи Волковой]</ref>. Дачка была названа ў гонар лекаркі Ангеліны Гуськовай, якая разам з Аляксандрай Шамардзінай ратавала ў 1986 г. Івана Шаўрэя ў маскоўскай бальніцы<ref>[https://www.sb.by/articles/ivan-da-natalya-istoriya-lyubvi.html Необычная история жизни и любви Ивана Шаврея и Натальи Волковой]</ref>. Жыў у Нароўлі ў доме на вуліцы Каўпака, быў царкоўным старастам нараўлянскай [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўнай царквы Іаана Багаслова]]<ref>[https://www.sb.by/articles/ivan-da-natalya-istoriya-lyubvi.html Необычная история жизни и любви Ивана Шаврея и Натальи Волковой]</ref>. У 2020 г. Івану Шаўрэю першаму прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна»<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date=27 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |archivedate=2 снежня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Памёр [[20 лістапада]] [[2020]] г. у [[Нароўля|Нароўлі]] ад наступстваў [[Каранавірусная інфекцыя (2019)|каранавіруснай інфекцыі]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/s-yubileem-narovlyanskij-rajon/ |title=С юбилеем, Наровлянский район! |access-date= |archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. Развітанне з Іванам Міхайлавічам Шаўрэем адбылося 21 лістапада 2020 г. у 13.00 каля Нараўлянскага раённага аддзела па надзвычайных сітуацыях. Быў пахаваны ў Нароўлі на мясцовых могілках. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|міні|229x229пкс|[[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алея Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]].]] * [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] у сваёй экспазіцыі мае разгорнутую інфармацыю пра асобу Івана Міхайлавіча Шаўрэя<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date= |archiveurl= |archivedate= |url-status= }}</ref>. * [[26 красавіка]] [[2021]] г. сярэдняй школе № 2 у [[Нароўля|Нароўлі]] было прысвоена імя Івана Міхайлавіча Шаўрэя<ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date=27 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |archivedate=2 снежня 2020 |url-status=dead }}</ref>, непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. На ўрачысты мітынг сабраліся кіраўніцтва Нараўлянскага раёна, прадстаўнікі абласнога ўпраўлення [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]], духавенства, педагогі, навучэнцы, блізкія і сваякі героя-пажарніка Івана Шаўрэя. У той жа дзень у школе была адкрыта мемарыяльная дошка памяці Івана Шаўрэя. Таксама госці азнаёміліся з экспазіцыямі школьных музеяў<ref>[https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле]</ref><ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/srednej-shkole-2-prisvoeno-imja-nashego-legendarnogo-zemljaka-ivana-shavreja-19200/ |title=СРЕДНЕЙ ШКОЛЕ № 2 ПРИСВОЕНО ИМЯ НАШЕГО ЛЕГЕНДАРНОГО ЗЕМЛЯКА ИВАНА ШАВРЕЯ |access-date= |archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref><ref>[https://narovlya2.schools.by/photoalbum/793004 Митинг, посвящённый открытию мемориальной доски почётного гражданина Наровлянского района — Ивана Михайловича Шаврея]</ref>. * На будынку Нараўлянскага раённага аддзела па надзвычайных сітуацыях умацавана мемарыяльная шыльда ў гонар Івана Шаўрэя<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/avtoprobeg-posvyashhennyj-38-j-godovshhine-katastrofy-na-chaes-proshel-v-narovle/ |title=Автопробег, посвященный 38-й годовщине катастрофы на ЧАЭС, прошел в Наровле |access-date= |archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/s-yubileem-narovlyanskij-rajon/ |title=С юбилеем, Наровлянский район! |access-date= |archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. * Імя на [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]]<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. == Спасылкі == * ''Литвин, А.'' [https://narovlya.by/podgriftom1986/mesto-podviga-chernobyl-29-01/ Место подвига — Чернобыль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260129064919/https://narovlya.by/podgriftom1986/mesto-podviga-chernobyl-29-01/ |date=29 студзеня 2026 }} / А. Литвин // Прыпяцкая праўда. — 24 студзеня 2026. — № 4. — С. 8—9. * [https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле] // sb.by * {{Cite web|lang=ru|url=https://gomel.mchs.gov.by/novosti/305847/|title=Катастрофа на Чернобыльской АЭС - особая страница и в истории пожарной службы Республики Беларусь.|website=Министерство по чрезвычайным ситуациям Республики Беларусь|access-date=2026-06-23}} * [https://www.sb.by/articles/ivan-da-natalya-istoriya-lyubvi.html Необычная история жизни и любви Ивана Шаврея и Натальи Волковой] // sb.by * [http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201202151718/http://narovlya.gov.by/ru/district/view/umer-ivan-mixajlovich-shavrej-18488/ |date=2 снежня 2020 }} * [https://sputnik.by/20160426/1022083448.html Братья-пожарные Шаврей: про сверхдозы, которые получаем, мы знали] * [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-pochtili-pamyat-geroya-pozharnogo-ivana-shavreya/ В Наровле почтили память героя-пожарного Ивана Шаврея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230802193952/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-pochtili-pamyat-geroya-pozharnogo-ivana-shavreya/ |date=2 жніўня 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шаўрэй Іван Міхайлававіч}} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Постаці Нароўлі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Нараўлянскага раёна]] [[Катэгорыя:Ліквідатары Чарнобыльскай аварыі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нароўлі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад каранавіруснай інфекцыі COVID-19]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Нароўлі]] mkixbyjah6fqyd85wlt3d4gc6w1g1gz 0 711804 5158689 5157481 2026-06-26T21:13:40Z Siliyiw 169172 5158689 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Казімір Францавіч Градзіцкі''' ({{lang-ru|Казимир Францевич Гродзицкий}}; {{ДН|2|2|1891}}, [[Груец]], [[Варшаўская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|27|7|1959}}, [[Нароўля]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) — акушэр, гінеколаг, хірург, папулярызатар медыцынскіх ведаў, глаўурач (1921—1936) нараўлянскай раённай бальніцы, удзельнік [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветных войн]], партызан-медык, кавалер [[ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], выдатнік аховы здароўя (1949), [[Спіс заслужаных урачоў Беларусі|заслужаны ўрач БССР]] (1956). Прысвяціў 40 гадоў медыцыне і ахове здароўя [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] і [[Беларускае Палессе|Палескага краю]]. == Паходжанне і сям’я == Нарадзіўся [[2 лютага]] [[1891]] г. у горадзе [[Груец]] [[Варшаўская губерня|Варшаўскай губерні]] ([[Расійская імперыя]]) у сям’і Франца Аляксандравіча Градзіцкага (03.10.1863—1922) і яго жонкі Тэклі Андрэеўны Ліневіч (Ляневіч) (1861—1937) Казімір Францавіч Градзіцкі быў унукам Андрэя Ліневіча (Ляневіча) (1814—01.01.1876), адміністратара маёнтка Нароўля [[Горваты|паноў Горватаў]], пахаванага Горватамі ў [[Нароўля|Нароўлі]] на тэрыторыі парку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |title=Парк — это гордость наровлян |access-date=27 чэрвеня 2022 |archive-date=2 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002092816/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |url-status=dead }}</ref>. Разам з бацькамі Казімір у пяцігадовым узросце з Варшаўскай губерні пераехаў у мястэчка [[Нароўля]] Рэчыцкага павета Мінскай губерні (Расійская імперыя), дзе яго бацька Франц Градзіцкі пачаў працаваць садоўнікам у маёнтку [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903). Ажаніўся з Янінай Юльянаўнай, ад якой меў дзяцей: * Данііл Казіміравіч Градзіцкі (1920—пасля 1985<ref>[https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1515084173 Юбилейная награда Даниила Гродзицкого]</ref>), нараўлянскі настаўнік, які ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ваяваў з 19 верасня па 12 снежня 1943 г. разам з бацькам Казімірам у [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|нараўлянскім партызанскім атрадзе імя С. Кірава]]<ref>[https://partizany.by/partisans/207065/ Гродзицкий Даниил Казимирович]</ref>. У анкеце Данііл Казіміравіч Градзіцкі пазначыў сваю нацыянальнасць як [[палякі|паляк]]<ref>[https://partizany.by/partisans/207065/ Гродзицкий Даниил Казимирович]</ref>. Скончыў у 1937 г. школу ў Нароўлі, разам з [[Арсеній Ільіч Ярэй|Арсеніем Ільічом Ярэем]]<ref>[https://gimn-nrv.schools.by/pages/istoricheskaja-spravka Государственное учреждение образования «Гимназия г. Наровли»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * Юзаф Казіміравіч Градзіцкі (12.08.1926—14.12.1982), які ў час Другой сусветнай вайны ваяваў з 19 верасня па 12 снежня 1943 г. разам з бацькам Казімірам і братам Даніілам у [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|нараўлянскім партызанскім атрадзе імя С. Кірава]]<ref>[https://partizany.by/partisans/207064/ Гродзицкий Иосиф Казимирович]</ref>. У анкеце Юзаф Казіміравіч Градзіцкі пазначыў сваю нацыянальнасць як [[палякі|паляк]]<ref>[https://partizany.by/partisans/207064/ Гродзицкий Иосиф Казимирович]</ref>. == Адукацыя == Адукацыю атрымаў за кошт заможнага дзядзькі ў Мазырскай прагімназіі, а пасля [[Бабруйская гімназія|Бабруйскай гімназіі]], якую скончыў у 1911 г. У 1911—1916 гг. вучыўся ў [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскім універсітэце Св. Уладзіміра]] на медыцынскім факультэце. Падчас летніх студэнцкіх канікул ездзіў у Нароўлю і працаваў у Нараўлянскай земскай бальніцы, каб атрымаць практычныя навыкі. Тут жа пад кіраўніцтвам дасведчаных урачоў С. В. Мароза і Л. М. Кухаржэўскай рабіў выскробанне маткі, дробныя ампутацыі, рэзекцыю рэбраў. Пад наглядам фельчара В. Ф. Крэменя тампаніраваў насаглотку пры дапамозе гумовага катэтара, часам самастойна праводзіў амбулаторны прыём хворых. Калі быў студэнтам V курса, прымаў удзел у ліквідацыі эпідэміі азіяцкай халеры, зафіксаванай 15 чэрвеня 1915 г. падчас кірмашу «Івана» ў стражніка Дэйкуна. У вёсках Нараўлянскай воласці таксама былі выяўлены ачагі заражэння: мястэчка Нароўля, вёскі Заракітнае, Завайць, Дворышча і Канатоп. Казімір Градзіцкі быў прызначаны ўрачом у санітарны атрад, які працаваў у спецыяльна адкрытым у Нароўлі заразным бараку, каб ліквідаваць захворванне. Ужо да сярэдзіны верасня 1915 г. эпідэмія была цалкам ліквідавана. Скончыў універсітэт з адзнакай, атрымаў званне ўрача і ў 1916 г. быў прызваны ў расійскае войска, калі ішла [[Першая сусветная вайна]], служыць ваенным урачом. == Медыцынская дзейнасць у Нароўлі == Пасля дэмабілізацыі з расійскага войска, у 1918 г. вярнуўся ў Нароўлю, каб працаваць дома, але рашэннем Рэчыцкага павятовага аддзела аховы здароўя быў накіраваны ў мястэчка [[Брагін]]. У [[1920]] г. у Нароўлі па рашэнні нараўлянскага валаснога рэвалюцыйнага камітэта пад рэзідэнцыю бальніцы (амбулаторыю і стацыянар на 15 ложкаў) быў адведзены [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|двухпавярховы драўляны жылы будынак]], які ў 1912 г. нараўлянскі дваранін [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) пабудаваў для адміністратара свайго маёнтка Юзафа Андрэевіча Ліневіча, які быў дзядзькам Казіміра Градзіцкага. (Цяпер у тым будынку знаходзіцца [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]]). У жніўні 1920 г. Казімір Градзіцкі быў прызначаны на пасаду ўчастковага ўрача бальніцы ў Нароўлі, а ў 1921 г. стаў галоўным урачом нараўлянскай бальніцы і паралельна неаднаразова быў загадчыкам Рэчыцкага павятовага аддзела аховы здароўя. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], сітуацыі грамадзянскай вайны на тэрыторыі былой Расійскай імперыі і агульных рэсурсных праблем, стан аховы здароўя ў Нароўлі і павеце быў у заняпадзе. Градзіцкі на сваёй пасадзе загадчыка Рэчыцкага павятовага аддзела аховы здароўя зрабіў вялікую працу па арганізацыі лячэбнай сеткі павета (аднаўлення дзейнасці фельчарскіх пунктаў): па яго рашэнні з Рэчыцы перадавалі медыкаменты і інструментар, перавозілі гужавым транспартам неабходную мэблю. У 1925 г. лячэбная сетка Нараўлянскага раёна (створаны ў 1924 г.) пашырылася, быў павялічаны штат сярэдніх медыцынскіх работнікаў: складалася з нараўлянскай раённай бальніцы на 30 ложкаў, радзільнага аддзялення на 8 ложкаў, амбулаторыі і дзіцяча-жаночай кансультацыі. У 1928 г. Казімір Градзіцкі быў незаслужана асуджаны і заключаны пад варту на пяць месяцаў. (17 лістапада 1992 г. Казімір Градзіцкі быў рэабілітаваны). Да 1930 г. у Нараўлянскім раёне ўжо функцыянавалі 2 участковыя бальніцы (на 10 ложкаў стацыянара), 6 фельчарска-акушэрскіх пунктаў, адкрываліся радзільныя дамы ў калгасах (для змяншэння высокай дзіцячай смяротнасці), а ў 1930-я гг. у вёсках Нараўлянскага раёна было арганізавана 25 дзяржаўных ясляў. Нараўлянская раённая бальніца ў 1930-ыя гг. лічылася адной з першых на [[Беларускае Палессе|беларускім Палессі]] па колькасці і дыяпазону хірургічных умяшальніцтваў. Прычым на развіццё хірургічнай дапамогі ў нараўлянскай бальніцы вялікі ўплыў аказалі «бацька Палескай хірургіі» Ф. В. Абрамовіч, а таксама яго вучні-хірургі А. І. Коган і Э. Я. Кёнігсберг. Шмат часу і энергіі Градзіцкаму прышлося аддаць і на ліквідацыю эпідэмій сыпнога тыфа, шкарлятыны, малярыі, халеры, крывавага паноса, якія лютавалі ў Нараўлянскім раёне. Вялікую ўвага надаваў пытанням распаўсюлення навуковых ведаў і паляпшэнню медыка-санітарнай справы ў Нараўлянскім раёне. У 1920—1930 гг. скончыў курсы ўдасканалення ўрачоў у [[Петраград]]зе, у Цэнтральным інстытуце ўдасканалення ўрачоў у Маскве. Акрамя таго, удзельнічаў у акруговых з’ездах участковых урачоў [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] ў 1928—1929 гг. Па прычыне пагаршэння свайго здароўя, у 1936 г. Казімір Градзіцкі перайшоў у нараўлянскай раённай бальніцы з пасады галоўнага ўрача на пасаду загадчыка радзільнага аддзялення і жаночай кансультацыяй, дзе прапрацаваў да 21 жніўня 1941 г. [[Вялікая Айчынная вайна|Пасля пачатку вайны Германіі супраць СССР,]] у жніўні 1941 г. быў прызваны ў Чырвоную армію і прызначаны на пасаду ардынатара медыка-санітарнага батальёна 200-й стралковай дывізіі. У верасні 1941 г. у баі пад вёскай Тарасаўка Палтаўскай вобласці быў кантужаны, трапіў у нямецкі палон і неўзабаве адпраўлены ў лагер для савецкіх ваеннапалонных у пасёлак Аржыца. Разам з двума таварышамі Градзіцкаму ўдалося збегчы і вярнуцца ў акупаваную фашыстамі Нароўлю, дзе ён пачаў працаваць другім урачом у нараўлянскай раённай бальніцы. Праз студэнтку IV курса Мінскага медыцынскага інстытута Г. І. Кручок Казімір Градзіцкі наладзіў сувязь з [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|савецкай партызанскай брыгадай імя С. М. Кірава]], якую забяспечваў медыкаментамі, інструментарыем і каштоўнай інфармацыяй, бо добра ведаў [[нямецкая мова|нямецкую мову]] і меў даверлівыя стасункі з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі ў Нароўлі. Паступова медыцынскі персанал Нараўлянскай раённай бальніцы пачаў таемна пераходзіць у партызанскія атрады. А 18 верасня 1943 г. усе ўрачы (у тым ліку Казімір Градзіцкі са сваімі сынамі Даніілам і Юзафам) і большасць сярэдняга персаналу, якія яшчэ працавалі ў бальніцы, захапіўшы з сабой інструменты, медыкаменты, перавязачны матэрыял, таемна пайшлі ў партызанскі атрад. Казімір Градзіцкі спачатку далучыўся да [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|савецкай партызанскай брыгады імя С. М. Кірава]], а пасля быў залічаны начальнікам санітарнай часткі [[Хадакі (партызанскі атрад)|дыверсійнага партызанскага атрада імя Ф. Э. Дзяржынскага]], у складзе якога з баямі прайшоў тэрыторыю Заходняй Украіны і Польшчы. Разам з байцамі не раз хадзіў на адказныя баявыя заданні. У цяжкіх умовах ваеннага часу, нярэдка прама на партызанскіх вазах з саломай, Казімір Градзіцкі правёў больш за 50 складаных медыцынскіх аперацый, чым заслужыў у атрадзе паважлівую мянушку «партызанскі акадэмік» за свой прафесіяналізм. У 1944 г. вярнуўся ў Нароўлю, дзе канца свайго жыцця працаваў акушэрам-гінеколагам нараўлянскай раённай бальніцы, уклаў шмат часу і энергіі ў справу аднаўлення сістэмы аховы здароўя ў Нараўлянскім раёне ў пасля ваенны час, асабліва ў галіне аховы мацярынства і дзяцінства. З’яўляўся ўзорам самаахвярнасці, мэтанакіраванасці і працавітасці. Напісаў мемуары. == Смерць і пахаванне == Памёр [[27 ліпеня]] [[1959]] г. у Нароўлі пасля працяглай хваробы ў бальніцы, якой прысвяціў 40 гадоў сваёй медычнай дзейнасці. На пахаванне Казіміра Градзіцкага ў Нароўлі прышло шмат людзей (як мясцовых жыхароў, так і прылеглых паселішчаў), што з’явілася вялікім прызнаннем яго заслуг. Побач з магілай Казіміра Градзіцкага на нараўлянскіх могілках знаходзіцца магіла яго сына Юзафа Казіміравіча Градзіцкага (12.08.1926—14.12.1982), і бацькоў — Франца Аляксандравіча Градзіцкага (03.10.1863—1922) і яго жонкі Тэклі Андрэеўны Градзіцкай (1861—1937) з роду Ліневічаў (Ляневічаў)<ref>[https://vk.com/wall-29270384_3826 Волонтёры ГУО «Средняя школа 2 им. Шаврея» навели порядок на памятнике Гродзицкого Казимира Францевича]</ref>. == Узнагароды і званні == За баявыя заслугі, адданую службу людзям, выдатныя дасягненні ў медыцыне атрымаў узнагароды і званні: * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] * [[Медаль «Партызану Айчыннай вайны»]] I ступені * [[Медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] * Значок «Выдатнік аховы здароўя» (31 сакавіка 1949 г.) * Званне «[[Спіс заслужаных урачоў Беларусі|Заслужаны ўрач БССР]]» (26 мая 1956 г.)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kazimir-grodzitskij-partizanskij-akademik/ |title=Казимир ГРОДЗИЦКИЙ — партизанский академик |access-date= |archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref> == Характарыстыка ад сяброў == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|thumb|Школа мастацтваў і [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] (2010). Фота 2017 г.|191x191пкс]]Практыкант Казіміра Градзіцкага, доктар медыцынскіх навук, прафесар [[Эдуард Іосіфавіч Збароўскі]] высока ацаніў чалавечыя якасці і прафесіяналізм свайго нараўлянскага настаўніка: ''«Яго праца ў глыбінцы была прыкладам. Ён не пакідаў радзільнага аддзялення па 2-3 сутак, калі бачыў небяспеку для жыцця маці і дзіцяці. І персанал працаваў з такой жа адказнасцю. Летам Казімір Градзіцкі хадзіў па мястэчку [Нароўлі], у белым ільняным касцюме, з кійком. Акуратная бародка выклікала асаблівы давер да яго аблічча»''. == Ушанаванне памяці == * Імя і фатаграфія Казіміра Францавіча Градзіцкага ў [[Нароўля|Нароўлі]] былі размешчаны на пастаменце з таблічкай у [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы Нараўлянскага раёна]]<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет}}</ref>. * На [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|драўляным жылым доме Юзафа Ліневіча 1912 года]], які цяпер служыць рэзідэнцыяй [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|Нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея (1982)]], па вул. Кастрычніцкай (д. 12) была размешчана мемарыяльная шыльда з імем Казіміра Францавіча Градзіцкага<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_73S17Occf8 НАРОВЛЯ. ПАРК. УСАДЬБА ГОРВАТТА. КРАСНЫЙ МОЗЫРЯНИН]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Бобр, Р.'' Партизанский академик / Р. Бобр // Прыпяцкая праўда. — 2003. — 23 лістап. * ''Кульпанович, О. А.'' История медицины Беларуси в биографиях ее врачей. XVII—ХХ вв.: биобиблиограф. справ. от А до Я: 2000 биографий врачей. — Минск, 2011. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * ''Зборовский, Э. И.'' // Тезисы докладов XXIII студ. науч. конф. 1965 г. с участием бывших кружковцев. — Минск, 1965. — С.43—44. * ''Зборовский, Э. И.'' Заслуженный врач БССР // Здравоохр. Белоруссии.— 1967. — № 1. — С.78—79. * ''Зборовский, Э. И.'' // Аргументы и факты. — 2013. — 27 марта. — С.3—4. * ''Кульпанович, О. А.'' // Здравоохранение. — 2015. — № 5. — С.68—73. * ''Змачинская, Н. Ф.'', ''Марченко, Л. Н.'' // Здравоохранение. — 2010. — № 6. — С.76—79. == Спасылкі == * [https://slonimsmc.grodno.by/museum/Histori%20med/Belarus/Ludi/Grozdiski.htm КАЗИМИР ФРАНЦЕВИЧ ГРОДЗИЦКИЙ (1891—1959)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200223204302/http://slonimsmc.grodno.by/museum/Histori%20med/Belarus/Ludi/Grozdiski.htm |date=23 лютага 2020 }} // slonimsmc.grodno.by * [https://www.zdrav.by/istoriya-meditsiny/kazimir-frantsevich-grodzitskij-1891-1959/ Казимир Францевич Гродзицкий (1891—1959)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220405210008/https://www.zdrav.by/istoriya-meditsiny/kazimir-frantsevich-grodzitskij-1891-1959/ |date=5 красавіка 2022 }} // zdrav.by * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_200&a001=BY-SEK-ar10612830&strq=l_siz=20 Гродзицкий, Казимир Францевич (1891—1959)] // unicat.nlb.by * [https://person.goub.by/?p=670 Гродзицкий Казимир Францевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220930022652/https://person.goub.by/?p=670 |date=30 верасня 2022 }} // person.goub.by * [https://narovlya.by/novosti/130-let-so-dnya-rozhdeniya-kazimira-grodzitskogo/ 130 лет со дня рождения Казимира Гродзицкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210518004755/https://narovlya.by/novosti/130-let-so-dnya-rozhdeniya-kazimira-grodzitskogo/ |date=18 мая 2021 }} * [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kazimir-grodzitskij-partizanskij-akademik/ Казимир ГРОДЗИЦКИЙ — партизанский академик] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220701152309/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kazimir-grodzitskij-partizanskij-akademik/ |date=1 ліпеня 2022 }} * [https://partizany.by/partisans/207064/ Гродзицкий Иосиф Казимирович] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Градзіцкі Казімір Францавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Бабруйскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Гінеколагі СССР]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Партызану Айчыннай вайны»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Заслужаныя ўрачы Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай аховы здароўя]] [[Катэгорыя:Хірургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гінеколагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Медыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Ваенныя ўрачы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Медыкі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Выпускнікі медыцынскага факультэта Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Нароўлі]] agiz0v6q04n7qdtjr8kgeojg2c03tk5 5158690 5158689 2026-06-26T21:14:37Z Siliyiw 169172 5158690 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Казімір Францавіч Градзіцкі''' ({{lang-ru|Казимир Францевич Гродзицкий}}; {{ДН|2|2|1891}}, [[Груец]], [[Варшаўская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|27|7|1959}}, [[Нароўля]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) — акушэр, гінеколаг, хірург, папулярызатар медыцынскіх ведаў, глаўурач (1921—1936) нараўлянскай раённай бальніцы, удзельнік [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветных войн]], партызан-медык, кавалер [[ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], выдатнік аховы здароўя (1949), [[Спіс заслужаных урачоў Беларусі|заслужаны ўрач БССР]] (1956). Прысвяціў 40 гадоў медыцыне і ахове здароўя [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] і [[Беларускае Палессе|Палескага краю]]. == Паходжанне і сям’я == Нарадзіўся [[2 лютага]] [[1891]] г. у горадзе [[Груец]] [[Варшаўская губерня|Варшаўскай губерні]] ([[Расійская імперыя]]) у сям’і Франца Аляксандравіча Градзіцкага (03.10.1863—1922) і яго жонкі Тэклі Андрэеўны Ліневіч (Ляневіч) (1861—1937) Казімір Францавіч Градзіцкі быў унукам Андрэя Ліневіча (Ляневіча) (1814—01.01.1876), адміністратара маёнтка Нароўля [[Горваты|паноў Горватаў]], пахаванага Горватамі ў [[Нароўля|Нароўлі]] на тэрыторыі парку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |title=Парк — это гордость наровлян |access-date=27 чэрвеня 2022 |archive-date=2 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002092816/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |url-status=dead }}</ref>. Разам з бацькамі Казімір у пяцігадовым узросце з Варшаўскай губерні пераехаў у мястэчка [[Нароўля]] Рэчыцкага павета Мінскай губерні (Расійская імперыя), дзе яго бацька Франц Градзіцкі пачаў працаваць садоўнікам у маёнтку [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903). Ажаніўся з Янінай Юльянаўнай, ад якой меў дзяцей: * Данііл Казіміравіч Градзіцкі (1920—пасля 1985<ref>[https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1515084173 Юбилейная награда Даниила Гродзицкого]</ref>), нараўлянскі настаўнік, які ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ваяваў з 19 верасня па 12 снежня 1943 г. разам з бацькам Казімірам у [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|нараўлянскім партызанскім атрадзе імя С. Кірава]]<ref>[https://partizany.by/partisans/207065/ Гродзицкий Даниил Казимирович]</ref>. У анкеце Данііл Казіміравіч Градзіцкі пазначыў сваю нацыянальнасць як [[палякі|паляк]]<ref>[https://partizany.by/partisans/207065/ Гродзицкий Даниил Казимирович]</ref>. Скончыў у 1937 г. школу ў Нароўлі, разам з [[Арсеній Ільіч Ярэй|Арсеніем Ільічом Ярэем]]<ref>[https://gimn-nrv.schools.by/pages/istoricheskaja-spravka Государственное учреждение образования «Гимназия г. Наровли»]</ref>. * Юзаф Казіміравіч Градзіцкі (12.08.1926—14.12.1982), які ў час Другой сусветнай вайны ваяваў з 19 верасня па 12 снежня 1943 г. разам з бацькам Казімірам і братам Даніілам у [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|нараўлянскім партызанскім атрадзе імя С. Кірава]]<ref>[https://partizany.by/partisans/207064/ Гродзицкий Иосиф Казимирович]</ref>. У анкеце Юзаф Казіміравіч Градзіцкі пазначыў сваю нацыянальнасць як [[палякі|паляк]]<ref>[https://partizany.by/partisans/207064/ Гродзицкий Иосиф Казимирович]</ref>. == Адукацыя == Адукацыю атрымаў за кошт заможнага дзядзькі ў Мазырскай прагімназіі, а пасля [[Бабруйская гімназія|Бабруйскай гімназіі]], якую скончыў у 1911 г. У 1911—1916 гг. вучыўся ў [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскім універсітэце Св. Уладзіміра]] на медыцынскім факультэце. Падчас летніх студэнцкіх канікул ездзіў у Нароўлю і працаваў у Нараўлянскай земскай бальніцы, каб атрымаць практычныя навыкі. Тут жа пад кіраўніцтвам дасведчаных урачоў С. В. Мароза і Л. М. Кухаржэўскай рабіў выскробанне маткі, дробныя ампутацыі, рэзекцыю рэбраў. Пад наглядам фельчара В. Ф. Крэменя тампаніраваў насаглотку пры дапамозе гумовага катэтара, часам самастойна праводзіў амбулаторны прыём хворых. Калі быў студэнтам V курса, прымаў удзел у ліквідацыі эпідэміі азіяцкай халеры, зафіксаванай 15 чэрвеня 1915 г. падчас кірмашу «Івана» ў стражніка Дэйкуна. У вёсках Нараўлянскай воласці таксама былі выяўлены ачагі заражэння: мястэчка Нароўля, вёскі Заракітнае, Завайць, Дворышча і Канатоп. Казімір Градзіцкі быў прызначаны ўрачом у санітарны атрад, які працаваў у спецыяльна адкрытым у Нароўлі заразным бараку, каб ліквідаваць захворванне. Ужо да сярэдзіны верасня 1915 г. эпідэмія была цалкам ліквідавана. Скончыў універсітэт з адзнакай, атрымаў званне ўрача і ў 1916 г. быў прызваны ў расійскае войска, калі ішла [[Першая сусветная вайна]], служыць ваенным урачом. == Медыцынская дзейнасць у Нароўлі == Пасля дэмабілізацыі з расійскага войска, у 1918 г. вярнуўся ў Нароўлю, каб працаваць дома, але рашэннем Рэчыцкага павятовага аддзела аховы здароўя быў накіраваны ў мястэчка [[Брагін]]. У [[1920]] г. у Нароўлі па рашэнні нараўлянскага валаснога рэвалюцыйнага камітэта пад рэзідэнцыю бальніцы (амбулаторыю і стацыянар на 15 ложкаў) быў адведзены [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|двухпавярховы драўляны жылы будынак]], які ў 1912 г. нараўлянскі дваранін [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) пабудаваў для адміністратара свайго маёнтка Юзафа Андрэевіча Ліневіча, які быў дзядзькам Казіміра Градзіцкага. (Цяпер у тым будынку знаходзіцца [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]]). У жніўні 1920 г. Казімір Градзіцкі быў прызначаны на пасаду ўчастковага ўрача бальніцы ў Нароўлі, а ў 1921 г. стаў галоўным урачом нараўлянскай бальніцы і паралельна неаднаразова быў загадчыкам Рэчыцкага павятовага аддзела аховы здароўя. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], сітуацыі грамадзянскай вайны на тэрыторыі былой Расійскай імперыі і агульных рэсурсных праблем, стан аховы здароўя ў Нароўлі і павеце быў у заняпадзе. Градзіцкі на сваёй пасадзе загадчыка Рэчыцкага павятовага аддзела аховы здароўя зрабіў вялікую працу па арганізацыі лячэбнай сеткі павета (аднаўлення дзейнасці фельчарскіх пунктаў): па яго рашэнні з Рэчыцы перадавалі медыкаменты і інструментар, перавозілі гужавым транспартам неабходную мэблю. У 1925 г. лячэбная сетка Нараўлянскага раёна (створаны ў 1924 г.) пашырылася, быў павялічаны штат сярэдніх медыцынскіх работнікаў: складалася з нараўлянскай раённай бальніцы на 30 ложкаў, радзільнага аддзялення на 8 ложкаў, амбулаторыі і дзіцяча-жаночай кансультацыі. У 1928 г. Казімір Градзіцкі быў незаслужана асуджаны і заключаны пад варту на пяць месяцаў. (17 лістапада 1992 г. Казімір Градзіцкі быў рэабілітаваны). Да 1930 г. у Нараўлянскім раёне ўжо функцыянавалі 2 участковыя бальніцы (на 10 ложкаў стацыянара), 6 фельчарска-акушэрскіх пунктаў, адкрываліся радзільныя дамы ў калгасах (для змяншэння высокай дзіцячай смяротнасці), а ў 1930-я гг. у вёсках Нараўлянскага раёна было арганізавана 25 дзяржаўных ясляў. Нараўлянская раённая бальніца ў 1930-ыя гг. лічылася адной з першых на [[Беларускае Палессе|беларускім Палессі]] па колькасці і дыяпазону хірургічных умяшальніцтваў. Прычым на развіццё хірургічнай дапамогі ў нараўлянскай бальніцы вялікі ўплыў аказалі «бацька Палескай хірургіі» Ф. В. Абрамовіч, а таксама яго вучні-хірургі А. І. Коган і Э. Я. Кёнігсберг. Шмат часу і энергіі Градзіцкаму прышлося аддаць і на ліквідацыю эпідэмій сыпнога тыфа, шкарлятыны, малярыі, халеры, крывавага паноса, якія лютавалі ў Нараўлянскім раёне. Вялікую ўвага надаваў пытанням распаўсюлення навуковых ведаў і паляпшэнню медыка-санітарнай справы ў Нараўлянскім раёне. У 1920—1930 гг. скончыў курсы ўдасканалення ўрачоў у [[Петраград]]зе, у Цэнтральным інстытуце ўдасканалення ўрачоў у Маскве. Акрамя таго, удзельнічаў у акруговых з’ездах участковых урачоў [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] ў 1928—1929 гг. Па прычыне пагаршэння свайго здароўя, у 1936 г. Казімір Градзіцкі перайшоў у нараўлянскай раённай бальніцы з пасады галоўнага ўрача на пасаду загадчыка радзільнага аддзялення і жаночай кансультацыяй, дзе прапрацаваў да 21 жніўня 1941 г. [[Вялікая Айчынная вайна|Пасля пачатку вайны Германіі супраць СССР,]] у жніўні 1941 г. быў прызваны ў Чырвоную армію і прызначаны на пасаду ардынатара медыка-санітарнага батальёна 200-й стралковай дывізіі. У верасні 1941 г. у баі пад вёскай Тарасаўка Палтаўскай вобласці быў кантужаны, трапіў у нямецкі палон і неўзабаве адпраўлены ў лагер для савецкіх ваеннапалонных у пасёлак Аржыца. Разам з двума таварышамі Градзіцкаму ўдалося збегчы і вярнуцца ў акупаваную фашыстамі Нароўлю, дзе ён пачаў працаваць другім урачом у нараўлянскай раённай бальніцы. Праз студэнтку IV курса Мінскага медыцынскага інстытута Г. І. Кручок Казімір Градзіцкі наладзіў сувязь з [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|савецкай партызанскай брыгадай імя С. М. Кірава]], якую забяспечваў медыкаментамі, інструментарыем і каштоўнай інфармацыяй, бо добра ведаў [[нямецкая мова|нямецкую мову]] і меў даверлівыя стасункі з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі ў Нароўлі. Паступова медыцынскі персанал Нараўлянскай раённай бальніцы пачаў таемна пераходзіць у партызанскія атрады. А 18 верасня 1943 г. усе ўрачы (у тым ліку Казімір Градзіцкі са сваімі сынамі Даніілам і Юзафам) і большасць сярэдняга персаналу, якія яшчэ працавалі ў бальніцы, захапіўшы з сабой інструменты, медыкаменты, перавязачны матэрыял, таемна пайшлі ў партызанскі атрад. Казімір Градзіцкі спачатку далучыўся да [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|савецкай партызанскай брыгады імя С. М. Кірава]], а пасля быў залічаны начальнікам санітарнай часткі [[Хадакі (партызанскі атрад)|дыверсійнага партызанскага атрада імя Ф. Э. Дзяржынскага]], у складзе якога з баямі прайшоў тэрыторыю Заходняй Украіны і Польшчы. Разам з байцамі не раз хадзіў на адказныя баявыя заданні. У цяжкіх умовах ваеннага часу, нярэдка прама на партызанскіх вазах з саломай, Казімір Градзіцкі правёў больш за 50 складаных медыцынскіх аперацый, чым заслужыў у атрадзе паважлівую мянушку «партызанскі акадэмік» за свой прафесіяналізм. У 1944 г. вярнуўся ў Нароўлю, дзе канца свайго жыцця працаваў акушэрам-гінеколагам нараўлянскай раённай бальніцы, уклаў шмат часу і энергіі ў справу аднаўлення сістэмы аховы здароўя ў Нараўлянскім раёне ў пасля ваенны час, асабліва ў галіне аховы мацярынства і дзяцінства. З’яўляўся ўзорам самаахвярнасці, мэтанакіраванасці і працавітасці. Напісаў мемуары. == Смерць і пахаванне == Памёр [[27 ліпеня]] [[1959]] г. у Нароўлі пасля працяглай хваробы ў бальніцы, якой прысвяціў 40 гадоў сваёй медычнай дзейнасці. На пахаванне Казіміра Градзіцкага ў Нароўлі прышло шмат людзей (як мясцовых жыхароў, так і прылеглых паселішчаў), што з’явілася вялікім прызнаннем яго заслуг. Побач з магілай Казіміра Градзіцкага на нараўлянскіх могілках знаходзіцца магіла яго сына Юзафа Казіміравіча Градзіцкага (12.08.1926—14.12.1982), і бацькоў — Франца Аляксандравіча Градзіцкага (03.10.1863—1922) і яго жонкі Тэклі Андрэеўны Градзіцкай (1861—1937) з роду Ліневічаў (Ляневічаў)<ref>[https://vk.com/wall-29270384_3826 Волонтёры ГУО «Средняя школа 2 им. Шаврея» навели порядок на памятнике Гродзицкого Казимира Францевича]</ref>. == Узнагароды і званні == За баявыя заслугі, адданую службу людзям, выдатныя дасягненні ў медыцыне атрымаў узнагароды і званні: * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] * [[Медаль «Партызану Айчыннай вайны»]] I ступені * [[Медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] * Значок «Выдатнік аховы здароўя» (31 сакавіка 1949 г.) * Званне «[[Спіс заслужаных урачоў Беларусі|Заслужаны ўрач БССР]]» (26 мая 1956 г.)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kazimir-grodzitskij-partizanskij-akademik/ |title=Казимир ГРОДЗИЦКИЙ — партизанский академик |access-date= |archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref> == Характарыстыка ад сяброў == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|thumb|Школа мастацтваў і [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] (2010). Фота 2017 г.|191x191пкс]]Практыкант Казіміра Градзіцкага, доктар медыцынскіх навук, прафесар [[Эдуард Іосіфавіч Збароўскі]] высока ацаніў чалавечыя якасці і прафесіяналізм свайго нараўлянскага настаўніка: ''«Яго праца ў глыбінцы была прыкладам. Ён не пакідаў радзільнага аддзялення па 2-3 сутак, калі бачыў небяспеку для жыцця маці і дзіцяці. І персанал працаваў з такой жа адказнасцю. Летам Казімір Градзіцкі хадзіў па мястэчку [Нароўлі], у белым ільняным касцюме, з кійком. Акуратная бародка выклікала асаблівы давер да яго аблічча»''. == Ушанаванне памяці == * Імя і фатаграфія Казіміра Францавіча Градзіцкага ў [[Нароўля|Нароўлі]] былі размешчаны на пастаменце з таблічкай у [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы Нараўлянскага раёна]]<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет}}</ref>. * На [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|драўляным жылым доме Юзафа Ліневіча 1912 года]], які цяпер служыць рэзідэнцыяй [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|Нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея (1982)]], па вул. Кастрычніцкай (д. 12) была размешчана мемарыяльная шыльда з імем Казіміра Францавіча Градзіцкага<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_73S17Occf8 НАРОВЛЯ. ПАРК. УСАДЬБА ГОРВАТТА. КРАСНЫЙ МОЗЫРЯНИН]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Бобр, Р.'' Партизанский академик / Р. Бобр // Прыпяцкая праўда. — 2003. — 23 лістап. * ''Кульпанович, О. А.'' История медицины Беларуси в биографиях ее врачей. XVII—ХХ вв.: биобиблиограф. справ. от А до Я: 2000 биографий врачей. — Минск, 2011. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * ''Зборовский, Э. И.'' // Тезисы докладов XXIII студ. науч. конф. 1965 г. с участием бывших кружковцев. — Минск, 1965. — С.43—44. * ''Зборовский, Э. И.'' Заслуженный врач БССР // Здравоохр. Белоруссии.— 1967. — № 1. — С.78—79. * ''Зборовский, Э. И.'' // Аргументы и факты. — 2013. — 27 марта. — С.3—4. * ''Кульпанович, О. А.'' // Здравоохранение. — 2015. — № 5. — С.68—73. * ''Змачинская, Н. Ф.'', ''Марченко, Л. Н.'' // Здравоохранение. — 2010. — № 6. — С.76—79. == Спасылкі == * [https://slonimsmc.grodno.by/museum/Histori%20med/Belarus/Ludi/Grozdiski.htm КАЗИМИР ФРАНЦЕВИЧ ГРОДЗИЦКИЙ (1891—1959)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200223204302/http://slonimsmc.grodno.by/museum/Histori%20med/Belarus/Ludi/Grozdiski.htm |date=23 лютага 2020 }} // slonimsmc.grodno.by * [https://www.zdrav.by/istoriya-meditsiny/kazimir-frantsevich-grodzitskij-1891-1959/ Казимир Францевич Гродзицкий (1891—1959)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220405210008/https://www.zdrav.by/istoriya-meditsiny/kazimir-frantsevich-grodzitskij-1891-1959/ |date=5 красавіка 2022 }} // zdrav.by * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_200&a001=BY-SEK-ar10612830&strq=l_siz=20 Гродзицкий, Казимир Францевич (1891—1959)] // unicat.nlb.by * [https://person.goub.by/?p=670 Гродзицкий Казимир Францевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220930022652/https://person.goub.by/?p=670 |date=30 верасня 2022 }} // person.goub.by * [https://narovlya.by/novosti/130-let-so-dnya-rozhdeniya-kazimira-grodzitskogo/ 130 лет со дня рождения Казимира Гродзицкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210518004755/https://narovlya.by/novosti/130-let-so-dnya-rozhdeniya-kazimira-grodzitskogo/ |date=18 мая 2021 }} * [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kazimir-grodzitskij-partizanskij-akademik/ Казимир ГРОДЗИЦКИЙ — партизанский академик] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220701152309/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kazimir-grodzitskij-partizanskij-akademik/ |date=1 ліпеня 2022 }} * [https://partizany.by/partisans/207064/ Гродзицкий Иосиф Казимирович] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Градзіцкі Казімір Францавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Бабруйскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Гінеколагі СССР]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Партызану Айчыннай вайны»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Заслужаныя ўрачы Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай аховы здароўя]] [[Катэгорыя:Хірургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гінеколагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Медыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Ваенныя ўрачы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Медыкі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Выпускнікі медыцынскага факультэта Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Нароўлі]] 1iu1hucv69961qnpqiqv4chek3v10ow 0 712213 5158739 5149945 2026-06-27T05:10:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158739 wikitext text/x-wiki '''[[Нароўля]]''' — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны, эканамічны і культурны цэнтр [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], прыстань на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Напэўна, упершыню вёска-слабада Нароўля згадана 20 ліпеня 1604 года<ref name="T. XXI 1894">Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 459.</ref> як частка маёнтка Антонаў (у [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]), які належаў шляхціцу [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]] (каля 1552 — 1626). У першай палове XVIII ст. упамінаецца як [[мястэчка]] ў Мазырскім павеце. З 1793 г. мястэчка Нароўля увайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1829 годзе<ref name=":1"/> стала цэнтрам [[латыфундыя|латыфундыі]] мясцовага двараніна-каталіка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) і яго нашчадкаў да 1917 года. Даніэль Горват [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|пабудаваў палац (1850)]] і [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|альтанку]], а яго ўнук [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскую фабрыку (1913)]], якія дагэтуль з’яўляюцца галоўнымі [[сімвал]]амі горада. Шляхецкі [[Побуг (герб)|герб «Побуг»]], якім карысталіся [[Горваты]], стаў асновай для сучаснага герба (2001) горада Нароўля. З 1922 г. у складзе [[СССР]]. [[27 верасня]] [[1938]] г. мястэчка Нароўля атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу, а [[3 лістапада]] [[1971]] г. статус горада. Моцна пацярпеў ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], у 1986—1995 гг. была выселена значная частка жыхароў і праведзена дэзактывацыя тэрыторыі. З 1991 г. у складзе [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. == У часы Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:Łukaš Sapieha. Лукаш Сапега (1709).jpg|250px|thumb|[[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626)]] У канцы XVI ст. землі сучаснай Нароўлі ўваходзілі ў склад [[Антонаўская воласць|Антонаўскай воласці]], якая была [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўскім маёнткам (каралеўшчынай)]] да [[1764]] г. і звычайна аддавалася манархам у пажыццёвае трыманне [[шляхта|шляхціцу]] за пэўныя заслугі. 6 красавіка 1595 г. кароль Жыгімонт Ваза аддаў у леннае трыманне маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонавічы (Антонаў)]] канцлеру ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633)<ref>Sumariusz metryki koronnej. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 139 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. 1595. / oprac. Krzysztof Chłapowski. —Warszawa : DiG, 2009 . — Tom 8. — 248 s. — S. 89.</ref>. А Леў Сапега ў 1598 г. саступіў Антонавіцкі маёнтак разам з фальваркамі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і [[Завайць]] стрыечнаму брату — каралеўскаму двараніну [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]<ref name="Polona">{{Cite web|lang=pl|url=https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0|title=Polona|website=polona.pl|access-date=2025-09-10}}</ref>, што кароль і зацвердзіў. [[Файл:Завайць, Нароўля і Смалігавічы пана Лукаша Сапегі ў 1604 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра вёскі Нароўля, Завайць і Смалігавічы (Смалегаў), якія належалі шляхціцу Лукашу Сапегу. (''з апублікавання дакумента ад 20 ліпеня 1604 г. у зборніку дакументаў «Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym» (1894)'').]] [[Файл:Слабада Нароўля ў 1604 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «слабаду» Нароўля, якая належала шляхціцу Лукашу Сапегу. ''(з апублікавання дакумента ад 1604 г. у зборніку дакументаў «Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym» (1894)).'']] Напэўна, упершыню [[Нароўля]] (як вёска-слабада ў [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]) згадваецца [[20 ліпеня]] [[1604]] г. у судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]], калі шляхціц [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626) абвінаваціў суседа — шляхціца [[Януш Збаражскі|Януша Збаражскага]] — у гвалтоўным насланні сваіх слуг і баяраў з маёнтку Валодаркі (цяперашнія [[Ляўковічы (Вышгарадскі раён)|Ляўковічы]]) на сапежынскія землі (вёскі [[Завайць]] і Нароўля) і забранні немалалікіх стагоў [[Сена (корм)|сена]], у нападзе на ўгоддзі сапежынскай вёскі [[Смалегаў|Смалігавічы (Смалегаў)]] і ўгоне коней, валоў і інш.<ref name="T. XXI 1894"/> 20 ліпеня 1604 г. уласнік вёскі Вербкавічы шляхціц Ян Юндзіл падаў позву ў суд Кіеўскага ваяводства на Лукаша Сапегу, уласніка вёскі-слабады Нароўля, і яго жонку Сафію (з роду Кміт), якая была спадчыннай уласніцай маёнтка Чарнобыль, за насланне войта «з іх слабады Нароўлі» на луг, які належаў вёсцы Вербкавічы, і забранне там «вяпроў і свіняў» у селяніна вёскі Вербкавічы (Вербавічы)<ref name="ReferenceA">Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 120, 157, 191, 459, 460.</ref>. Cлабада Нароўля ў тыя часы ўваходзіла ў склад буйнога маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], які належаў [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]], бо 21 красавіка 1607 г. датаваны судовы дэкрэт, у якім шляхціц [[Юзаф Будзіла]], мазырскі харунжы, абвінаваціў шляхціца Лукаша Сапегу і яго жонку Сафію ў гвалтах, якія ўчынілі сяляне сапежынскага маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] з вёсак Нароўлі і [[Смалегаў|Смалегавічаў (Смалегава)]] у маёнтку Юзафа Будзілы, а менавіта ў вёсцы [[Багуцічы]] ([[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі павет]])<ref name="ReferenceA"/>. Судовым дэкрэтам ад 25 жніўня 1609 г. на адрас шляхцянкі Ганны Штэмберг (з роду з Косткаў), удавы па князю Аляксандру Штэмбергу, і яе нашчадкаў князёў Астрожскіх было заяўлена патрабаванне апекуна, шляхціца Лукаша Сапегі і яго жонкі Сафіі (з роду Кміт) выдаць збеглых падданых з горада [[Чарнобыль|Чарнобыля]], вёсак Нароўлі, [[Завайць|Завайці]], [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаўкі]] і інш. 17 жніўня 1613 г. паміж шляхціцам Мікалаем Харлінскім (уласніка маёнтка [[Астрагляды|Астраглядавічы]]) і шляхціцам Лукашам Сапегам (з жонкай Сафіяй) узнікла праблема вяртання збеглых у вёску Нароўля сялян вёскі Вербкавічы ([[Вербавічы]]), якая належала Харлінскаму<ref name="ReferenceA"/>. [[Файл:Падданыя з Галоўчыцаў і Нароўлі ў інвэнтары 1628 г.jpg|thumb|Падданыя з Галоўчыц (рэшта) і са слабады Нароўлі ў інвентары 1628 г. ''(фрагмент дакумента)'']] [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626), не маючы нашчадкаў мужчынскага полу, перад смерцю запісаў у тастаменце маёнтак Антонаў і ўвесь Чарнобыльскі маёнтак віленскаму ваяводзе і вялікаму гетману ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633). Леў Сапега, у сваю чаргу, аддаў іх у трыманне Паўлу, Яну і Андрэю, сынам [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]] (1569—1611), усвяцкага старосты<ref>''Литвин, Г.'' З народу руського: Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Г. Литвин; пер. з пол. Лесі Лисенко. — Київ: Дух і Літера, 2016. — 618 с. — С. 373.</ref>. У 1627 г. [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэй Сапега]] (1592—1646) за 3 500 злотых саступіў «вячыстым правам» (г.зн. пажыццёва) ленны каралеўскі маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] (у тым ліку Нароўлю) шляхціцу [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіфу Корсаку]] (каля 1570—1643), дзісненскаму старосце<ref name="Polona"/>. З інвентара Антонаўскага маёнтку 1628 года, калі яго трымаў у заставе ад пана [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэя Сапегі]] (1592—1646), старосты рыскага, пан [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]], староста дзісненскі, вядома, што ў слабадзе Нароўля было 7 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], гаспадарамі іх выступалі Ёська Паўтаран, Аўдзей Алісенка, Антон Пастух, Сак Андрэевіч, Хама Асіпкевіч, Іван Сярковіч, Хведар Латышэвіч (гэта першыя вядомыя імем жыхары Нароўлі) і працаваў млын. Потым у недатаваным дакуменце пад назвай «Inwetarz Antonowski prawa lennego» зазначана, што ў вёсцы налічвалася 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]], з якіх выбіралася «pułsiodma» (6 з паловай) [[злоты]]х<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1051. S. 21, 33, 38, 98, 100</ref>. Нараўляншчына была месцам шматлікіх баявых сутычак падчас [[Паўстанне Хмяльніцкага|паўстання Багдана Хмяльніцкага (1648—1651)]] і [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У верасні 1655 г. руская [[флатылія]], на суднах якой знаходзілася войска на чале з князем Дмітрыем Андрэевічам Валконскім, вырушыла з Кіева з баямі па Прыпяці на Нароўлю, [[Мазыр]], [[Петрыкаў]], [[Тураў]] і [[Пінск]], а ў кастрычніку 1655 г. флатылія з баямі вярнулася тым жа шляхам з Пінска ў [[Кіеў]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D1%81_%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B8%D1%85_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%91%D0%BD_(%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D1%91%D0%B2)/%D0%A2%D0%BE%D0%BC_X/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_IV|title=История России с древнейших времён (Соловьёв)/Том X/Глава IV — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2025-09-10}}</ref>. 10 лістапада 1682 г. Нароўля згадваецца ў гродскай кнізе мазырскага гродскага суда запісам аб размежаванні зямель паміж [[старосты рэчыцкія|рэчыцкім старостам]], [[ваявода полацкі|полацкім ваяводам]] (1686—1713) [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] (каля 1655 — 1713), уладальнікам маёнткаў [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Смалегаў|Смольгавічы (Смалегаў)]] і Нароўля, і [[кіеўскі езуіцкі калегіум|Кіеўскім езуіцкім калегіумам]], уладальнікам маёнткаў [[Вербавічы|Вярбковічы]] і [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |title=''Васіль Чайка''. 338 лет со дня первого упоминания о Наровле |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=9 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |url-status=dead }}</ref> У інвентарах вялізнага маёнтка Антонаў ад 1715 і 1728 г. упамінаецца, што Антонаўская воласць (разам з мястэчкам Нароўляй) была ва ўласнасці (верагодна, на ленных правах) польнага гетмана ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіслава Дэнгафа]] (к.1673—1728), які быў сынам Канстанцыі Слушкі і мужам Сафіі Адамаўны Сяняўскай. 15 сакавіка 1716 г. у мястэчку Нароўля дэнгафаўскія камісары Казімір Крулікоўскі i Андрэй Пламунчук-Задольскі (пасля заканчэння рэвізіі Антонаўскай воласці Мазырскага павета) склалі кантракт аб перадачы Антонаўскай воласці ў арэнду на год дзвюх рудняў. Гэты кантракт быў дадзены «ўсім войтам i ўсім мужам Антонаўскай воласці» ад імя ўласніка маёнтка — Станіслава Дэнгафа. На думку беларускага гісторыка [[Валянцін Фёдаравіч Голубеў|Валянціна Голубева]], хутчэй за ўсё, адміністрацыя (камісары Крулікоўскі і Пламунчук-Задольскі) не змагла арганізаваць працу згаданых рудняў i таму перадала ix y арэнду Антонаўскай воласці за 80 [[тынф]]аў y год. У кантракце было запісана, што «з гэтага часу Антонаўская воласць можа сама трымаць гэтыя рудні, a можа шукаць рудніка i здавадь y арэнду». Паводле Голубева, факт таго, што воласць павінна была разам збіраць грошы на выплату арэнды, разам арганізоўваць работу рудняў, размяркоўваць прыбыткі альбо пагашаць страты, сведыць аб наяўнасці ў Антонаўскай воласці добра ўсталяванай грамадскай структуры — валасной абшчыны, якая мела ў агульным карыстанні не толькі ворыўную зямлю i ўгоддзі, але i іншую маёмасць<ref>''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 224, 334.</ref>. Паводле інвентара Антонаўскай воласці, у 1728 г. у мястэчку [[Нараўлянская сядзіба|Нароўля меўся панскі «двор» (сядзіба)]]<ref>''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 334.</ref>. У 1738—1741 гг. Нароўля ўпамінаецца як [[фальварак]] і [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчына (каралеўскае ўладанне)]], якое на ленных правах (разам з фальваркамі [[Мухаеды]], [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]]) трымаў [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734) [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734)<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 6. Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст. — Мінск, 2010. — С. 255.</ref>. [[Файл:Згадка пра мястэчка Нароўлю ў 1739 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «мястэчка Нароўля» ў 1739 г. у метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёла Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]].]] У метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёла Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]] ёсць запіс ад 12 красавіка 1739 г. на [[латынь|латыні]], што хрост немаўля адбыўся «ў мястэчку Нароўля» («in oppido Narowla»)<ref>Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. Ф. 937, воп. 1, спр. 60, арк. 6.</ref>. Пасля [[Антоній Міхалавіч Аскерка|Антонія Міхалавіча Аскеркі]] (каля 1670 — пасля 1734) ленным трымальнікам каралеўшчыны (каралеўскіх маёнткаў) [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Нароўля, Мухаеды і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]] стаў яго сын [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767)<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. — Мінск, 2002. С. 329.</ref>. Сучасныя даследчыкі мяркуюць, што ў XVIII ст. пры [[Аскеркі|Аскерках]] пачаўся новы этап у развіцці нараўлянскага пасялення, якое складалася з трох частак: двара з панскім домам, які, хутчэй за ўсё, знаходзіўся недалёка ад вусця ракі [[Нараўлянка|Нараўлянкі]]; вёскі Нароўлі, размешчанай побач з панскім дваром з захаду; і нараўлянскага астрога, дзе паны Аскеркі трымалі гарнізон узброеных людзей. Дзе быў нараўлянскі [[Тын|астрог]], можна толькі меркаваць, абапіраючыся на выпадковыя знаходкі, зробленыя мясцовымі жыхарамі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/|title=338 лет со дня первого упоминания о Наровле - Районная газета "Прыпяцкая праўда"|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2020-11-10|access-date=2025-09-10|archive-date=9 лістапада 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/|url-status=dead}}</ref><ref name="narovlya.gov.by">{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |title=ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ГОРОДА НА ЮГЕ БЕЛАРУСИ |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |url-status=dead }}</ref>. Астрог быў пабудаваны для кантролю каля [[Прыпяць|Прыпяці]] і паблізу паўднёвай мяжы Вялікага Княства Літоўскага з украінскімі ваяводствамі [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага каралеўства]]. У 1750 г. на Мазырскі павет з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] пачаліся наезды атрадаў [[гайдамакі|гайдамакаў]]. Заклікі гайдамакаў да мясцовых жыхароў падштурхнулі да паўстання на Нараўляншчыне (1750—1751), удзельнікамі якога сталі сяляне вёсак [[Вербавічы]], [[Завайць]], [[Смалегаў]] і [[мястэчка]] Нароўля<ref name="ReferenceB">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 47.</ref>. Адбываліся рабаўніцтвы і гвалты. (Выбухі сялянскага паўстання тут адбываліся і ў 1760—1770-ыя гг.). 26 красавіка (7 мая) 1751 г. [[гайдамакі|гайдамацкі атрад]] (каля 30 чалавек) запаліў дамы і панскі двор у Нароўлі, два дамы поўнасцю абрабаваў, захапіў каштоўнасці [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767), забіў некалькі яго служак і аканома. Адзенне, мастацкі срэбны посуд, грошы, іншыя каштоўнасці былі пакладзены на 4 дубы, на якіх гайдамакі паплылі Прыпяццю на поўдзень да Дняпра на Украіну<ref name="ReferenceC">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 48.</ref>. Таму 10 мая 1751 г. [[Францішак Мікалаевіч Ракіцкі]], ашмянскі ротмістар, афіцыйна прасіў рускага кіеўскага губернатара (1741—1752) [[Міхаіл Іванавіч Лявонце|Міхаіла Іванавіча Лявонцева]] (1672—1752) аказаць дапамогу супраць гайдамацкіх атрадаў, якія неаднаразова нападалі на шляхецкія ўладанні каля Нароўлі і [[Чарнобыль|Чарнобыля]], дзе гайдамакаў актыўна падтрымлівалі мясцовыя [[сяляне]]<ref name="ReferenceB"/>. Атрад гайдамакаў быў разбіты, а яго рэшткі схаваліся на рацэ [[Славечна (рака)|Славечна]] каля [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|вёскі Антонава]], дзе адно з урочышчаў дагэтуль мае назву Гайдамацкі Алёс. Каля вёсак [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]] і [[Тульгавічы]] маецца ўрочышча Гайдамацкая Града, дзе, паводле народнай памяці, адбывалася злучэнне гайдамацкіх атрадаў (загонаў) і мясцовых сялян, якія рабілі напады на Нараўляншчыне<ref name="ReferenceB"/>. Каля 1760 г. багрымавіцкі староста [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767), які трымаў у тыя часы ленным правам каралеўшчыну (з мястэчкам Нароўля), пабудаваў у мястэчку Нароўля парафіяльную [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|царкву Іаана Багаслова]] для мясцовага насельніцтва<ref name="Narowla">{{Cite web|url=http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917|title=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VI - wynik wyszukiwania - DIR|website=dir.icm.edu.pl|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Пастанова канвакацыйнага сейму 1764 г.jpg|250px|thumb|Пастанова Генеральнай Канфедэрацыі Рэчы Паспалітай на канвакацыйным сойме ў Варшаве ў 1764 г., што ленныя маёнткі (Нароўля, Мухаеды, Антонаў, Вуглы, Галоўчыцы, Карпавічы і інш.) [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) пераводзяцца ў спадчынныя. ''(фрагмент дакумента)'']] У 1764 г. канвакацыйны сойм Рэчы Паспалітай прыняў пастанову, якая абавязвала кіраўніцтва ВКЛ забяспечыць у Мазырскім павеце спакой і парадак, якія перапыніліся з-за наездаў [[гайдамакі|гайдамакаў]] і ўзрушэнняў узброеных сялян каля Нароўлі і [[Мазыр]]а. Той жа канвакацыйны сойм у 1764 г. прызнаў [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчыну (каралеўскае ўладанне)]] Нароўля (мястэчка [[Нароўля]] разам з фальваркамі [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Мухаеды]], [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]] і Карпавічы), якую доўга паводле леннага права трымалі [[Аскеркі]], [[Вотчына, маёнтак|вотчынай]] [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскага маршалка]] [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) і яго нашчадкаў<ref name="ReferenceC"/>. Каралеўскі маёнтак Бабічы (цяперашні [[Барбароў]]) у той соймавай пастанове не названы, але, імаверна, ён быў сярод тых, што разумеліся ў фразе «y dalszemi wszystkiemi attynencyami» («і далейшымі ўсімі прыналежнасцямі»). Такім чынам каралеўскія валоданні Нароўля, Бабічы (Барбароў), Галоўчыцы і інш. сталі спадчыннай прыватнай уласнасцю шляхціцаў [[Аскеркі|Аскеркаў]] да 1794 г., што значна абагаціла і без таго заможны і ўплывовы ў Мазырскім павеце шляхецкі род, які адносіўся да павятовай эліты і прэтэндаваў на [[магнат|магнацкі статус]]. Акрамя Нароўлі, [[Барбароў|Бабіч (Барбарова)]] і іншых маёнткаў на Нараўляншчыне [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] валодаў у Мазырскім павеце маёнткамі [[Гарбавічы (Калінкавіцкі раён)|Гарбавічы]] і [[Скрыгалаў]], у Рэчыцкім — маёнткам Бабічы, а таксама маёнткамі ў [[Оўруцкі павет|Оўруцкім павеце]] [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]]. У мястэчку пражывала як хрысціянскае, так і [[Іўдаізм|іўдзейскае]] насельніцтва<ref name="narovlya.gov.by"/>. У 1765 г. у нараўлянскім [[кагал]]е і яго парафіях 316 плацельшчыкаў падушнага падатку<ref name="ReferenceD">Еврейская энциклопедия. — Т. 11. — Санкт-Петебург : Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 523.</ref>. [[Файл:Jan Askierka. Ян Аскерка.jpg|250px|thumb|[[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]].]] Пасля смерці Рафала Алаіза Аскеркі Нароўляй у 1767 г. стаў валодаць па спадчыне яго сын [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), мазырскі каптуровы суддзя, а пазней [[стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]. Цэнтрам аскеркаўскіх маёнткаў на тэрыторыі сучаснай Нараўляншчыны было мястэчка Нароўля: у 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 114.</ref>. [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) акрамя Нароўлі валодаў у Мазырскім павеце маёнткам [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]], у Рэчыцкім — маёнткам Бабічы, а таксама маёнткамі ў [[Оўруцкі павет|Оўруцкім павеце]] [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]]<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск, 2008. — 532 с.</ref>. У 1779 г. Ян Мікалай Аскерка падаў скаргу ў каралеўскі трыбунал на ўніяцкага мітрапаліта [[Леў Шаптыцкі|Льва Шаптыцкага]], бо маёнтак Нароўля і навакольныя вёскі падвяргаліся ўзброенаму нападу [[Ордэн Базыльян|базыльян]], якія адбіралі палі і лугі сялян<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 421.</ref>. У 1780-ыя гг. у мястэчку жыло ўжо [[яўрэі ў Беларусі|шмат ярэяў]] (Бярковічы, Іцкавічы, Лейзяровічы, Ляйбовічы, Моўшавічы і інш.)<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 138, 159, 170, 177.</ref>. У 1790 г., паводле мемуараў Яна Вейсенгофа (1774—1848), які са сваім пяхотным палком войск ВКЛ у той час з [[Мінск]]а праз Нароўлю маршыраваў на Украіну да [[Чарнобыль|Чарнобыля]], у [[Нароўля|Нароўлі]] меўся мураваны панскі дом, дзе афіцэраў палка раскошна прымаў [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), сам увабраны ў генеральскі мундзір войск [[ВКЛ]]<ref>''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.</ref>. == У складзе Расійскай імперыі == У 1793 г. у выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] мястэчка [[Нароўля]] апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўключана ў склад [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] Мінскай губерні. У 1793 г. уласнік Нароўлі [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) стаў адным з арганізатараў падрыхтоўкі шляхты Мазырскага павета да [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] супраць расійскай улады і падзелу Рэчы Паспалітай, для чаго ўдзельнічаў у нарадным з’ездзе паўстанцаў у [[Хойнікі|Хойніках]]. У 1794 г. за ўдзел у паўстанні маёнткі [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] (1735—1796) (Нароўля, [[Барбароў]], [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]] і [[Кажушкі (Хойніцкі раён)|Кажушкі]]) — цалкам 1954 душы сялян — былі канфіскаваны ў дзяржаўны скраб Расійскай імперыі<ref name="ReferenceE">''Радзюк, А. Р.'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. — С. 33.</ref>. Адразу пасля канфіскацыі [[Імператар Усерасійскі|расійская імператрыца]] (1762—1796) [[Кацярына II]] падарыла ў 1794 г. буйны маёнтак Нароўля (да якога ў тым ліку належала мястэчка Барбароў), дзе налічвалася 1396 душ<ref name="ReferenceE"/>, [[правадзейны тайны саветнік|правадзейнаму тайнаму саветніку]] [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Яфімавічу Сіверсу]] (1731—1808) у спадчыннае валоданне<ref name="ReferenceF">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 49.</ref>. Цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка Барбароў замест Нароўлі<ref name=":0" />. Сам Сіверс у Барбарове (ці Нароўлі) не пражываў, а кіраваў маёнткам яго адміністратар-камісар Станіслаў Левановіч. У 1795 г. [[Ян Мікалай Аскерка]] быў арыштаваны расійскімі ўладамі і сасланы ў [[Сібір]], дзе ён памёр у [[Табольск]]у. [[Файл:Ревизская сказка - местечко Наровля Мозырьского уезда - 1795 AD.jpg|250px|thumb|[[Рэвізская сказка]] мястэчка Нароўля [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]], уласніка [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якава Сіверса]] (1731—1808). Напісана камісарам Станіславам Левановічам у 1795 г.]] У 1795 г. мястэчка мела 37 двароў прыгоннага насельніцтва<ref>Нароўля // Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя: у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 2. — С. 348.</ref>, не лічачы [[Яўрэі ў Беларусі|жыхароў-яўрэяў]]. 12 снежня 1796 г. мястэчка і акруга пераведзены ў склад тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], а сам Рэчыцкі павет — у склад [[Маларасійская губерня|Маларасійскай губерні]], а 29 жніўня 1797 г. Рэчыцкі павет (з Нароўляй) перададзены ў склад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 г. каля мястэчка пачалі працаваць [[Гута (Нараўлянскі раён)|нараўлянская гута]] (майстэрні па вырабе [[шкло|шкла]]) і вінакурны завод. У 1807 г. была пабудавана і асвечана [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўная Царква Святога апостала і евангеліста Іаана Багаслова]], на беразе ракі Прыпяць<ref name=":0">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 115.</ref>. У 1840 г. (з-за разліва і падмыва ракі) царква была пераведзена ў новы будынак на ўскрайку мястэчка (цяпер цэнтр сучаснага горада). [[Файл:Нароўля на пляне 1800 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка Нароўля і [[Гута (Нараўлянскі раён)|Нараўлянская Гута]] на схематычнай карце-плане Рэчыцкага павета 1800 г. ''(фрагмент карты-плана)'']] У [[1808]] г. у нашчадкаў Сіверса маёнтак [[Барбароў]] (у склад якога ўваходзіла мястэчка [[Нароўля]]) быў куплены рускім дваранінам [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэем Мацвеевічам фон Гольстам]], які быў адным з самых давераных асоб [[Губернатары Мінскай губерні|мінскага губернатара]] (1810—1812) [[Германа Іванавіча Радзінг|Германа Іванавіча фон Радзінга]] (1753—1827)<ref name="ReferenceF"/>. 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці (Якуб, Карл і Роберт фон Гольсты — і іх замужняя сястра Вільгеміна Андрэеўна Бруцер (Brutier)) прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак [[Барбароў]] (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне<ref name=":1">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 116.</ref>. 31 сакавіка 1828 г. быў складзены падзельчы акт зямельнай спадчыны паміж братамі Горватамі і яўлены 10 ліпеня 1829 г. у Рэчыцкім павятовым судзе. [[Аляксандр Ігнатавіч Горват]] (каля 1800—1888) атрымаў маёнтак [[Барбароў]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884) — маёнтак [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) — маёнтак [[Ліпаў]], [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) — маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі), а іх сёстры (Марыя, Францішка, Кацярына і Філіпіна) атрымалі грашовыя фундушы<ref name=":1" />. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі, які належаў нашчадкам Даніэля Горвата да 1917 г. У Нароўлі ў той час мелася каталіцкая капліца фундацыі Аскеркаў<ref name="Narowla"/>. У часы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] [[Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863) са сваім атрадам прыйшоў з Мазырскага ў Рэчыцкі павет, дзе вербаваў у атрад прыгонных сялян, абяцаючы зямлі і знішчэнне прыгону, у маёнтках [[Барбароў]] і Нароўля, якія належалі адпаведна [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]]<ref name="files.msu.by">''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.</ref>. Іх сястра Кацярына Ігнатаўна Горват была жонкай двараніна-маянткоўца [[Геранім Антонавіч Кеневіч|Гераніма Антонавіча Кеневіча]] (1796—1884), брата Фелікса Кеневіча. У Барбарове 10 чэрвеня 1831 г. да атрада далучылася 12 чалавек (5 шляхціцаў і 7 сялян), а ў Нароўлі 11 чэрвеня выдалі 6 коней<ref>''Dangel, St.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 54.</ref>. [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]] знаходзіўся вельмі далёка ад галоўных цэнтраў паўстання, таму там яно разгарнулася слаба. Пасля падаўлення паўстання браты [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандр]], [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэль]] і [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіслаў Горваты]] зрабілі добраахвотную яўку да расійскіх улад з павіннай і каяннем, таму ім удалося пазбегнуць пакарання і захаваць маёнткі<ref name="files.msu.by"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|300px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота каля 1914 г.]] У 1850 г. у Нароўлі [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) пабудаваў сабе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|новы мураваны і велічны палац]] у стылі позняга [[класіцызм]]у, які стаў самай шыкоўнай і вялікай па памерам рэзідэнцыяй роду [[Горваты|Горватаў]]. Перад палацам быў створаны [[фантан]], што было рэдкасцю ў беларускіх дваранскіх [[сядзіба]]х, а сам палац абкружаны прыгожым [[парк]]ам. Рэзідэнцыя стала адной з самых шыкоўных і значных ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1855 г. даў першую прадукцыю (спірт і гарэлку) вінакурны завод Даніэля Горвата, які пачаў будаваць сваё прадрыемства з 1850 г. У 1861 г. пабудаваны другі такі завод, а ў 1887 г. — трэці<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 52.</ref>. У 1864 г. было адкрыта народнае вучылішча (школа)<ref name="ReferenceG">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 422.</ref>. [[Файл:Нароўля і навакольныя абшары на мапе Ф. Шубэрта 1850 г.jpg|300px|thumb|Мястэчка «Наровль» на расійскай карце Ф. Шуберта, 1850 г. ''(фрагмент)'']] У 1868 г. пасля смерці [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Горвата]] (1810—1868) палац і маёнтак [[Нароўля]] (панскі двор Нароўля і належныя панскія землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903). 20 чэрвеня 1873 г. менавіта з Нароўлі пачаліся меліярацыйныя работы Заходняй экспедыцыі (1873—1898) Міністэрства дзяржаўных маёмасцей Расійскай імперыі — пачаткам нівеліровачных работ з Нароўлі пад кіраўніцтвам палкоўніка Генштаба Расійскай імперыі [[Іосіф Іпалітавіч Жылінскі|Іосіфа Іпалітавіча Жылінскага]] (1834—1916)<ref>Вестник Европы. — 1878. — май. — кн. 5. — С. 770.</ref>. У 1876 г. на тэрыторыі парку нараўлянскага палаца Горватамі быў пахаваны дваранін-каталік Андрэй Ліневіч (1814—1876), адміністратар нараўлянскага маёнтка [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903)<ref name="Парк — это гордость наровлян">{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |title=Парк — это гордость наровлян |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=2 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002092816/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |url-status=dead }}</ref>. У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва Нароўлі складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]], якія трымалі ў горадзе свае лаўкі, невялікія прадпрыемствы, майстэрні і складалі асноўную частку класу рабочых, гандляроў і возчыкаў<ref name="ReferenceH">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53.</ref>. Хрысціянскае насельніцтва займалася рыбалоўствам, рабіла драўляны посуд, рагожы. Мелася праваслаўная царква, сінагога, школа, вінакурны завод<ref name="ReferenceG"/>. У 1885 г. у польскамоўнай энцыклапедыі «Słownik geograficzny Królestwa Polskiego» апублікаваны разгорнуты гісторыка-геаграфічны артыкул «Нароўля» аўтарства [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандра Ельскага]] (1834—1916)<ref name="Narowla"/>. [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|250px|thumb|Традыцыйнае сялянскае жаночае адзенне [[нараўлянскі строй|нараўлянскага строю]] канца XIX ст. ''(Беларуская паштовая марка).'']] У 1893 г. у Нароўлі адкрыта сваё паштова-тэлеграфнае аддзяленне<ref>{{Cite web|url=https://fgurgia.ru/object/5844023|title=РГИА|website=fgurgia.ru|access-date=2025-09-10}}</ref>, першым начальнікам якога стаў Мікалай Валатоўскі<ref>Інфармацыя з кнігі «Памятная книжка Минской губернии на 1893 год» (з раздзела па Рэчыцкаму павету).</ref>. У 1897 г., паводле вынікаў першага Усеагульнага перапісу насельніцтва ў Расійскай імперыі, у Нароўлі пражывала 1145 жыхароў (з якіх 92,5 % [[яўрэі]] — 1060 чал.<ref name="ReferenceD"/>) без уліку 285 сялян вёскі Нароўля, была царква, каталіцкая [[капліца]] роду [[Горваты|Горватаў]] і народная школа, сінагога, 7 яўрэйскіх малітоўных школ, паштова-тэлеграфнае аддзяленне, 2 гарбарныя заводы, 35 лавак, карчма, прыстань, паромная пераправа, прыёмны пакой, [[хлебазапасны магазін]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53, 61, 422.</ref>. [[Кірмаш]]ы праводзіліся 9 мая, 24 чэрвеня, 26 верасня і 6 снежня<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 61.</ref>. Меліся могілкі: старыя яўрэйскія (сучасная вул. Горкага, за старым будынкам Дома дзіцячай творчасці), праваслаўныя (сучасная вул. Камсамольская) і новыя яўрэйскія (сучасная вул. Маладзёжная). У 1898 г. у Нароўлі і [[Белая Сарока|Белай Сароцы]] адкрыты народныя чытальні<ref name="ReferenceH"/>. Меліяратыўныя работы на Палессі пад кіраўніцтвам генерала-лейтэнанта [[Іосіф Іпалітавіч Жылінскі|Іосіфа Жылінскага]] прывялі да асушэння многіх балот, што зрабіла мажлівым будаваць чыгунку ў рэгіёне і, адпаведна, па ёй вывозіць лесаматэрыялы. У 1890-ыя гг. пачынаецца бум лесанарыхтоўкі і лесаапрацоўкі ў павеце. У 1901 г. прадстаўнікі Паўднёвага рускага лесапільнага таварыства атрымалі дазвол ад мінскага губернатара на адкрыццё Нараўлянскай калегіяльнай кампаніі па распрацоўцы лесу, якую ўзначаліў яўрэй Ілья Кушалевіч Пайкін<ref name="ReferenceH"/><ref name="narovlya.by">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |title=Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |url-status=dead }}</ref>. Па замове кампаніі і [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]], ад [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|вёскі Красноўка]] да мястэчка Нароўлі фірма «Альшэрн і Керн» праз вялікія лясныя масівы ў 1902 г. праклала вузкакалейную чыгунку ([[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўка]]-[[Лубень (Нараўлянскі раён)|Лубень]]-[[Дзямідаў (Нараўлянскі раён)|Дзямідаў]]-[[Будкі (Нараўлянскі раён)|Будкі]]-[[Калінічы]]-[[Нароўля]]), па якой лесаматэрыялы перавозілі да Прыпяці, куды таксама гналі драўніну па рэчках [[Жалонь]] і [[Славечна (рака)|Славечна]]<ref name="narovlya.by"/>. На беразе ракі непадалёку ад мястэчка [[Нароўля|Нароўлі]] ў 1901 г. былі пабудаваны механічныя майстэрні і жыллё для рабочых Нараўлянскай калегіяльнай кампаніі, якія атрымалі назву пасялення (вёскі) Калегава<ref name="ReferenceH"/>. Драўніну вязалі ў плыты і пасля гналі па Прыпяці на Украіну. [[Горваты]] атрымалі дазвол і адкрылі свой лесапільны завод у [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўцы]]<ref name="ReferenceH"/>. У 1902 г. у маёнтку Артура Горвата быў устаноўлены тэлефон<ref name="elib.bspu.by">Тугай, У. В. [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. У 1903 г. пасля смерці [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Горвата]] (1831—1903) нараўлянскі палац і маёнтак (панскі двор Нароўля і належныя землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935). У 1904 г. у мястэчку існаваў невялікі [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратычны гурток]], у які ўваходзілі рабочыя-лесанарыхтоўшчыкі і яўрэйская моладзь<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 54.</ref>. У 1905 г. з прыстані ўсіх грузаў, у тым ліку плытоў, уверх па Прыпяці адпраўлялася звыш 150 тыс. пудоў, а ўніз — звыш 250 тыс.<ref>Верхнее Поднепровье и Белоруссия / сост. В. П. Семенов. — 1905. — С. 568.</ref>. Палац Эдварда Горвата ў Нароўлі, паводле здагадкі мемуарыста [[Андрэй Раствароўскі|Андрэя Раствароўскага]] (1899—1980), быў месцам, дзе неўзабаве пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|расійскай рэвалюцыі (1905)]] адбыўся перадвыбарчы з’езд каля 60 землеўласнікаў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], для выбрання ўпаўнаважаных для выбараў у парламент Расійскай імперыі<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 25—26.</ref>. [[Файл:Aleksander Oskierka.jpg|200px|thumb|[[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863). Фота каля 1905 г.]] У пачатку XX ст. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскім палацы]] працягла пражываў<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 67.</ref> выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка нараўлянскага маёнтка. Хоць [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аляксандр Аскерка]] быў пахаваны ў 1911 г. у [[Вільнюс|Вільні]] на [[Роса|могілках Росі]], Эдвардам Горватам у горватаўскай фамільнай каталіцкай капліцы, якая знаходзілася ў сядзібным парку вакол [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскага палаца]], быў створаны [[кенатаф]] з надпісам «Grobowiec Aleksandra Oskierki» як напамін аб асобе<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 20.</ref>. Другая дачка [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аляксандра Аскеркі]] (1830—1911) Сафія (1873—1953) была жонкай дызайнера, мастака і аднаго з вядучых архітэктараў [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскіх зямель]] канца XIX — пачатку XX ст. [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]] (1860—1928), таму Тадэвуш Раствароўскі ў пачатку XX ст. пэўны час працаваў у нараўлянскім палацы Горватаў, дзе па замове ўладальнікаў зрабіў праект аздаблення плафонаў залаў палаца сцэнамі з антычнымі міфалагічнымі сюжэтамі, а таксама праект уяздной брамы перад сядзібным паркам. А сын архітэктара [[Андрэй Раствароўскі]] (1899—1980) у юнацкія гады стала пражываў у нараўлянскім палацы Горватаў і ў 1914 г. перад пачаткам Першай сусветнай вайны зрабіў шэраг фотаздымкаў палаца і сядзібы Горватаў, чым зафіксаваў іх для гісторыі. Тыя фотаздымкі пазней былі выкарыстаны ў многіх кніжных выданнях па гісторыі архітэктуры, у тым ліку [[Раман Афтаназы|Рамана Афтаназы]] (1914—2004). Пазней у сваіх мемуарах, успамінаючы гады свайго шчаслівага дзяцінства, Андрэй Раствароўскі нават напіша: ''«[[Нароўля]]! Ва ўспамінанні ўяўляецца найпрыгажэйшым і найлюбімейшым месцам на зямным шары»''<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 8.</ref>. У 1909 г. у мястэчку было 162 двары, 1528 жыхароў (яўрэяў); а ў вёсцы Нароўля 110 двароў, 486 жыхароў (не яўрэяў); параходная прыстань (1 двор, 3 жыхары)<ref name="ReferenceG"/>. У маёнтку Эдварда Горвата меліся Міхнаўскі сенапрасавальны завод, конезавод, завод па вырабу паташу, дзёгцю, цэглы, шклозавод, малатарня, млынарня, валоўня, прадпрыемства па вырабу сокаў і варэння<ref name="elib.bspu.by"/>. У 1912 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) пабудаваў драўляны жылы дом з дрэва для адмінстратара свайго маёнтка — двараніна-каталіка Юзафа Андрэевіча Ліневіча (Ляневіча), які быў сынам Андрэя Ліневіча (Ляневіча) (1814—1876), ранейшага адміністратара нараўлянскага маёнтка Горватаў<ref name="Парк — это гордость наровлян"/><ref name="ReferenceM">Што пакінем пасля сябе? // [[Прыпяцкая праўда]]. — 1994. — № 28 (19 красавіка). — С. 1.</ref>. У савецкія часы [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|драўляны жылы дом Юзафа Андрэевіча Ліневіча (Ляневіча)]] атрымаў статус помніка архітэктуры і гістарычнай каштоўнасці, у якім з 1982 г. знаходзіўся [[нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|мясцовы краязначы музей (а з 1992 г. нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей)]]. У 1912 г. у Нароўлі працавала яўрэйскае пазыкова-ашчаднае таварыства; у 1913 г. яўрэям належалі адзіная ў мястэчку аптэка, адзіны склад аптэчных тавараў, 12 крам (у тым ліку ўсе 5 бакалейных, усе 4 мануфактурныя, адзіная галантарэйная)<ref name="Евреи в Наровле">{{Cite web|url=http://tutejszy.ru/gomelskaya/narovlyanskij/narovlya/265-evrei-v-narovle|title=Евреи в Наровле|website=tutejszy.ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|300px|thumb|Гістарычныя будынкі [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі Эдварда Горвата]] (з чырвонай цэглы). Фота 2017 г.]] У 1913 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) [[Чырвоны Мазыранін|пабудаваў ў родавым маёнтку кандытарскую фабрыку]] — прадпрыемства па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, якая дала ў гэтым жа годзе прадукцыю — [[мармелад]], [[павідла]], [[пасціла|пасцілу]] і [[цукерка|цукеркі]]. На фабрыцы таксама выгатаўлялі [[каўбаса|каўбасы]], [[сыр]], [[вяндліна|вяндліну]], а побач у Горвата ў маёнтку меўся таксама і невялікі вінакурны завод. У 1913 г. у Нароўлі адкрыта земская бальніца на 10 ложкаў, а пасля на 15 агульнага профілю і 5 ложкаў заразнага барака. Да 1913 г. ахова здароўя на Нараўляншчыне было прадстаўлена прыватнай медыцынай<ref>{{Cite web |url=https://www.zdrav.by/istoriya-meditsiny/kazimir-frantsevich-grodzitskij-1891-1959/ |title=Казимир Францевич Гродзицкий (1891—1959) |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=5 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405210008/https://www.zdrav.by/istoriya-meditsiny/kazimir-frantsevich-grodzitskij-1891-1959/ |url-status=dead }}</ref>. У ліпені 1913 г. каталіцкі арцыбіскуп [[Вінцэнт Ключынскі]] ў час вяртання з [[Рым]]у ў [[Санкт-Пецярбург]] выехаў на два месяцы на кананічную візітацыю касцёлаў і капліц у Мінскую дыяцэзію ў пінскі і мазырска-рэчыцкі дэканаты: Пінск, Любяшоў, Лагішын, Целяханы, Лунін, Лунінец, Лахва, Осаў, Манькавічы, Давід-Гарадок, Тураў, Дарашэвічы, Петрыкаў Лельчыцы, Высокае, Мазыр, Галоўчыцы, Нароўля, Барбароў, Хойнікі, Астрагляды, Рэчыца, Капаткевічы<ref>[https://ia601304.us.archive.org/20/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS001739_1913_187/NDIGCZAS001739_1913_187.pdf Dzennik Kijowski. — 1913. — № 187. — S. 1.]</ref>. Восенню 1913 г. Нароўлю наведала экспедыцыя (66 асоб на чале з К. Машкам) ад Польскага краязнаўчага таварыства (Варшава). Эдвард Горват рабіў дапамогу ўдзельнікам экспедыцыі<ref>[https://ia800200.us.archive.org/8/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS088775_1913_001/NDIGCZAS088775_1913_001.pdf Rocznik Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. — 1913. — T. VII. — 246 s. — с. 30.]</ref>. У 1914 г., пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], улады Расійскай імперыі пачалі прымусовае высяленне сваіх грамадзян [[немцы|нямецкай нацыянальнасці]] з прыфрантавых тэрыторый, таму ў Нароўлю і навакольныя вёскі прыбыла невялікая група немцаў-сялян з [[Валынская губерня|Валынскай губерні]], якая стварыла тут свае пасяленні Антонаўка, Дуброўка, Бярозаўка, Хаткі і інш.<ref name="ReferenceI">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 55.</ref> [[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|300px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца ў Нароўлі]] падчас вяселля ў 1916 г.]] У 1916 г. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|горватаўскім палацы ў Нароўлі]] адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), на якое з’ехаліся многія вядомыя дваранскія сем’і<ref>Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.</ref>. У якасці пасагу ад Аляксандры Горват горватаўскі палац і значны маёнтак Нароўля прызначаўся яе мужу Станіславу Ваньковічу, але яны так і не былі перададзены [[Ваньковічы|Ваньковічам]] да 1917 г. Бацька Аляксандры Эдвард Артуравіч Горват (1866—1935) валодаў маёнткам да 1917 г. і палацам да 1918 г., калі палац і маёнтак былі нацыяналізаваны савецкімі ўладамі. 19 снежня 1916 г. (у мэтах барацьбы са спекуляцыяй) створана нараўлянскае Таварыства спажыўцоў (займела 849 членаў), заснавальнікамі якога сталі святар Завітневіч, акцызны чыноўнік М. Каменскі, маянтковец [[Эдвард Артуравіч Горват]], фельчар Крэмень і царкоўны стараста Півавар<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/torgovlya-byla-odnim-iz-klyuchevyh-faktorov-kotorye-pozvolili-narovle-stat-snachala-mestechkom-a-zatem-i-gorodom/|title=Торговля была одним из ключевых факторов, которые позволили Наровле стать сначала местечком, а затем и городом|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-07-28|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121920/https://narovlya.by/novosti/torgovlya-byla-odnim-iz-klyuchevyh-faktorov-kotorye-pozvolili-narovle-stat-snachala-mestechkom-a-zatem-i-gorodom/|url-status=dead}}</ref>. У лютым 1917 г., пасля ліквідацыі расійскай манархіі ў ходзе Лютаўскай рэвалюцыі (1917), у мястэчку рабочыя суднаверфі горача віталі гэтую падзею<ref name="ReferenceI"/>. [[Файл:Naroŭla, Rynak. Нароўля, Рынак (1917).jpg|300px|thumb|Дэманстрацыя ў Нароўлі. Фота 1917 г.]] У першай палове сакавіка 1917 г. у мястэчку адбыўся [[мітынг]], на якім выступаў начальнік суднабудаўнічых майстэрань Верхнедняпроўскага басейна генерал Халюцін, які заклікаў рабочых суднаверфі і жыхароў Нароўлі быць вернымі Часоваму ўраду Расіі пад кіраўніцтвам князя Львова і верыць у перамогу Расіі над Германіяй у ходзе Першай сусветнай вайны<ref name="ReferenceJ">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 56.</ref>. Мітынг завершыўся дэманстрацыяй у парку палаца Горватаў. Заклікі генерала Халюціна не падзейнічалі на рабочых і вайскоўцаў, якія працавалі на нараўлянскай суднаверфі, таму там пачалося дэзерцірства. Па просьбе падпалкоўніка Гармаша, начальніка суднаверфі, у Нароўлю прыбыла вайсковая каманда, каб несці каравульную службу і ахоўваць склады і майстэрні. У памяшканні казармы вайсковай каманды суднаверфі быў створаны т.зв. «дэмакратычны клуб», у якім праходзілі дыскусіі аб вайне, будучых формах улады і формах уласнасці ў краіне. Актыўнымі ўдзельнікамі клубных мерапрыемстваў сталі як салдаты вайсковай каманды, так і працаўнікі нараўлянскай суднаверфі, работнікі маёнтка Эдварда Горвата, дробныя саматужнікі, моладзь мястэчка і навакольных ад Нароўлі вёсак. Аднак у пачатку восені 1917 г. вайсковая каманда і падпалкоўнік Гармаш пакінулі Нароўлю<ref name="ReferenceJ"/>. Восенню 1917 г. яўрэйская моладзь стварыла мясцовую [[Сіянізм|сіянісцкую]] арганізацыю<ref name="ReferenceK">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 71.</ref>. === Мяшчанская ўправа і ўпраўленне === '''Староста-старшыня мяшчанскай управы і ўпраўлення мястэчка Нароўлі'''{{заўвага|Кіраўнік мяшчанскай суполкі мястэчка.}} * ?-1891—1917-? — Іван Васілевіч Яфімаў (к.1864—1924-?)<ref name="ReferenceL">Інфармацыя з адпаведных кніг «Памятная книжка Минской губернии» (з раздзела па Рэчыцкаму павету).</ref><ref>{{Cite web|url=https://dapamoznik.blogspot.com/2020/07/9-1924.html|title=Список верующих Наровлянского прихода Мозырского уезда, принадлежащих к православному религиозному культу от 9 сентября 1924 года|website=Список верующих Наровлянского прихода Мозырского уезда, принадлежащих к православному религиозному культу от 9 сентября 1924 года|access-date=2025-09-10}}</ref> === Нараўлянскае валасное праўленне === '''Нараўлянскі валасны старшыня'''<ref name="ReferenceL"/>: * 1879—1881-? — (выконваў абавязкі) Данііл Рыгоравіч Мазурэнка * 1882 — няма даных * ?-1883—1889-? — Рыгор Васілевіч Маляўскі (Міляўскі) * ?-1890—1891-? — Павел Сычоў * ?-1892—1897-? — Осіп Максімавіч Бондар * ?-1898—1900-? — Іван Сцяпанавіч Мелех * ?-1901—1904-? — Гаўрыіл Піскун * 1905 — няма даных * ?-1906—1909-? — Елісей Прахарэнка * ?-1910—1912-? — Пётр (Іванавіч?) Анішчанка * ?-1913-? — Дарафей Тугай * ?-1914-? — (выконваў абавязкі) Сцяпан Кучынскі * ?-1915—1917?- — Сцяпан Кучынскі '''Валасны пісар'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1881-? — Антон Рыгоравіч Качуроўскі * 1882 — няма даных * ?-1883—1885-? — Маркіян Жалязінскі * 1886 — няма даных * ?-1887—1889-? — Антон Фёдаравіч Сільвіч * ?-1890—1891-? — Мітрафан Жораў * ?-1892—1904-? — Канстанцін Францавіч Смольскі * 1905 — няма даных * ?-1906—1908-? — Аляксандр Педа * ?-1909—1917-? — Міхаіл Спаскі === Нараўлянскае аднакласнае народнае вучылішча === '''Настаўнік'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1909—1911-? — Вольга Умановіч * ?-1912—1913-? — Іван Аляксандравіч Іалобаў (1887—1973)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/tajna-zabytyh-fotografij/ |title=Тайна забытых фотографий (1) |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142020/https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/tajna-zabytyh-fotografij/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/tajna-zabytyh-fotografij-2/ |title=Тайна забытых фотографий (2) |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142021/https://narovlya.by/novosti/tajna-zabytyh-fotografij-2/ |url-status=dead }}</ref> * ?-1914—1917-? — Елеазар Гусараў === Нараўлянская царкоўна-прыходская школа, 2-х класная === Мужчынская царкоўна-прыходская школа адкрыта ў 1890 г., пазней атрымала статус 2-х класнай<ref name="ReferenceL"/>. '''Загадчык і настаўнік рэлігіі'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1917-? — Міхаіл Завітневіч, прыходскі святар '''Настаўнікі'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1917-? — Васіль Кірыльчанка-Гайдаш * ?-1917-? — Іосіф Падбярэзны === Нараўлянскае паштова-тэлеграфнае аддзяленне (1893) === '''Начальнікі'''<ref name="ReferenceL"/>: * 1893—1895-? — Мікалай Фёдаравіч Валатоўскі * ?-1896-? — (выконваў абавязкі) Аляксандр Юліянавіч Графенбергер * ?-1897—1899-? — Антон Юліянавіч Маеўскі * ?-1900—1917-? — Іван Лаўрэнцевіч Букзееў === Нараўлянскія рабіны === * 1916—? — Іхл-Міхл Трайбух<ref name="Евреи в Наровле"/> <gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|Інтэр’ер [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|Сямейная каталіцкая [[капліца]]-[[пахавальня]] Горватаў каля палаца Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|Капліца, інтэр’ер </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|Клумба і фантан перад палацам Горватаў Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|Студня і [[стайня|стайн]]і каля палаца Горватаў Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|Брама да палаца Горватаў ''(архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]])'' Naraŭlanskaja synagoga. Нароўлянская сынагога (1916).jpg|[[Нараўлянская сінагога]]. Фота 1916 г. </gallery> == У савецкія часы == З лістапада 1917 г. аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[УНР|Украінскай Народнай Рэспублікі (УНР)]]. У канцы лістапада 1917 г. у мястэчку створана бальшавісцкая ячэйка (на чале з Уладзімірам Румянцавым, Ліпам Заланам і Ш. Фрыдманам), у якую ўвайшлі рабочыя суднаверфі і салдаты, якія вярнуліся з фронту<ref name="ReferenceN">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 69.</ref>. У студзені 1918 г. у Нароўлі пачаў сваю работу Нараўлянскі валасны Савет рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў (Ілья Мелех, Віктар Цімашэнка, Мікалай Цімошчанка), які ўзначаліў [[бальшавікі|бальшавік]] Аляксандр Васілевіч Кавалёў. Савет адразу ўзяўся за ўлік нацыяналізаванай бальшавікамі памешчыцкай і царкоўнай зямлі<ref name="ReferenceN"/><ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 19.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (26.03.1918) (2).jpg|300px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 26 сакавіка 1918 г.]] 25 сакавіка 1918 г. згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] [[Нароўля]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Нараўляншчына занята нямецкімі войскамі і атрадамі войск [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]: на чале воласці пастаўлены галава валасной рады Уладзімір Півавар<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 70.</ref>. 1 студзеня 1919 г. згодна з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езду КП(б) Беларусі]] мястэчка аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] і занята атрадамі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]<ref name="ReferenceG"/>. Вясной 1919 г. [[Стракапытаўскае паўстанне|полк Стракапытава]] заняў мястэчка і патрабаваў ад жыхароў кантрыбуцыю<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 71, 422.</ref>. Пасля падаўлення [[Стракапытаўскае паўстанне|паўстання Стракапытава]], у Нароўлю зайшлі чырвонаармейцы, устанавілася савецкая ўлада: кіраваць мястэчкам пачаў нараўлянскі валасны рэўкам (Ілья Пятровіч Мелех, Уладзімір Мікалаевіч Падбярэзны, Мікалай Маркавіч Цімошчанка, Міхаіл Іванавіч Яфімаў) на чале з Аляксандрам Кавалёвым; валасную міліцыю ўзначаліў Андрэй Якаўлевіч Півавар<ref name="ReferenceK"/>. Адбылося аб’яднанне мястэчка Нароўля, вёскі [[Калегава]] (Калегаў) і тэрыторыі панскага двара, дзе знаходзіліся палац, парк і кандытарская фабрыка Горватаў, у адно адміністрацыйнае ўтварэнне. Уся гэта тэрыторыя паслужыла асновай гарадскога пасёлка (горада) Нароўля<ref>''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6—7.</ref>. 16 студзеня 1919 г. рашэннем Масквы мястэчка ўключана ў склад [[РСФСР]]. У красавіку 1919 г. мястэчка Нароўля ўвайшло ў склад [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] [[РСФСР]]. У 1920 г. у праваслаўнай царкве здарыўся пажар, у час якога згарэў святар<ref name="turov.by">{{Cite web |url=http://www.turov.by/eparhia/temples/6 |title=Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=3 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003055056/http://www.turov.by/eparhia/temples/6 |url-status=dead }}</ref>. Ахвяраваннямі вернікаў царква была адбудавана. [[Файл:Паход Булак-Балаховіча (1920).jpg|300px|thumb|Цёмна-зялёным колерам пазначана тэрыторыя «Беларускай дзяржавы», якая кантралявалася арміяй [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]] ў лістападзе 1920 г.]] У сакавіку 1920 г. польскае войска ўвайшло ў [[Нароўля|Нароўлю]], куды вярнуліся і многія памешчыкі (у тым ліку [[Горваты]]), якім была вернута іх былая зямельная маёмасць, адабраная раней распараджэннямі рэвалюцыйных улад<ref name="ReferenceO">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.</ref>. Польскімі вайскоўцамі былі забіты бацька і жонка члена нараўлянскага рэўкама Карпмана, павешаны Мартын і Мікалай Жолудзі, Іван Кухнавец, падвергнуты публічнай экзекуцыі Яфім Фёдаравіч Носка і бібліятэкар Беньямін Рабіновіч<ref name="ReferenceO"/>. 27 чэрвеня 1920 г. па рацэ з поўдня да мястэчка падышоў бальшавісцкі бронепараход «Геройскі» Дняпроўскай ваеннай флатыліі, які сваімі стрэламі выгнаў польскае войска. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля чарговай нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці выехалі ў Польшчу, дзе [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) да сваёй смерці кіраваў маёнткам Гажычкі (Gorzyczki) у [[Пазнаньскае ваяводства (1919—1939)|Пазнаньскім ваяводстве]] і жыў у [[Палацава-паркавы комплекс Патвароўскіх (Гажычкі)|неарэнесансавым палацы ў Гажычках]], якія ён атрымаў па спадчыне ад сваёй маці графіні Караліны Патвароўскай (1839—1921)<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 30.</ref>. У ліпені 1920 г. Ціхан Данілавіч Губараў узначаліў валасную партыйную арганізацыю і рэўкам (Ілья Мелех і інш.)<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 73.</ref>. 12 лістапада 1920 г. [[Паход Булак-Балаховіча|у мястэчка ўвайшлі падраздзяленні арміі Булак-Балаховіча]], якія прабылі тут да 20 лістапада<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 74.</ref>. З таго часу ўсталявалася савецкая ўлада. У пачатку 1921 г. створаны Нараўлянскі валасны выканкам (старшыня Міхаіл Васілевіч Носка, ураджэнец вёскі [[Вербавічы]]), адбыліся выбары ў сельскія саветы<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 82.</ref>. Пачалася [[харчразвёрстка]], размеркаванне зямлі, стварэнне новых школ, да 40 ложкаў была пашырана бальніца. У 1921—1936 гг. галоўурачом нараўлянскай бальніцы быў [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), унук Андрэя Ліневіча (Ляневіча) (1814—1876), адміністратара горватаўскага маёнтка. Пазней Градзіцкі стаў партызанам-медыкам, прымаў удзел у баях, стаў заслужаным ўрачом БССР (1956)<ref name="Парк — это гордость наровлян"/><ref>{{Cite web |url=https://person.goub.by/?p=670 |title=Гродзицкий Казимир Францевич |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=30 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022652/https://person.goub.by/?p=670 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|300px|thumb|Школа ў былым палацы Горватаў. Фота 1932 г.]] 17 ліпеня 1924 г. створаны [[Нараўлянскі раён]], які аб’яднаў тры воласці (Нараўлянскую, Мухаедаўскую і Дзёрнавіцкую) і разам з мястэчкам [[Нароўля]] ўвайшоў у склад [[БССР]]. У мястэчку і раёне пачаўся шырокі працэс [[лікбез|ліквідацыі непісьменнасці]]: дзейнічалі школы, пункты навучання, раённая бібліятэка, таварыствы «Далоў непісьменнасць!», краязнаўчае таварыства, а таксама паштовае аддзяленне, царква. У маі 1925 г. каля Нароўлі была арганізавана яўрэйская земляробчая арцель «Пасёлак»<ref name="Евреи в Наровле"/>; мелася дзве [[сінагога|сінагогі]]<ref name="ReferenceX">Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 15.</ref>. У канцы 1920-х гг. пры матэрыяльнай падтрымцы [[Ёсеф Іцхок Шнеерсон|Ёсефа Іцхока Шнеерсона]] (1880—1950) была пабудавана [[міква]]<ref name="Евреи в Наровле"/>. З 1917 да 1925 г. горватаўская кандытарская фабрыка прастойвала. 1 жніўня 1925 г. (пасля рамонту) фабрыка аднавіла сваю дзейнасць па выпуску кандытарскай прадукцыі: шакаладныя цукеркі, ірыскі, павідла, пасціла, джэм, зефір, мармелад. Фабрыка атрымала назву «[[Чырвоны Мазыранін]]» у гонар таварыскай дапамогі мазырскіх рабочых, якія дапамаглі аднаўленню фабрыкі. На прадпрыемстве тады працавала 23 чалавекі<ref name="ReferenceP">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 21.</ref>. У 1949 г. на фабрыцы працавала 179 чалавек<ref name="ReferenceQ">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 9.</ref>. Летам 1926 г. член [[Інбелкульт]]а прафесар [[Анатоль Уладзіміравіч Фядзюшын]] зрабіў заалагічную экспедыцыю на [[беларускае Палессе]] па маршруце Мінск-Калінкавічы-Мазыр-Нароўля-Петрыкаў-Тураў-Млынск-Хліпінск-возера Чырвонае-Жыткавічы-Гомель-Мінск<ref>Інстытут беларускай культуры / М. П. Касцюк, П. Ц. Петрыкаў, М. У. Токараў і інш. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 255 с. — С. 202.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Vystava. Нароўля, Выстава (B. Mirecki, 18-19.10.1931).jpg|300px|thumb|Сельскагаспадарчая выстаўка ў Нароўлі. Фота 1931 г.]] У 1927 г. у рамках праграмы [[калектывізацыя|калектывізацыі ў СССР]] у мястэчку быў створаны калгас «Чырвоны маяк»<ref name="ReferenceP"/>. 21 чэрвеня 1927 г. праваслаўны святар Свята-Іаанаўскай царквы Сяргей Якаўлевіч Мігай (1874—1937) быў арыштаваны па абвінавачанні ў антысавецкай дзейнасці і неўзабаве па прыгаворы 7 кастрычніка высланы на тры гады ў [[Сібір]]<ref>Мартиролог Гомельской епархии (1917—1953)/ авт.-сост. А. В. Слесарев. — Минск : Издательство Минской духовной академии, 2017. — 336 с. — С. 156.</ref>. У 1927 г. заснавана Нараўлянскае краязнаўчае таварыства<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 88.</ref>. У маі 1928 г. члены ўраду БССР ([[Дзмітрый Філімонавіч Прышчэпаў]], [[Міхась Чарот]] і інш.) на чале з [[Мікалай Мацвеевіч Галадзед|Мікалаем Мацвеевічам Галадзедам]] у мэтах персанальнага азнаямлення з эканомікай і бытам раёнаў Мазырскай акругі (рыбная гаспадарка, меліярацыйныя работы, абшары для каланізацыі і г.д.) наведалі Мазыр, Нараўлянскі і Жыткавіцкі раёны, возера Белае, Людзяневічы, Капцэвічы і Лельчыцы. Урадавая дэлегацыя прыбыла з Мазыра ў Нароўлю пасажырскім параходам, была ўрачыста сустрэта на беразе амаль усімі жыхарамі мястэчка і многімі жыхарамі навакольных вёсак, наведала мясцовую кандытарскую фабрыку і пабудаваны ў 1928 годзе народны дом<ref>[https://dn720002.ca.archive.org/0/items/bel-newspapers-savieckaja_bielarus/1928-123.pdf Падарожжа членаў ураду БССР па Мазыршчыне // Савецкая Беларусь. — 1928. — № 123. — 30 мая. — С. 3.]</ref>. Летам 1928 г. у Мазырскай акрузе (Ельск, Калінкавічы, Юравічы, Нароўля, Лельчыцы) працавала навукова-даследчая экспедыцыя яўрэйскага аддзела [[Інбелкульт]]а<ref>[https://dn720005.ca.archive.org/0/items/kamunikat-46269-1.pdf/46269-1.pdf Наш край. (штомесячнік Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Інстытуце беларускае культуры). — Менск, 1928. — № 6-7. — С. 97.]</ref>. 12 ліпеня 1929 г. было навукова абследавана нараўлянскае ўрочышча Баравіца, дзе выяўлена стаянка людзей каменнага веку і селішча каменнага веку<ref name="ReferenceY">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 35.</ref>. У 1931 г. яўрэйскім сектарам Беларускай Акадэміі навук разам з нацкамісіяй ЦВК БССР з мэтай абследавання палітыка-эканамічнага і культурнага стану мястэчак у рэканструкцыйны перыяд абследавана мястэчка Нароўля (у ліку 13 местачковых і гарадскіх пунктаў Беларусі), дзе быў сабраны багаты матэрыял, перш за ўсё — інфармацыя для «Яўрэйскага дыялекталагічнага атласа» з 75 дыялекталагічнымі картамі<ref>[https://ia902301.us.archive.org/11/items/kamunikat-46301-1.pdf/46301-1.pdf Савецкая краіна. (орган Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Беларускай акадэміі навук). — Менск, 1931. — № 11. — С.82.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1931 г. арганізавана суднабудаўнічая арцель і пабудаваны дамы для яе; адноўлена суднабудаўнічая верф, куды прывезена новае абсталяванне і якая вырабляла драўляныя [[баржа|баржы]] і [[дэбаркадар]]ы; пабудаваны лесазавод<ref name="ReferenceG"/><ref name="ReferenceP"/>. 23 студзеня 1932 г. пачала выдавацца мясцовая газета «[[Прыпяцкая праўда|За калектывізацыю]]», галоўная афіцыйная газета Нараўлянскага раёна (орган Нараўлянскага райкама КПБ(б), Нараўлянскага выканкама і Нараўлянскага райпрафсавета): накладам да 60 экзэмпляраў, а яе першым рэдактарам стаў Рыгор Іванавіч Шаркоў<ref name="ReferenceP"/>. У 1930-я гг. савецкія ўлады [[Спіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|ўзарвалі каталіцкую капліцу]] роду [[Горваты|Горватаў]], помнік архітэктуры [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]<ref>{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)}} С. 442.</ref> Паводле іншай інфармацыі, капліца-пахавальня з рэшткамі нябошчыкаў Горватаў была вымыта ракой [[Прыпяць]] у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу<ref name="БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead }}</ref>. У 1934 г. створана машынна-трактарная станцыя. У 1935 г. у Нароўлі мелася швейная арцель яўрэяў-саматужнікаў<ref name="Евреи в Наровле"/>. У 1930-х гг. працавала яўрэйская бібліятэка, частка кніг якой была на [[ідыш]]ы<ref name="Евреи в Наровле"/>. У красавіку 1935 г. у Мінск у [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Дзяржаўную бібліятэку Беларусі імя У. Леніна]] (для папаўнення кніжнага фонду) з шафаў школы, якая месцілася ў будынку былога палаца Горватаў, былі прывезены 1800 кніг, якія раней належалі нараўлянскім Горватам, — на польскай, французскай і англійскай мовах, у тым ліку камплекты часопісаў 1848 года<ref>[https://ia601502.us.archive.org/3/items/bel-newspapers-sb/1935-076.pdf Рабочий. — 1935. — 5 апреля. — № 76. — С. 4.]</ref>. У сувязі са сваёй антырэлігійнай палітыкай, у 1935 г. савецкая ўлада закрыла [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўную царкву Іаана Багаслова ў Нароўлі]], а яе будынак быў пераабсталяваны пад «[[Дом культуры|дом сацыялістычнай культуры]]»<ref name="ReferenceX"/>. У 1936 г. з-за трухлявасці была разабрана [[нараўлянская сінагога]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/aron-kostelyanskij-i-istoriya-nashego-goroda/ |title=Арон КОСТЕЛЯНСКИЙ и история нашего города |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202143526/https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/aron-kostelyanskij-i-istoriya-nashego-goroda/ |url-status=dead }}</ref>. Яна знаходзілася на Кастрычніцкай плошчы (там дзе цяпер знаходзіцца аддзяленне «Беларусбанка»)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/moe-mestechko/ |title=Моё местечко |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142020/https://narovlya.by/novosti/moe-mestechko/ |url-status=dead }}</ref>. 27 верасня 1938 г. мястэчка [[Нароўля]] атрымала статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]<ref name="ReferenceG"/>. [[Прыпяцкая праўда|Газета «За калектывізацыю» (1932—1938) была перайменавана ў «За бальшавіцкія перамогі» (1938—1952)]]. У канцы 1930-х гадоў звыш 500 жыхароў Нараўлянскага раёна былі [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны савецкай уладай]] (расстраляны, высланы ў лагеры і інш.) <ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 106.</ref>. Напярэдадні 1941 г. у пасёлку самымі буйнымі прадпрыемствамі былі кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», [[суднаверф]], прамкамбінат, завод па апрацоўцы лесу і фабрыка па сушцы гародніны<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.</ref>, у цэнтры горада быў устаноўлены помнік Уладзіміру Леніну<ref name="ReferenceR">{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/skolko-bylo-v-narovle-pamjatnikov-leninu-11768/ |title=Сколько было в Наровле памятников Ленину? |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=9 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709175359/http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/skolko-bylo-v-narovle-pamjatnikov-leninu-11768/ |url-status=dead }}</ref>, меліся 3 школы, новы дом сацкультуры, новы прыгожы будынак аптэкі<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. — 2021. — С. 232.</ref>. 24 чэрвеня 1941 г., на другі дзень пасля пачатку фашысцкай агрэсіі супраць СССР, у горадзе пачалася мабілізацыя мужчын прызыўнога ўзросту і фарміраванне ў кожным сельсавеце вынішчальных батальёнаў. Большасць яўрэяў Нароўлі эвакуіравалася або была мабілізавана. [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад. У палацы Горватаў месцілася нямецкая ваенная камендатура. У будынку царквы — жандармерыя, паліцыя<ref name="turov.by"/>. У пачатку жніўня 1941 г. створаны нараўлянскі партызанскі атрад. У пачатку верасня 1941 г. уся Нараўляншчына была захоплена нямецка-фашысцкімі войскамі. У горадзе гітлераўцы цалкам спалілі вуліцы Ленінскую і Камуністычную, большую частку Інтэрнацыянальнай, падарвалі двухпавярховы будынак сярэдняй школы, перарабілі на вязніцу, давялі да нягоднага стану будынак няпоўнай сярэдняй школы, разрабавалі краязнаўчы музей (адзін з найцікавейшых у Палессі)<ref name="ReferenceS">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 8.</ref>. Імі былі спалены ці падарваны будынкі раённага Палаца культуры і бібліятэкі, райкама партыі, гарсавета, раённага ваенкамата, лясгаса, усе склады раённага патрэбсаюза і інш.<ref name="ReferenceS"/> Немцы прымусілі мясцовых жыхароў разбурыць у цэнтры горада помнік Уладзіміру Леніну і кавалкі помніка скінуць у раку [[Прыпяць]], а пасля тых людзей расстаралялі<ref name="ReferenceR"/>. 23 лістапада 1941 г. на яўрэйскіх могілках у Нароўлі было [[Халакост у Нараўлянскім раёне|расстраляна больш 100 яўрэяў]]<ref name="Евреи в Наровле"/><ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/nikto-ne-zabyt/view/reshenie-evrejskogo-voprosa-v-narovljanskom-rajone-v-1941-1943-godah-11573/ |title=Решение еврейского вопроса в Наровлянском районе в 1941—1943 годах |access-date=4 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730043617/http://narovlya.gov.by/ru/nikto-ne-zabyt/view/reshenie-evrejskogo-voprosa-v-narovljanskom-rajone-v-1941-1943-godah-11573/ |archivedate=30 ліпеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. У жніўні 1942 г. савецкія партызаны знішчыні мясцовы фашысцкі гарнізон. У верасні пачаў разгортвацца савецкі партызанскі рух на Нараўляншчыне. 20 кастычніка 1943 г. у выніку аб’яднання асобных атрадаў створана [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава]]. [[23 сакавіка]] [[1943]] г. нямецкія акупанты здзейснілі масавы расстрэл местачкоўцаў: у парку былі забіты 54 чалавекі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/80-let-so-dnya-tragedii-narovlyane-vspominayut-odnu-iz-tragicheskih-dat-v-istorii-goroda/ |title=80 лет со дня трагедии: наровляне вспоминают одну из трагических дат в истории города |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202165104/https://narovlya.by/novosti/80-let-so-dnya-tragedii-narovlyane-vspominayut-odnu-iz-tragicheskih-dat-v-istorii-goroda/ |url-status=dead }}</ref>. (Пазней савецкімі ўладамі ў парку быў усталяваны помнік забітым жыхарам з пералікам імён на шыльдзе). 29-30 лістапада 1943 гг. прайшлі баі 415-й стралковай дывізіі [[1-ы Украінскі фронт|1-га Украінскага фронту]] і [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|27-й Нараўлянскай партызанскай брыгады імя С. М. Кірава]] (камандзір П. В. Яромаў) супраць немцаў за вызваленне Нароўлі, якія ўвайшлі ў гісторыю вайны пад назвай «[[Нараўлянская аперацыя]]». 30 лістапада 1943 г. савецкія войскі вызвалілі пасёлак Нароўля ад фашыстаў<ref name="ReferenceG"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|300px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 25 сакавіка 1946 г.]] [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|За час акупацыі фашыстамі (27 месяцаў)]] знішчана ў пасёлку і Нараўлянскім раёне паводле падлікаў 596 чалавек; на прымусовыя работы ў Германію было вывезена 724 чалавекі, з якіх 53 чалавекі не вярнуліся; было знішчана 19 вёсак цалкам, а 14 — часткова<ref name="ReferenceS"/>. Устаноўлена, што ў час вайны загінула ці знікла без звестак 3456 воінаў з Нароўлі і раёна, загінула 630 партызан і падпольшчыкаў<ref name="ReferenceS"/>. Помнік Леніну быў адноўлены адразу пасля вайны<ref name="ReferenceR"/>. Пры вызваленні Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх акупантаў [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынка былога палаца Горватаў]] значна пацярпеў: пажарам, распачатым пасля бамбардзіроўкі, былі знішчаны перакрыцці, дах, пашкоджаны вонкавы дэкор будынка, а таксама амаль цалкам знішчаны інтэр’еры і прадметы будынка. Многія жыхары горада жылі ў зямлянках з-за адсутнасці дамоў у горадзе. У канцы снежня 1943 г. у Нароўлі адкрыты раённы дом культуры. У студзені 1944 г. адноўлены лясгас і леспрамгас, у чэрвені 1945 г. першую пасля ваенную прадукцыю выпусціла фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]». З 1947 г. на фабрыцы «[[Чырвоны Мазыранін]]» пачала выгатаўляцца адна з самых брэндавых [[Цукерка|цукерак]] СССР «[[Кароўка (цукеркі)|Кароўка]]»<ref>''[[Васіль Васілевіч Чайка|Васіль Чайка]]'' [https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/desyat-unikalnyh-faktov-o-narovlyanskom-rajone/ Десять уникальных фактов о Наровлянском районе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220628110203/https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/desyat-unikalnyh-faktov-o-narovlyanskom-rajone/ |date=28 чэрвеня 2022 }}</ref>. У канцы 1944 г. раённая бібліятэка атрымала 6500 кніг (па культурнай, эканамічнай і палітычнай тэматыцы)<ref name="ReferenceT">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 28.</ref>. Пасля заканчэння вайны частка [[яўрэі ў Беларусі|яўрэяў]] вярнулася ў Нароўлю і займаліся тым жа, чым да вайны: працавалі шаўцамі, краўцамі, цырульнікамі, рабочымі на суднаверфі, кандытарскай фабрыцы<ref>{{Cite web|url=http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html|title=Мое местечко\Наровля|website=shtetle.com|access-date=2025-09-10}}</ref>. У 1945 г. на месцы базіравання [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|27-й Нараўлянскай партызанскай брыгады імя С. М. Кірава]] і падпольнага райкама КПБ устаноўлены памятны знак<ref name="ReferenceT"/>. 4 кастрычніка 1946 г. на базе суднаверфі была адчынена школа фабрычна-завадской адукацыі (рыхтавала суднацесляроў), пераўтвораная ў 1951 г у. вучылішча (сельскай гаспадаркі), дзе з 1974 г. рыхтавалі спецыялістаў для Нараўлянскага, Ельскага, Мазырскага, Калінкавіцкага, Лельчыцкага і Петрыкаўскага раёнаў<ref name="ngpl.guo.by">{{Cite web |url=http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |title=Наровлянский государственный профессиональный лицей |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=16 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516191201/http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |url-status=dead }}</ref>. У 1948 г. арганізаваны збор падарункаў для дзяцей-сірот, бацькі якіх загінулі ў час вайны: сабрана 1700 рублёў<ref name="ReferenceT"/>. У 1949 г. завяршылася перасяленне жыхароў раёна з зямлянак у новыя дамы<ref name="ReferenceT"/>. На фабрыцы «[[Чырвоны Мазыранін]]» працавала 179 чалавек<ref name="ReferenceT"/>. У 1951 г. прамысловасць [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] дасягнула даваеннага ўзроўню<ref name="ReferenceQ"/><ref name="ReferenceT"/>. У 1951 г. архіўны фонд «Нараўлянскі маянтковец Горват» (галоўным чынам, дакументы з прадпрыемстваў і прыватнага архіва нараўлянскіх Горватаў за тры пакаленні — 216 спраў за 1853—1915 гг.) з Дзяржаўнага архіва Палескай вобласці быў пераведзены ў Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці, а ў 1964 г. — у Цэнтральны дзяржаўны архіў БССР у Мінску. Цяпер гэтыя нараўлянскія дакументы ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі маюць назву «фонд 986. Горваты, маянткоўцы. 1836—1915 гг.» (218 спраў)<ref>Гл. вопіс фонда: Национальный исторический архив Беларуси в г. Минске. — Фонд 986.</ref>. У 1952 г. [[Прыпяцкая праўда|газета «За бальшавіцкія перамогі» (1938—1952) была перайменавана ў «Сталінскі сцяг» (1952—1956), пасля ў «Ленінскую праўду» (1956—1962)]]. (У 1963—1965 гг. газета не выдавалася па прычыне скасавання Нараўлянскага раёна, тэрыторыя якога ўвайшла ў склад Ельскага раёна). У 1959 г. памёр [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), на пахаванне якога ў Нароўлю прышло шмат людзей (як мясцовых жыхароў, так і прылеглых паселішчаў), што з’явілася вялікім прызнаннем заслуг лекара. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 49.jpg|250px|thumb|Былы будынак кампартыі ''(справа)'' у Нароўлі. Фота 2021 г.]] У 1950—1960-х гг. на галоўнай плошчы Леніна былі пабудаваны цагляныя адміністрацыйныя будынкі райкама камуністычнай партыі і райвыканкама, раённы дом культуры і іншыя будынкі, якія сфармавалі сучасны цэнтр горада, меўся помнік Уладзіміру Леніну, а таксама з’явіліся двухпавярховыя цагляныя жылыя дамы на вуліцы Леніна, мелася некалькіх горадаўтваральных прадпрыемстваў (у тым ліку, гузікавы завод, торфзавод «Максімава» і г.д.). У 1961 г. адкрылася сярэдняя 11-гадовая політэхнічная школа (на 510 месцаў) — будавалася з 1957 г.<ref name="ReferenceU">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/gimnaziya-narovli-otmechaet-60-letnij-yubilej/ |title=Гимназия Наровли отмечает 60-летний юбилей |access-date=20 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142024/https://narovlya.by/novosti/gimnaziya-narovli-otmechaet-60-letnij-yubilej/ |url-status=dead }}</ref>. Першым дырэктарам стала [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык]] (1911—1990)<ref name="ReferenceU"/>. У 1972 г. школа была ператворана ў сярэднюю школу № 1 з рускай мовай навучання, а 1 верасня 2009 г. — у гімназію<ref name="ReferenceU"/>. У 1961 г. у Нароўлі дзейнічаў неафіцыйны [[міньян]] [[яўрэі|яўрэяў]]<ref name="Евреи в Наровле"/>. 25 снежня 1962 г. [[Нароўля]] страціла статус райцэнтра, бо Нараўлянскі раён скасаваны, а яго тэрыторыя ўключана ў склад [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. 6 студзеня 1965 г. зноў створаны [[Нараўлянскі раён]] — яго тэрыторыя вылучаецца са складу Ельскага раёна і Нароўля зноў атрымала статус райцэнтра. З адміністрацыйным аднаўленнем Нараўлянскага раёна, у красавіку 1965 г. зноў пачалося выданне сваёй раённай газеты ў Нароўлі — пад назвай «[[Прыпяцкая праўда]]». У 1966—1967 гг. нараўлянская суднаверф пераўтворана ў завод «Буддэталі», праведзена рэканструкцыя фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», цагельных заводаў, прамкамбіната і інш. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceV">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 31.</ref>. У 1966 г. у нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» працавала літаратурным супрацоўнікам [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч]] (нар. 1948 г.), будучая лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015)<ref>[https://planetabelarus.by/publications/svetlana-aleksievich-cherez-slezy-k-nobelevke/?sphrase_id=428776 Светлана Алексиевич: через слезы к «нобелевке»]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |title=НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН |access-date=4 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |archivedate=13 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Няхай сталiчным гарадам няроўня —''<br /> ''Сваё я сэрца прысвячаю ёй.''<br /> ''Мой любы гарадок — мая Нароўля,''<br /> ''Над прыгажунняй Прыпяццю-ракой.'' |- | style="text-align: left;" | [[Мікалай Мікалаевіч Ждановіч]] (нар. 1957), журналіст газеты «[[Прыпяцкая праўда]]»<ref>{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |title=Ждановіч Мікалай Мікалаевіч |access-date=4 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230305195754/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |archivedate=5 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> |} У ліпені 1969 г. літаратар [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]] з экспедыцыяй наведаў [[беларускае Палессе]]: ад Гомеля і да Брэста. Свае ўражанні аб наведванні Нароўлі і яе прыродзе і славутасцях апісаў у сваім нарысе «Званы ў прадоннях азёр» (1969) у раздзеле «Бакены з рыбай». [[3 лістапада]] [[1971]] г. пасёлак Нароўля атрымаў статус [[горад]]а<ref name="ReferenceG"/><ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 3 лістапада 1971 г. Аб пераўтварэнні гарадскіх пасёлкаў Нароўля Нараўлянскага раёна і Чачэрск Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці ў гарады раённага падпарадкавання // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 31 (1333).</ref>. У ім пражывала каля 6 600 чалавек<ref name="ReferenceG"/>. У 1972 г. была адкрыта сярэдняя школа № 2, якая аб’яднала ў сваіх сценах вучняў былой васьмігодкі і некаторых навучэнцаў СШ № 1<ref name="ReferenceW">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/strong-poluvekovoj-yubilej-otmetila-narovlyanskaya-srednyaya-shkola-2-strong/ |title=Полувековой юбилей отметила наровлянская средняя школа № 2 |access-date=16 снежня 2022 |archive-date=16 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216104020/https://narovlya.by/novosti/strong-poluvekovoj-yubilej-otmetila-narovlyanskaya-srednyaya-shkola-2-strong/ |url-status=dead }}</ref>. У 1976 г. у цэнтры горада каля гарадскога парку пабудавана гасцініца «Нараўлянка» (існуе дагэтуль) — чатырохпавярховы будынак з сеткавай каналізацыяй і цэнтральным водазабеспячэннем. У 1977 г. выпусціў першую прадукцыю [[нараўлянскі завод гідраапаратуры|нараўлянскі філіял Гомельскага завода гідраапаратуры]]<ref name="ReferenceQ"/>. Парасоны, якія выпускаліся на прадпрыемстве, атрымалі дзяржаўны Знак якасці. У 1978 г. Г. М. Залашка выявіў у Нароўлі [[гарадзішча]]<ref name="ReferenceY"/>. У красавіку 1979 г. здарылася вялікая паводка ад Прыпяці<ref>{{Cite web|url=https://mozyrxxvek.blogspot.com/2013/05/10-1979-xx.html|title=МОЗЫРЬ XX ВЕК: Небывалый паводок на Припяти, 10 апреля 1979 года XX века.|website=МОЗЫРЬ XX ВЕК|access-date=2025-09-10}}</ref>: была пашкоджана і вымыта вадой капліца з рэшткамі памерлых Горватаў, таму не захавалася да нашага часу<ref name="БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА"/>. У 1981 г. створаны праэкт дэталёвай планіроўкі цэнтра горада. Асноўныя вуліцы горада забудаваны 2-5-павярховымі дамамі. Створана некалькі мікрараёнаў. Рака [[Нараўлянка]] дзяліла яго на 2 жылых масівы — заходні і ўсходні. У 1981—1982 гг. [[Нараўлянскі раён]] стаў пераможцам [[Сацыялістычнае спраборніцтва|сацыялістычнага спраборніцтва]] ў БССР<ref name="ReferenceV"/>. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскай альтанкі]], у клубе фабрыкі «Чырвоны Мазыранін» і будынку былога палаца Горватаў. У лістападзе 1982 г. адкрыты [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|музей краязнаўства]], які працуе дагэтуль. У 1992 г. ён быў рэарганізаваны ў [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|цэнтр-музей этнаграфіі і народных промыслаў]]. У 1983 г. у цэнтры горада на плошчы Леніна замест старога быў устаноўлены [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Нароўля)|новы помнік Уладзіміру Леніну]] з [[медзь|медзі]] (адзін з самых вялікіх помнікаў Леніну ў [[БССР]]), аўтарам якога стаў вядомы беларускі скульптар [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анатоль Анікейчык]] (1932—1989)<ref>{{Cite web|url=http://www.leninstatues.ru/photo/3918/narovlya|title=Наровля {{!}} Памятники Ленину|website=www.leninstatues.ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Raketa-234.jpg|thumb|270px|[[ракета (цеплаход)|Цеплаход «Ракета-234»]].]] У 1980-ыя гг. сталіца [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] перажывала сапраўдны і да таго не бывалы свой росквіт. У горадзе было звыш 10 тыс. жыхароў, меліся буйная кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», завод гідраапаратуры (славіўся вырабам механічных [[парасон]]аў), маслазавод, хлебзавод, дрэваапрацоўны камбінат, лясгас, тры сярэднія школы, вучылішча сельскай гаспадаркі, раённая паліклініка і бальніца, ветлячэбніца, гасцініца «Нараўлянка», [[лазня]], новы стадыён (па вуліцы Макаранкі), гарадскі і дзіцячыя паркі, два кінатэатры, тры бібліятэкі, рэстаран, некалькі кафэ, гарадскі пляж у цэнтры горада ўздоўж Прыпяці, байдарачная секцыя, шмат магазінаў, гарадскі рынак, годныя [[асфальт]]авыя дарогі і г.д.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 423.</ref> Меліся рачны вакзал і прыстань, дзе швартаваліся лодкі, караблікі і адкуль па рацэ хадзілі транспартныя [[ракета (цеплаход)|цеплаходы-ракеты]], у тым ліку, да [[Кіеў|Кіева]]. Па рацэ хадзілі [[буксір]]ы з [[баржа]]мі. Праводзіліся спартыўныя спаборніцтвы і фестывалі мясцовага значэння. У маляўнічы прыродай горад любілі прыязджаць на выхадныя і святочныя дні адпачыць нават жыхары [[Кіеў|Кіева]]. 28 снежня 1985 г. прыняў першых гледачоў кінатэатр «Юность». У 1986 г. пачалося будаўніцтва новага корпусу фабрыкі «Чырвоны Мазыранін», завезена новае абсталяванне; у снежні 1987 г. будаўніцтва было паспяхова завершана<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/s-chego-vse-nachinalos-pomeshhik-gorvatt-sozdal-vodochnoe-i-pivnoe-proizvodstvo/ |title=С чего все начиналось: помещик Горватт создал водочное и пивное производство |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=21 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321115745/https://narovlya.by/novosti/s-chego-vse-nachinalos-pomeshhik-gorvatt-sozdal-vodochnoe-i-pivnoe-proizvodstvo/ |url-status=dead }}</ref>. 25 красавіка 1986 г. нараўлянскаму вучылішчу № 7 прысвоена званне «вучылішча высокай культуры». 26 красавіка 1986 г. [[Нароўля]] пацярпела ад [[катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Многія жыхары прама ці ўскосна прынялі ўдзел у ліквідацыі аварыі і яе наступстваў, дэзактывацыі тэрыторыі Нараўлянскага раёна ў 1986—1987 гг.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 377.</ref>. Частка насельніцтва, якая жадала пакінуць раён, была пераселена ў іншыя рэгіёны Беларусі і ёй дзяржаўныя ўлады бясплатна прадаставілі жыллё. Асноўная хваля выезду перасяленцаў з горада доўжылася з 1986 г. да сярэдзіны 1990-х гг., а пасля колькасць жыхароў Нароўлі стабілізавалася на ўзроўні каля 8 тыс., у параўнанні з ранейшымі 11,5 тыс. у пачатку 1986 г. За перыяд з 1991 па 2007 г. уключна пераселены ў іншыя месцы 10 336 жыхароў Нараўлянскага раёна і горада<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 32.</ref>. Шмат [[яўрэі ў Беларусі|мясцовых яўрэяў]] пераехалі ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гг. у [[Ізраіль]], [[ЗША]] ці [[Германія|Германію]]. 8 верасня 1986 г. адкрыта трэцяя ў горадзе сярэдняя школа — № 3. Нараўлянская сярэдняя школа № 2 насіла імя героя Савецкага саюза [[Марат Казей|Марата Казея]]. У маі [[1989]] г. на гарадскім стадыёне «Страла» адбыўся мітынг з удзелам кіраўнікоў [[БССР]] і [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], дзе старшыня Нараўлянскага раённага выканаўчага камітэта [[Мікалай Мартынавіч Маркоўскі]] выступіў з дакладам аб прымаемых мерах па ліквідацыі наступстваў аварыі на Чарнобыльскай АЭС і выклаў патрабаванні жыхароў Нараўлянскага раёну і Нараўлянскага раённага савета дэпутатаў да ўраду па паскарэнні праводзімай працы адсялення жыхароў Нараўлянскага раёна ў іншыя месцы [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/40-let-a-kak-budto-vchera/ 40 лет, а как будто вчера...]{{Недаступная спасылка}} / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 14 лютага 2026. — № 7. — С. 6—7.</ref>. 25 чэрвеня 1990 г. Нароўлю наведала група народных дэпутатаў БССР (В. У. Паўлаў, [[Павел Ігнатавіч Холад]], [[Вольга Мікалаеўна Галубовіч]], М. І. Якубоўскі, [[Іван Пятровіч Данілаў]], Ю. А. Лебедзеў, [[Лявонцій Ульянавіч Зданевіч]], А. М. Шэйкін, [[Алесь Шут]]), якія прынялі ўдзел у нарадзе ў нараўлянскім райвыканкаме, а пасля разам з прадстаўнікамі райвыканкама зрабілі аўтобусам паездку па тэрыторыі раёна, цікавіліся гамафонам, размаўлялі з мясцовымі жыхарамі<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 385.</ref>. У 1991 г. адкрыта Дзіцячая школа мастацтваў. == У складзе Рэспублікі Беларусь == У 1992 г. нараўлянскі музей краязнаўства рэарганізаваны ў [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|цэнтр-музей этнаграфіі і народных промыслаў]]. 28 студзеня 1992 года зарэгістраваны «[[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Праваслаўны прыход Свята-Іаана-Багаслова царквы]]». У будынку царквы правялі рэстаўрацыйныя работы<ref name="turov.by"/>. У будынку царквы правялі рэстаўрацыйныя работы<ref name="turov.by"/>. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 21.jpg|250px|thumb|Помнік выселеным вёскам (1994) на Кастрычніцкай плошчы каля Прыпяці. Фота 2021 г.]] Летам 1993 года ў адпаведнасці з праграмай дзейнасці дзяржаўнай гісторыка-культурнай экспедыцыі па выратаванні помнікаў гісторыі культуры Беларусі ў раёнах, якія пацярпелі ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986 годзе]], супрацоўнікі Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту і Музея старабеларускай культуры [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута этнаграфіі Акадэміі навук Беларусі]] даследавалі ў Нараўлянскім раёне пакінутыя вёскі Цешкаў, Дзёрнавічы, Ражава, Даўляды (жыхары якіх былі выселены з-за забруджання радыяцыяй) і вывезлі ў Мінск для захавання цікавыя прадметы народнай матэрыяльнай культуры (збаны, гладышы, ручнікі, дываны, куфры, прылады працы (ільнопрадзення, ткацтва, вышыўкі, бандарства), прадметы аддзеня і г.д.). У склад той навуковай экспедыцыі ўвайшлі і супрацоўнікі аддзела культуры Нараўлянскага райвыканкама<ref name="ReferenceM"/><ref>Беларуская мінуўшчына — 1994, — № 1. — старонкі укладыша.</ref>. У 1994 г. усталяваны помнік вёскам Нараўлянскага раёна, выселеным пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС, — на Кастрычніцкай плошчы каля Прыпяці. [[20 кастрычніка]] [[1995]] г. [[Нараўлянскі раён]] і горад [[Нароўля]] аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку (тое ж самае адбылося па ўсёй Беларусі з райцэнтрамі, якія не былі гарадамі абласнога падпарадкавання). Нараўлянскі гарадскі выканаўчы камітэт быў скасаваны: для Нароўлі яго функцыі выконвае Нараўлянскі раённы выканаўчы камітэт. У 1996 г. завершана [[Газатранспартная сістэма Беларусі|газіфікацыя]] Нароўлі і асноўных населеных пунктаў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]]; зарэгістравана [[Царква хрысціян веры Евангельскай (Нароўля)|царква хрысціян веры Евангельскай «Благадаць»]]<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-tserkvi-hristian-very-evangelskoj-blagodat-v-narovle-rasskazyvaet-yurij-harlan/ О церкви христиан веры евангельской «Благодать» в Наровле рассказывает Юрий Харлан]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1998 г. выдадзена гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі «Памяць. Нараўлянскі раён». З канца 1990-х гг. у горадзе дзейнічала аддзяленне яўрэйскай арганізацыі «Хесэда»<ref name="Евреи в Наровле"/>. 20 верасня 1998 г. адбылося ўрачыстае асвячэнне каталіцкага [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёла Узвышэння Святога Крыжа]]<ref>[http://catholic.by/port/dioceses/pinsk/parishes/naroulia.htm Нароўля — парафія Узвышэння Святога Крыжа], [[Catholic.by]]</ref>. 15 красавіка 1999 г. адкрыты Нараўлянскі раённы цэнтр рамёстваў. 4 красавіка 2001 г. рашэннем Нараўлянскага раённага выканаўчага камiтэта і 19 красавіка 2001 г. рашэннем Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў быў зацверджаны [[герб Нароўлі]]: у сінім полі «іспанскага» шчыта срэбная [[падкова]] з залатым [[крыж]]ом над ёй. Герб нагадвае шляхецкі герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», якім карысталіся прадстаўнікі шляхецкага роду [[Горваты|Горватаў]] — ранейшыя ўласнікі нараўлянскіх зямель. Ён быў унесены 24 кастрычніка 2001 г. у Гербавы [[матрыкул]] Рэспублікі Беларусь. У 2003 г. створаны тэрытарыяльны цэнтр сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва. 5 мая 2007 г. пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Беларусі]] ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь уключана 12 аб’ектаў матэрыяльнай спадчыны, размешчаных на тэрыторыі Нараўлянскага раёна. 1 верасня 2008 г. сярэдняя школа № 1 атрымала статус «гімназія г. Нароўлі». 6 лістапада 2010 г. у [[Нароўля|Нароўлі]] адбылося ўрачыстае адкрыццё памятнага месца «[[Алея Славы Нараўлянскага раёна]]». У студзені 2011 г. створаны Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны клуб. Па стану на 1 красавіка 2011 г. у Нараўлянскім раёне было зарэгістравана 138 суб’ектаў малога прадпрымальніцтва, у тым ліку 48 юрыдычных асоб і 90 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 14.</ref>. 26 красавіка 2011 г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] з афіцыйным візітам прыехаў у вёску [[Дзёрнавічы (Нараўлянскі раён)|Дзёрнавічы]] і Нароўлю, дзе наведаў завод гідраапаратуры<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-v-den-25-letija-avarii-na-chaes-posetil-naibolee-postradavshij-narovljanskij-rajon-129545-2011/|title=Лукашенко в день 25-летия аварии на ЧАЭС посетил наиболее пострадавший Наровлянский район|website=belta.by|date=2011-04-26|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 26.jpg|250px|thumb|Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі ''(па цэнтру, за трактарам)''. Фота 2021 г.]] 30 верасня 2011 г. афіцыйнае адкрыццё новага будынка Дома дзіцячай творчасці, перайменаваны 4 красавіка 2012 г. у Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі. 16 ліпеня 2013 г. вучылішча № 177 (сельскай гаспадаркі) было пераўтворана ў «Нараўлянскі дзяржаўны прафесійны ліцэй»<ref name="ngpl.guo.by"/>. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 05.jpg|250px|thumb|Сярэдняя школа № 2 на вуліцы Кастрычніцкай пасля рамонту 2013—2015 гг. Фота 2021 г.]] У 2013—2015 гг. ажыццявіўся капітальны рамонт і цалкам абноўлены будынак сярэдняй школы № 2 (самай вялікай па колькасці вучняў у Нараўлянскім раён — ад 500). 1 верасня 2015 г. разам з урачыстым адкрыццём школы быў адкрыты школьны музей «Дзяцінства», які быў створаны школьным настаўнікам і краязнаўцам [[Васіль Васілевіч Чайка|Васілём Чайкам]] і яго паплечнікамі-краязнаўцамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html|title=Дело жизни Василия Чайки|website=Информационный портал|access-date=2025-09-10}}</ref>. 16 снежня 2013 г. быў афіцыйна закрыты дзяржаўны завод «Буддэталі»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc61b37b6871c5c2fcf98|title=УП "Наровлянский завод стройдеталей", УНП 400019380. Проверка предприятия.|website=bizinspect.by|access-date=2025-09-10}}</ref>. У 2014 г. пабудаваны мікрараён «Новы» і супермаркет «Евроопт», вуліца Сонечная, завершана рэканструкцыя цэнтральнай раённай бальніцы і раённай паліклінікі<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 51—52.</ref>. У 2015 г. выдадзена навукова-папулярнае выданне «Нараўляншчына самабытная і сучасная». У ліпені 2015 г. нараўлянскі спецлясгас з [[Інстытут лесу НАН Беларусі|Інстытутам лесу НАН Беларусі]] распрацаваў для наведвальнікаў экалагічны турыстычны маршрут «Легенды Нараўлянскага краю». У студзені 2016 г. уведзены ў эксплуатацыю аб’ект Дзяржаўнай інвестыцыйнай праграмы, зацверджанай ад 26 лютага 2015 г.: жылы дом для сямей, якія выхоўваюць дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў, — дзіцячы Дом сямейнага тыпу. [[Файл:Нароўля. Дзіцячая пляцоўка.jpg|thumb|Дзіцячая гульнявая пляцоўка ў цэнтры горада каля ракі. Фота 2017 г.]] У 2017 г. [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі]] праспансіравала будаўніцтва новай дзіцячай гульнявой пляцоўкі, якую размесцілі ў цэнтры горада каля ракі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html|title=Федерация профсоюзов Беларуси сделала подарок юным жителям Наровли — детскую площадку|website=Информационный портал|access-date=2025-09-10}}</ref>. На 1 кастрычніка 2018 г. у раёне зарэгістравана 129 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 58 мікраарганізацый і малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 67 індывідуальных прадпрымальнікаў. 26 красавіка 2020 г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] з афіцыйным візітам прыехаў у Нароўлю. Тут прэзідэнту падарылі карціну-[[выцінанка|выцінанку]] з выявай [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|знакамітага нараўлянскага палаца Горватаў]], а Аляксандр Лукашэнка з удзячнасцю адзначыў: ''«Карціну павесім дома»''. Старшыня Нараўлянскага райвыканкама [[Сяргей Віктаравіч Дылюк]] (нар. 1970) у даважку ўручыў прэзідэнту кошык з прадукцыяй кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle-388751-2020/|title=Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле|website=belta.by|date=2020-04-26|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>[https://www.kp.ru/online/news/3851192/ Лукашенко жители Наровлянского района подарили картину]</ref>/ [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|thumb|Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|былога палаца Горватаў (1850)]]. Фота 2017 г.]] 12 лістапада 2020 г. пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў ([[Гомель]]) і Аляксандр Баранаў ([[Мазыр]]) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}</ref> (прыблізна 21 тысяча долараў ЗША) ва ўласнасць на аўкцыёне [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынак былога палаца Горватаў]] у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — [[кансервацыя (архітэктура)|кансервацыі]], [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref>[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. Андрэй Горват узяў кіраванне па частковай кансервацыі і антыаварыйным работам з дапамогай валанцёраў і [[краўдфандзінг]]у. Сам Горват выказваўся, што хацеў бы зрабіць з палаца Горватаў у Нароўлі [[музей|музейны комплекс]] з функцыямі [[гатэль|гатэля]] і [[рэстаран]]а<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KRc4BoBpkW0|title=Спыніць час. Нароўля, палац Горватаў|last=Не згубіць - адрадзіць|date=2022-01-13|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Uz-rIF8uVK0|title=Нароўля. Знаёмства з Гомельшчынай. Навокал #6: палац Горватаў, Андрэй Горват, радыяцыя, бчб-пасціла|last=Годна|date=2021-07-12|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=b0fSFw7Ddcc|title=В следующий раз в бальных платьях! Как Андрей Горват с волонтерами восстанавливает дворец в Наровле|last=Сильные Новости: Гомель, Беларусь и мир|date=2021-06-22|access-date=2025-09-10}}</ref>. Акрамя нерухомасці, пакупнікам таксама прадастаўлена права арэнды зямельнага ўчастка плошчай больш за 1 га тэрмінам на 50 гадоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.by/gomel-region/news/article/29104/|title=«Главное - спасти его от разрушения». Писатель Андрей Горват вместе с друзьями купил дворец Горваттов в Наровле|website=realt.by|access-date=2025-09-10|url-status=dead}}</ref>. 26 красавіка 2021 г. сярэдняй школе № 2 было прысвоена імя [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй|Івана Міхайлавіча Шаўрэя]] (1955—2020)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |url-status=dead }}</ref>, непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], ганаровага грамадзяніна Нараўлянскага раёна. На ўрачысты мітынг сабраліся кіраўніцтва раёна, прадстаўнікі абласнога ўпраўлення [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]], духавенства, педагогі, навучэнцы, блізкія і сваякі героя-пажарнага Івана Шаўрэя. У той жа дзень у школе была адкрыта мемарыяльная дошка памяці Івана Шаўрэя. Таксама госці азнаёміліся з экспазіцыямі школьных музеяў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html|title=В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-04-30|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|thumb|Галоўны корпус ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка)]] У 2022 г. ураджэнец Нароўлі, доктар гістарычных навук [[Уладзімір Васільевіч Тугай]] (1951—2024) апублікаваў сваю навуковую кнігу «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref>''Тугай, У. В.'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с.</ref>, якая стала першым усеахопным даследаваннем гісторыі стварэння і развіцця аднаго з галоўных і нават сімвалічных прадпрыемстваў горада — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі, заснаванай яшчэ ў 1913 г. мясцовым дваранінам Эдвардам Горватам]]. У кнізе былі апублікаваны ў тым ліку рэдкія фатаграфіі. Спансавала выданне кнігі адкрытае акцыянернае таварыства «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref>[https://vk.com/wall-127941602_153 НЕ ТОЛЬКО О КНИГЕ]</ref>. У перыяд з 10 па 20 лютага 2022 г. на асобных участках Нараўлянскага раёна праходзілі сумесныя мерапрыемствы Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь і Расійскай Федэрацыі ў рамках саюзных вучэнняў «[[Саюзная рашучасць-2022]]»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/k-svedeniyu-zhitelej-narovlyanskogo-rajona/ |title=К сведению жителей Наровлянского района! |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202135105/https://narovlya.by/novosti/k-svedeniyu-zhitelej-narovlyanskogo-rajona/ |url-status=dead }}</ref>. У самім горадзе 19 лютага 2022 г. для гараджан прайшло паказальнае мерапрыемства Узброеных Сіл Беларусі і Расіі: выстаўка ўзбраення і ваеннай экіпіроўкі, тэхнікі Узброеных Сіл і Пагранкамітэта, магчымасць азнаямлення з побытам ваеннаслужачых і дэгустацыі «салдацкай кашы», катанне на ваеннай тэхніцы, паказальныя выступленні па рукапашным бою, канцэртная праграма і г.д.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.mazyr.by/2022/02/v-narovle-proshla-voenno-patrioticheskaya-akciya-v-ramkax-sovmestnyx-uchenij-belarusi-i-rossii-soyuznaya-reshimost-2022/|title=В Наровле прошла военно-патриотическая акция в рамках совместных учений Беларуси и России «Союзная решимость-2022»|first=МОЗЫРЬ|last=NEWS|website=МОЗЫРЬ NEWS|date=2022-02-19|access-date=2025-09-10|archive-date=2 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202141923/https://www.mazyr.by/2022/02/v-narovle-proshla-voenno-patrioticheskaya-akciya-v-ramkax-sovmestnyx-uchenij-belarusi-i-rossii-soyuznaya-reshimost-2022/|url-status=dead}}</ref> 30 снежня 2022 г. з удзелам старшыні райвыканкама [[Уладзімір Пятровіч Антоненка|Уладзіміра Антоненкі]] і старшыні раённага Савета дэпутатаў [[Ала Валерыеўна Навуменка|Алы Навуменкі]] адкрыты маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Алімп» у будынку былога кінатэатра «Юнацтва», пераабсталяванага за 1,5 месяцы ў спартыўную залу для заняткаў рознымі відамі адзінаборстваў і кафэ<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-v-narovle-torzhestvenno-otkryli-molodezhnyj-sportivno-razvlekatelnyj-tsentr-strong/ |title=В Наровле торжественно открыли молодежный спортивно-развлекательный центр |access-date=30 студзеня 2023 |archive-date=30 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130150224/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-v-narovle-torzhestvenno-otkryli-molodezhnyj-sportivno-razvlekatelnyj-tsentr-strong/ |url-status=dead }}</ref>. 21 красавіка 2023 г. у горадзе прайшоў рэгіянальны форум «Ад гістарычнай памяці да міру і стварэння»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/forum_20042023/ |title=В Наровле прошел региональный форум «От исторической памяти к миру и созиданию» |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=22 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422151046/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/forum_20042023/ |url-status=dead }}</ref>. 2 ліпеня 2023 г. нараўлянскай бібліятэцы было прысвоена імя [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давіда Рыгоравіча Сімановіча]] (1932—2014). У афіцыйнай урачыстасці прынялі ўдзел пляменніца паэта Браніслава Камарэнка, кіраўніцтва Нараўлянскага раёна, жыхары горада<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/narovlyanskoj-biblioteke-prisvoeno-imya-poeta-davida-simanovicha/ |title=Наровлянской библиотеке присвоено имя поэта Давида Симановича |access-date=3 жніўня 2023 |archive-date=3 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803054758/https://narovlya.by/novosti/kultura/narovlyanskoj-biblioteke-prisvoeno-imya-poeta-davida-simanovicha/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://mishpoha.org/redaktsionnyj-podvalchik/1649-biblioteka-imeni-simanovicha Библиотека имени Симановича]</ref>. А таксама ў той жа дзень адбылася прэзентацыя кнігі «Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна» (2023)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/v-narovle-predstavili-knigu-o-kulture-kraya/ |title=В Наровле представили книгу о культуре края |access-date=13 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131130/https://narovlya.by/novosti/kultura/v-narovle-predstavili-knigu-o-kulture-kraya/ |url-status=dead }}</ref>. 24 лютага 2024 г. з удзелам старшыні Гомельскага аблвыканкама Івана Крупко, памочніка Прэзідэнта-інспектара па Гомельскай вобласці Юрыя Горлава, старшыні Нараўлянскага райвыканкама Уладзіміра Антоненкі адбылося адкрыццё добраўпарадкаванага гарадскога стадыёна «Страла» пасля капітальнага рамонту<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |title=В Наровле после реконструкции открыли стадион «Стрела» |access-date=13 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131150/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |url-status=dead }}</ref>. 24-25 красавіка 2024 г. у Мінску на [[VII Усебеларускі народны сход|VII Усебеларускім народным сходзе]] Нароўлю і [[Нараўлянскі раён]] прадстаўлялі дэлегаты: старшыня Нараўлянскага раённага аб’яднання арганізацый прафсаюзаў Алена Анатолеўна Касуха (нар. 02.01.1969), дырэктар Галоўчыцкай сярэдняй школы Ала Якаўлеўна Беразоўская (нар. 21.01.1964) і старшыня Нараўлянскага райвыканкама [[Уладзімір Пятровіч Антоненка]]; а таксама прысутнічаў запрошаны госць — галоўны рэдактар газеты «[[Прыпяцкая праўда]]» [[Міхаіл Валер’евіч Шаўчэнка]]. Прысутнічала і тагачасны дэпутат Палаты прадстаўнікоў ад Мазырскай акругі [[Ала Валерыеўна Навуменка]] (нар. 13.04.1969) — былы старшыня Нараўлянскага Савета дэпутатаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/publikuem-polnyy-spisok-delegatov-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya.html|title=Публикуем полный список делегатов Всебелорусского народного собрания|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2024-04-19|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/mihail-shevchenko-glavnyj-redaktor-gazety-prypyatskaya-prauda/|title=Михаил Шевченко, главный редактор газеты «Прыпяцкая праўда»:|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-04-24|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121919/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/mihail-shevchenko-glavnyj-redaktor-gazety-prypyatskaya-prauda/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/alla-berezovskaya-delegat-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya-vns/|title=Алла Березовская, делегат Всебелорусского народного собрания (ВНС):|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-04-24|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121915/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/alla-berezovskaya-delegat-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya-vns/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-zasedanii-prezidiuma-golovchitskogo-selskogo-soveta-deputatov-byl-vydvinut-kandidat-v-delegaty-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya/|title=На заседании сессии Головчицкого сельского Совета депутатов был выдвинут кандидат в делегаты ВНС|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-03-26|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121916/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-zasedanii-prezidiuma-golovchitskogo-selskogo-soveta-deputatov-byl-vydvinut-kandidat-v-delegaty-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/elena-kosuha-predsedatel-narovlyanskogo-rajonnogo-obedineniya-profsoyuzov/|title=Елена Косуха, председатель Наровлянского районного объединения организаций профсоюзов:|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-04-25|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121915/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/elena-kosuha-predsedatel-narovlyanskogo-rajonnogo-obedineniya-profsoyuzov/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.fpb.1prof.by/struktura-i-rukovodstvo/ |title=Наровлянское районное объединение профсоюзов |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121916/https://narovlya.fpb.1prof.by/struktura-i-rukovodstvo/ |url-status=dead }}</ref>. 2 ліпеня 2025 г. сярэдняй школе № 3 прысвоена імя [[Андрэй Рыгоравіч Корзун|Андрэя Рыгоравіча Корзуна]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/narovlyanskoj-srednej-shkole-3-prisvoeno-imya-geroya-sovetskogo-soyuza-andreya-korzuna/|title=Наровлянской средней школе № 3 присвоено имя Героя Советского Союза Андрея Корзуна|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2025-07-02|access-date=2025-09-10|archive-date=2 ліпеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250702143035/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/narovlyanskoj-srednej-shkole-3-prisvoeno-imya-geroya-sovetskogo-soyuza-andreya-korzuna/|url-status=dead}}</ref>. 26-27 ліпеня 2025 г. у горадзе адбыўся злёт праваслаўнай моладзі Беларусі з удзелам [[Тураўская і Мазырская епархія|праваслаўнага епіскапа тураўскага і мазырскага]] [[Леанід (Філь)|Леаніда]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/letnij-slet-pravoslavnoj-molodezhi-prohodit-na-narovlyanshhine/|title=Летний слет православной молодежи проходит на Наровлянщине|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2025-07-26|access-date=2025-09-10|url-status=dead}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. К. Анішчанка. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск : Хурсік, 2008. — 532 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. Анішчанка. — Т. 6 : Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст.: спісы на рускай мове. — Мінск : Хурсік, 2010. — 388 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анищенко, Е. К.]]'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. / Е. Анищенко. — Минск : Хурсик, 2014. — 229 с. * [https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_gomel.pdf Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область]. Сб. арх. док. и материалов. — Минск : НАРБ ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 576 с. * Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с. * Верхнее Поднепровье и Белоруссия : [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губернии] / сост. В. П. Семенов [и др.]. — 1905. — 620 с. * Гербоўнік беларускай шляхты. Т.1 А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. — Мн.: БелНДІДАС, 2002. — 493 с. * ''Голубеў, В. Ф.'' Сельская абшчына ў Беларусі XVI—XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с. * ''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — 448 с. * ''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля: фотаальбом / В. Т. Маліноўскі; фот.: В.Алешкі [і інш.]. — Мінск : Беларусь, 1994. — 112 с. * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с. * ''[[Аляксандр Рыгоравіч Радзюк|Радзюк, А. Р.]]'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі: рэпрэсіўная палітыка царызму на землях Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. / А. Р. Радзюк. — Гародня-Кракаў, 2017. — 196 с. * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. * ''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья / В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. — М.: АН СССР. — Кн. I. — 1962. — 379 с. * ''[[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с. * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s. * ''Dangel, S.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie / S. Dangel. — Warszawa : Kasa im. Mianowskiego, 1925. — T. 2. — 189 s. * ''[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski, A.]]'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla] / A. Jelski // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce — Netreba, Warszawa, 1885. — S. 917. * ''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s. * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — 456 s.] * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — 456 s.] * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Weyssenhoff, J.'' Pamiętnik generała Jana Weyssenhoffa / J. Weyssenhoff; wyd. J. Weyssenhoff. — Kraków : Gebethner i Wolf, 1904. — 251 s. * Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. [https://polona.pl/item-view/3522db0c-f5cc-4ea3-a504-7c1a3e947b52?page=0 T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław)] / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. == Спасылкі == * [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/istoriya-vozniknoveniya-goroda-na-yuge-belarusi/ Гісторыя Нароўлі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221216104611/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/istoriya-vozniknoveniya-goroda-na-yuge-belarusi/ |date=16 снежня 2022 }} * [https://www.youtube.com/@narovlya/videos Прыпяцкая праўда. Новости Наровли] // youtube.com * [http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc Наровлянский район. Вехи истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |date=22 чэрвеня 2022 }} * [https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja Происхождение названия «Наровля»: версии, аргументы, рассуждения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241225004948/https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja |date=25 снежня 2024 }} * [http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/tserkovno-prihodskie-shkoly-narovljanschiny-11737/ Церковно-приходские школы Наровлянщины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230321103028/http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/tserkovno-prihodskie-shkoly-narovljanschiny-11737/ |date=21 сакавіка 2023 }} * [https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |date=28 верасня 2023 }} [[Катэгорыя:Гісторыя Нароўлі| ]] gwjc8fa58rd1iz6zuuinb5jai59n09r 0 716606 5158783 4187384 2026-06-27T08:50:24Z BasiliusNorr 164739 1863 г. пробашч касцёла а. Багушэвіч 5158783 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} '''Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі''' — колішні каталіцкі храм у в. [[Антушы]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Знаходзіўся на паўднёва-ўсходняй ускраіне вёскі. Быў пабудаваны ў пачатку XIX ст. з дрэва. У [[савецкі час]] выкарыстоўваўся медыцынскай установай. Зруйнаваны ў 1990-я гг. == Гісторыя == Першыя звесткі аб касцѐле ў Антушах адносяцца да пачатку ХІХ ст. і звязаны з іменем ксяндза Канстанціна Антушэвіча. Ён у 1800 г. фундаваў у Антушах касцѐл, які ў 1802 г. асвечаны пад тытулам Унебаўшэсця Пана. Касцѐл у Антушах спачатку быў філіяльным у дачыненні да касцѐла ў мястэчку Карпілаўцы (цяпер Карпілаўка знаходзіцца ў межах г. [[Жлобін]]а). У 1843 г. касцѐл у Антушах стаў парафіяльным. Гэта адбылося дзякуючы захадам пробашча Карпілаўскага касцѐла Марціна Вашкевіча. У 1839 г. Карпілаўскі касцѐл мусіў быць ліквідаваны, і Вашкевіч дамогся, каб парафіяльным касцѐлам стаў касцѐл у Антушах. Урадавы Сенат 12 красавіка 1838 г. даў міністру ўнутраных спраў такі дазвол. У 1841 г. стары касцѐл у Антушах быў цалкам перабудаваны звонку, а ў 1843 г. і знутры. З таго часу касцѐл вядомы пад назваю Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі. Антушаўская парафія да 1882 г. уваходзіла ў Рагачоўска-Быхаўскі дэканат. У 1863 г. пробашч касцёла а. Багушэвіч, падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-1864]] жандарм пра яго пісаў: "Чалавек з адукацыяй, які валодае дарам слова і па ўсім ладзе думак няма сумневу, што ён мае шкодны ўплыў на Шляхту сваёй парафіі."<ref>Нацыянальны Гістарычны Архіў Беларусі: Фодн 2001, вопіс 2, справа 1</ref> У 1910 г. святаром Аляксадрам Болтуцем быў капітальна адрамантаваны будынак касцѐла, а ў 1911 г. касцѐл як звонку, так і ўсярэдзіне пафарбаваны алейнымі фарбамі. Касцѐл у Антушах не захаваўся. Пасля закрыцця ў ім быў дзіцячы дом, потым бальніца. Калі бальніцу перавялі ў вѐску [[Побалава]], будынак аказаўся закінуты. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гг. яго разабралі. Захаваліся толькі прыступкі касцѐла. == Архітэктура == Твор архітэктуры [[класіцызм]]у. Быў вырашаны прамавугольнымі ў плане [[неф]]ам і [[апсіда]]й, аб’яднанымі агульным 2-схільным дахам з застрэшкамі ў месцы злучэння [[зруб]]аў. Па баках да апсіды далучаліся нізкія [[Сакрысція|сакрысціі]]. Фасад быў атынкаваны і завершаны трохвугольным [[франтон]]ам з [[трыгліф]]ным [[Фрыз (архітэктура)|фрызам]]. Вертыкальна ашаляваныя бакавыя фасады чляніліся 2 [[Ярус (архітэктура)|ярусамі]] прамавугольных аконных праёмаў з [[сандрыкі|сандрыкамі]] і брусамі-сцяжкамі ў [[прасценак|прасценках]]. Унутры пры ўваходзе над [[нартэкс]]ам знаходзіліся [[хоры]]. == Літаратура == * {{крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі|Касцёл|с=384-385}} * ''Васькоў У.'' Католікі на абшарах Панізоўя і Севершчыны: Гісторыя Гомельскага дэканата. — Мн., 2011. ISBN 978-985-6825-62-0 [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:Антушы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1990-я гады]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] 5uwyk4lqwkdt0i0bvnsqra0gbeib0bk 0 726570 5158694 5145463 2026-06-26T21:23:26Z Siliyiw 169172 5158694 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дуда (значэнні)}} {{вучоны}} '''Іван Уладзіміравіч Дуда''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі вучоны ў галіне [[акушэрства]] і [[гінекалогія|гінекалогіі]]. Доктар медыцынскіх навук (1984), прафесар (1986)<ref name="ДІУ">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-440453&strq=l_siz=20 Дуда, Іван Уладзіміравіч (доктар медыцынскіх навук; нар. 1936)]</ref>. == Біяграфія == Скончыў [[Віцебскі медыцынскі інстытут]] (1961). З 1964 па 1989 гады ў [[Мінскі медыцынскі інстытут|Мінскім медыцынскім інстытуце]]. З 1990 года ў Беларускай медыцынскай акадэміі паслядыпломнай адукацыі (з 1990 па 2000 г. загадчык 1-й кафедры акушэрства і гінекалогіі)<ref name="ДІУ"/>. == Навуковая дзейнасць == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|міні|197x197пкс|[[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алея Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]].]] Напрамкі навуковых даследаванняў: анкагінекалогія; фізіялогія і паталогія скарачальнай дзейнасці маткі; перынаталогія; рэпрадукцыйная функцыя і экалогія; магнітатэрапія ў акушэрстве і гінекалогіі<ref name="ДІУ"/>. == Ушанаванне памяці == * У [[Нароўля|Нароўлі]] імя і фатаграфія Івана Дуды размешчаны на [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы Нараўлянскага раёна]] (адкрыта 6 лістапада 2010)<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет}}</ref><ref>Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 19.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дуда Іван Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Акушэры Беларусі]] [[Катэгорыя:Гінеколагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Акушэры СССР]] [[Катэгорыя:Гінеколагі СССР]] 0xdx4dboehtqyek7i6q11iib5zlc6lf 0 733848 5158801 5131264 2026-06-27T10:44:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158801 wikitext text/x-wiki {{Асоба | арыгінал імя = Danuta Wałęsa | імя пры нараджэнні = Mirosława Danuta Gołoś | дата нараджэння = 25.2.1949 | муж = [[Лех Валенса]] | дзеці = Багдан (нар. 1970), <br />Славамір (нар. 1972), <br />Пшэмыслаў (1974 — 2017), <br />Яраслаў (нар. 1976), <br />Магдалена (нар. 1979) Ганна (нар. 1980)<br />Марыя Вікторыя (нар. 1982)<br />Брыгіда (нар. 1985) }} '''Міраслава Данута Валенса''' ({{Lang-pl|Mirosława Danuta Wałęsa}}, народж. Голось ({{Lang-pl|Gołoś}}); нар. [[25 лютага]] [[1949]], с. Крыпы, [[Вэнгроўскі павет]], [[Мазавецкае ваяводства]], [[Польшча]]) — жонка 6-га [[Прэзідэнт Польшчы|Прэзідэнта Польшчы]] [[Лех Валенса|Леха Валенсы]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў шматдзетнай сялянскай сям’і. Скончыла сярэднюю школу ў [[Вэнграў|Венгрувэ]]. Працавала ў бацькоўскай гаспадарцы на вёсцы. У 1968 пераехала да сваякоў у [[Гданьск]]. Уладкавалася на працу ў кветкавы магазін. Пазнаёмілася з электрыкам Лехам Валенсай, будучым палітычным дзеячам, кіраўніком незалежнага [[Прафесійны саюз|прафсаюза]] «[[Салідарнасць (прафсаюз)|Салідарнасць]]» і [[Прэзідэнт Польшчы|Прэзідэнтам Польшчы]] (1990—1995). 8 лістапада 1969 года выйшла за яго замуж. У сям’і Леха і Дануты Валенс нарадзілася восем дзяцей. Ад імя мужа 10 снежня 1983 года ў [[Осла]] атрымала [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]]. Будучы першай дамай Польшчы, узначальвала шэраг грамадска-культурных таварыстваў і арганізацый, у тым ліку была ганаровым прэзідэнтам Гданьскага фонду па культурным развіцці. У якасці ганаровага члена прымала ўдзел і курыравала правядзенне розных конкурсаў і работу грамадскіх арганізацый. У 2011 годзе 300-тысячным накладам была надрукаваная аўтабіяграфія Дануты Валенсы ''«Мары і таямніцы»'', якая карысталася вялікім поспехам у чытачоў. У наступным годзе за кнігу яна была ўзнагароджана прэміяй ''Супергарантыя культурнай падзеі года'', заснаванай рэдакцыяй TVP Kultura [[Польскае тэлебачанне|Польскага тэлебачання]]. У 2012 Прэзідэнт Польшчы [[Браніслаў Камароўскі]], за выдатныя заслугі ў справе дэмакратычных пераменаў у краіне, дасягненні ў прафесійнай і грамадскай дзейнасці, узнагародзіў Дануту Валенсу Камандорскім крыжам з зоркай [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]]<ref>[http://www.prezydent.pl/aktualnosci/ordery-i-odznaczenia/art,1110,prezydent-odznaczyl-kobiety-zasluzone-dla-demokracji.html Президент наградил женщину за достижения в развитии демократии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120607062941/http://www.prezydent.pl/aktualnosci/ordery-i-odznaczenia/art,1110,prezydent-odznaczyl-kobiety-zasluzone-dla-demokracji.html |date=7 чэрвеня 2012 }} {{Ref-pl}}</ref>. У 2013 годзе выйшаў фільм «[[Валенса. Чалавек з надзеі|Валенса.]] [[Валенса. Чалавек з надзеі|Чалавек з надзеі]]» рэжысёра [[Анджэй Вайда|Анджэя Вайды]], дзе распавядаецца пра палітычную кар’еру і асабістае жыццё Леха Валенсы. Ролю Дануты выканала [[Агнешка Грахоўская]]. == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/danuta-walesa-laureatka-nagrody-radia-tok-fm-za-2011 Danuta Walesa-laureatka nagrody radia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190327101531/https://www.wirtualnemedia.pl/artykul/danuta-walesa-laureatka-nagrody-radia-tok-fm-za-2011 |date=27 сакавіка 2019 }} Архивная копия ад 27 сакавіка 2019 на Wayback Machine {{Ref-pl}} * [http://wiadomosci.wp.pl/gid,10114692,title,Nobel-dla-Walesy,galeria.html?ticaid=110933 Нобелеўская прэмія для Валенсы]{{Ref-pl}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камандоры ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Камандоры з зоркай ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мазавецкім ваяводстве]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1949 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 лютага]] k8ypogtn6e8zhyu7hkmy621cltwnifp 0 740638 5158680 5055540 2026-06-26T19:57:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158680 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне | назва = Група беларускіх міратворцаў у Ліване | выява = | подпіс = | гады = з 17 лістапада 2010 па 8 лютага 2023 | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | падпарадкаванне = [[File:United Nations Interim Force in Lebanon Logo.svg|22px]] [[UNIFIL]] | у складзе = {{Сцяг|Італія}} Італьянская зона | тып = міратворчыя сілы | уключае = [[Файл:Мiратворчая рота.jpg|22px]] [[Міратворчая рота Беларусі]]<br>[[File:432hvkmc.jpg|22px]] [[432-гі Галоўны ваенны клінічны медыцынскі цэнтр]] | роля = | памер =7 чалавек | камандная_структура = | размяшчэнне = {{Сцяг|Ліван}} г. [[Эн-Накура]], [[Ліван]] | мянушка = | заступнік = | дэвіз = | марш = | талісман = | рыштунак = | бітвы = |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = | папярэднік = | пераемнік = | сайт = }} {{External media |topic = Фатаграфіі з архіва падпалкоўніка Ю. Малага, які служыў у Ліване ў 2012—2013 гадах. |subtopic = |image1 = [https://belvpo.com/wp-content/uploads/2013/03/4argrae.jpg Члены беларускай групы з грамадзянскімі прадстаўнікамі.] |image2 = [https://belvpo.com/wp-content/uploads/2013/03/8arguyjm.jpg Малы і трое вайскоўцаў з іншых краін.] |image3 = [https://belvpo.com/wp-content/uploads/2013/03/12baeg.jpg Малы і яго службовы аўтамабіль.] |image4 = [https://belvpo.com/wp-content/uploads/2013/03/11gqar.jpg Працоўнае месца афіцэра штаба.] }} {{External media |topic = Фатаграфіі з архіва ваенных медыкаў Веры Паўлянковіч і Вольгі Яхнавец, якія служылі ў Ліване ў 2017—2018 гадах. |subtopic = |image1 = [https://zviazda.by/sites/default/files/field/image/20-20_kopiya_0.jpg Агульны фотаздымак беларускага медыцынскага кантынгенту.] |image2 = [https://zviazda.by/sites/default/files/20-23_kopiya_0.jpg У перавязачнай.] }} {{External media |topic = Фатаграфіі з архіва ваеннага медыка Сяргея Рубаніка за перыяд яго трэцяй камандзіроўкі ў 2021—2022 гадах. |subtopic = |image1 = [https://mlyn.by/app/uploads/2022/11/photo_2022-11-28_19-39-20.jpg Хірург Сяргей Рубанік, аперацыйная сястра Дар’я Корвель, камандзір кантынгенту Аляксей Скабей, анестэзіст Віталь Рашэціла, урач-анестэзіёлаг Мікалай Кашура.] |image2 = [https://mlyn.by/app/uploads/2022/11/photo_2022-11-09_22-05-39.jpg Поўны склад групы.] }} '''Група беларускіх міратворцаў у Ліване''' — кантынгент ваеннаслужачых [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], які ўдзельнічаў у [[UNIFIL|міратворчай аперацыі ў Ліване]]. Афіцэрскі кампанент групы склалі байцы [[Міратворчая рота Беларусі|міратворчай роты]], а медыцынскі — прадстаўнікі медыцынскага атрада спецыяльнага прызначэння (МАСП) [[432-гі Галоўны ваенны клінічны медыцынскі цэнтр|432-га ваеннага шпіталя]]. Вопыт удзелу ў ліванскай місіі значна дапамог беларускім вайскоўцам пры правядзенні [[місія беларускіх ваенных медыкаў у Сірыі|гуманітарнай аперацыі ў Сірыі ў 2023 годзе]]<ref name="лукашык"/>. == Гісторыя == [[2 жніўня]] [[2010]] года [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] падпісаў указ № 400 ''«Аб накіраванні вайскоўцаў Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь для ўдзелу ў дзейнасці па падтрыманні міжнароднага міру і бяспекі ў [[Ліван|Ліванскай Рэспубліцы]]»''<ref>[https://www.sb.by/articles/belorusskie-mirotvortsy-v-livane.html Белорусские миротворцы в Ливане, В Ливан направляется группа белорусских миротворцев]</ref>. У Ліван беларусы прыбылі [[17 лістапада]] таго ж года<ref>[http://www.ctv.by/novosti-vitebska-i-vitebskoy-oblasti/rabotaem-v-krizisnyh-regionah-mira-kakie-zadachi-vypolnyaet «Работаем в кризисных регионах мира». Какие задачи выполняет витебская миротворческая рота] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210627145936/http://www.ctv.by/novosti-vitebska-i-vitebskoy-oblasti/rabotaem-v-krizisnyh-regionah-mira-kakie-zadachi-vypolnyaet |date=27 чэрвеня 2021 }}</ref>. Адпраўка міратворцаў за мяжу ажыццяўлялася ў рамках закона ад [[29 лістапада]] [[2003]] года ''«Аб парадку накіравання ваеннаслужачых, асоб начальніцкага і радавога складу органаў унутраных спраў, Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь, органаў фінансавых расследаванняў Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь, органаў і падраздзяленняў па надзвычайных сітуацыях, пракурорскіх работнікаў, а таксама грамадзянскага персаналу за межы Рэспублікі Беларусь для ўдзелу ў дзейнасці па падтрыманню міжнароднага міру і бяспекі»''. Згодна з артыкулам 5 гэтага дакумента, ''«адпраўка ваеннаслужачых, асоб начальніцкага і радавога складу, пракурорскіх работнікаў, а таксама грамадзянскага персаналу за межы Рэспублікі Беларусь для ўдзелу ў дзейнасці па падтрыманню міжнароднага міру і бяспекі ажыццяўляецца з іх асабістай пісьмовай згоды па рашэнню Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь»''<ref name="буркоўскі">Денис Бурковский. [https://42.tut.by/708833?c Беларусь планирует увеличить число миротворцев за рубежом. Разобрались, куда они могут поехать] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210513202633/https://42.tut.by/708833?c |date=13 мая 2021 }} // TUT.BY, 24 ноября 2020</ref>. Станам на верасень 2021 года ў місіі прынялі ўдзел больш за 50 вайскоўцаў<ref>[https://www.belta.by/society/view/belorusskie-mirotvortsy-otpravjatsja-v-sentjabre-v-livan-461014-2021/ Белорусские миротворцы отправятся в сентябре в Ливан]</ref>. У лютым 2023 года Беларусь завяршыла сваю місію ў краіне, і нацыянальны кантынгент вярнуўся на радзіму. Як заяўлена афіцыйнымі ваеннымі рэсурсамі, прафэсіяналізм і ўклад беларускіх міратворцаў быў высока ацэнены з боку ААН<ref>[https://belta.by/society/view/belorusskie-mirotvortsy-iz-sostava-vremennyh-sil-oon-v-livane-vernulis-domoj-549190-2023/ Белорусские миротворцы из состава Временных сил ООН в Ливане вернулись домой] // БЕЛТА, 9 февраля 2023</ref><ref>[https://www.mil.by/ru/military_policy/international/mir/ Миротворческая деятельность] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210517162155/https://www.mil.by/ru/military_policy/international/mir/ |date=17 мая 2021 }} // Официальный сайт МО РБ</ref>. == Кантынгент == Планавалася, што ў краіну накіруецца група ў дзесяць чалавек, але пазней яна была скарочаны<ref name="Минобороны"/>. Станам на [[2011]]<ref>{{Cite web |url=https://mfa.gov.by/press/news_mfa/e3f1d270eb296cce.html |title=О подписании Меморандума о взаимопонимании между Организацией Объединенных Наций и Правительством Республики Беларусь, предоставляющим ресурсы для миротворческой миссии ООН в Ливане |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320183257/https://mfa.gov.by/press/news_mfa/e3f1d270eb296cce.html |url-status=dead }}</ref>—[[2013]] гады ў міратворчай аперацыі ўдзельнічалі трое: штабны афіцэр і медыкі пры шпіталі Узброеных сіл Індыі<ref>[https://www.sb.by/articles/belarus-gotovit-voennogo-ofitsera-dlya-uchastiya-v-mirotvorcheskoy-missii-v-yuzhnom-sudane.html Беларусь готовит военного офицера для участия в миротворческой миссии в Южном Судане]</ref>. [[16 кастрычніка]] [[2019]] года было афіцыйна заяўлена, што беларускі кантынгент у Ліване будзе павялічаны. Адпаведны дакумент быў падпісаны падчас сустрэчы памочніка міністра абароны па пытаннях міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва Алега Воінава і дэлегацыі пасольства [[Італія|Італіі]] ў [[Мінск]]у. Павелічэнне беларускага кантынгенту прадугледжана двухбаковым пагадненнем Мінска і Рыма<ref>[https://m.sputnik.by/defense_safety/20191016/1043013727/Belarus-uvelichit-kontingent-v-missii-OON-v-Livane.html?mobile_return=no Беларусь увеличит контингент в миссии ООН в Ливане]</ref>. На той момант там служыла 5 чалавек<ref name="Минобороны"/>. [[2 жніўня]] [[2020]] года ў Ліван накіравана трое вайскоўцаў: двое з іх праходзілі службу ў штабе сектара «Захад» на пасадах спецыялістаў штаба ў складзе італьянскага кантынгенту місіі, а трэці накіраваны ў рамках планавай замены беларускага лекара ў складзе вайсковага шпіталя місіі<ref>[https://www.mil.by/ru/news/103763/ Белорусские миротворцы направляются в миссию ООН в Ливане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201015054350/https://www.mil.by/ru/news/103763/ |date=15 кастрычніка 2020 }}</ref>. Такім чынам, кантынгент пашыраны да сямі міратворцаў: адзін афіцэр штаба, два спецыялісты штаба сектара «Захад» і чатыры медыцынскія спецыялісты вайсковага шпіталя<ref name="Минобороны">{{Cite web |url=https://www.mil.by/ru/military_policy/international/mir/ |title=Миротворческая деятельность на сайте Минобороны Белоруссии |access-date=2021-02-26 |archive-date=2021-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517162155/https://www.mil.by/ru/military_policy/international/mir/ |url-status=live }}</ref>. Апошнія працавалі ў складзе хірургічнай брыгады — два лекары і дзве медыцынскія сёстры<ref name="лукашык">Ирина Лукашик. [https://www.sb.by/articles/belarus-prikhodit-na-pomoshch-stranam-kotorym-nuzhna-v-minske-nagradili-vypolnivshiy-missiyu-v-sirii.html Беларусь приходит на помощь странам, которым нужна — в Минске военных медиков наградили за работу в Сирии] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 24 марта 2023.</ref>. У тым жа годзе прадстаўнікі Мінабароны заявілі, што плануюць зноў павялічыць колькасць беларускіх міратворцаў за мяжой<ref>[https://www.kp.by/online/news/4100444/ Беларусь хочет увеличить число своих миротворцев в горячих точках мира]{{Недаступная спасылка}} // Комсомольская правда, 30 ноября 2020</ref>. Упершыню пра гэта стала вядома [[16 лістапада]], калі пра падобныя планы паведаміў журналістам старшы афіцэр аддзела міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва і міратворчай дзейнасці камандавання сіл спецыяльных аперацый УС Беларусі Сяргей Тарасевіч<ref>[https://www.sb.by/articles/chislo-belorusskikh-mirotvortsev-v-livane-planiruyut-uvelichit.html Число белорусских миротворцев в Ливане планируют увеличить] // СБ. Беларусь Сегодня, 17 ноября 2020</ref>. == Быт і работа == У сферу дзейнасці афіцэра штаба ўваходзіла арганізацыя стратэгічнага дыялогу. Ён прадугледжваў рэгулярны ўсебаковы аналіз сухапутнага і марскога складнікаў баявога патэнцыялу часовых сіл і ліванскай арміі на поўдні краіны, удасканаленне пры садзейнічанні дзяржаў-донараў баявога патэнцыялу арміі Лівана ў інтарэсах выканання задач, вызначаных Рэзалюцыяй 1701. Непасрэдна беларускі бок займаўся планаваннем, падрыхтоўкай і дакументальным суправаджэннем мерапрыемстваў у рамках стратэгічнага дыялогу, у тым ліку арганізацыяй двухбаковых сустрэч кіраўніцтва місіі і ліванскіх узброеных сіл<ref name="Ливан">{{Cite web |url=http://www.dal.by/news/171/12-03-13-10/ |title=Белорусский офицер рассказал о своей службе в составе Временных сил ООН в Ливане |access-date=7 чэрвеня 2023 |archive-date=18 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918183836/http://www.dal.by/news/171/12-03-13-10/ |url-status=dead }}</ref>. Па дапамогу да беларускіх урачоў звярталіся члены місіі і мясцовыя жыхары, уключаючы дзяцей. Медыкі часта мелі справу з траўмамі пасля ДТЗ з удзелам матацыклаў і скутэраў. Часта прывозілі пажылых з хранічнымі захворваннямі, якія паміралі ў шпіталі. Бывала, што ў беларусаў паміралі вайскоўцы з іншых краін<ref name="rub"/>. Рабочае месца беларускіх сіл было абсталявана ў офісе. У наяўнасці меўся камп’ютар, неабходная аргтэхніка, тэлефонны апарат. Акрамя таго, кожнаму вайскоўцу місіі выдаваўся тэлефон стандарту DECT, які працаваў у межах базы. Афіцэры штаба таксама мелі службовыя аўтамабілі падвышанай праходнасці. Міратворцы размяшчаліся ў зборна-шчытавым будынку, падзеленым на адсекі — тыпавыя пакоі. Афіцэры кантынгенту мелі асобныя пакоі, з некалькімі шафамі для адзення, ложкам, двума сталамі, крэсламі і тэлевізарам у кожнай з іх<ref name="Ливан"/>. На тэрыторыі ваеннай базы мелася некалькі крам, дзе можна набыць самае неабходнае. Былі таксама спартыўныя залы і тэнісны корт<ref name="rub"/>. Графік работы ў перыяд камандзіроўкі Ю. Малога (2012—2013, як афіцэр): з панядзелка па пятніцу з 8 раніцы да 18 гадзін вечара, а ў суботу — з 8 раніцы да 12 дня. У нядзелю ў міратворцаў быў выхадны<ref name="Ливан"/>. С. Рубанік (2012–2013, 2017–2018, 2021—2022, як медык) казаў, што працавалі з 8 да 16, плюс гадзіна на абед. А чацвёртай гадзіне ўсе сыходзілі, а дзяжурны лекар заставаўся. Дзяжурнаму дазвалялася сыходзіць у свой пакой — пры сабе ў яго было тры тэлефоны: адзін — мясцовы, другі — мабільны, і трэці, на які табе мог патэлефанаваць начальнік медыцынскай службы<ref name="rub">{{артыкул|спасылка=https://mlyn.by/30112022/pashu-my-vstretili-v-bomboubezhishhe-belorusskij-voenvrach-o-godovoj-missii-oon-v-livane/|загаловак=«Пасху мы встретили в бомбоубежище»: белорусский военврач о годовой миссии ООН в Ливане|выданне=[[Мінская праўда]]|тып=газета|год=2022|месяц=ноября|чысло=30}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * ''Вераніка Канюта.'' [https://zviazda.by/be/news/20180119/1516371043-u-livane-vaennyya-medyki-chastavali-inshazemcau-stravami-z-bulby Як беларускія дзяўчаты частавалі ліванцаў стравамі з бульбы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230608034929/https://zviazda.by/be/news/20180119/1516371043-u-livane-vaennyya-medyki-chastavali-inshazemcau-stravami-z-bulby |date=8 чэрвеня 2023 }} // Звязда : газета. — 20 января 2018. * [https://news.un.org/ru/audio/2017/07/1319462 Чем занимаются белорусские миротворцы в Ливане?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241130033930/https://news.un.org/ru/audio/2017/07/1319462 |date=30 лістапада 2024 }}, 10 июля 2017 (новостной сайт ООН) {{Замежныя ваенныя місіі Беларусі}} [[Катэгорыя:Воінскія часці і фарміраванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Міратворчыя місіі і аперацыі ААН]] [[Катэгорыя:Міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь]] qggfhp46wqb6y2y134ysk7qu1cszn1q 100 753022 5158653 5158367 2026-06-26T15:51:30Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5158653 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Арон Барысавіч Даўгапольскі|2026-06-26T13:58:13Z|~2026-36760-65}} {{Новы артыкул|Жазэф Бертран|2026-06-26T07:31:39Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Ранка Матасавіч|2026-06-26T07:08:30Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Жазэф Дэнікер|2026-06-25T09:03:31Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|2026-06-24T19:51:10Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вячаслаў Васілевіч Жыбуль|2026-06-24T19:27:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уільям Мітчэл|2026-06-24T04:52:14Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Аляксандр Аляксандравіч Зімін|2026-06-23T19:30:42Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Станіслаў Смолька|2026-06-23T10:35:07Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Уладзімір Васілевіч Друшчыц|2026-06-22T19:14:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Захарыюш Мадзялеўскі|2026-06-22T15:28:36Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Жан Адры|2026-06-22T11:13:42Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Сяргей Аляксандравіч Друшчыц|2026-06-22T10:21:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў|2026-06-22T09:21:25Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Батонд Роска|2026-06-22T06:11:38Z|Ellis Novak}} {{Новы артыкул|Ян Алаізій Кулеша|2026-06-21T15:50:48Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> k4c1k80801hjl4zowrn5wkuvkj2ko21 100 753274 5158651 5158366 2026-06-26T15:51:09Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5158651 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Вуліца Філатава (Мінск)|2026-06-25T17:33:08Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Джэксан (Агая)|2026-06-25T12:41:45Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дэфаянс (Агая)|2026-06-25T12:01:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дэлавэр (Агая)|2026-06-25T11:09:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ле-Перэ-сюр-Марн|2026-06-22T11:18:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дублін (Агая)|2026-06-22T09:39:01Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Гроў-Сіці (Агая)|2026-06-22T06:22:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Кінгстан-на-Тэмзе|2026-06-22T06:11:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Гахана|2026-06-22T05:30:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вустэр (Агая)|2026-06-19T10:01:06Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ван-Уэрт (Агая)|2026-06-19T09:52:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Маскінгум (рака)|2026-06-19T08:45:13Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 8kqtw5ivo7s0ma40adu43568xco9hss 100 753287 5158649 5158364 2026-06-26T15:50:42Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5158649 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Ян Генрык Валадковіч|2026-06-26T14:25:18Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Аляксандр Фёдаравіч Рашчупкін|2026-06-26T12:38:11Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Вуліца Філатава (Мінск)|2026-06-25T17:33:08Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Фёдар Іванавіч Заслаўскі|2026-06-25T14:13:48Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Іван Юр’евіч Заслаўскі|2026-06-25T13:42:41Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Ігар Пятровіч Карней|2026-06-25T13:41:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|2026-06-25T08:12:09Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|2026-06-24T19:51:10Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вячаслаў Васілевіч Жыбуль|2026-06-24T19:27:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў|2026-06-24T19:00:02Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|2026-06-24T18:45:46Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Маленькі рыцар Беззаганнай|2026-06-24T18:05:44Z|Глеков Олег}} {{Новы артыкул|Hollywood Animal|2026-06-24T12:45:53Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Станіслаў Смолька|2026-06-23T10:35:07Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Калодзежная вежа (Навагрудак)|2026-06-23T07:39:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Пасадская вежа (Навагрудак)|2026-06-22T21:05:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 0bkb49lzk8evnhsvdrshdup6zkxb0pu 0 753950 5158677 5074143 2026-06-26T19:11:48Z Pabojnia 135280 афармленне 5158677 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} {{цёзкі2|Валадарскі}} '''Леанід Веніямінавіч Валадарскі''' (20 мая 1950, Масква — 7 жніўня 2023, Масква) — савецкі і [[Расія|расійскі]] [[перакладчык]], [[пісьменнік]] і [[Радыёвяшчанне|радыёвядучы]]. Вядомы галоўным чынам як {{нп3|Закадравы пераклад|перакладчык|ru|Закадровый перевод}} многіх фільмаў, якія з’явіліся на савецкіх і расійскіх экранах у 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, калі агучваў мноства замежных кінафільмаў. Аўтар перакладаў англійскай і амерыканскай мастацкай літаратуры. Адным з першых перакладаў на рускую мову творы [[Стывен Кінг|Стывена Кінга]]<ref>{{Cite web|url=http://www.smi.ru/interviews/108/|title=Задайте вопрос ведущему радиостанции "Серебряный дождь" Леониду Володарскому|website=СМИ.ру|date=2005-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204145238/http://www.smi.ru/interviews/108/|archive-date=2005-02-04|access-date=2019-01-05|url-status=unfit}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://russian.rt.com/nopolitics/article/432304-stiven-king-tramp|title=Любовь к Лавкрафту и «загадочное 19»: без чего Стивен Кинг не был бы Стивеном Кингом|website=[[RT]]|date=2017-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010612/https://russian.rt.com/nopolitics/article/432304-stiven-king-tramp|archive-date=2019-01-06|access-date=2019-01-05|url-status=live}}</ref>. Цікавіўся гісторыяй разведкі<ref name="ТНТ">[https://www.youtube.com/watch?v=TmL5g0sthaE Интервью с Леонидом Володарским ТНТ — не полное]</ref>. Выступіў у якасці аўтара сцэнарыя і вядучага 10-серыйнага тэлефільма «Разведка, пра якую ведалі нямногія». Аўтар палітычнага дэтэктыва «„Снег“ з Цэнтральнай Амерыкі» (пра дзейнасць [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]]). == Біяграфія == Нарадзіўся 20 мая 1950 года ў Маскве ў яўрэйскай сям’і<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=e5L0muDc5-E Леонид Володарский: Самый известный еврейский голос кино]</ref>. Скончыў [[Маскоўскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|Маскоўскі дзяржаўны інстытут замежных моў імя Марыса Тарэза]], дзе англійскую мову выкладаў яго бацька Веніямін Іосіфавіч<ref name="ТНТ"/>. Маці, Валянціна Іосіфаўна, усё жыццё працавала настаўнікам нямецкай мовы ў школе<ref name="ТНТ" />. Валодаў [[Англійская мова|англійскай]], [[Французская мова|французскай]], [[Іспанская мова|іспанскай]] і італьянскай мовамі<ref name="ТНТ"/>. У 1997 годзе ў эфіры тэлеперадачы «{{нп3|Тэма (тэлепраграма)|Тэма|ru|Тема (телепрограмма)}}», а затым — [[Уладзімір Рудольфавіч Салаўёў|У. Р. Салаўёву]] ў перадачы «Страсці па Салаўёву»<ref name="ТНТ" /> Валадарскі распавёў, што англійскую мову пачаў вучыць ва ўзросце 4 гадоў<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=CU20GMu29TY Леонид Володарский (Программа ''Тема''. 1997 год)]</ref>. Працаваў у [[Інстытут Афрыкі РАН|Інстытуце Афрыкі АН СССР]], затым — у [[Інстытут параўнальнай паліталогіі РАН|Інстытуце міжнароднага рабочага руху АН СССР]]. Атрымаў вядомасць сярод гледачоў за кошт сваёй манеры маўлення і спецыфічнага вымаўлення<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/74469|title=Обзор новых фильмов в видеотеках. Переводчики косноязычно пересказали Шекспира и Кафку|website=[[Коммерсантъ]]|date=1994-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010810/https://www.kommersant.ru/doc/74469|archive-date=2019-01-06|access-date=2019-01-05|url-status=live}}</ref>. У юнацтве двойчы зламаў нос (аварыя і бойка), з-за чаго меў характэрныя асаблівасці голасу, у сувязі з чым пра Валадарскага склалася меркаванне як пра «перакладчыка з прышчэпкай на носе» (у сувязі з гэтым таксама хадзіла {{нп3|Гарадская легенда|легенда|ru|Городская легенда}}, што голас скажаўся спецыяльна, каб [[Цэнзура ў СССР|пазбегнуць рэпрэсій]] збоку [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ]], хоць верагоднасць пазнавальнасці па голасе вельмі малая). Ажаніўся ў 2022 годзе пасля працяглых адносін. У жонкі ёсць дачка<ref name="Regnum">{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/3824984|title=Семья Володарского рассказала о последних днях жизни легенды эпохи VHS|website=ИА Регнум|publisher=Regnum|access-date=2023-08-10}}</ref>. === Смерць === Па словах Аляксандры, падчарыцы Леаніда Веніямінавіча, у канцы 2022 года ён упаў і стукнуўся галавой, што справакавала павелічэнне застарэлай гематомы ў галаве<ref name="Regnum"/>. У канцы ліпеня 2023 года адбыўся разрыў сасудаў галаўнога мозгу, быў [[сепсіс]]<ref name="Regnum" />. 6 жніўня Леаніда перавялі ў рэанімацыю, стан лекары ацэньвалі як крытычны<ref name="Regnum" />. Памёр, не прыходзячы ў прытомнасць<ref name="Regnum"/>, 7 жніўня 2023 года ва ўзросце 73 гадоў у Маскве з-за [[Сардэчная недастатковасць|сардэчнай недастатковасці]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/society/08/08/2023/64d247349a7947ce18ccbe25|title=Умер переводчик фильмов Леонид Володарский|website=РБК|date=2023-08-08|access-date=2023-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/culture/2023/08/08/17399726.shtml|title=«Давным-давно, в далекой-далёкой галактике…». Умер голос эпохи VHS Леонид Володарский|website=Газета.Ru|date=2023-08-08|publisher=}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2023/08/08/21033494.shtml|title=СМИ назвали причину смерти Володарского - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2023-08-08|access-date=2023-08-08}}</ref>. Цырымонія развітання з Валадарскім прайшла 11 жніўня ў ЦКБ № 1 Упраўлення справамі прэзідэнта<ref>[https://ria.ru/20230811/volodarskiy-1889541372.html В Москве проходит прощание с переводчиком Володарским]</ref>. == Пераклады кінафільмаў == Валадарскі пачаў перакладаць кіно ў 1968 годзе. Працаваў на кінафестывалях. У канцы 1970-х (не пазней за 1979 год) з прыходам на рынак {{нп3|VHS||ru|VHS}}-касет з відэафільмамі да паслуг Валадарскага звяртаюцца відэапіраты. З гэтай прычыны часта выклікаўся ў якасці сведкі ў КДБ, міліцыю і пракуратуру<ref name="ТНТ"/>. За 30 гадоў бесперапыннай практыкі Валадарскім было пераведзена больш за 5000 карцін. Асаблівасць працы Валадарскага, паводле ягоных уласных выказванняў, у тым, што фільмы ён перакладаў сінхронна і з першага разу<ref>{{Cite web|url=http://www.lvolodarsky.ru/about-me|title=Обо мне|archive-url=https://www.webcitation.org/6E7fqiMQt?url=http://www.lvolodarsky.ru/about-me|archive-date=2013-02-02|access-date=2013-01-31}}</ref><ref>{{YouTube|Tfh0cm_AVdM|Переводчики эпохи VHS}}</ref>. Ніколі не глядзеў фільмы з уласным перакладам. Часта здымаўся ў [[Рэклама|тэлевізійнай рэкламе]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2003/11/14/lico-vybrali-po-golosu|title="Лицо" выбрали по голосу|date=2003-11-14|publisher=[[Ведомости]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180524083132/https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2003/11/14/lico-vybrali-po-golosu|archive-date=2018-05-24|access-date=2018-05-23|url-status=live}}</ref> і агучваў некаторыя рэкламныя ролікі. == Крытыка == На думку рэжысёра {{нп3|Юрый Вячаслававіч Грымаў|Юрыя Грымава|ru|Грымов, Юрий Вячеславович}}, пераклады Валадарскага — гэта вялікая катастрофа, бо «з-за гугнявых інтанацый „забіваюцца“ эмоцыі акцёраў»<ref>{{Cite web|url=http://www.a1tv.ru/?id=80299&rid=106192&vid=119835&page=2|title=Большая Рыба 04.06.09, часть 2, 14:10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315133424/http://a1tv.ru/?id=80299&rid=106192&vid=119835&page=2|archive-date=2018-03-15|access-date=2010-05-19|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.lvolodarsky.ru/ '''Афіцыйны сайт''' Леаніда Валадарскага] * [http://www.trworkshop.net/wiki/володарский_леонид Леанід Валадарскі] на энцыклапедыі перакладу * [https://www.youtube.com/watch?v=zfLHccsGsO0 13 перакладчыкаў эпохі VHS] — прыклад перакладу Валадарскага фільма " Немязіда 2: Неб’юла "(«Nemesis 2: Nebula») * {{YouTube|6U8KtqSYCCg|Слово Александра Колпакиди на смерть Леонида Володарского|logo=1}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-12-05}} {{DEFAULTSORT:Валадарскі Леанід Веніямінавіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ад сепсісу]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Расіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Аўтары дэтэктыўнай прозы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на рускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на рускую мову]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Асобы, якія памерлі менш за год таму]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Расіі]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Радыёвядучыя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] tt1bz5kic633n10f57a8so2dofck4r0 0 757809 5158743 4669548 2026-06-27T05:28:49Z Kggucwa 1102 23 студзеня 2022 5158743 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тадэвуш Брадзецкі''' ({{lang-pl|Tadeusz Bradecki}}; {{ДН|2|1|1955}}, {{МН|Забжэ||}} — {{ДС|23|1|2022}}) — польскі [[акцёр]] і тэатральны рэжысёр. == Біяграфія == Нарадзіўся 2 студзеня 1955 года ў Забжэ. У 1977 годзе скончыў Кракаўскую вышэйшую тэатральную школу. З таго ж года працаваў у Старым тэатры Кракава (з 1990 па 1996 — мастацкі кіраўнік). З 1998 года — член Саюза Тэатраў Еўропы. Супрацоўнічаў з Нацыянальным тэатрам у Варшаве. У 2001 годзе быў узнагароджаны Нацыянальнай прэміяй імя Станіслава Ігнацыя Віткевіча за папулярызацыю польскай тэатральнай культуры за мяжой. З 2003 года працаваў мастацкім кіраўніком Сілезскага тэатра ў Катавіцэ. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брадзецкі}} 0fqnt7jdjtz52bb7issnti47etb9u3j 0 763575 5158760 4715811 2026-06-27T06:49:48Z DzBar 156353 афармленне 5158760 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vienna_Convention_on_Road_Signs_and_Signals.svg|міні|263x263пкс|{{Легенда|#ffbe28|Падпісалі}} {{Легенда|#00dc6e|Прыядналіся, але не падпісвалі}}{{Легенда|#006432|Ратыфікавалі}} {{Легенда|#003282|[[Садружнасць Развіцця краін Паўднёвай Афрыкі]] (аналагічная канвенцыя)}} {{Легенда|#ff2a2a|[[Сістэма цэнтральнаамерыканскай інтэграцыі]] (аналагічная канвенцыя)}}]] '''Венская канвенцыя аб дарожных знаках і сігналах''' гэта згода, якая быда прынятая [[8 лістапада]] [[1968]] года з мэтай уніфікацыі [[Дарожны знак|дарожных знакаў]] і сігналаў. На канвенцыі прынялі адзіныя стандарты [[Святлафор|светлавых сігналаў]], [[Дарожная маркіроўка|дарожнай маркіроўкі]], і [[Дарожныя знакі|знакаў]]. Яна была распрацавана падчас [[З’езд|канферэнцыі]] [[ЮНЕСКА]] з 7 кастрычніка па 8 лістапада 1968 году ў [[Вена|Вене]]. Разам з ёй была распрацавана [[Венская канвецыя аб дарожным руху]], якая ўніфікавала [[правілы дарожнага руху]] == Краіны == Станам на 2016 год удзельнікамі канвенцыі з’яўляюцца 68 дзяржаў: * {{AUS}} * {{Сцяг Аўстрыі}} [[Аўстрыя]] * {{ALB}} * {{BHR}} * {{BLR}} * {{BEL}} * {{BGR}} * {{BIH}} * {{Сцяг В’етнама}} [[В’етнам|В’етнам]] * {{GRC}} * {{GEO}} * {{Сцяг Даніі}} [[Данія]] * {{COD}} * {{Сцяг Эстоніі}} [[Эстонія]] * {{IND}} * {{IRQ}} * {{IRN}} * {{ITA}} * {{KAZ}} * {{Сцяг Кыргызстана}} [[Кыргызстан]] * {{CYP}} * {{CIV}} * {{CUB}} * {{KWT}} * {{Сцяг Латвіі}} [[Латвія]] * {{LTU}} * {{Сцяг Ліберыі}} [[Ліберыя]] * {{LUX}} * {{MAR}} * {{MKD}} * {{MNG}} * {{NGA}} * {{NLD}} * {{Сцяг Нарвегіі}} [[Нарвегія]] * {{PAK}} * {{PRY}} * {{MKD}} * {{POL}} * {{PRT}} * {{ROU}} * {{RUS}} * {{SMR}} * {{Сцяг Сенегала}} [[Сенегал]] * {{SRB}} * {{SYC}} * {{SVK}} * {{SVN}} * {{SUR}} * {{SLE}} * {{TJK}} * {{TUN}} * {{TKM}} * {{TUR}} * {{HUN}} * {{UZB}} * {{UKR}} * {{PHL}} * {{Сцяг Фінляндыі}} [[Фінляндыя]] * {{FRA}} * {{HRV}} * {{CZE}} * {{CHL}} * {{Сцяг Чарнагорыі}} [[Чарнагорыя]] * {{CHE}} * {{SWE}} * {{LKA}} == Класіфікацыя == Дарожныя знакі падзяляюцца на 8 катэгорыі<ref>{{ref-en}}[http://www.unece.org/fileadmin/DAM/trans/conventn/Conv_road_traffic_EN.pdf Convention on Road Traffic, of 8 November 1968] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017111133/https://www.unece.org/fileadmin/DAM/trans/conventn/Conv_road_traffic_EN.pdf|date=17 кастрычніка 2020}}, United Nations Economic Commission for Europe</ref>: * '''Раздзел A''' — [[папяраджальныя знакі]]. Маюць [[Трохвугольнік|трохвугольную]] ці [[Ромб|рамбавідную]] форму, белы ці жоўты фон, чорны ці цёмна-сіні малюнак, і чырвоны абрыс. Папераджаюць аб небаспецы. ''Прыклады:''<gallery> Файл:Vienna Convention road sign Aa-1a-V1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign Aa-34-V2-EA.svg Файл:Vienna Convention road sign Aa-1a-V3.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign Aa-34-V4-EA.svg Файл:Vienna Convention road sign Ab-1a-V1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign Ab-34-V2-EA.svg </gallery> * '''Раздзел B''' — [[знакі прыярытэту]]. Маюць розныя формы, выкарыстоўваюць разнастайныя колеры. Рэгулююць парадак праезду на скрыжаваннях і вузкіх месцаў на дарозе. Прыклады:<gallery> Файл:Vienna Convention road sign B1-V1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign B1-V2.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign B2a.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign B2a-EA.svg Файл:Vienna Convention road sign B2b-V1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign B2b-V4.svg Файл:Vienna Convention road sign B3-V1.svg Файл:Vienna Convention road sign B6-LHT.svg </gallery> * '''Раздзел C''' — [[забараняючыя і абмежавальныя знакі]]. Маюць [[круг]]лую форму, белы ці жоўты фон, чорны ці цёмна-сіні малюнак, і чырвоны абрыс. Забараняюць пэўныя дзеянні і рух пэўных транспартных сродкаў. ''Прыклады:''<gallery> Файл:Vienna Convention road sign C1a-V1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign C1a-V2.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign C1b-V1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign C3a-V3-2.svg Файл:Vienna Convention road sign C4a-V3.svg Файл:Vienna Convention road sign C13aa-V4.svg Файл:Vienna Convention road sign C18.svg Файл:Vienna Convention road sign C18-V4.svg </gallery> * '''Раздзел D''' — [[знакі загаду]]. Маюць [[круг]]лую форму, белы, сіні ці жоўты фон, чорны, белы ці цёмна-сіні малюнак, і чырвоны ці белы абрыс. Загадваюць пэўныя дзеянні. ''Прыклады:''<gallery> Файл:Vienna Convention road sign D1b-V1-1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign D1b-V1-4.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign D1a-V6.svg Файл:Vienna Convention road sign D2a-V2.svg </gallery> * '''Раздзел E''' — [[знакі асаблівых загадаў]]. <gallery> Файл:Vienna Convention road sign E3a.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign E3b-V1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign E3b-V2.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign E11a.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign E11b.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign E15.svg </gallery> * '''Раздзел F''' — [[знакі сервісу]], якія абазначаюць аб’екты. Удзельнікі дарожнага руху інфармуюцца аб характары дарогі, размяшчэнні палос руху і інш. Да такіх знакаў адносяцца таксама ўказальнікі напрамку і адлегласці і знакі з назвамі гарадоў і рэк. ''Прыклады:''<gallery> Файл:Vienna Convention road sign F8-V1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign F8-V8.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign E7a-V1.svg Файл:Vienna Convention road sign E8c-V8.svg Файл:Vienna Convention road sign G11a-V3.svg Файл:Vienna Convention road sign E4-V2.svg </gallery> * '''Раздзел G''' — [[Напрамкавыя і інфармацыйныя знакі]]. Маюць прамавугольную форму і выкарыстоўваюцца разнастайныя колеры. Даюць інфармацыю пра месцазнаходжанне кіроўцы і магчымыя пункты назначэння. ''Прыклады:''<gallery> Файл:Vienna Convention road sign G14-V1-1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign G14-V2-4.svg|alt=Зразок знака </gallery> * '''Раздзел H''' — [[Таблічкі да дарожных знакаў|дадатковыя таблічкі]]. Маюць [[Прамавугольнік|прамавугольную]] форму, белы ці жоўты фон, чорны ці цёмна-сіні надпіс, і тонкі чорны абрыс. З’яўляюцца дадатковымі да катэгорый вышэйпералічаных знакаў. Асобна не выкарыстоўваюцца. Удакладняюць дзеянні асноўных знакаў па часе, ці паказваюць адлегласці да дзеяння знака ці яго трываласць. ''Прыклады:''<gallery> Файл:Vienna Convention road sign H1-V1-1.svg|alt= Файл:Vienna Convention road sign H2-V2-4.svg Файл:Vienna Convention road sign H4b-V1-1.svg Файл:Vienna Convention road sign H3a-V2-4.svg </gallery> == Гл. таксама == * [[Правілы дарожнага руху]] * [[Правілы дарожнага руху Беларусі]] * [[Дарожныя знакі Беларусі]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Дарожны рух]] [[Катэгорыя:Міжнародныя канвенцыі]] [[Катэгорыя:Дарожныя знакі]] noob94k33hea266qe163i616ncumby6 5158761 5158760 2026-06-27T06:56:36Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Транспарт у 1960-я]]; +[[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы 1968 года]]; +[[Катэгорыя:1968 год у Аўстрыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158761 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vienna_Convention_on_Road_Signs_and_Signals.svg|міні|263x263пкс|{{Легенда|#ffbe28|Падпісалі}} {{Легенда|#00dc6e|Прыядналіся, але не падпісвалі}}{{Легенда|#006432|Ратыфікавалі}} {{Легенда|#003282|[[Садружнасць Развіцця краін Паўднёвай Афрыкі]] (аналагічная канвенцыя)}} {{Легенда|#ff2a2a|[[Сістэма цэнтральнаамерыканскай інтэграцыі]] (аналагічная канвенцыя)}}]] '''Венская канвенцыя аб дарожных знаках і сігналах''' гэта згода, якая быда прынятая [[8 лістапада]] [[1968]] года з мэтай уніфікацыі [[Дарожны знак|дарожных знакаў]] і сігналаў. На канвенцыі прынялі адзіныя стандарты [[Святлафор|светлавых сігналаў]], [[Дарожная маркіроўка|дарожнай маркіроўкі]], і [[Дарожныя знакі|знакаў]]. Яна была распрацавана падчас [[З’езд|канферэнцыі]] [[ЮНЕСКА]] з 7 кастрычніка па 8 лістапада 1968 году ў [[Вена|Вене]]. Разам з ёй была распрацавана [[Венская канвецыя аб дарожным руху]], якая ўніфікавала [[правілы дарожнага руху]] == Краіны == Станам на 2016 год удзельнікамі канвенцыі з’яўляюцца 68 дзяржаў: * {{AUS}} * {{Сцяг Аўстрыі}} [[Аўстрыя]] * {{ALB}} * {{BHR}} * {{BLR}} * {{BEL}} * {{BGR}} * {{BIH}} * {{Сцяг В’етнама}} [[В’етнам|В’етнам]] * {{GRC}} * {{GEO}} * {{Сцяг Даніі}} [[Данія]] * {{COD}} * {{Сцяг Эстоніі}} [[Эстонія]] * {{IND}} * {{IRQ}} * {{IRN}} * {{ITA}} * {{KAZ}} * {{Сцяг Кыргызстана}} [[Кыргызстан]] * {{CYP}} * {{CIV}} * {{CUB}} * {{KWT}} * {{Сцяг Латвіі}} [[Латвія]] * {{LTU}} * {{Сцяг Ліберыі}} [[Ліберыя]] * {{LUX}} * {{MAR}} * {{MKD}} * {{MNG}} * {{NGA}} * {{NLD}} * {{Сцяг Нарвегіі}} [[Нарвегія]] * {{PAK}} * {{PRY}} * {{MKD}} * {{POL}} * {{PRT}} * {{ROU}} * {{RUS}} * {{SMR}} * {{Сцяг Сенегала}} [[Сенегал]] * {{SRB}} * {{SYC}} * {{SVK}} * {{SVN}} * {{SUR}} * {{SLE}} * {{TJK}} * {{TUN}} * {{TKM}} * {{TUR}} * {{HUN}} * {{UZB}} * {{UKR}} * {{PHL}} * {{Сцяг Фінляндыі}} [[Фінляндыя]] * {{FRA}} * {{HRV}} * {{CZE}} * {{CHL}} * {{Сцяг Чарнагорыі}} [[Чарнагорыя]] * {{CHE}} * {{SWE}} * {{LKA}} == Класіфікацыя == Дарожныя знакі падзяляюцца на 8 катэгорыі<ref>{{ref-en}}[http://www.unece.org/fileadmin/DAM/trans/conventn/Conv_road_traffic_EN.pdf Convention on Road Traffic, of 8 November 1968] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017111133/https://www.unece.org/fileadmin/DAM/trans/conventn/Conv_road_traffic_EN.pdf|date=17 кастрычніка 2020}}, United Nations Economic Commission for Europe</ref>: * '''Раздзел A''' — [[папяраджальныя знакі]]. Маюць [[Трохвугольнік|трохвугольную]] ці [[Ромб|рамбавідную]] форму, белы ці жоўты фон, чорны ці цёмна-сіні малюнак, і чырвоны абрыс. Папераджаюць аб небаспецы. ''Прыклады:''<gallery> Файл:Vienna Convention road sign Aa-1a-V1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign Aa-34-V2-EA.svg Файл:Vienna Convention road sign Aa-1a-V3.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign Aa-34-V4-EA.svg Файл:Vienna Convention road sign Ab-1a-V1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign Ab-34-V2-EA.svg </gallery> * '''Раздзел B''' — [[знакі прыярытэту]]. Маюць розныя формы, выкарыстоўваюць разнастайныя колеры. Рэгулююць парадак праезду на скрыжаваннях і вузкіх месцаў на дарозе. Прыклады:<gallery> Файл:Vienna Convention road sign B1-V1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign B1-V2.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign B2a.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign B2a-EA.svg Файл:Vienna Convention road sign B2b-V1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign B2b-V4.svg Файл:Vienna Convention road sign B3-V1.svg Файл:Vienna Convention road sign B6-LHT.svg </gallery> * '''Раздзел C''' — [[забараняючыя і абмежавальныя знакі]]. Маюць [[круг]]лую форму, белы ці жоўты фон, чорны ці цёмна-сіні малюнак, і чырвоны абрыс. Забараняюць пэўныя дзеянні і рух пэўных транспартных сродкаў. ''Прыклады:''<gallery> Файл:Vienna Convention road sign C1a-V1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign C1a-V2.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign C1b-V1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign C3a-V3-2.svg Файл:Vienna Convention road sign C4a-V3.svg Файл:Vienna Convention road sign C13aa-V4.svg Файл:Vienna Convention road sign C18.svg Файл:Vienna Convention road sign C18-V4.svg </gallery> * '''Раздзел D''' — [[знакі загаду]]. Маюць [[круг]]лую форму, белы, сіні ці жоўты фон, чорны, белы ці цёмна-сіні малюнак, і чырвоны ці белы абрыс. Загадваюць пэўныя дзеянні. ''Прыклады:''<gallery> Файл:Vienna Convention road sign D1b-V1-1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign D1b-V1-4.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign D1a-V6.svg Файл:Vienna Convention road sign D2a-V2.svg </gallery> * '''Раздзел E''' — [[знакі асаблівых загадаў]]. <gallery> Файл:Vienna Convention road sign E3a.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign E3b-V1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign E3b-V2.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign E11a.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign E11b.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign E15.svg </gallery> * '''Раздзел F''' — [[знакі сервісу]], якія абазначаюць аб’екты. Удзельнікі дарожнага руху інфармуюцца аб характары дарогі, размяшчэнні палос руху і інш. Да такіх знакаў адносяцца таксама ўказальнікі напрамку і адлегласці і знакі з назвамі гарадоў і рэк. ''Прыклады:''<gallery> Файл:Vienna Convention road sign F8-V1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign F8-V8.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign E7a-V1.svg Файл:Vienna Convention road sign E8c-V8.svg Файл:Vienna Convention road sign G11a-V3.svg Файл:Vienna Convention road sign E4-V2.svg </gallery> * '''Раздзел G''' — [[Напрамкавыя і інфармацыйныя знакі]]. Маюць прамавугольную форму і выкарыстоўваюцца разнастайныя колеры. Даюць інфармацыю пра месцазнаходжанне кіроўцы і магчымыя пункты назначэння. ''Прыклады:''<gallery> Файл:Vienna Convention road sign G14-V1-1.svg|alt=Зразок знака Файл:Vienna Convention road sign G14-V2-4.svg|alt=Зразок знака </gallery> * '''Раздзел H''' — [[Таблічкі да дарожных знакаў|дадатковыя таблічкі]]. Маюць [[Прамавугольнік|прамавугольную]] форму, белы ці жоўты фон, чорны ці цёмна-сіні надпіс, і тонкі чорны абрыс. З’яўляюцца дадатковымі да катэгорый вышэйпералічаных знакаў. Асобна не выкарыстоўваюцца. Удакладняюць дзеянні асноўных знакаў па часе, ці паказваюць адлегласці да дзеяння знака ці яго трываласць. ''Прыклады:''<gallery> Файл:Vienna Convention road sign H1-V1-1.svg|alt= Файл:Vienna Convention road sign H2-V2-4.svg Файл:Vienna Convention road sign H4b-V1-1.svg Файл:Vienna Convention road sign H3a-V2-4.svg </gallery> == Гл. таксама == * [[Правілы дарожнага руху]] * [[Правілы дарожнага руху Беларусі]] * [[Дарожныя знакі Беларусі]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Дарожны рух]] [[Катэгорыя:Міжнародныя канвенцыі]] [[Катэгорыя:Дарожныя знакі]] [[Катэгорыя:Транспарт у 1960-я]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы 1968 года]] [[Катэгорыя:1968 год у Аўстрыі]] 6trd2vtpyo3rpelwty31ztcil0vr4p8 0 767146 5158608 5019849 2026-06-26T12:33:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158608 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі}} '''Гомельшпалеры'''<ref>[https://euroradio.fm/gomelshpalery-my-ne-zvalnyaem-perarazmyarkouvaem-shtat-kab-usim-bylo-pa-500 “Гомельшпалеры”: Мы не звальняем, а пераразмяркоўваем штат, каб усім было па 500] // Еўрадыё, 21 сакавіка 2017</ref> — адно з найбуйнейшых прадпрыемстваў-вытворцаў [[шпалеры]] сярод краін [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]. Заснавана ў [[1927]] годзе. [[1 кастрычніка]] [[2009]] адбылося аб’яднанне з ААТ «Беларускія шпалеры»<ref>{{Cite web|url=http://www.gomeloboi.com/?lang=rus&menu=news&page=2|title=Новости компании|archive-url=https://web.archive.org/web/20131018003056/http://gomeloboi.com/?lang=rus&menu=news&page=2|archive-date=2013-10-18|access-date=2011-04-21}}</ref>. З верасня [[2013]] называецца ўнітарным вытворчым прадпрыемствам «Гомельшпалеры». У 2023 годзе выпускаемая прадукцыя экспартавалася ў 10 краін. Асноўнымі імпарцёрамі прадукцыі сталі [[Расія]], [[Казахстан]], [[Узбекістан]], [[Таджыкістан]], [[Кыргызстан]], [[Малдова]], [[Арменія]], [[Азербайджан]], [[Грузія]], [[Балгарыя]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gomeloboi.by/prodazhi/optovya-set/|title=Оптовая сеть {{!}} Филиала "Гомельобои" ОАО "УКХ "Белорусские обои"|website=gomeloboi.by|access-date=2024-04-17|archive-date=17 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417232509/https://gomeloboi.by/prodazhi/optovya-set/|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == Завод заснаваны ў 1927 годзе. Першапачаткова ён павінен быў стаць каніфольным заводам; будаўніцтва вялося на дзяржаўныя сродкі. У 1929 годзе каніфольны завод аб’ядналі з мыльнай арцеллю; атрыманае прадпрыемства назвалі Навабеліцкім каніфольна-мыльным заводам<ref name="автоссылка1"/>. У 1941 годзе прадпрыемства лічылася найбуйнейшым у [[СССР]] заводам па вырабе драўняна-кудзелістых пліт. У 1944 годзе пачалося аднаўленне завода, разбуранага вайной<ref name="автоссылка1"/>. У 1976 годзе былі выпушчаныя першыя шпалеры, вырабленыя метадам высокага друку. У 1982 годзе якасць прадукцыі павысілася, а ў 2002 годзе завод выпусціў першую партыю шпалер на вінілавай аснове. У 2011 годзе было створана ўнітарнае прадпрыемства «Гомельшпалеры»<ref name="автоссылка1">{{Cite web|lang=ru|url=https://gomeloboi.by/o-kompanii/istoriya/|title=История {{!}} ОАО "ЦБК-Консалт"|website=gomeloboi.by|access-date=2024-04-17|archive-date=17 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417232509/https://gomeloboi.by/o-kompanii/istoriya/|url-status=dead}}</ref>. У 2013 годзе на прадпрыемстве ўсталявалі абсталяванне кампаніі «Stork». Сталі выпускацца шпалеры на флізелінавай і папяровай аснове. У 2023 годзе ААТ «ЦБК-Кансалт» было рэарганізавана і перайменавана ў філіял «Гомельшпалеры» ААТ «Кіруючая кампанія холдынгу "Беларускія шпалеры"»<ref name="автоссылка1"/>. == Сучаснасць == У 2023 годзе прадпрыемства выпускала практычна ўвесь спектр відаў шпалер: * гафрыраваныя; * вільгацятрывалыя; * дуплекс; * пенашпалеры (з ужываннем акрылавай пены); * насценныя пакрыцці; * вінілавыя. На прадпрыемстве ўстаноўлены і асвоены сучасныя тэхналагічныя лініі вытворчасці вядучых сусветных брэндаў: * Fischer & Krecke ([[Германія]]); * Stork ([[Нідэрланды]]); * Saueressig (Германія); * Plamag (Германія); * Frastan ([[Вялікабрытанія]]); * Herbert Olbrich (Германія); * Емегѕоп&renwick (Вялікабрытанія). Таксама на прадпрыемстве дзейнічае станцыя змешвання фарбаў фірмы Fluid management, абсталяваная праграмным забеспячэннем нямецкай фірмы Gretag Macbeth, што дазваляе ствараць арыгінальныя каларыстычныя рашэнні, скарачаць час падрыхтоўкі фарбаў, а таксама забяспечваць дакладны паўтор каларыстык, стабільнасць і аптымальны расход друкаваных фарбаў. == Крыніцы == {{Reflist}} == Публікацыі == * {{Cite web|url=https://www.naviny.media/rubrics/economic/2008/03/02/ic_news_113_286777/|title=«Гомельобои» выпустили партию экологически чистой продукции|author=|date=|publisher=// naviny.by|access-date=2012-03-30|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://charter97.org/rus/news/2003/01/10/nalog|title=Налоги подкосили «Гомельобои»|author=|date=|publisher=// charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20090604031905/http://www.charter97.org/rus/news/2003/01/10/nalog|archive-date=2009-06-04|access-date=2012-03-30}} == Спасылкі == * [http://gomeloboi.com Афіцыйны сайт ААТ «Гомельшпалеры»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191116144626/http://www.gomeloboi.com/ |date=16 лістапада 2019 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Навабеліцкі раён]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Гомеля]] 085pa1w4u8vznh0jbxfqwgwmixzo4zh 0 786395 5158813 4995282 2026-06-27T11:53:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158813 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Дарагабужскае староства | Краіна = [[Вялікае Княства Літоўскае]] | Уваходзіць у = [[Смаленскае ваяводства]] | Параметр1 = [[1610]]—[[1654]] | Назва параметру1 = Час існавання }} '''Дарагабужскае староства''' (1610—1654) — дзяржаўнае ўладанне ў складзе [[Смаленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Смаленскага павету]] [[Смаленскае ваяводства|Смаленскага ваяводства]] ў часы знаходжання гэтых земляў пад уладай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Пасля захопу Дарагабужа войскамі Рэчы Паспалітай у 1610 годзе і пацверджаньня яго прыналежнасці да Вялікага Княства Літоўскага паводле [[Дэулінскае перамір’е|Дэўлінскага перамір’я]] 1618 году, места стала цэнтрам '''Дарагабужскага староства'''. У адміністрацыйным падзеле яно ўваходзіла ў склад Смаленскага павету Смаленскага ваяводства<ref>{{Cite web|url=https://www.heraldik.ru/books/statyi/smolensk_voevod.htm|title=СОЮЗ ГЕРАЛЬДИСТОВ РОССИИ|website=www.heraldik.ru|access-date=2025-04-14}}</ref>. На працягу 1613—1617 гадоў Дарагабуж знаходзіўся пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] і быў цэнтрам асобнага ваяводства. Аднак ужо ў 1617 годзе ён зноў перайшоў пад уладу Рэчы Паспалітай. У 1632—1634 гадах падчас [[Смаленская вайна|Смаленскай вайны]] места часова зноў было занята войскамі Маскоўскай дзяржавы, але пасля падпісання [[Палянаўскі мір|Палянаўскага міру]] вярнулася да Рэчы Паспалітай<ref>{{Cite web|url=http://whp057.narod.ru/smole-dor.htm|title=ДОРОГОБУЖСКИЙ РАЙОН|website=web.archive.org|date=2007-12-26|access-date=2025-04-14|archive-date=26 снежня 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071226081130/http://whp057.narod.ru/smole-dor.htm|url-status=dead}}</ref>. Канчаткова статус староства замацаваўся ў 1617 годзе і заставаўся нязменным да 1654 года<ref>{{Cite web|url=https://runivers.ru/conflicts/conflict/c2/russko_polskaya_voyna_1654_1667_gg/|title=Военные конфликты, кампании и боевые действия русских войск 860–1914 гг.|website=runivers.ru|access-date=2025-04-14|archive-date=14 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250414103932/https://runivers.ru/conflicts/conflict/c2/russko_polskaya_voyna_1654_1667_gg/|url-status=dead}}</ref>, калі места было занята расійскімі войскамі падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]]. == Магдэбургскае права і гарадское жыццё == 28 траўня 1625 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] надаў Дарагабужу [[Магдэбургскае права| '''магдэбургскае права''']]<ref>{{Cite web|url=https://www.art-movement.ru/infografika/dorogobuzh-malyj-istoricheskij-gorod-smolenskoj-oblasti.html#:~:text=28%20%D0%BC%D0%B0%D1%8F%201625%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83%20%D0%94%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B1%D1%83%D0%B6,%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%D1%8E%20%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B8%20%D0%94%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B1%D1%83%D0%B6%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E%20%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8E.|title=Дорогобуж, малый исторический город Смоленской области {{!}} Инфографика|website=www.art-movement.ru|access-date=2025-04-14}}</ref>. Паводле прывілею, места атрымала герб: «у блакітным полі вобраз Панны Марыі». Магдэбургскае права спрыяла развіццю самакіравання: на чале места стаяў [[войт]] (намеснік караля), а гарадская рада ([[магістрат]]) выбіралася жыхарамі. Да [[1650]] году ў Дарагабужы налічвалася 184 двары, дзейнічалі гасціны двор і тры млыны. Самакіраванне і эканамічныя льготы спрыялі росту населенага пункта як цэнтру гандлю і рамёстваў. Пасля страты магдэбургскага права ў 1634 годзе частка гэтых магчымасцяў была абмежаваная. == Рэлігія і адукацыя == У першай палове [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] на тэрыторыі староства актыўна дзейнічалі [[Каталіцтва|каталіцкія]] ордэны, у тым ліку [[езуіты]]. Яны займаліся асветай, адкрываючы школы і бурсы, і спрыялі пашырэнню польскай культуры і мовы сярод гарадскога насельніцтва. У самім Дарагабужы [[Болдзінаў праваслаўны манастыр]] быў ператвораны ў езуіцкі кляштар<ref>{{Cite web|url=http://admin.smolensk.ru/history/raion/book/-I-.htm|title=- И -|website=web.archive.org|date=2007-05-26|access-date=2025-04-14|archive-date=26 мая 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070526204159/http://admin.smolensk.ru/history/raion/book/-I-.htm|url-status=dead}}</ref>. Актыўна супрацьстаяў распаўсюджванню каталіцтва [[Крыжаўзвіжанскі Бізюкоў манастыр]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://drevo-info.ru/articles/17895.html|title=ДОРОГОБУЖСКИЙ КРЕСТОВОЗДВИЖЕНСКИЙ МОНАСТЫРЬ - Древо|website=drevo-info.ru|access-date=2025-04-14}}</ref>. == Ліквідацыя == У чэрвені 1654 году места было занята войскамі Маскоўскай дзяржавы. Дарагабужскае староства было скасаванае, і землі ўвайшлі ў склад Расіі, дзе захавалі статус асобнага ўезду да 1927 году. == Зноскі == {{reflist}} [[Катэгорыя:Староствы Вялікага Княства Літоўскага]] 0in4deya7bolqffupbh5njw0hrhimgh 0 790745 5158792 5149998 2026-06-27T09:17:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158792 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Даліна ракі Асцёр | Выява = Zakaznik Dalina raki Ascior map.jpg | Подпіс = Схема заказніка «Даліна ракі Асцёр» | Катэгорыя МСАП = | lat_deg=53|lat_min=45 | lon_deg=32|lon_min=4 | Размяшчэнне = [[Клімавіцкі раён]], [[Магілёўская вобласць]] | Краіна = Беларусь | Найбліжэйшы горад = [[Клімавічы]] | Плошча = 3011,34 га | Дата заснавання = [[27 снежня]] [[2016]] | Кіруючая арганізацыя = Клімавіцкая раённая інспекцыя прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя | Сайт = https://klimovichi.gov.by/nadzornaya-deyatelnost/klimovichskaya-rajonnaya-inspektsiya-prirodnykh-resursov-i-okhrany-okruzhayushchej-sredy/item/9006-vodno-bolotnyj-zakaznik-mestnogo-znacheniya-dolina-reki-oster | На карце 1 = Беларусь Магілёўская вобласць }} '''Водна-балотны заказнік мясцовага значэння «Даліна ракі Асцёр»''' — заказнік у [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. == Агульныя звесткі == Заказнік быў створаны рашэннем Клімавіцкага раённага выканаўчага камітэта ад 27 снежня 2016 года № 28-27 з мэтай захавання ў натуральным стане каштоўнага прыроднага комплексу ў даліне ракі [[Асцёр (прыток Сажа)|Асцёр]]<ref name="rashenne">{{Cite web |url=https://klimovichi.gov.by/downloads/oster3.pdf |title=Рашэнне Клімавіцкага раённага выканаўчага камітэта ад 27 снежня 2016 г. № 28-27 |access-date=8 жніўня 2025 |archive-date=10 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810020540/https://klimovichi.gov.by/downloads/oster3.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="pashpart">{{Cite web |url=https://klimovichi.gov.by/downloads/oster2.pdf |title=Пашпарт заказніка «Даліна ракі Асцёр» |access-date=8 жніўня 2025 |archive-date=10 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810020540/https://klimovichi.gov.by/downloads/oster2.pdf |url-status=dead }}</ref>. Тэрыторыя заказніка працягнулася па даліне ракі ад мяжы з [[Расія|Расійскай Федэрацыяй]] на ўсходзе да мяжы з [[Крычаўскі раён|Крычаўскім раёнам]] на захадзе. == Флора і фаўна == На тэрыторыі заказніка сустракаюцца віды жывёл і раслін, занесеныя ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь]]<ref name="minpriroda">[https://www.minpriroda.gov.by/ru/svg_map-ru/getElement/1316 Заказник «Долина реки Остер»]{{Недаступная спасылка}} // Карта особо охраняемых природных территорий Беларуси</ref>. === Рэдкія віды === * [[Барсук]] * [[Кальвацыя гіганцкая]] * [[Малая вып]] * [[Беласпінны дзяцел]] * [[Драч (птушка)|Драч]] * [[Звычайны зімародак]] * [[Чорны каршун]] == Рэжым аховы і выкарыстання == На тэрыторыі заказніка забараняюцца<ref name="rashenne"/>: * правядзенне меліярацыйных работ; * скідванне неачышчаных сцёкавых вод; * спальванне сухой расліннасці; * рух механічных транспартных сродкаў па-за дарогамі; * размяшчэнне адходаў; * стаянкі турыстаў у неўстаноўленых месцах. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://klimovichi.gov.by/nadzornaya-deyatelnost/klimovichskaya-rajonnaya-inspektsiya-prirodnykh-resursov-i-okhrany-okruzhayushchej-sredy/item/9006-vodno-bolotnyj-zakaznik-mestnogo-znacheniya-dolina-reki-oster|title=Водно-болотный заказник местного значения «Долина реки Остер»|publisher=Климовичский районный исполнительный комитет|lang=ru|url-status=dead}} * [https://www.minpriroda.gov.by/ru/svg_map-ru/getElement/1316 Заказник «Долина реки Остер»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251101214151/https://www.minpriroda.gov.by/ru/svg_map-ru/getElement/1316 |date=1 лістапада 2025 }} // Карта особо охраняемых природных территорий Беларуси === Афіцыйныя дакументы === * [https://klimovichi.gov.by/downloads/oster3.pdf Рашэнне аб стварэнні заказніка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250810020540/https://klimovichi.gov.by/downloads/oster3.pdf |date=10 жніўня 2025 }} * [https://klimovichi.gov.by/downloads/oster2.pdf Пашпарт заказніка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250810020540/https://klimovichi.gov.by/downloads/oster2.pdf |date=10 жніўня 2025 }} * [https://klimovichi.gov.by/downloads/oster1.pdf Апісанне межаў заказніка]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Заказнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Клімавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2016 годзе]] ix2o6gdxzs0jk7b74re57t1vzi4n6kv 0 796329 5158710 5068134 2026-06-27T00:14:46Z IshaBarnes 124956 спасылка 5158710 wikitext text/x-wiki {{НП-Францыя|статус=Город|герб=Blason Fécamp.svg|lat_deg=49|lat_min=45|lat_sec=30|lon_deg=0|lon_min=22|lon_sec=48|CoordAddon=type:city(1800000)_region:FR|CoordScale=|кантон=Фекан (кантон){{!}} Фекан|глава=David Roussel 2022-2026|DST=есть|сайт=http://www.ville-fecamp.fr/}}'''Фекан'''<ref>{{атлас мира|2010|56}}</ref> ({{Lang-fr|Fécamp}}) — горад на поўначы [[Францыя|Францыі]], рэгіён [[Нармандыя (рэгіён)|Нармандыя]], дэпартамент [[Прыморская Сена]], акруга Гаўр, цэнтр аднайменнага кантона. Размешчаны за 43 км на паўночны ўсход ад [[Гаўр|Гаўра]], за 62 км на захад ад [[Дзьеп|Дзьепа]], за 25 км ад аўтамагістралі А 29. Гандлёвы і рыбалавецкі порт на беразе [[Ла-Манш|Ла-Манша]]. У цэнтры горада знаходзіцца чыгуначная станцыя Фекан, канчатковая 20-кіламетровай лініі, якая адыходзіць ад станцыі Брэотэ-Безвіль лініі Парыж-Гаўр. Насельніцтва ([[2018]]) — 18 251 чалавек. == Дэмаграфія == '''Дынаміка колькасці насельніцтва, чал.'''<timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.8) id:darkgrey value:gray(0.6) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.8,0.75,0.6) ImageSize = width:450 height:300 PlotArea = left:50 bottom:30 top:20 right:10 DateFormat = x.y Period = from:0 till:25000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1793 text:1793 bar:1831 text:1831 bar:1851 text:1851 bar:1876 text:1876 bar:1901 text:1901 bar:1926 text:1926 bar:1954 text:1954 bar:1975 text:1975 bar:1990 text:1990 bar:1999 text:1999 bar:2008 text:2008 bar:2018 text:2018 bar:2022 text:2022 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1793 from:0 till:6570 bar:1831 from:0 till:9123 bar:1851 from:0 till:11401 bar:1876 from:0 till:12684 bar:1901 from:0 till:15381 bar:1926 from:0 till:17184 bar:1954 from:0 till:18201 bar:1975 from:0 till:21910 bar:1990 from:0 till:20808 bar:1999 from:0 till:21027 bar:2008 from:0 till:19434 bar:2018 from:0 till:18251 bar:2022 from:0 till:17961 </timeline>{{-}} == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Бельгіі}} [[Мускрон]], [[Бельгія]] * {{Сцяг Венгрыі}} [[Путнак|Путнок]], [[Венгрыя]] * {{Сцяг Германіі}} [[Райнфельден (Баден)|Райнфельдэн]], [[Германія]] * {{Сцяг Уэльса}} [[Вейл-оф-Гламарган|Вейл-оф-Гламорган]], [[Уэльс]] == Знакамітыя ўраджэнцы == * [[Жан Ларэн]] (1855—1906), паэт і раманіст [[Сімвалізм|сімвалісцкай]] школы * Дэвід Бель (1973), каскадзёр і акцёр, заснавальнік [[паркур]]а, лідэр сусветнага паркур-руху == Галерэя == <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> Файл:Fecamp_Abbey_Chevet10.jpg|alt=Аббатство Фекан| Абацтва Фекан Файл:Benedictine2.JPG|alt=Дворец Бенедиктина| Палац Бенедыктына Файл:0_Fécamp_-_Quai_et_Bd_Bérigny_-_Église_St-Etienne_(1).JPG|alt=Суда в гавани Фекана| Суда ў гавані Фекана Файл:MuséeFécamp01b.JPG|alt=Музей рыболовства| Музей рыбалоўства Файл:A_Fécamp_-_Église_St-Etienne.jpg|alt=Церковь Святого Стефана| Царква Святога Стэфана. Файл:CapFagnet04.jpg|alt=Часовня Нотр-Дам дю Салю| Капліца Нотр-Дам дзю Салю. </gallery> == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-76259 Нацыянальны інстытут статыстыкі] * [https://www.interieur.gouv.fr/Elections/Les-resultats/Municipales/elecresult__municipales-2020/(path)/municipales-2020/076/076259.html Вынікі муніцыпальных выбараў 2020 года] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Нармандыі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы са складаным уваходам у Модуль:URL]] sn4fnwsbrg03d00v8qevbhylk88wzpk 5158712 5158710 2026-06-27T00:16:14Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5158712 wikitext text/x-wiki {{НП-Францыя|статус=Город|герб=Blason Fécamp.svg|lat_deg=49|lat_min=45|lat_sec=30|lon_deg=0|lon_min=22|lon_sec=48|CoordAddon=type:city(1800000)_region:FR|CoordScale=|кантон=Фекан (кантон){{!}} Фекан|глава=David Roussel 2022-2026|DST=есть|сайт=http://www.ville-fecamp.fr/}}'''Фекан'''<ref>{{атлас мира|2010|56}}</ref> ({{Lang-fr|Fécamp}}) — горад на поўначы [[Францыя|Францыі]], рэгіён [[Нармандыя (рэгіён)|Нармандыя]], дэпартамент [[Прыморская Сена]], акруга Гаўр, цэнтр аднайменнага кантона. Размешчаны за 43 км на паўночны ўсход ад [[Гаўр|Гаўра]], за 62 км на захад ад [[Дзьеп|Дзьепа]], за 25 км ад аўтамагістралі А 29. Гандлёвы і рыбалавецкі порт на беразе [[Ла-Манш|Ла-Манша]]. У цэнтры горада знаходзіцца чыгуначная станцыя Фекан, канчатковая 20-кіламетровай лініі, якая адыходзіць ад станцыі Брэотэ-Безвіль лініі Парыж-Гаўр. Насельніцтва ([[2018]]) — 18 251 чалавек. == Дэмаграфія == '''Дынаміка колькасці насельніцтва, чал.'''<timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.8) id:darkgrey value:gray(0.6) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.8,0.75,0.6) ImageSize = width:450 height:300 PlotArea = left:50 bottom:30 top:20 right:10 DateFormat = x.y Period = from:0 till:25000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1793 text:1793 bar:1831 text:1831 bar:1851 text:1851 bar:1876 text:1876 bar:1901 text:1901 bar:1926 text:1926 bar:1954 text:1954 bar:1975 text:1975 bar:1990 text:1990 bar:1999 text:1999 bar:2008 text:2008 bar:2018 text:2018 bar:2022 text:2022 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1793 from:0 till:6570 bar:1831 from:0 till:9123 bar:1851 from:0 till:11401 bar:1876 from:0 till:12684 bar:1901 from:0 till:15381 bar:1926 from:0 till:17184 bar:1954 from:0 till:18201 bar:1975 from:0 till:21910 bar:1990 from:0 till:20808 bar:1999 from:0 till:21027 bar:2008 from:0 till:19434 bar:2018 from:0 till:18251 bar:2022 from:0 till:17961 </timeline>{{-}} == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Бельгіі}} [[Мускрон]], [[Бельгія]] * {{Сцяг Венгрыі}} [[Путнак|Путнок]], [[Венгрыя]] * {{Сцяг Германіі}} [[Райнфельден (Баден)|Райнфельдэн]], [[Германія]] * {{Сцяг Уэльса}} [[Вейл-оф-Гламарган|Вейл-оф-Гламорган]], [[Уэльс]] == Знакамітыя ўраджэнцы == * [[Жан Ларэн]] (1855—1906), паэт і раманіст [[Сімвалізм|сімвалісцкай]] школы * Дэвід Бэль (1973), каскадзёр і акцёр, заснавальнік [[паркур]]а, лідэр сусветнага паркур-руху == Галерэя == <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> Файл:Fecamp_Abbey_Chevet10.jpg|alt=Аббатство Фекан| Абацтва Фекан Файл:Benedictine2.JPG|alt=Дворец Бенедиктина| Палац Бенедыктына Файл:0_Fécamp_-_Quai_et_Bd_Bérigny_-_Église_St-Etienne_(1).JPG|alt=Суда в гавани Фекана| Суда ў гавані Фекана Файл:MuséeFécamp01b.JPG|alt=Музей рыболовства| Музей рыбалоўства Файл:A_Fécamp_-_Église_St-Etienne.jpg|alt=Церковь Святого Стефана| Царква Святога Стэфана. Файл:CapFagnet04.jpg|alt=Часовня Нотр-Дам дю Салю| Капліца Нотр-Дам дзю Салю. </gallery> == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-76259 Нацыянальны інстытут статыстыкі] * [https://www.interieur.gouv.fr/Elections/Les-resultats/Municipales/elecresult__municipales-2020/(path)/municipales-2020/076/076259.html Вынікі муніцыпальных выбараў 2020 года] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Нармандыі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы са складаным уваходам у Модуль:URL]] ocof7wkkipebdnyz38pg1gbz01a72p1 5158764 5158712 2026-06-27T07:09:57Z DzBar 156353 5158764 wikitext text/x-wiki {{НП-Францыя|статус=Город|герб=Blason Fécamp.svg|lat_deg=49|lat_min=45|lat_sec=30|lon_deg=0|lon_min=22|lon_sec=48|CoordAddon=type:city(1800000)_region:FR|CoordScale=|кантон=Фекан (кантон){{!}} Фекан|глава=David Roussel 2022-2026|DST=есть|сайт=http://www.ville-fecamp.fr/}}'''Фекан''' ({{Lang-fr|Fécamp}}) — горад на поўначы [[Францыя|Францыі]], рэгіён [[Нармандыя (рэгіён)|Нармандыя]], дэпартамент [[Прыморская Сена]], акруга Гаўр, цэнтр аднайменнага кантона. Размешчаны за 43 км на паўночны ўсход ад [[Гаўр|Гаўра]], за 62 км на захад ад [[Дзьеп|Дзьепа]], за 25 км ад аўтамагістралі А 29. Гандлёвы і рыбалавецкі порт на беразе [[Ла-Манш|Ла-Манша]]. У цэнтры горада знаходзіцца чыгуначная станцыя Фекан, канчатковая 20-кіламетровай лініі, якая адыходзіць ад станцыі Брэотэ-Безвіль лініі Парыж-Гаўр. Насельніцтва ([[2018]]) — 18 251 чалавек. == Дэмаграфія == '''Дынаміка колькасці насельніцтва, чал.'''<timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.8) id:darkgrey value:gray(0.6) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.8,0.75,0.6) ImageSize = width:450 height:300 PlotArea = left:50 bottom:30 top:20 right:10 DateFormat = x.y Period = from:0 till:25000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1793 text:1793 bar:1831 text:1831 bar:1851 text:1851 bar:1876 text:1876 bar:1901 text:1901 bar:1926 text:1926 bar:1954 text:1954 bar:1975 text:1975 bar:1990 text:1990 bar:1999 text:1999 bar:2008 text:2008 bar:2018 text:2018 bar:2022 text:2022 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1793 from:0 till:6570 bar:1831 from:0 till:9123 bar:1851 from:0 till:11401 bar:1876 from:0 till:12684 bar:1901 from:0 till:15381 bar:1926 from:0 till:17184 bar:1954 from:0 till:18201 bar:1975 from:0 till:21910 bar:1990 from:0 till:20808 bar:1999 from:0 till:21027 bar:2008 from:0 till:19434 bar:2018 from:0 till:18251 bar:2022 from:0 till:17961 </timeline>{{-}} == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Бельгіі}} [[Мускрон]], [[Бельгія]] * {{Сцяг Венгрыі}} [[Путнак|Путнок]], [[Венгрыя]] * {{Сцяг Германіі}} [[Райнфельден (Баден)|Райнфельдэн]], [[Германія]] * {{Сцяг Уэльса}} [[Вейл-оф-Гламарган|Вейл-оф-Гламорган]], [[Уэльс]] == Знакамітыя ўраджэнцы == * [[Жан Ларэн]] (1855—1906), паэт і раманіст [[Сімвалізм|сімвалісцкай]] школы * Дэвід Бэль (1973), каскадзёр і акцёр, заснавальнік [[паркур]]а, лідэр сусветнага паркур-руху == Галерэя == <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> Файл:Fecamp_Abbey_Chevet10.jpg|alt=Аббатство Фекан| Абацтва Фекан Файл:Benedictine2.JPG|alt=Дворец Бенедиктина| Палац Бенедыктына Файл:0_Fécamp_-_Quai_et_Bd_Bérigny_-_Église_St-Etienne_(1).JPG|alt=Суда в гавани Фекана| Суда ў гавані Фекана Файл:MuséeFécamp01b.JPG|alt=Музей рыболовства| Музей рыбалоўства Файл:A_Fécamp_-_Église_St-Etienne.jpg|alt=Церковь Святого Стефана| Царква Святога Стэфана. Файл:CapFagnet04.jpg|alt=Часовня Нотр-Дам дю Салю| Капліца Нотр-Дам дзю Салю. </gallery> == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-76259 Нацыянальны інстытут статыстыкі] * [https://www.interieur.gouv.fr/Elections/Les-resultats/Municipales/elecresult__municipales-2020/(path)/municipales-2020/076/076259.html Вынікі муніцыпальных выбараў 2020 года] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Нармандыі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы са складаным уваходам у Модуль:URL]] ipjyw3mfrdxic27dy05qmh0qtirvoj7 14 797190 5158621 5073512 2026-06-26T13:43:59Z DzBar 156353 шаблон 5158621 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле стагоддзяў|Літаратурныя творы|17|стагоддзя}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Літаратура XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Творы XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле стагоддзяў|17]] br5timlh4jl6mcn9y4xd93gmqt03mv9 0 797203 5158727 5073563 2026-06-27T03:31:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158727 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Гістарычны факультэт | арыгінал = | вну = [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]] | эмблема =Лагатып гістарычнага факультэта ВДУ імя П. М. Машэрава.png | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = Гісторыка-геаграфічны факультэт<br>Сацыяльна-гістарычны факультэт | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = [[1918]] (першае адкрыццё)<br>[[20 чэрвеня]] [[2001]] (аднаўленне) | закрыты = [[1 верасня]] [[2020]] | дэкан = | размяшчэнне = [[Віцебск]], {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | адрас = | каардынаты = | сайт = https://vsu.by/universitet/fakultety/fakultet-gumanitarnogo-znaniya-i-kommunikacij/o-fakultete-ist.html }} '''Гістарычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава''' — колішняе структурнае падраздзяленне [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава|Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава]], якое існавала (з перапынкамі) з 1918 па 2020 год. З 1 верасня 2020 года ўвайшло ў склад новастворанага [[Факультэт гуманітарыстыкі і моўных камунікацый ВДУ імя П. М. Машэрава|факультэта гуманітарыстыкі і моўных камунікацый]]<ref name="vsu">{{cite web|url=https://vsu.by/universitet/fakultety/fakultet-gumanitarnogo-znaniya-i-kommunikacij/o-fakultete-ist.html|title=Исторический факультет: История|website=ВГУ имени П.М. Машерова|accessdate=29 снежня 2025|lang=ru|archive-date=26 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226224916/https://vsu.by/universitet/fakultety/fakultet-gumanitarnogo-znaniya-i-kommunikacij/o-fakultete-ist.html|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == Факультэт быў заснаваны ў [[1918]] годзе на базе [[Віцебскі настаўніцкі інстытут|Віцебскага настаўніцкага інстытута]] як ''гісторыка-геаграфічны факультэт'' (пазней — ''сацыяльна-гістарычны факультэт'' Віцебскага педагагічнага інстытута). Гэта была першая на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] вышэйшая навучальная ўстанова, якая рыхтавала спецыялістаў-гісторыкаў<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar57504&strq=l_siz=20|title=Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава. Гістарычны факультэт|website=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|accessdate=29 снежня 2025}}</ref><ref name="vsu" />. З [[1933]] года падраздзяленне функцыянавала як гістарычны факультэт [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава|Віцебскага індустрыяльна-педагагічнага інстытута]]. Пасля перапынку, выкліканага [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]], факультэт аднавіў сваю працу ў 1944 годзе разам з узнаўленнем дзейнасці педагагічнага інстытута ў [[Віцебск|Віцебску]]. Аднак у 1955 годзе [[Гістарычны факультэт МДУ імя Аркадзя Куляшова|гістарычны факультэт]] быў пераведзены ў [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова|Магілёўскі педагагічны інстытут]]<ref name="nlb" />. Гістарычная адукацыя ў Віцебскім педагагічным інстытуце пачала адраджацца толькі ў [[1990-я гады]] з падрыхтоўкі настаўнікаў гісторыі. 20 чэрвеня 2001 года, у адпаведнасці з рашэннем [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] і загадам рэктара [[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|А.&nbsp;У.&nbsp;Русецкага]], у ВДУ імя П.&nbsp;М.&nbsp;Машэрава зноў быў адкрыты самастойны гістарычны факультэт<ref name="vsu" />. 1 верасня 2020 года ў выніку рэарганізацыі гістарычны факультэт быў аб’яднаны з [[Філалагічны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|філалагічным факультэтам]], стаўшы асновай для новага [[Факультэт гуманітарыстыкі і моўных камунікацый ВДУ імя П. М. Машэрава|факультэта гуманітарыстыкі і моўных камунікацый]]<ref name="vsu" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://vsu.by/universitet/fakultety/fakultet-gumanitarnogo-znaniya-i-kommunikacij/o-fakultete-ist.html Гісторыя факультэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241226224916/https://vsu.by/universitet/fakultety/fakultet-gumanitarnogo-znaniya-i-kommunikacij/o-fakultete-ist.html |date=26 снежня 2024 }} на сайце ВДУ імя П. М. Машэрава {{ВДУ імя П. М. Машэрава}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Факультэты ВДУ імя П. М. Машэрава]] [[Катэгорыя:Гістарычныя факультэты|ВДУ імя П. М. Машэрава]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:1918 год у Віцебску]] afc5jg5apag064mz6dt88xq7geg3684 0 798318 5158633 5099456 2026-06-26T14:39:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158633 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Града замак Глінскі | Нацыянальная назва = | Выява = | Подпіс = | Катэгорыя МСАП = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 25|lat_sec = 45.9 |long_dir = |long_deg = 28|long_min = 25|long_sec = 04.2 |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = на ўсход ад вв. [[Быкаўшчына (Полацкі раён)|Быкаўшчына]] і [[Глінскія (Полацкі раён)|Глінскія]], [[Полацкі раён]], [[Віцебская вобласць]] | Краіна = Беларусь | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 580 га | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = Беларусь Віцебская вобласць |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = |Шырыня карты 2 = |Катэгорыя на ВікіСховішчы= }} '''Града замак Глінскі''' — геалагічны заказнік мясцовага значэння ў [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Знаходзіцца за 23 км на паўднёвы захад ад горада [[Полацк]], за 4 км на паўночны захад ад гарадскога пасёлка [[Ветрына]], на ўсход ад вёсак [[Быкаўшчына (Полацкі раён)|Быкаўшчына]] і [[Глінскія (Полацкі раён)|Глінскія]]. Ядро заказніка стварае града, утвораная ў выніку ледавіковай дзейнасці некалькі тысяч гадоў таму. Пагоркі, катлавіна ледавіковага возера [[Рудзёнкава]], даліна невялікага ручая [[Гародзенка (рака)|Гародзенка]] ствараюць непаўторны рэльеф. Асабліва вылучаецца гара Рудзёнкаўская, якая стаіць адасоблена сярод больш нізкіх участкаў. Заказнік створаны 23 мая 2001 года з мэтай захавання ў натуральным стане ўнікальнага прыродна-ландшафтнага комплекса, эталоннага рэльефу, які прадстаўлены [[озы|озавымі]] і [[камы|камавымі]] формамі. 18 лютага 2011 года межы заказніка ўсталяваны на плошчы 580 га<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-38/2011_38_9_39611.pdf&oldDocPage=1 Решение Полоцкого районного исполнительного комитета от 18 февраля 2011 г. № 107 О геологических и гидрологических заказниках и памятниках природы местного значения]</ref>. == Спасылкі == * [https://www.minpriroda.gov.by/ru/svg_map-ru/getElement/1004 Заказник «Гряда Замок Глинский»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260501120845/https://minpriroda.gov.by/ru/svg_map-ru/getElement/1004 |date=1 мая 2026 }} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Геаграфія Полацкага раёна]] [[Катэгорыя:Геалогія Полацкага раёна]] [[Катэгорыя:Геалагічныя заказнікі мясцовага значэння Беларусі]] jqwswu3rcnv268jz00kj3uc5xmce1ic 0 798608 5158691 5155718 2026-06-26T21:16:57Z Siliyiw 169172 5158691 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Аляксандра Карпаўна Дзямідчык''' ({{lang-ru|Александра Карповна Демидчик}}; {{ВД-Прэамбула}}) — беларуская падпольшчыца, партызанка-разведчыца з савецкага партызанскага злучэння Сідара Каўпака, школьная настаўніца хіміі, дырэктар сярэдняй школы г. Нароўлі. == Біяграфія == Нарадзілася 28 верасня 1911 года ў вёсцы [[Забашавічы]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/isp-chelovek_spisok10689074/ Александра Карповна Демидчик]</ref><ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref> Барысаўскага павета Мінскай губерні (Расійская імперыя) у сялянскай сям’і. Бацька быў раскулачаны савецкай уладай і высланы з Беларусі ў адміністрацыйным парадку<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. Працаваць пачала настаўніцай пачатковых класаў у [[Крычын]]е<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. Пасля працавала школьнай настаўніцай у вёсцы [[Кіраў (Нараўлянскі раён)|Махаеды]] Нараўлянскага раёна [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]] [[БССР]]<ref>''Кухараў, С.'' Сцішанае поле: апавяданні, нарысы, эсэ, літ. партрэты / С. Кухараў. — Мінск : Маст.літ., 1986. — С. 154.</ref>. З 1933 г. — дырэктар Махаедаўскай сярэдняй школы<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны яе муж у 1941 г. быў мабілізаваны ў Чырвоную Армію, а Аляксандра Дзямідчык па заданні Палескага абкама кампартыі засталася ў Нараўлянскім раёне для правядзення падпольнай работы ў тыле ворага — стала савецкай падпольшчыцай<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. У красавіку 1942 г. Аляксандра Дзямідчык у Нароўлі сядзела ў адзіночнай камеры, куды была кінута нямецкай паліцыяй<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/bez-prava-na-pomilovanie-proekt-ne-zabyty-ne-proshheny/ |title=Без права на памілаванне. Праект «Не забытыя. Не дараваны» |access-date=14 студзеня 2026 |archive-date=11 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711060921/https://narovlya.by/novosti/bez-prava-na-pomilovanie-proekt-ne-zabyty-ne-proshheny/ |url-status=dead }}</ref>. Калі ўзнікла небяспека арышту падпольшчыцы (бо ў мясцовай нямецкай паліцыі на яе была заведзена крымінальная справа) і калі ў сакавіку 1943 г. у Нараўлянскім раёне з’явіліся партызаны Сідара Каўпака, яна добраахотна пайшла ў савецкае сумское партызанскае злучэнне Сідара Арцёмавіча Каўпака і па ўласнай ініцыятыве была залічана ў разведвальную роту партызанскага злучэння<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. Сваю адзіную дачку Аляксандра Дзямідчык перадала на апеку яе бабулі<ref>''Бережной, И. И.'' Записки разведчика. — Горький, 1962. — С. 71.</ref>. Неўзабаве, па заданні партызан-каўпакоўцаў Аляксандра Дзямідчык пайшла ў [[Хойнікі]], за 30 км, дзе стаяла частка славакаў-фашыстаў на чале з афіцэрам Іозефам Гусарам, якія былі накіраваны ў Беларусь для барацьбы супраць мясцовых савецкіх партызан<ref>''Кухараў, С.'' Сцішанае поле: апавяданні, нарысы, эсэ, літ. партрэты / С. Кухараў. — Мінск : Маст.літ., 1986. — С. 154.</ref>. Савецкая разведка напярэдадні высветліла, што камандзір палка Іозеф Гусар недалюблівае фашысцкія парадкі, таму партызаны і вырашылі накіраваць у Хойнікі свайго агітатара<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. Рызыкуючы сваім жыццём, Аляксандра Дзямідчык паспяхова правяла з камандзірам славацкага палка Іозефам Гусарам прапагандысцкую размову. І хоць перайсці на бок савецкіх партызан Гусар не адважыўся, бо фашысты заўсёды па-зверску знішчалі сям’і перабежчыкаў, але дапамагчы савецкім партызанам згадзіўся. Ён распавёў аб размяшчэнні немцаў, іх колькасці і ўзбраенні. Нават паабяцаў, што яго салдаты пры прарыве савецкіх патрызан з акружэння (з «мокрага мяшка» — міжрэчча [[Прыпяць|Прыпяці]] і [[Дняпро|Дняпра]] каля [[Брагін]]а і Хойнік) будуць страляць у паветра<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bragin.by/2025/07/sila-pamyati-o-chyom-rasskazyvayut-pisma-i-dokumenty-partizana-kovpakovca-vladimira-dylenka/ |title=Сила памяти. О чём рассказывают письма и документы партизана-ковпаковца Владимира Дыленка |access-date=14 студзеня 2026 |archive-date=10 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910011129/https://www.bragin.by/2025/07/sila-pamyati-o-chyom-rasskazyvayut-pisma-i-dokumenty-partizana-kovpakovca-vladimira-dylenka/ |url-status=dead }}</ref>. У час Другой сусветнай вайны вайны стала добрай патрызанскай разведчыцай (камандзірам групы агентурнай разведкі партызанскага атрада С. Каўпака), медыцынскай сястрой, сувязной, парторгам разведроты, зампалітам камандзіра партызанскага атрада злучэння С. Каўпака, выконвала адказныя баявыя заданні<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. Удзельнічала ў 40 баях, разам з партызанскім злучэннем Сідара Каўпака прайшла ўвесь шлях баявых рэйдаў каўпакоўцаў да [[Карпаты|Карпат]]<ref>Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 19.</ref>. Яе здольнасць пераконваць і знаходзіць агульную мову з людзьмі выратавала жыццё не аднаму дзясятку партызан<ref>[https://www.sb.by/articles/khrupkost-v-sile.html Хрупкость в силе]</ref>. Апошняя яе партызанская пасада — намеснік начальніка галоўнай разведкі па палітчастцы сумскога партызанскага злучэння (перайменаванага ў снежні 1943 г. у 1-й украінскую партызанскую дывізію імя двойчы героя Савецкага Саюза С. А. Каўпака)<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. 12 лістапада 1944 г. дэмабілізавалася з партызанскай дывізіі<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/isp-chelovek_spisok10689074/ Александра Карповна Демидчик]</ref> і асела ў [[Нароўля|Нароўлі]]. У 1945 г. стала членам КПСС<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. У [[Нароўля|Нароўлі]] з лістапада 1944 па 1977 г. працавала настаўніцай [[хімія|хіміі]] ў сярэдняй школе, у 1945—1947 і 1950—1966 гг. паралельна працавала дырэктарам у той жа школе (цяпер гэта гімназія горада Нароўлі)<ref>[https://gimn-nrv.schools.by/m/pages/istoricheskaja-spravka Александра Карповна Демидчик]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. Аляксандра Дзямідчык пасля вайны скончыла педінстытут<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. У сваіх мемуарных нататках літаратар [[Давід Рыгоравіч Сімановіч]] (1932—2014) упамінае, што Аляксандра Дзямідчык у 1947 г. была яго класным кіраўніком і любіла разказваць нараўлянскім школьнікам пра партызан-каўпакоўцаў<ref>''Симанович, Д. Г.'' [https://coollib.cc/b/591451-david-grigorevich-simanovich-vitebskiy-vokzal-ili-vechernie-progulki-cherez-godyi/readp Витебский вокзал, или Вечерние прогулки через годы] / Д. Г. Симанович. — Минск : Асобны, 2006. — 423 с.</ref>. Унесла значны ўклад у развіццё народнай адукацыі [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]]<ref>[https://sad5narovlia.schools.by/pages/3624192434022783 Аллея Славы]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Цалкам звыш 40 год прысвяціла выхванню і адукацыі дзяцей у школах<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. Выгадавала трох дачок, якія таксама сталі [[хімія|хімікамі]]<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. Была членам Савета ветэранаў вайны і працы і ініцыятарам паваенных партызанскіх сустрэч у Нароўлі<ref>Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 19.</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. Пасля Другой сусветнай вайны Аляксандры Дзямідчык давялося яшчэ раз сустрэцца са славакам Іозефам Гусарам, палкоўнікам у адстаўцы. У чарговую гадавіну перамогі ў Другой сусветнай вайне з СССР у Чэхаславакію быў адпраўлены савецкі «цягнік сяброўства», у склад дэлегацыі якога была запрошана і Аляксандра Дзямідчык. Падчас параду ў [[Браціслава|Браціславе]] Аляксандра Дзямідчык на трыбуне спытала ў міністра абароны [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] пра Іозефа Гусара, які зрабіў добрую справу для савецкіх партызан у 1943 г., дапамогшы каўпакоўцам вырвацца з «мокрага мяшка». Чэхаславацкія ўлады хутка знайшлі Гусара і арганізавалі яго сустрэчу з Аляксандрай Дзямідчык у гасцініцы, дзе адпачывала ветэранка. Жыла ў Нароўлі па вуліцы Камуністычнай, дом 21<ref>''Кухараў, С.'' Сцішанае поле: апавяданні, нарысы, эсэ, літ. Партрэты / С. Кухараў. — Мінск: Маст.літ., 1986. — 319 с. — С. 154.</ref>. Памерла 28 лютага 1990 г. у Нароўлі<ref>Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 19.</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>, пахавана на другіх нараўлянскіх могілках у 3 км ад горада<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=puFlpM3fbHE Наровля.2020год./Кладбище.] — месца пахавання Аляксандры Дзямідчык на 1 хвіліне 2 сякундзе.</ref><ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/volontery-narovli-vnesli-svoj-vklad-v-ramkah-oblastnogo-subbotnika/ Валанцёры Нароўлі ўнеслі свой уклад у рамках абласнога суботніка]{{Недаступная спасылка}}.</ref>. Нараўлянская раённая газета «[[Прыпяцкая праўда]]» [[1 сакавіка]] [[1990]] г. размясціла вялікі [[некралог]] з [[фатаграфія]]й<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. == Узнагароды == Узнагароджана 14 медалямі (у тым ліку, юбілейнымі), 5 ордэнамі (з якіх 4 — баявыя), дзвюма ганаровымі граматамі Міністэрства асветы БССР і граматамі Вярхоўнага Савета БССР<ref>[https://gimn-nrv.schools.by/m/pages/istoricheskaja-spravka Александра Карповна Демидчик]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://sad5narovlia.schools.by/pages/3624192434022783 Аллея Славы]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>: * Ордэн Чырвонай Зоркі, * Ордэн Знак Пашаны, * Ордэн «Крыж Грунвальда» II ступені Польскай Народнай Рэспублікі, * Чэхаславацкі ордэн Чырвонай Зоркі<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>, * Ордэн Айчыннай вайны II ступені — атрымала 6 красавіка 1985 г. <ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1514692652/ Александра Карповна Демидчик]</ref><ref>[https://poisk.re/awards/anniversaries/1514692652 Александра Карповна Демидчик]</ref> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» II ступені, * Медаль «За працоўнае адрозненне», * Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.», * Юбілейныя медалі. Аляксандра Дзямідчык таксама была прадстаўлена да звання Героя Савецкага Саюза, але звання не атрымала, бо савецкія ўлады не хацелі даваць такое званне дачцэ раскулачанага і высланага з Беларусі селяніна<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. Тым не менш, Аляксандра Дзямідчык засталася ў доўгай і светлай памяці народаў [[СССР]]<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. == Ушанаванне памяці == * Аб легендарнай беларускай партызанцы пісалася ў многіх савецкіх мастацкіх і мемуарных кнігах і апавяданнях: [[Сідар Арцёмавіч Каўпак]] у сваёй кнізе «Ад Пуціўля да Карпат» (1945), [[Пётр Пятровіч Вяршыгара]] ў сваёй кнізе «Людзі з чыстым сумленнем» (1946), Іван Іванавіч Беражны ў сваёй кнізе «Запіскі разведчыка» (1962), Сямён Ілліч Стральцоў у сваёй кнізе «Белыя прывіды» (1975) і інш. * Опера «[[Арлінае племя Каўпака]]» прысвечана Аляксандры Карпаўне Дзямідчык<ref>[https://gimn-nrv.schools.by/m/pages/istoricheskaja-spravka Александра Карповна Демидчик]{{Недаступная спасылка}}</ref>, а паэма «Аляксандра Дзямідчык» пакладзена на музыку<ref>[https://gimn-nrv.schools.by/m/pages/istoricheskaja-spravka Александра Карповна Демидчик]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * У вядомай савецкай гістарычнай кінатрылогіі «Дума пра Каўпака» Аляксандру Карпаўну Дзямідчык (у фільме «Тоня») гуляе [[Наталля Фёдараўна Гвоздікава]]<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. А ваенны эпізод біяграфіі Аляксандры Дзямідчык з Іозефам Гусарам (у фільме [[латышы|латышскі]] акцёр [[Олгертс Шалконіс]] (1931—2018)) адлюстраваны ў другім фільме кінатрылогіі — «Буран»<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. * У [[Нароўля|Нароўлі]] імя і фатаграфія Аляксандры Дзямідчык былі размешчаны на пастаменце з таблічкай у [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы Нараўлянскага раёна]] (адкрытай 6 лістапада 2010 г.)<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya |title=Аллея Славы |website=Наровлянский районный исполнительный комитет}}</ref><ref>Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 19.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Бережной, И. И.'' Записки разведчика / И. И. Бережной. — Горький: Горьковское книжное издательство, 1962. — 508 с. * ''Брайко, П. Е.'' Внимание, Ковпак! / П. Е. Брайко, О. С. Калиненко. — М.: Изд-во ДОСААФ, 1975. — 2-е изд. — 482 с. * ''Кухараў, С.'' Сцішанае поле: апавяданні, нарысы, эсэ, літ. партрэты / С. Кухараў. — Мінск : Маст.літ., 1986. — 319 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с. * ''Симанович, Д. Г.'' Витебский вокзал, или Вечерние прогулки через годы / Д. Г. Симанович. — Минск : Асобны, 2006. — 423 с. * А. К. Дзямідчык : [некралог] // Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — 1 сакавіка. — С. 4. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзямідчык Аляксандра Карпаўна}} [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Нароўлі]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] 5yk36lnjhgy8rsj8bczckn9d3ty2ph4 5158693 5158691 2026-06-26T21:19:04Z Siliyiw 169172 5158693 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Аляксандра Карпаўна Дзямідчык''' ({{lang-ru|Александра Карповна Демидчик}}; {{ВД-Прэамбула}}) — беларуская падпольшчыца, партызанка-разведчыца з савецкага партызанскага злучэння Сідара Каўпака, школьная настаўніца хіміі, дырэктар сярэдняй школы г. Нароўлі. == Біяграфія == Нарадзілася 28 верасня 1911 года ў вёсцы [[Забашавічы]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/isp-chelovek_spisok10689074/ Александра Карповна Демидчик]</ref><ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref> Барысаўскага павета Мінскай губерні (Расійская імперыя) у сялянскай сям’і. Бацька быў раскулачаны савецкай уладай і высланы з Беларусі ў адміністрацыйным парадку<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. Працаваць пачала настаўніцай пачатковых класаў у [[Крычын]]е<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. Пасля працавала школьнай настаўніцай у вёсцы [[Кіраў (Нараўлянскі раён)|Махаеды]] Нараўлянскага раёна [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]] [[БССР]]<ref>''Кухараў, С.'' Сцішанае поле: апавяданні, нарысы, эсэ, літ. партрэты / С. Кухараў. — Мінск : Маст.літ., 1986. — С. 154.</ref>. З 1933 г. — дырэктар Махаедаўскай сярэдняй школы<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны яе муж у 1941 г. быў мабілізаваны ў Чырвоную Армію, а Аляксандра Дзямідчык па заданні Палескага абкама кампартыі засталася ў Нараўлянскім раёне для правядзення падпольнай работы ў тыле ворага — стала савецкай падпольшчыцай<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. У красавіку 1942 г. Аляксандра Дзямідчык у Нароўлі сядзела ў адзіночнай камеры, куды была кінута нямецкай паліцыяй<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/bez-prava-na-pomilovanie-proekt-ne-zabyty-ne-proshheny/ |title=Без права на памілаванне. Праект «Не забытыя. Не дараваны» |access-date=14 студзеня 2026 |archive-date=11 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711060921/https://narovlya.by/novosti/bez-prava-na-pomilovanie-proekt-ne-zabyty-ne-proshheny/ |url-status=dead }}</ref>. Калі ўзнікла небяспека арышту падпольшчыцы (бо ў мясцовай нямецкай паліцыі на яе была заведзена крымінальная справа) і калі ў сакавіку 1943 г. у Нараўлянскім раёне з’явіліся партызаны Сідара Каўпака, яна добраахотна пайшла ў савецкае сумское партызанскае злучэнне Сідара Арцёмавіча Каўпака і па ўласнай ініцыятыве была залічана ў разведвальную роту партызанскага злучэння<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. Сваю адзіную дачку Аляксандра Дзямідчык перадала на апеку яе бабулі<ref>''Бережной, И. И.'' Записки разведчика. — Горький, 1962. — С. 71.</ref>. Неўзабаве, па заданні партызан-каўпакоўцаў Аляксандра Дзямідчык пайшла ў [[Хойнікі]], за 30 км, дзе стаяла частка славакаў-фашыстаў на чале з афіцэрам Іозефам Гусарам, якія былі накіраваны ў Беларусь для барацьбы супраць мясцовых савецкіх партызан<ref>''Кухараў, С.'' Сцішанае поле: апавяданні, нарысы, эсэ, літ. партрэты / С. Кухараў. — Мінск : Маст.літ., 1986. — С. 154.</ref>. Савецкая разведка напярэдадні высветліла, што камандзір палка Іозеф Гусар недалюблівае фашысцкія парадкі, таму партызаны і вырашылі накіраваць у Хойнікі свайго агітатара<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. Рызыкуючы сваім жыццём, Аляксандра Дзямідчык паспяхова правяла з камандзірам славацкага палка Іозефам Гусарам прапагандысцкую размову. І хоць перайсці на бок савецкіх партызан Гусар не адважыўся, бо фашысты заўсёды па-зверску знішчалі сям’і перабежчыкаў, але дапамагчы савецкім партызанам згадзіўся. Ён распавёў аб размяшчэнні немцаў, іх колькасці і ўзбраенні. Нават паабяцаў, што яго салдаты пры прарыве савецкіх патрызан з акружэння (з «мокрага мяшка» — міжрэчча [[Прыпяць|Прыпяці]] і [[Дняпро|Дняпра]] каля [[Брагін]]а і Хойнік) будуць страляць у паветра<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bragin.by/2025/07/sila-pamyati-o-chyom-rasskazyvayut-pisma-i-dokumenty-partizana-kovpakovca-vladimira-dylenka/ |title=Сила памяти. О чём рассказывают письма и документы партизана-ковпаковца Владимира Дыленка |access-date=14 студзеня 2026 |archive-date=10 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910011129/https://www.bragin.by/2025/07/sila-pamyati-o-chyom-rasskazyvayut-pisma-i-dokumenty-partizana-kovpakovca-vladimira-dylenka/ |url-status=dead }}</ref>. У час Другой сусветнай вайны вайны стала добрай патрызанскай разведчыцай (камандзірам групы агентурнай разведкі партызанскага атрада С. Каўпака), медыцынскай сястрой, сувязной, парторгам разведроты, зампалітам камандзіра партызанскага атрада злучэння С. Каўпака, выконвала адказныя баявыя заданні<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. Удзельнічала ў 40 баях, разам з партызанскім злучэннем Сідара Каўпака прайшла ўвесь шлях баявых рэйдаў каўпакоўцаў да [[Карпаты|Карпат]]<ref>Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 19.</ref>. Яе здольнасць пераконваць і знаходзіць агульную мову з людзьмі выратавала жыццё не аднаму дзясятку партызан<ref>[https://www.sb.by/articles/khrupkost-v-sile.html Хрупкость в силе]</ref>. Апошняя яе партызанская пасада — намеснік начальніка галоўнай разведкі па палітчастцы сумскога партызанскага злучэння (перайменаванага ў снежні 1943 г. у 1-й украінскую партызанскую дывізію імя двойчы героя Савецкага Саюза С. А. Каўпака)<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. 12 лістапада 1944 г. дэмабілізавалася з партызанскай дывізіі<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/isp-chelovek_spisok10689074/ Александра Карповна Демидчик]</ref> і асела ў [[Нароўля|Нароўлі]]. У 1945 г. стала членам КПСС<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. У [[Нароўля|Нароўлі]] з лістапада 1944 па 1977 г. працавала настаўніцай [[хімія|хіміі]] ў сярэдняй школе, у 1945—1947 і 1950—1966 гг. паралельна працавала дырэктарам у той жа школе (цяпер гэта гімназія горада Нароўлі)<ref>[https://gimn-nrv.schools.by/m/pages/istoricheskaja-spravka Александра Карповна Демидчик]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. Аляксандра Дзямідчык пасля вайны скончыла педінстытут<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. У сваіх мемуарных нататках літаратар [[Давід Рыгоравіч Сімановіч]] (1932—2014) упамінае, што Аляксандра Дзямідчык у 1947 г. была яго класным кіраўніком і любіла разказваць нараўлянскім школьнікам пра партызан-каўпакоўцаў<ref>''Симанович, Д. Г.'' [https://coollib.cc/b/591451-david-grigorevich-simanovich-vitebskiy-vokzal-ili-vechernie-progulki-cherez-godyi/readp Витебский вокзал, или Вечерние прогулки через годы] / Д. Г. Симанович. — Минск : Асобны, 2006. — 423 с.</ref>. Унесла значны ўклад у развіццё народнай адукацыі [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]]<ref>[https://sad5narovlia.schools.by/pages/3624192434022783 Аллея Славы]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Цалкам звыш 40 год прысвяціла выхванню і адукацыі дзяцей у школах<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. Выгадавала трох дачок, якія таксама сталі [[хімія|хімікамі]]<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. Была членам Савета ветэранаў вайны і працы і ініцыятарам паваенных партызанскіх сустрэч у Нароўлі<ref>Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 19.</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. Пасля Другой сусветнай вайны Аляксандры Дзямідчык давялося яшчэ раз сустрэцца са славакам Іозефам Гусарам, палкоўнікам у адстаўцы. У чарговую гадавіну перамогі ў Другой сусветнай вайне з СССР у Чэхаславакію быў адпраўлены савецкі «цягнік сяброўства», у склад дэлегацыі якога была запрошана і Аляксандра Дзямідчык. Падчас параду ў [[Браціслава|Браціславе]] Аляксандра Дзямідчык на трыбуне спытала ў міністра абароны [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] пра Іозефа Гусара, які зрабіў добрую справу для савецкіх партызан у 1943 г., дапамогшы каўпакоўцам вырвацца з «мокрага мяшка». Чэхаславацкія ўлады хутка знайшлі Гусара і арганізавалі яго сустрэчу з Аляксандрай Дзямідчык у гасцініцы, дзе адпачывала ветэранка. Жыла ў Нароўлі па вуліцы Камуністычнай, дом 21<ref>''Кухараў, С.'' Сцішанае поле: апавяданні, нарысы, эсэ, літ. Партрэты / С. Кухараў. — Мінск: Маст.літ., 1986. — 319 с. — С. 154.</ref>. Памерла 28 лютага 1990 г. у Нароўлі<ref>Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 19.</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>, пахавана на другіх нараўлянскіх могілках у 3 км ад горада<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=puFlpM3fbHE Наровля.2020год./Кладбище.] — месца пахавання Аляксандры Дзямідчык на 1 хвіліне 2 сякундзе.</ref><ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/volontery-narovli-vnesli-svoj-vklad-v-ramkah-oblastnogo-subbotnika/ Валанцёры Нароўлі ўнеслі свой уклад у рамках абласнога суботніка]{{Недаступная спасылка}}.</ref>. Нараўлянская раённая газета «[[Прыпяцкая праўда]]» [[1 сакавіка]] [[1990]] г. размясціла вялікі [[некралог]] з [[фатаграфія]]й<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. == Узнагароды == Узнагароджана 14 медалямі (у тым ліку, юбілейнымі), 5 ордэнамі (з якіх 4 — баявыя), дзвюма ганаровымі граматамі Міністэрства асветы БССР і граматамі Вярхоўнага Савета БССР<ref>[https://gimn-nrv.schools.by/m/pages/istoricheskaja-spravka Александра Карповна Демидчик]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://sad5narovlia.schools.by/pages/3624192434022783 Аллея Славы]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>: * Ордэн Чырвонай Зоркі, * Ордэн Знак Пашаны, * Ордэн «Крыж Грунвальда» II ступені Польскай Народнай Рэспублікі, * Чэхаславацкі ордэн Чырвонай Зоркі<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>, * Ордэн Айчыннай вайны II ступені — атрымала 6 красавіка 1985 г. <ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1514692652/ Александра Карповна Демидчик]</ref><ref>[https://poisk.re/awards/anniversaries/1514692652 Александра Карповна Демидчик]</ref> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» II ступені, * Медаль «За працоўнае адрозненне», * Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.», * Юбілейныя медалі. Аляксандра Дзямідчык таксама была прадстаўлена да звання Героя Савецкага Саюза, але звання не атрымала, бо савецкія ўлады не хацелі даваць такое званне дачцэ раскулачанага і высланага з Беларусі селяніна<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. Тым не менш, Аляксандра Дзямідчык засталася ў доўгай і светлай памяці народаў [[СССР]]<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|міні|208x208пкс|[[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алея Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]].]] * Аб легендарнай беларускай партызанцы пісалася ў многіх савецкіх мастацкіх і мемуарных кнігах і апавяданнях: [[Сідар Арцёмавіч Каўпак]] у сваёй кнізе «Ад Пуціўля да Карпат» (1945), [[Пётр Пятровіч Вяршыгара]] ў сваёй кнізе «Людзі з чыстым сумленнем» (1946), Іван Іванавіч Беражны ў сваёй кнізе «Запіскі разведчыка» (1962), Сямён Ілліч Стральцоў у сваёй кнізе «Белыя прывіды» (1975) і інш. * Опера «[[Арлінае племя Каўпака]]» прысвечана Аляксандры Карпаўне Дзямідчык<ref>[https://gimn-nrv.schools.by/m/pages/istoricheskaja-spravka Александра Карповна Демидчик]{{Недаступная спасылка}}</ref>, а паэма «Аляксандра Дзямідчык» пакладзена на музыку<ref>[https://gimn-nrv.schools.by/m/pages/istoricheskaja-spravka Александра Карповна Демидчик]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * У вядомай савецкай гістарычнай кінатрылогіі «Дума пра Каўпака» Аляксандру Карпаўну Дзямідчык (у фільме «Тоня») гуляе [[Наталля Фёдараўна Гвоздікава]]<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. А ваенны эпізод біяграфіі Аляксандры Дзямідчык з Іозефам Гусарам (у фільме [[латышы|латышскі]] акцёр [[Олгертс Шалконіс]] (1931—2018)) адлюстраваны ў другім фільме кінатрылогіі — «Буран»<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. * У [[Нароўля|Нароўлі]] імя і фатаграфія Аляксандры Дзямідчык былі размешчаны на пастаменце з таблічкай у [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы Нараўлянскага раёна]] (адкрытай 6 лістапада 2010 г.)<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya |title=Аллея Славы |website=Наровлянский районный исполнительный комитет}}</ref><ref>Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 19.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Бережной, И. И.'' Записки разведчика / И. И. Бережной. — Горький: Горьковское книжное издательство, 1962. — 508 с. * ''Брайко, П. Е.'' Внимание, Ковпак! / П. Е. Брайко, О. С. Калиненко. — М.: Изд-во ДОСААФ, 1975. — 2-е изд. — 482 с. * ''Кухараў, С.'' Сцішанае поле: апавяданні, нарысы, эсэ, літ. партрэты / С. Кухараў. — Мінск : Маст.літ., 1986. — 319 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с. * ''Симанович, Д. Г.'' Витебский вокзал, или Вечерние прогулки через годы / Д. Г. Симанович. — Минск : Асобны, 2006. — 423 с. * А. К. Дзямідчык : [некралог] // Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — 1 сакавіка. — С. 4. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзямідчык Аляксандра Карпаўна}} [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Нароўлі]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] svxaokslxpqx0ec3jl00wlcvexprnwr 0 798735 5158605 5149776 2026-06-26T12:14:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158605 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Гомельскі раённы выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 246042, [[Гомельская вобласць]], г. [[Гомель]], [[Вуліца Ільіча (Гомель)|вул. Ільіча]], 51а<ref name="main">{{cite web|url=https://gomelisp.gov.by/|title=Гомельский районный исполнительный комитет|publisher=Гомельскі раённы выканаўчы камітэт|accessdate=2026-01-16|lang=ru|archive-date=16 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260116084959/https://gomelisp.gov.by/|url-status=dead}}</ref> |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Аляксандр Аляксандравіч Новікаў|Аляксандр Новікаў]] |пасада главы1 = [[Старшыня Гомельскага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = [https://gomelisp.gov.by/ gomelisp.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Гомельскі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Гомельскі раённы Савет дэпутатаў|Гомельскаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў [[Гомель|Гомелі]], на [[Вуліца Ільіча (Гомель)|вуліцы Ільіча]], 51а<ref name="main"/>. == Структура == У структуру Гомельскага раённага выканаўчага камітэта ўваходзяць<ref name="main"/>: * Аддзел ідэалагічнай працы і па справах моладзі; * Аддзел культуры; * Аддзел адукацыі; * Аддзел спорту і турызму; * Упраўленне па працы, занятасцi i сацыяльнай абароне; * Упраўленне земляўпарадкавання; * Аддзел жыллёва-камунальнай гаспадаркі; * Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС); * [[Аддзел унутраных спраў Гомельскага райвыканкама]] (АУС); * Упраўленне сельскай гаспадаркі і харчавання; * Аддзел архітэктуры і будаўніцтва; * Фінансавы аддзел. == Старшыні == * [[Уладзімір Сяргеевіч Маёраў|Маёраў Уладзімір Сяргеевіч]] (1999—2009) * [[Аляксандр Міхайлавіч Сітніца|Сітніца Аляксандр Міхайлавіч]] (2009—2018) * [[Алена Іванаўна Алексіна|Алексіна Алена Іванаўна]] (2018—2020) * [[Сяргей Уладзіміравіч Ермаліцкі|Ермаліцкі Сяргей Уладзіміравіч]] (2020—2023) * [[Дзмітрый Іванавіч Козел|Козел Дзмітрый Іванавіч]] (28 сакавіка 2023 — кастрычнік 2025)<ref name="kozel">{{cite web|url=https://gomelisp.gov.by/v-gomelskom-rajone-novyj-predsedatel-rajispolkoma/|title=В Гомельском районе — новый председатель райисполкома|publisher=Гомельскі раённы выканаўчы камітэт|date=2023-03-28|accessdate=2026-01-16|lang=ru|archive-date=15 мая 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515045949/https://gomelisp.gov.by/v-gomelskom-rajone-novyj-predsedatel-rajispolkoma/|url-status=dead}}</ref> * [[Аляксандр Аляксандравіч Новікаў|Новікаў Аляксандр Аляксандравіч]] (з кастрычніка 2025)<ref name=":1">{{Cite web|url=https://gomelisp.gov.by/novyj-predsedatel-gomelskogo-rajispolkoma-na-dolzhnost-utverzhden-aleksandr-novikov/|title=Новы старшыня Гомельскага райвыканкама: на пасаду зацверджаны Аляксандр Новікаў|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://gomelisp.gov.by|Гомельскага раённага выканаўчага камітэта}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Гомеля]] [[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Гомельскі раён]] [[Катэгорыя:Вуліца Ільіча (Гомель)]] sry536mihte2jsi5s9idrivyuhy7ffu 0 800078 5158713 5091746 2026-06-27T00:22:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158713 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гутка}}{{НП-Беларусь|статус=[[Хутар]]|беларуская назва=Гутка|выява=|вобласць=Гродзенская|раён=Слонімскі|сельсавет=Дзеравянчыцкі|add1n=[[Рака]]|add1=[[Іска]]}} '''Гу́тка, Кардо́н Гу́тка'''<ref>Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: [[Гродзенская вобласць]]: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова|В. П. Лемцюговай]]. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. <nowiki>ISBN 985-458-098-9</nowiki> (DJVU).</ref> ({{Lang-ru|Гу́тка}}) — былы [[хутар]] у [[Слонімскі раён|Слонімскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Дзеравянчыцкі сельсавет|Дзеравянчыцкага сельсавета]]. Цяпер [[урочышча]] Гутка. == Геаграфія == Побач размяшчаліся населеныя пункты [[Новая Стража]], [[Слонім]], [[Чапялева]], [[Якімавічы (Слонімскі раён)|Якімавічы]] і інш. === Гідраграфія === Рака [[Іска]]. == Інфраструктура == * Дом паляўнічага «Гутка». * Дзіцячы лагер адпачынку «Іса». == Славутасць == * Былая сядзіба графа Пуслоўскага: драўляны двухпавярховы дом лядоўня вадакачка дом для служанкі (ХІХ стагоддзе)<ref>{{Cite web|url=https://heritage.gov.by/catalog/bylaia-siadziba-grafa-puslouskaga-drauliany-dvukhpaviarkhovy-dom-liadounia-vadakachka-dom-dlia-sluzhanki|title=Былая сядзіба графа Пуслоўскага: драўляны двухпавярховы дом; лядоўня; вадакачка; дом для служанкі|url-status=dead}}</ref>, [[урочышча]] Гутка — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|413Г000535}}. <blockquote>Ва ўрочышчы Гутка захаваўся сядзібны дом, дом служкі, лядоўня і водакачка. Сядзібны дом драўляны прамавугольны ў плане з мансардным (ламаным) дахам. У цэнтры фасада размешчаны ганак над якім на драўляных слупах навісае балкон мезаніна. Мезанін завершаны трохкутным франтонам. Прамавугольныя розных памераў вокны аформлены простымі ліштвамі. Сцены вертыкальна ашаляваны, вуглы дома акцэнтаваны гарызантальнай шалёўкай.</blockquote> == Крыніцы == <references responsive="" /> == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://retromap.ru/1418726_53.063913,25.532741 Гутка Михайловского на Старой карте]. * [https://retromap.ru/14194126_53.063500,25.533599 Гутка Пасловского на Старой карте]. * [https://retromap.ru/1419547_53.063500,25.533599 Гутка на Старой карте]. {{Дзеравянчыцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзеравянчыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Слонімскага раёна]] 3ksh6kwkp9o16riic4vb43w5gpqr1d4 0 802783 5158669 5099759 2026-06-26T17:51:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 7 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158669 wikitext text/x-wiki {{Каледж | назва = Гродзенскі дзяржаўны музычны каледж | скарачэнне = ГДМК | выява = | подпіс = | эмблема = | памер эмблемы = | арыгінал = | дэвіз = | заснаваны = [[1969]] | тып = [[каледж]] | дырэктар = Ганна Паўлаўна Сарасек | студэнты = | выкладчыкі = | размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}: [[Гродна]] | адрас = г. Гродна, пр-т Я. Купалы, 53 | сайт = https://muscollege.by/ }} '''Гродзенскі дзяржаўны музычны каледж''' — сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова ў [[Гродна|Гродне]]. Размяшчаецца па адрасе [[Праспект Янкі Купалы (Гродна)|праспект Янкі Купалы]], 53. == Гісторыя == Навучальная ўстанова вядзе сваю гісторыю з 1969 года. Згодна з распараджэннем [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] ад 20 красавіка 1969 года № 426р [[Міністэрства культуры БССР]] рэарганізавала ''Гродзенскае культурна-асветніцкае вучылішча'' ў музычнае вучылішча з 4-гадовым тэрмінам навучання<ref name="history">{{Cite web|url=https://muscollege.by/%D0%BD%D0%B0%D1%88-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6/%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81/document-35253.html|title=О нас|publisher=УО «Гродненский государственный музыкальный колледж»|access-date=2026-02-15|archive-date=7 кастрычніка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007214423/https://muscollege.by/%D0%BD%D0%B0%D1%88-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6/%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81/document-35253.html|url-status=dead}}</ref>. Першапачаткова яно размяшчалася ў будынку па [[Вуліца Валковіча (Гродна)|вуліцы Валковіча]], 1<ref name="history" />. У 1970 годзе вучылішча было аб’яднана з [[Гродзенскае музычна-педагагічнае вучылішча|Гродзенскім музычна-педагагічным вучылішчам]], аднак фактычна працягвала дзейнічаць па праграмах музычнай навучальнай ўстановы<ref name="history" />. З-за непрыстасаванасці старога будынка ў 1980-х гадах пачалося праектаванне новага корпуса. У 1998 годзе адбыўся частковы пераезд у новы будынак па [[Праспект Янкі Купалы (Гродна)|праспекце Янкі Купалы]] (туды былі пераведзены аддзяленні духавых і народных інструментаў). Поўны перавод навучальнага працэсу ў новы корпус завяршыўся 1 верасня 2000 года пасля таго, як стары будынак быў прызнаны аварыйным<ref name="history" />. Будаўніцтва комплексу было канчаткова завершана ў 2006 годзе з уводам у эксплуатацыю канцэртнай і спартыўнай залаў. У 2009 годзе каледж атрымаў новы інтэрнат<ref name="history" />. У 2000 годзе ўстанова была перайменавана ў ''Гродзенскае дзяржаўнае музычнае вучылішча'', а 15 верасня 2008 года рашэннем [[Гродзенскі абласны выканаўчы камітэт|Гродзенскага аблвыканкама]] рэарганізавана ў ''Гродзенскі дзяржаўны музычны каледж''<ref name="history" />. == Творчыя калектывы == У каледжы дзейнічаюць сем творчых калектываў, якія вядуць актыўную канцэртную і конкурсную дзейнасць. === Камерны жаночы хор === Калектыў быў створаны ў 1969 годзе. Больш за 40 гадоў хорам кіравала заслужаны дзеяч культуры Рэспублікі Беларусь [[Ларыса Іконнікава]]. Пад яе кіраўніцтвам хор двойчы атрымліваў Гран-пры [[Рэспубліканскі конкурс харавых калектываў|Рэспубліканскіх конкурсаў харавых калектываў]] (2001, 2005), а таксама Гран-пры [[Міжнародны фестываль царкоўнай музыкі|Міжнароднага фестывалю царкоўнай музыкі]] ў [[Польшча|Польшчы]] (2007). У 2003 годзе калектыву было прысвоена званне «Народны». За значны ўклад у развіццё нацыянальнай культуры пастановай Міністэрства культуры ад 29 жніўня 2017 года хору прысвоена званне «[[Заслужаны аматарскі калектыў Рэспублікі Беларусь]]». З верасня 2022 года кіраўніком з’яўляецца Марына Шарэйка<ref>{{Cite web|url=https://muscollege.by/%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%8B/%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%85%D0%BE%D1%80|title=Заслуженный любительский коллектив Республики Беларусь камерный женский хор|publisher=УО «Гродненский государственный музыкальный колледж»|access-date=2026-02-15|archive-date=10 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251110144132/https://muscollege.by/%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%8B/%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%85%D0%BE%D1%80|url-status=dead}}</ref>. === Камерны аркестр === Аркестр заснаваны ў 1969 годзе. У розныя гады ім кіравалі <!--В.--> Стральцоў, <!--В.--> Борматаў і іншыя. Рэпертуар ўключае творы ад эпохі барока да сучаснасці, у тым ліку творы беларускіх кампазітараў. Калектыў з’яўляецца лаўрэатам шматлікіх міжнародных конкурсаў, сярод якіх Гран-пры конкурсаў у [[Расія|Расіі]] (2021, 2022) і [[Беларусь|Беларусі]]. 27 чэрвеня 2023 года аркестру прысвоена найменне «Народны». З 2020 года калектыў узначальвае Наталля Сегіневіч<ref>{{Cite web|url=https://muscollege.by/%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%8B/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80|title=Народный камерный оркестр|publisher=УО «Гродненский государственный музыкальный колледж»|access-date=2026-02-15|archive-date=15 сакавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260315202016/https://muscollege.by/%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%8B/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80|url-status=dead}}</ref>. === Духавы аркестр === Дзейнічае з моманту адкрыцця навучальнай установы. Аркестр з’яўляецца лаўрэатам I ступені [[Рэспубліканскі конкурс аркестравых калектываў|Рэспубліканскіх конкурсаў аркестравых калектываў]] (1980, 1984, 2005) і міжнародных фестываляў. Калектыў рэгулярна ўдзельнічае ў значных культурных мерапрыемствах Гродна і вобласці. З 2023 года кіраўніком аркестра з’яўляецца Алег Галубец<ref>{{Cite web|url=https://muscollege.by/%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%8B/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80|title=Народный духовой оркестр|publisher=УО «Гродненский государственный музыкальный колледж»|access-date=2026-02-15|archive-date=15 сакавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260315210544/https://muscollege.by/%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%8B/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80|url-status=dead}}</ref>. === Аркестр рускіх народных інструментаў === Створаны ў 1969 годзе. У 2004 годзе ўдастоены звання «[[Народны аматарскі калектыў Беларусі|Народны аматарскі калектыў]]». У склад аркестра ўваходзяць групы домраў, балалаек, баянаў і ўдарных інструментаў. Калектыў супрацоўнічае з харавымі калектывамі каледжа і вядучымі салістамі. У рэпертуары больш за 200 твораў. З 2024 года аркестрам кіруе Анастасія Тумашык<ref>{{Cite web|url=https://muscollege.by/%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%8B/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2|title=Народный любительский коллектив оркестр русских народных инструментов|publisher=УО «Гродненский государственный музыкальный колледж»|access-date=2026-02-15|archive-date=15 сакавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260315202508/https://muscollege.by/%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%8B/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2|url-status=dead}}</ref>. === Аркестр баянаў === З’яўляецца навучальна-творчым калектывам, прызначаным для навучання дырыжорскаму мастацтву. Больш за 15 гадоў аркестрам кіраваў <!--В. В.--> Казарын. Калектыў неаднаразова займаў прызавыя месцы на рэспубліканскіх конкурсах. У цяперашні час кіраўніком з’яўляецца Наталля Кукаловіч<ref>{{Cite web|url=https://muscollege.by/%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%8B/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80-%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2|title=Народный оркестр баянов|publisher=УО «Гродненский государственный музыкальный колледж»|access-date=2026-02-15|url-status=dead}}</ref>. === Народны хор === Створаны ў 1989 годзе з адкрыццём спецыяльнасці «Дырыжыраванне (народны хор)». Заснавальнікам і першым кіраўніком быў Мікалай Бянько. Хор з’яўляецца лаўрэатам міжнародных конкурсаў у Літве, [[Германія|Германіі]] і Польшчы, а таксама ўладальнікам дыплома I ступені VII Рэспубліканскага конкурсу аркестравых і харавых калектываў. З 2025 года калектывам кіруе Юлія Ракоўская<ref>{{Cite web|url=https://muscollege.by/%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%8B/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%85%D0%BE%D1%80|title=Народный хор|publisher=УО «Гродненский государственный музыкальный колледж»|access-date=2026-02-15|archive-date=10 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251110142152/https://muscollege.by/%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%8B/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%85%D0%BE%D1%80|url-status=dead}}</ref>. === Струнны квартэт === Створаны ў 2010 годзе на базе ансамбля скрыпачоў, які існаваў з 1978 года (кіраўнік У. Н. Гільдзюк). З 2013 года квартэт узначальвае Р. І. Серафіновіч. Калектыў актыўна ўдзельнічае ў канцэртным жыцці рэгіёна, выконваючы класічныя творы і апрацоўкі<ref>{{Cite web|url=https://muscollege.by/%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%8B/%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B5%D1%82|title=Струнный квартет|publisher=УО «Гродненский государственный музыкальный колледж»|access-date=2026-02-15|archive-date=15 сакавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260315211758/https://muscollege.by/%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%8B/%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B5%D1%82|url-status=dead}}</ref>. == Вядомыя выпускнікі == За час існавання каледж падрыхтаваў больш за 4300 спецыялістаў. Сярод іх<ref name="history" />: * [[Андрэй Васілевіч Бандарэнка]], кампазітар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь. * [[Яўген Уладзіміравіч Паплаўскі]], кампазітар, член Саюза кампазітараў Беларусі. * [[Валерый Серафімавіч Жывалеўскі]], прафесар [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]]. * [[Святлана Іванаўна Іванюковіч]], канцэртмайстар Нацыянальнага аркестра сімфанічнай і эстраднай музыкі Рэспублікі Беларусь. * [[Аліна Іванаўна Безенсон]], кампазітарка. * [[Канстанцін Яўгенавіч Яськоў]], кампазітар. * [[Павел Яўгенавіч Кухта]], гітарыст, саліст [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]]. == Дырэктары == * 1969—1972 — [[Яўген Яўсеевіч Дзягілеў]]<ref name="history" /> * 1972—1977 — [[Уладзімір Іванавіч Сеўрук]]<ref name="history" /> * 1977—1998 — [[Уладзімір Герасімавіч Рыбакоў]]<ref name="history" /> * 1998—2021 — [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]]<ref name="history" /> * з 2021 — [[Ганна Паўлаўна Сарасек]]<ref name="history" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|muscollege.by}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каледжы Гродна]] [[Катэгорыя:Музычныя навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:1969 год у Гродне]] avroedbhxt92h9kzu09hkcvrzmnkiwv 0 802788 5158666 5105451 2026-06-26T17:15:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158666 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў}} '''Гродзенская капэла''' — беларускае прафесійнае творчае аб’яднанне, заснаванае ў 1992 годзе ў [[Гродна|Гродне]] пры Гродзенскім гарвыканкаме{{sfn|ЭКБ|2012|с=251}}. Уключае ў сябе [[сімфанічны аркестр]], [[камерны хор]], [[духавы аркестр]], ансамбль салістаў і ансамбль старадаўняй музыкі. Асноўнымі мэтамі дзейнасці з’яўляюцца адраджэнне і развіццё традыцый беларускай музычнай культуры, а таксама прапаганда твораў беларускага і сусветнага мастацтва{{sfn|ЭКБ|2012|с=251}}. З’яўляецца [[Заслужаны калектыў Рэспублікі Беларусь|Заслужаным калектывам Рэспублікі Беларусь]] (2014)<ref name="history">{{cite web|url=http://kapella-grodno.by/index.php/about/history|title=История|publisher=ГУК «Гродненская капелла»|lang=ru|access-date=2026-02-15|archive-date=15 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215203947/http://kapella-grodno.by/index.php/about/history|url-status=dead}}</ref>. Размяшчаецца ў Гродне па адрасе [[Плошча Тызенгаўза]], 4–7. == Гісторыя == Гісторыя калектыву пачалася ў кастрычніку 1990 года з першых рэпетыцый Гродзенскага камернага аркестра, створанага на базе выкладчыкаў музычных школ і вучылішча пад кіраўніцтвам дырыжора [[Арон Гендэльман|Арона Гендэльмана]]. 15 лютага 1991 года адбыўся канцэрт-прэзентацыя аркестра ў [[Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі|Музеі гісторыі рэлігіі]]<ref name="history" />. У красавіку 1992 года па ініцыятыве кампазітара [[Андрэй Васілевіч Бандарэнка|Андрэя Бандарэнкі]] было зарэгістравана дзяржаўнае прадпрыемства «Гродзенская капэла». У яе склад увайшоў камерны аркестр і новаствораны камерны хор пад кіраўніцтвам [[Л. Іконнікава|Л.&nbsp;М.&nbsp;Іконнікавай]]. У маі 1992 года адбыўся першы канцэрт аб'яднанага калектыву ў [[Гродзенскі абласны тэатр лялек|тэатры лялек]]. У верасні таго ж года былі створаны ансамбль салістаў і ансамбль старадаўняй музыкі<ref name="history" />. У 2013 годзе ў склад капэлы ўвайшоў духавы аркестр, заснаваны ў 1993 годзе<ref name="orchestra">{{cite web|url=http://kapella-grodno.by/index.php/about/consist/2013-04-04-16-03-34|title=Духовой оркестр|publisher=ГУК «Гродненская капелла»|lang=ru|access-date=2026-02-15|url-status=dead}}</ref>. У снежні 2014 года калектыву прысвоена званне «[[Заслужаны калектыў Рэспублікі Беларусь]]»<ref name="history" />. Капэла вядзе актыўную гастрольную дзейнасць. Калектыў выступаў у [[Германія|Германіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літве]], [[Латвія|Латвіі]], [[Расія|Расіі]] і [[Італія|Італіі]]<ref name="history" />. У рэпертуары сімфанічныя і вакальна-сімфанічныя творы, старажытная і сучасная музыка, духоўныя творы і беларускія народныя песні{{sfn|ЭКБ|2012|с=251}}. Калектыў з’яўляецца лаўрэатам міжнародных фестываляў, такіх як [[Маскоўскі Велікодны фестываль]] (2011, кіраўнік [[Валерый Гергіеў]]), «[[Магутны Божа (фестываль)|Магутны Божа]]» ў [[Магілёў|Магілёве]] (1996), фестываль царкоўнай музыкі ў [[Барчэва]] (Польшча, 2006) і фестываль праваслаўных песнапенняў у [[Мінск]]у (2009){{sfn|ЭКБ|2012|с=251}}<ref name="history" />. == Склад == === Сімфанічны аркестр === Створаны ў 1990 годзе як камерны аркестр. Аснову аркестра складае струнная група (29 артыстаў), якую дапаўняюць драўляныя, медныя духавыя і ўдарныя інструменты. Рэпертуар налічвае больш за 1300 твораў кампазітараў розных эпох. Мастацкім кіраўніком і дырыжорам з'яўляецца [[Уладзімір Борматаў]]<ref name="symph">{{cite web|url=http://kapella-grodno.by/index.php/about/consist/2013-04-04-16-00-31|title=Симфонический оркестр|publisher=ГУК «Гродненская капелла»|lang=ru|access-date=2026-02-15|archive-date=15 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215203913/http://kapella-grodno.by/index.php/about/consist/2013-04-04-16-00-31|url-status=dead}}</ref>. === Камерны хор === Заснаваны ў 1992 годзе. Рэпертуар хору ўключае больш за 700 твораў: ад старажытнай беларускай музыкі да сучасных твораў, а таксама рускую і заходнееўрапейскую класіку. З 1 верасня 2022 года кіраўніком хору з'яўляецца [[Ганна Казімірчык]]<ref name="choir">{{cite web|url=http://kapella-grodno.by/index.php/about/consist/2013-04-04-16-02-01|title=Камерный хор|publisher=ГУК «Гродненская капелла»|lang=ru|access-date=2026-02-15|url-status=dead}}</ref>. === Духавы аркестр === Створаны ў 1993 годзе (першы кіраўнік — Георгій Шэмет). Увайшоў у склад капэлы ў 2013 годзе. З 2017 года кіраўніком з'яўляецца [[Павел Кмецік]]<ref name="orchestra" />. === Ансамблі і салісты === У складзе капэлы таксама дзейнічаюць ансамбль салістаў, камерна-інструментальны ансамбль старадаўняй музыкі і штатныя вакалісты<ref>{{cite web|url=http://kapella-grodno.by/index.php/about/consist/2013-04-04-16-03-35|title=Ансамбли солистов|publisher=ГУК «Гродненская капелла»|lang=ru|access-date=2026-02-15|archive-date=15 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215203928/http://kapella-grodno.by/index.php/about/consist/2013-04-04-16-03-35|url-status=dead}}</ref>. == Кіраўніцтва == === Мастацкія кіраўнікі === * [[Андрэй Васілевіч Бандарэнка|А.&nbsp;В.&nbsp;Бандарэнка]] (з 1992)<ref name="history" />{{sfn|ЭКБ|2012|с=251}} * [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін|А.&nbsp;М.&nbsp;Саладухін]] (з 1996)<ref name="history" />{{sfn|ЭКБ|2012|с=251}} * Л.&nbsp;А.&nbsp;Касятаў (з 1999)<ref name="history" />{{sfn|ЭКБ|2012|с=251}} * [[Уладзімір Мікалаевіч Борматаў|У.&nbsp;М.&nbsp;Борматаў]] (з 2001)<ref name="history" />{{sfn|ЭКБ|2012|с=251}} === Дырэктары === * [[Андрэй Васілевіч Бандарэнка|А.&nbsp;В.&nbsp;Бандарэнка]] (1992—1996)<ref name="history" /> * [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін|А.&nbsp;М.&nbsp;Саладухін]] (1996—1998)<ref name="history" /> * Л.&nbsp;А.&nbsp;Касятаў (в.а., 1998—2001)<ref name="history" /> * А.&nbsp;М.&nbsp;Габец (з 2001)<ref name="history" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭКБ|3|«Гродзенская капэла»|ref=ЭКБ}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|kapella-grodno.by}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Гродна]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:Заслужаныя калектывы Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:1992 год у Гродне]] scy8rbcp6u5cymkkciu20ttuh1zxsy0 0 803564 5158674 5108892 2026-06-26T18:22:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158674 wikitext text/x-wiki '''Гро́дзенскія ве́рбы''', '''гродзенскія пальмы''', '''лапаткі'''&nbsp;— унікальная форма [[Народнае мастацтва|народнага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] і рытуальныя сімвалы [[Вербная нядзеля|Вербнай нядзелі]], якія традыцыйна вырабляюцца на тэрыторыі паўночна-заходняй [[Гродзенская вобласць|Гродзеншчыны]]. У адрозненне ад роднасных круглых [[Віленскія вербы|віленскіх вербаў]], гродзенскія пальмы маюць характэрную плоскую форму. Традыцыя роспісу і вырабу велікодных вербаў у 2016 гадах была ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|Рамановіч|2020|с=50}}<ref name="inventory">{{cite web|url=https://living-heritage.by/nks/3197/|title=Выраб велікодных вербаў (пальмаў)|publisher=Інвентар НКС|lang=be|accessdate=7 сакавіка 2026}}</ref>. == Гісторыя і носьбіты традыцыі == Звычай упрыгожваць галінкі [[Вярба|вярбы]] першымі вясновымі кветкамі і травамі здаўна існаваў у [[Каталіцтва|каталіцкіх]] і [[Праваслаўе|праваслаўных]] сем'ях Гродзенскага рэгіёна. Мяркуецца, што мастацкае ўдасканаленне гэтай традыцыі мае агульныя вясковыя карані з віленскімі пальмамі, аднак на Гродзеншчыне яна пайшла ўласным шляхам, сфарміраваўшы адметную лакальную тэхналогію. Звычай быў найбольш пашыраны ў канцы XIX&nbsp;— першай палове XX стагоддзя ў самім [[Гродна]], а таксама ў гарадскім пасёлку [[Сапоцкін]], аграгарадках [[Адэльск]] і [[Індура]] [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]]<ref name="inventory" />. У часы [[Атэізм|атэістычнай]] палітыкі савецкай улады традыцыя практычна заняпала і сышла ў падполле, аднак яе ўдалося захаваць дзякуючы асобным сем'ям майстроў. Асноўнымі сучаснымі носьбітамі і папулярызатарамі вырабу гродзенскіх велікодных вербаў з'яўляюцца чатыры сястры з Гродна (у дзявоцтве Сарасек): Ванда (нар. 1931), Данута Альшэўская (нар. 1933), Чэслава (нар. 1938) і Дамініка Кавалёнак (нар. 1941). Яны перанялі гэтае майстэрства яшчэ ў дзяцінстве ад сваёй маці Гелены Іосіфаўны (нар. 1907), жыхаркі вёскі [[Вялікая Капліца]]. Пасля доўгага перапынку, з пачаткам грамадскіх змен у канцы 1980-х гадоў, сёстры пачалі актыўна адраджаць старажытнае [[Рамяство|рамяство]]. Напярэдадні кожнага свята кожная з майстрых вырабляла да 100 аўтарскіх пальмаў на продаж, што дазволіла вярнуць гродзенскім вербам шырокую вядомасць далёка за межамі рэгіёна<ref name="inventory" /><ref name="gromc">{{cite web|url=https://gromc.by/45911-2/|title=Кавалёнак Дамініка Дамінікаўна (г. Гродна. Выраб велікодных вербаў)|publisher=Гродзенскі абласны метадычны цэнтр народнай творчасці|lang=be|accessdate=7 сакавіка 2026|url-status=dead}}</ref>. == Тэхналогія і асаблівасці вырабу == Галоўнай візуальнай адметнасцю гродзенскай вербы з'яўляецца яе плоская форма (з-за чаго ў народзе яе часта называюць «лапаткай»). Па сваім сілуэце яна нагадвае птушынае пяро або сапраўдны ліст паўднёвай [[Пальмы|пальмы]], якім урачыста сустракалі [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] пры ўваходзе ў [[Іерусалім]]. Кампазіцыя ствараецца абавязкова на аснове трох галінак [[Вярба белая|белай вярбы]], што нясе ў сабе выразны сакральны і хрысціянскі падтэкст<ref name="ragn">{{cite web|url=https://nashaniva.com/207188|title=Велікодныя вербы: круглыя віленскія, плоскія гарадзенскія — у этнакраме «Рагна»|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=30 сакавіка 2018|lang=be|accessdate=7 сакавіка 2026}}</ref><ref name="inventory" />. Тэхналогія [[Пляценне|пляцення]] вылучаецца асаблівай вытанчанасцю. Для дэкарыравання выкарыстоўваюцца разнастайныя прыродныя матэрыялы: [[Жыта|жытнія]] і [[Авёс|аўсяныя]] [[Колас|каласкі]], [[Цімафееўка|цімафееўка]], [[Каноплі|канапелька]], [[Мятлік (расліна)|мятлік]], [[Ядловец|ядловец]], [[барвенак]], [[Хвоя|сасновыя шышкі]], а таксама шматлікія [[Сухацвет|сухацветы (бяссмертнікі)]], [[Крываўнік|крываўнік]] і [[Чабор|чабор]]. Усе гэтыя элементы сіметрычна і паслядоўна прымотваюцца ніткамі да асновы, пачынаючы з самай вяршыні. Гэта стварае дэкаратыўную вертыкальную рытміку і шмат’ярусную кампазіцыю. Майстры часта выкарыстоўваюць як расліны натуральнай прыроднай афарбоўкі, так і штучна пафарбаваныя ў яркія колеры пры дапамозе [[Анілінавыя фарбавальнікі|анілінавых фарбавальнікаў]]. Сярэдні памер гатовага вырабу звычайна складае каля 50 сантыметраў. З мастацкага пункту гледжання стварэнне такой вербы сінтэзуе прыёмы, роднасныя традыцыйнаму [[Ткацтва|ткацтву]] і [[Саломапляценне|саломапляценню]]<ref>{{Cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1328|title=Сучаснае народнае мастацтва|author=[[Я. М. Сахута|Сахута Я. М.]]|website=[[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Беларуская энцыклапедыя]]|date=2023-05-24|access-date=2026-03-07|ref=Сахута}}</ref><ref name="inventory" /><ref name="gromc" />. == Значэнне і сучаснае выкарыстанне == У традыцыйнай культуры гродзенскія вербы выконваюць адначасова функцыі рытуальнага прадмета і твора дэкаратыўнага мастацтва. У Вербную нядзелю вернікі прыносяць іх у [[касцёл]]ы і [[Царква (будынак)|цэрквы]] для ўрачыстага асвячэння. Пасля свята свянцоныя пальмы абавязкова кладуць парамі (па дзве) каля [[абраз]]а на [[Покуць|покуці]]. Па народных вераваннях, яны прыносяць у хату гаючую энергетыку лесу і поля, даруюць сямейнае шчасце і служаць магутным абярэгам ад [[Навальніца|навальніцы]] і [[Маланка|маланак]]<ref name="inventory" />. Раней свянцоная вярба шырока выкарыстоўвалася і ў гаспадарчай магіі: ёю традыцыйна выганялі жывёлу на поле ў дзень Святога [[Юр’е (вясновае свята)|Юр’я]], а ўвосень, на [[Дзяды]], старыя вербы адносілі на могілкі. У сучасных умовах, акрамя свайго непасрэднага рэлігійнага прызначэння, гродзенская пальма стала папулярным элементам дэкору гарадскіх і вясковых інтэр’ераў, а таксама арыгінальным рэгіянальным [[сувенір]]ам, які актыўна экспануецца на кірмашах і фестывалях народнай творчасці{{sfn|Рамановіч|2020|с=51}}<ref name="inventory" />. == Гл. таксама == * [[Віленскія вербы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Н. І. Рамановіч|Рамановіч Н. І.]]|загаловак=Практыкі зберажэння традыцыйнай культуры Гродзенскага раёна як галоўная ўмова развіцця турызму і музейнай дзейнасці ў рэгіёне|месца=Мінск|выданне=Актуальныя аспекты аховы нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей : зб. арт.|выдавецтва=БДУКМ|год=2020|адказны=уклад.: А. Т. Каліноўская, А. В. Гумінская, пад агул. рэд. І. Б. Лапцёнак ; Мін-ва культуры Рэсп. Беларусь ; Беларус. дзярж. ун-т культуры і мастацтваў, Ін-т павыш. кваліф. і перападр. кадраў|старонкі=49—53|спасылка=http://repository.buk.by:8080/bitstream/handle/123456789/23141/PRAKTYK%D0%86%20ZBERAZHENNYA%20TRADYCYJNAJ.pdf|ref=Рамановіч}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Нематэрыяльная культурная спадчына Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Гродна]] [[Катэгорыя:Культура Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Вялікдзень]] ooho1l3i96q221olqprni0znrqylt70 0 803964 5158697 5157480 2026-06-26T21:36:42Z Siliyiw 169172 5158697 wikitext text/x-wiki '''Алея Славы Нараўлянскага раёна''' ({{lang-ru|Аллея Славы Наровлянского района}}) — месца ў горадзе [[Нароўля|Нароўлі]] ([[Беларусь]]), дзе на 11 мемарыяльных таблічках з імёнамі і фатаграфіямі ўвекавечаны выдатныя асобы, якія ўнеслі значны ўклад у развіццё [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], а таксама выдатныя ўраджэнцы Нараўлянскага раёна цяперашняга часу. Заснавана рашэннем Нараўлянскага раённага выканаўчага камітэту ад 22 верасня 2022 года. Урачыста адкрыта 6 лістапада 2010 года. Мемарыяльныя таблічкі ўздоўж прамой лініі ўсталяваны каля [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|Нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея]] (вуліца Кастрычніцкая, дом 12). == Спіс увекавечаных асоб == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|250px|thumb|Алея Славы Нараўлянскага раёна. Фота 2017 г.]] Асобы заносяцца на Алею Славы рашэннем раённай камісіі пры Нараўлянскім раённым выканаўчым камітэце — пасля разгляду хадайніцтваў ад працоўных калектываў і грамадскіх арганізацый Нараўлянскага раёна, а таксама ад дзяржаўных органаў. Выбар выдатных асоб заснаваны на двух крытэрыях: 1) Героі Вялікай Айчыннай вайны, Героі Сацыялістычнай Працы, ветэраны Вялікай Айчыннай вайны, людзі, якія ўнеслі значны ўклад у развіццё Нараўлянскага раёна; 2) ураджэнцы Нараўлянскага раёну, выдатныя асобы цяперашняга часу, якія дасягнулі высокіх вынікаў у навуцы, адукацыі, медыцыне, мастацтве, спорце, іншых сферах грамадскай дзейнасці. Адпаведна з гэтым Алея Славы падзелена на дзве тэматычныя зоны. Пры адкрыцці Алея Славы налічвала 11 таблічак з імёнамі і фатаграфіямі асоб: * 1) [[Андрэй Рыгоравіч Корзун]] (1911—1943) — чырвонаармеец, Герой Савецкага Саюза. * 2) [[Майсей Лейвікавіч Співак]] (1911—1943) — чырвонаармеец, Герой Савецкага Саюза. * 3) [[Галіна Канстанцінаўна Васіленка]] (1935—2006) — палявод, жывёлавод. Герой Сацыялістычнай Працы. * 4) [[Данііл Фёдаравіч Булава]] (1908—1953) — страшыня Нараўлянскага райвыканкама. Герой Вялікай Айчыннай вайны * 5) [[Мікалай Цімафеевіч Зязётка]] (1918—1995) — герой Вялікай Айчыннай вайны, Герой Працы, страшыня калгасу «Кастрычнік». * 6) [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959) — Герой вайны, партызан, заслужаны ўрач БССР. * 7) [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык]] (1911—1990) — Герой вайны, партызанка-разведчыца, дырэктар сярэдняй школы г. Нароўлі. * 8) [[Альгерд Адамавіч Садоўскі|Алег (Альгерд) Адамавіч Садоўскі]] (1907—1979) — страшыня [[Нараўлянскі раённы выканаўчы камітэт|Нараўлянскага райвыканкама]], Герой Вялікай Айчыннай вайны. * 9) [[Іван Уладзіміравіч Дуда]] (1936—2021) — доктар медыцынскіх навук (1984), прафесар. * 10) [[Эдуард Іосіфавіч Збароўскі]] (нар.1938) — доктар медыцынскіх навук, прафесар кардыялогіі. * 11) [[Якаў Львовіч Каламінскі]] (1934—2019) — доктар псіхалагічных навук, прафесар. * 12) [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй]] (1955—2020) — непасрэдны ўдзельнік ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], пажарнік нараўлянскай пажарнай часткі, кавалер [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], першы ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна (2020). Прапаршчык унутранай службы. == Крыніцы == * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В.В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В.С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты "Гомельская праўда", 2023. — 243 с. * [http://narovlya.gov.by/ru/alleya/ «Алея Славы нараўлянцаў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220627185351/http://narovlya.gov.by/ru/alleya/ |date=27 чэрвеня 2022 }} * [https://sad5narovlia.schools.by/pages/3624192434022783 Аллея Славы]{{Недаступная спасылка}} * [https://pravo.by/pdf/2010-283/2010_283_9_35768.pdf Об Аллее Славы Наровлянского района] // pravo.by * [https://www.youtube.com/watch?v=_73S17Occf8 НАРОВЛЯ. ПАРК. УСАДЬБА ГОРВАТТА. КРАСНЫЙ МОЗЫРЯНИН] // youtube.com [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2010 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Нароўлі]] [[Катэгорыя:Славутасці Нароўлі]] o2m4hdrflfr9i2aigbhreje835aebnm 0 804181 5158721 5113042 2026-06-27T02:38:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158721 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова|Дэвіз=Праз церні да зорак|Дырэктар=Варвара Архіпенка|Адрас=вул. Сацыялістычная, 119|Ранейшая=* Сярэдняя школа № 5 * Славянская гімназія|Назва=Гімназія № 3 г. Бабруйска імя мітрапаліта Філарэта (Вахрамеева)}} '''Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Гімназія № 3 г. Бабруйска імя [[Філарэт (Вахрамееў)|мітрапаліта Філарэта (Вахрамеева)]]»''' — установа сярэдняй адукацыі ў [[Бабруйск]]у. == Гісторыя == [[Файл:Babrujsk, Centralnaja, Alaksiejeŭskaja. Бабруйск, Цэнтральная, Аляксееўская (1914) (2).jpg|міні|Аляксееўская гімназія, 1914 год]] Бабруйская жаночая Аляксееўская [[гімназія]] адкрыта 1 ліпеня 1906 года як сямікласная. У 1907/1908 навучальным годзе ўведзены восьмы педагагічны і падрыхтоўчы класы. Утрымлівалася за кошт платы за навучанне і грамадскіх сродкаў. У 1908/1909 навучальным годзе мела 393 выхаванкі. Выкладаліся Закон Божы, руская мова (нямецкая, французская, лацінская мовы неабавязковыя), матэматыка, фізіка, прыродазнаўства, геаграфія, чыстапісанне, маляванне, рукадзелле. Абсталяваны фізічны і прыродазнаўчы кабінеты. Настаўнікамі працавалі выпускнікі [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]], Віленскага вышэйшага жаночага вучылішча і іншыя. Гімназія падпарадкоўвалася [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акрузе]]<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|артыкул=Бабруйскія гімназіі|том=1|старонкі=265}}</ref>. У 1919—1920 гадах бабруйскія гімназіі і прагімназіі былі рэарганізаваныя ў адзіныя працоўныя школы першай і другой ступеняў. У 1921 годзе ў будынку гімназіі адкрылі першую савецкую школу другой ступені імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. Загадчыкам школы стаў К. Ф. Родман<ref name="Наш летапіс">{{Cite web|url=https://sites.google.com/view/letopis-gymn3bobruisk/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D1%8B-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8|title=Страницы истории|lang=ru|website=ГУО "Гимназия №3 г.Бобруйска имени митрополита филарета (Вахромеева)". Наша летопись}}</ref>. З 1930 года да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў будынку школы размячшаўся [[Рабочы факультэт|рабфак]]<ref name="Наш летапіс"/>. З 1945 года да 1949 года — педагагічнае вучылішча<ref name="Наш летапіс"/>. У 1949—1954 гадах тут размяшчаўся [[Бабруйскі настаўніцкі інстытут]]<ref name="Наш летапіс"/>. У 1955—1957 гадах — зноў педагагічнае вучылішча<ref name="Наш летапіс"/>. У 1957/1958 навучальным годзе педвучылішча закрылі, а ў будынак гімназіі перавялі старэйшыя класы сямігадовай сярэдняй школы № 5. У 1968 годзе да школы прыбудавалі новы будынак. З гэтага года ўсе навучэнцы сярэдняй школы № 5 (пачатковыя і старэйшыя класы) вучацца ў будынку цяперашняй гімназіі<ref name="Наш летапіс"/>. У 1993 годзе на базе сярэдняй школы № 5 з паглыбленым вывучэннем рускай мовы стварылі Славянскую гімназію. У 2009 годзе перайменавалі ў гімназію № 3. 1 верасня 2023 года гімназіі нададзена імя [[Герой Беларусі|Героя Беларусі]] мітрапаліта Філарэта (Вахрамеева)<ref name="Наш летапіс"/>. == Навучанне == З 1 верасня 2007 года на базе праваслаўнага Духоўна-асветніцкага цэнтра пры Елісавецінскім храме [[Бабруйская епархія|Бабруйскай епархіі]] фунцыянуюць чатыры класы гімназіі, у якіх выкладаюць факультатыўны курс «Асновы праваслаўнай культуры»<ref name="Наш летапіс"/>. 17 красавіка 2019 года на базе гімназіі адкрылі {{Не перакладзена 5|STEM||ru}}-цэнтр<ref name="Наш летапіс"/>. 28 кастрычніка 2024 года на базе гімназіі створаны інжынерна-тэхнічны цэнтр (ІТЦ)<ref name="Наш летапіс"/>. == Вядомыя выпускнікі == * [[Саламон Аронавіч Гарэлік|Саламон Гарэлік]] — Герой Савецкага Саюза. * [[Анатоль Анатолевіч Глаз|Анатоль Глаз]] — дыпламат. * [[Барыс Міхайлавіч Мікуліч|Барыс Мікуліч]] — пісьменнік, празаік, крытык. * [[Аляксандр Цімафеевіч Пракапенка|Аляксандр Пракапенка]] — футбаліст. * [[Ірына Мікалаеўна Рынейская|Ірына Рынейская]] — палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://gymn3.bobruisk.edu.by/ Афіцыйны сайт]{{Недаступная спасылка}} * [https://sites.google.com/view/letopis-gymn3bobruisk/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 ГУО «Гимназия № 3 г. Бобруйска имени митрополита филарета (Вахромеева)». Наша летопись] [[Катэгорыя:Гімназіі Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Бабруйска]] eop57ml40o2vm8ezy9flcsv55pwri7e 0 804296 5158696 5143516 2026-06-26T21:33:50Z Siliyiw 169172 5158696 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Якаў Львовіч Каламінскі''' ({{lang-ru|Яков Львович Коломинский }}; {{ДН|11|01|1934}}, мястэчка [[Нароўля]], [[Палеская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]] — {{ДС|25|09|2019}}, [[Беларусь]]) — [[СССР|савецкі]] і [[Беларусь|беларускі]] [[Псіхалогія|псіхолаг]], [[Доктар навук|доктар псіхалагічных навук]] (1981), [[прафесар]] (1982), [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]], старшыня Беларускага таварыства псіхолагаў. == Паходжанне і сям’я == Нарадзіўся 11 студеня 1934 года ў мястэчку [[Нароўля]] Палескай вобласці БССР у [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскай]] сям’і<ref>[http://russian-jews-refbook.org/page11.html Л.Л.Полевой. Русские евреи. Аналитический справочник]</ref>. Бацька Леў Каламінскі адслужыў у войску ў [[Мурманск]]у<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>. Маці працавала ў Нароўлі загадчыцай раённай бібліятэкі і была вядомай жанчынай у мястэчку<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>. Брат — [[Навум Львовіч Каламінскі]] (1938—2007), [[Доктар навук|доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]]. Жонка — дыктар Беларускага радыё [[Ада Сямёнаўна Каламінская]]<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. Ад жонкі нарадзілася дачка Вольга Якаўлеўна Каламінская, якая пазней нарадзіла блізняшак (Дар’я і Кацярына)<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. == Адукацыя і працоўная дзейнасць == У гады Вялікай Айчыннай вайны (1941—1945) знаходзіўся ў эвакуацыі ў [[Ашхабад]]зе ([[Туркменістан]])<ref>[https://www.livelib.ru/author/306620-yakov-kolominskij Яков Коломинский] // livelib.ru</ref>. Пасля заканчэння вайны вярнуўся ў мястэчка [[Нароўля]] і вучыўся ў сярэдняй школе, дзе сябраваў з [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давідам Рыгоравічам Сімановічам]] (пазней — рускамоўным паэтам)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>, і вельмі высока ацаніў якасць адукацыі ў нараўлянскай школе<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>. Заўсёды з удзячнасцю ўспамінаў свайго школьнага выкладчыка рускай мовы і рускай літаратуры [[Барыс Навумавіч Хандрос|Барыса Навумавіча Хандроса]] (1923—2006), які вельмі творча і эмацыянальна выкладаў на ўроках літаратуры<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. У 1951 годзе скончыў школу ў Нароўлі са срэбным медалём і хацеў паступаць далей вучыцца ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] на філалагічны факультэт, каб стаць журналістам<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>. Аднак не быў прыняты ў БДУ на журналістыку з-за сваёй яўрэйскай нацыянальнасці<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>, пасля чаго Каламінскі пайшоў падаваць свае дакументы ў Мінскі педагагічны інстытут на педагагічны факультэт<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>, дзе быў залічаны студэнтам у 1951 годзе. На першым курсе для яго самым цікавым і вартым прадметам стала [[псіхалогія]], таму далей ён сваё жыццё вырашыў прысвяціць псіхалогіі<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>, але любіў усё жыццё і мастацкую літаратуру — у першую чаргу рускіх і беларускіх паэтаў. Сябр дзяцінства Давід Рыгоравіч Сімановіч пазней падарыў Каламінскаму з вялікім дарчым надпісам свой зборнік рускамоўных вершаў «Чаго там на жыццё крыўдзіцца», дзе ёсць узнёслыя вершы пра нараўлянскае Палессе і супольнае дзяцінства<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>. Яшчэ адным блізкім сябрам Якава Каламінскага быў рускі паэт [[Андрэй Андрэевіч Вазнясенскі]]<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. Першы навуковы даклад Якава Каламінскага па псіхалогіі называўся так: «Закон сілы ў вучэнні Паўлава аб вышэйшай нервовай дзейнасці»<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. У 1955 годзе скончыў педагагічны інстытут у Мінску і атрымаў дыплом з адзнакай і кваліфікацыяй «педагогіка і псіхалогія» і быў накіраваны на працу ў Навагрудак, дзе з 1955 па 1958 год выкладаў педагогіку і псіхалогію ў Навагрудскім педагагічным вучылішчы. Перад ад’ездам у Навагрудак ажаніўся з Адай, студэнткай Мінскага педагагічнага інстытута: Ада давучвалася адзін год у інстытуце ў Мінску, а Якаў паехаў у Навагрудак<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. Сям’я ўз’ядналася праз год, калі Аду пасля сканчэння інстытута накіравалі ў Навагрудак працаваць настаўніцай рускай мовы і літаратуры ў школе<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. Пасля закрыцця ў 1958 годзе навагрудскага педвучылішча, пераехаў з жонкай Адай у Мінск, дзе з 1958 па 1960 год працаваў выхавальнікам і настаўнікам школы-інтэрната № 7. Жонка Ада стала дыктарам Беларускага радыё<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. Да гэтага перыяду працы адносіцца пачатак эксперыментальных псіхалагічных і педагагічных даследаванняў Якава Каламінскага. Вынікі даследаванняў былі апублікаваны ў першым у яго жыцці навуковым артыкуле ў калектыўным навуковым зборніку «Першыя поспехі» (пад рэд. Р.І. Вадэйка, г. Мінск, 1960 год)<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. У 1960 годзе паступіў у аспірантуру па псіхалогіі ў Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага, быў прыкамандзіраваны да НДІ псіхалогіі Акадэміі паслядыпломнага навучання РСФСР, дзе пад кіраўніцтвам Лідзіі Ільінічны Бажовіч падрыхтаваў і ў 1963 г. абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Вопыт псіхалагічнага вывучэння ўзаемаадносін паміж вучнямі ў класе», атрымаўшы ступень кандыдата псіхалагічных навук. У дысертацыйным даследаванні выкарыстаў новыя ў той час для псіхалагічнай навукі ў СССР метад і тэорыю — [[сацыяметрыя|сацыяметрыю]] амерыканскага псіхолага і сацыёлага [[Якаб Леві Марэна|Якаба Марэна]] (1892—1974)<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. З верасня 1963 года Якаў Каламінскі працаваў ў МДПІ ім. А.М. Горкага: у 1968 годзе яму было прысвоена званне [[дацэнт]]а; з 1978 па 2006 г. — загадчык кафедры дзіцячай і агульнай псіхалогіі БДПУ; з 2006 г. — прафесар кафедры ўзроставай і педагагічнай псіхалогіі БДПУ. У [[1970]] годзе ў [[Масква|Маскве]] выйшла ў друку яго кніга «Чалавек сярод людзей», якая зрабіла яго вельмі знакамітым псіхолагам<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. Пазней Каламінскі выказваўся, што ўсе яго кнігі яму дарогі, але мае сярод іх асабліва любімыя: «Чалавек сярод людзей», «Гутаркі пра таямніцы псіхікі», «Псіхалогія зносін», «Пазнай самога сябе», «Ад чалавека да чалавека», «Псіхалогія: Паэзія і проза выкладання»<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. У 1980 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Псіхалогія асабістых узаемаадносін у групе аднагодкаў. Агульныя і ўзроставыя асаблівасці» і атрымаў у 1981 годзе ступень доктара псіхалагічных навук. У 1982 г. яму было прысвоена званне прафесара. Член дысертацыйнага савета пры БДПУ. У 1995—2010 гадах — галоўны рэдактар беларускага часопіса «Псіхалогія» (Мінск). На Усесаюзным з’ездзе Таварыства псіхолагаў СССР (1989) быў абраны яго віцэ-прэзідэнтам. Старшыня Беларускага Таварыства псіхолагаў. З’яўляўся сапраўдным членам Беларускай акадэміі адукацыі, Міжнароднай акадэміі навук вышэйшай школы (Масква), Міжнароднай акмеалагічнай акадэміі (Санкт-Пецярбург), Балтыйскай педагагічнай акадэміі (Санкт-Пецярбург). Чытаў лекцыі ва ўніверсітэтах ЗША, Вялікабрытаніі, Германіі, Ізраіля, Італіі, Польшчы, Венгрыі, Даніі, Швейцарыі, Украіны, Балгарыі, краін Прыбалтыкі. Выступаў з дакладамі на многіх міжнародных псіхалагічных кангрэсах. Актыўна займаўся грамадскай дзейнасцю ў галіне псіхічнага здароўя і выступаў за гуманнае стаўленне да псіхічна хворых і абарону іх праў<ref>[https://psygazeta.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=4071:5-faktov-o-yakove-lvoviche-kolominskom&catid=21:psikhologicheskij-kalendar&Itemid=156 5 фактов о Якове Львовиче Коломинском]</ref>. == Навуковы ўклад у псіхалогію == Займаўся псіхалогіяй узаемаадносін у малых групах, сацыяльнай псіхалогіяй развіцця асобы, сацыяльнай педагагічнай псіхалогіяй і псіхалагічнай культурай. Аўтар звыш 400 навуковых, навучальных і навукова-папулярных прац (сярод іх — 35 кніг<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>), у тым ліку 30 замежных выданняў на 16 мовах. Эксперыментальныя і тэарэтычныя даследаванні паклалі пачатак новай галіне псіхалагічнай навукі — узроставай і педагагічнай сацыяльнай псіхалогіі. Пад яго кіраўніцтвам паўстала адпаведная навуковая школа, абаронена звыш 40 кандыдацкіх і 8 доктарскіх дысертацый, распрацавана праграма сацыяльна-педагагічнай рэабілітацыі дзяцей, якія пацярпелі ад аварыі на Чарнобыльскай АЭС. == Асноўныя навуковыя працы == === Манаграфіі === * ''Коломинский Я. Л.'' Психология личных взаимоотношений в детском коллективе. — Минск: «Народная асвета», 1969. * ''Коломинский Я. Л.'' Человек среди людей. — {{М.}}: «[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]», 1970. * ''Коломинский Я. Л.'' Беседы о тайнах психики. — {{М.}}: «[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]», 1976. * ''Коломинский Я. Л.'' Психология взаимоотношений в малых группах. — Минск: «издательство [[Белорусский государственный университет|БГУ им. В. И. Ленина]]», 1976. * ''Коломинский Я. Л.'' Человек: психология. — {{М.}}: «[[Просвещение (издательство)|Просвещение]]», 1980. * ''Коломинский Я. Л.'' Психология детского коллектива. Система личных взаимоотношений. — Минск: «Народная асвета», 1984. * ''Коломинский Я. Л., [[Лисина, Мая Ивановна|Лисина М. И.]]'' Генетические проблемы социальной психологии. — Минск: «Университетское», 1985. * ''Коломинский Я. Л., [[Панько, Елизавета Александровна|Панько Е. А.]]'' Психология детей шестилетнего возраста. — Минск: «Университетское», 1999. * ''Коломинский Я. Л., [[Панько, Елизавета Александровна|Панько Е. А.]], Игумнов С. А.'' Психическое развитие детей в норме и патологии. — {{СПб.}}: «[[Питер (издательство)|Питер]]», 2004. * ''Коломинский Я. Л. (редактор)'' Психология педагогического взаимодействия. — {{СПб.}}: «Речь», 2007. * ''Коломинский Я. Л., [[Реан, Артур Александрович|Реан А. А.]]'' Социальная педагогическая психология. — {{СПб.}}: «Прайм-Еврознак», 2008. * ''Коломинский Я. Л.'' Основы психологии. — {{СПб.}}: «Прайм-Еврознак», 2010. * ''Коломинский Я. Л., Стрелкова О. В.'' Психологическая культура детства. — Минск: «Вышэйшая школа», 2013. === Артыкулы === # [http://elib.bspu.by/handle/doc/1149 Жизнь и судьба в контексте психологического исследования. Сборник научных работ / под ред. Максименко С. Д.- Т.7. — Вып. 20. — Ч.1. — Житомир: Изд-во ЖГУ им. И.Франка, 2009. — 296 с.]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/2543 Формирование психологической культуры в зоне ближайшего развития будущих педагогов. БГПУ, 2010]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/1563 Психологические проблемы смысла жизни в старости. БГПУ, 2010]; # Игра в жизни дошкольника: учеб. пособие. Мн., 2012; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/1530 Теоретические и прикладные аспекты психологической культурологии. БГПУ, 2014]; # [https://web.archive.org/web/20150211105702/http://elib.bspu.by/handle/doc/1980 Психологическая культура и сакральная цивилизация. БГПУ, 2014]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/1527 Социально-психологические закономерности геронтогенеза. БГПУ, 2014]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/2160 Социально-психологическая наблюдательность у будущих учителей. Чебоксары: Изд-во Чуваш. ун-та, 2014]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/2159 Социально-психологическая наблюдательность в структуре психологической культуры педагога. Москва., СПб.: Нестор-История, 2014]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/1979 Условие укрепления психологического здоровья субъектов педагогического и управленческого взаимодействия в дошкольном учреждении. БГПУ, 2014]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/800 Культурно-сакральное пространство гуманитарного образования. Красноярский государственный педагогический университет им. В. П. Астафьева, 2014]; == Узнагароды == * Нагрудны знак «Выдатнік адукацыі СССР» * Нагрудны знак «Выдатнік адукацыі» Рэспублікі Беларусь * Медаль ВДНГ (СССР) * Ганаровыя граматы == Выказванні == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|міні|205x205пкс|[[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алея Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]].]] * «Кажуць, што там, дзе шмат мудрасці, шмат смутку. Магчыма, ёсць гэты смутак і ў псіхалагічнай мудрасці. Але ў псіхалагічным невуцтве яго значна больш»<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. * «Шчаслівы і паспяховы той чалавек, які ўмее камунікаваць»<ref>[https://minsknews.by/schastliv-i-uspeshen-tot-chelovek-kotoryiy-umeet-obshhatsya-uveren-izvestnyiy-belorusskiy-psiholog-yakov-kolominskiy/ Психолог Яков Коломинский: «Счастлив и успешен тот человек, который умеет общаться»] // minsknews.by</ref>. * «Захапленне — гэта шчаслівы стан. Няма захаплення — няма і чалавека»<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. * «У фальклор і мастацкую літаратуру змясцілася ўся псіхалогія. Гэтаму шмат у чым і прысвечана адна з апошніх маіх кніг "Псіхалогія: Паэзія і проза выкладання"»<ref>[https://minsknews.by/schastliv-i-uspeshen-tot-chelovek-kotoryiy-umeet-obshhatsya-uveren-izvestnyiy-belorusskiy-psiholog-yakov-kolominskiy/ Психолог Яков Коломинский: «Счастлив и успешен тот человек, который умеет общаться»] // minsknews.by</ref>. * «У псіхалогіі столькі праўды, колькі ў ёй паэзіі»<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. * «Мне не пагражае прафесійнае выгаранне. Не паспее [мая новая] кніга выйсці ў свет, а ў галаве ўжо спее задума наступнай. Мозг мой не адпачывае ні днём, ні ноччу. Вынікаючы мудрай парадзе Льва Талстога рабіць толькі тое, што павялічвае душу, і не рабіць таго, што прымяншае яе, я ўсё сваё жыццё ствараў Паэму пра душу. І шчаслівы гэтым»<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. == Ушанаванне памяці == * У [[Нароўля|Нароўлі]] імя і фатаграфія Якава Львовіча Каламінскага яшчэ пры жыцці былі размешчаны на пастаменце з таблічкай у [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы Нараўлянскага раёна]] (адкрытай 6 лістапада 2010 г.)<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет}}</ref><ref>Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 19.</ref>. {{зноскі}} == Крыніцы == * Доктора и кандидаты наук Белорусского государственного педагогического университета имени Максима Танка (к 100-летию со дня основания): биобиблиографический справочник. / Г.У. Корзенко; под общей редакцией А.И. Жука. — Минск : БГПУ, 2014. — 192 с. * [https://psy.su/persons/in_memoriam/psy/97634/ Яков Львович Коломинский] // Психологическая газета (Профессиональное интернет-издание) * [https://www.livelib.ru/author/306620-yakov-kolominskij Яков Коломинский] // livelib.ru * [https://ipsy.bspu.by/kolominskii-yakov-lvovich КОЛОМИНСКИЙ ЯКОВ ЛЬВОВИЧ] // bspu.by * [https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by * [https://www.voppsy.ru/ubiley/ubiKolom.htm К 80-ЛЕТИЮ Я.Л. КОЛОМИНСКОГО] // voppsy.ru * [https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?] // youtube.com {{DEFAULTSORT:Каламінскі Якаў Львовіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нароўлі]] [[Катэгорыя:Псіхолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Псіхолагі СССР]] 4amzfbum4qyz6dun9d5vkdz0vhyjyk5 0 807409 5158780 5136819 2026-06-27T08:13:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158780 wikitext text/x-wiki {{Мова |колер = |назва = Даданіцкая мова |выява = Dadanitic tablet - 20180430.jpg |краіны = [[Ліх’ян]] |рэгіёны = Дадан (сучасны [[Аль-Ула]]) |статус = [[мёртвая мова]] |вымерла = [[1 тысячагоддзе да н.э.]] |катэгорыя = |класіфікацыя = [[Афразійскія мовы|Афразійская сям’я]] :[[Семіцкія мовы|Семіцкая галіна]] ::[[Заходнесеміцкія мовы|Заходнесеміцкая група]] :::[[Цэнтральнасеміцкія мовы|Цэнтральнасеміцкая падгрупа]] ::::[[Паўночнааравійскія мовы]]? |пісьменнасць = [[Старажытныя паўночнааравійскія пісьменнасці|Старажытныя паўночнааравійскія]] }} '''Даданіцкая мова''', таксама вядомая як '''ліх’янская''',<ref>{{Cite web |title=Pre-Islamic North and East Arabian|url=http://multitree.org/codes/xna|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501084519/http://multitree.org/codes/xna|url-status=dead|archive-date=1 May 2016|publisher=[[Linguist List|LINGUIST List]]|access-date=11 June 2025}}</ref> — старажытная, меркавана самастойная мова [[Семіцкія мовы|семіцкай моўнай сям’і]]. Выкарыстоўвалася ў [[аазіс]]е Дадан (сучасны горад [[Аль-Ула]]) і каралеўстве [[Ліх’ян]] на паўночным захадзе [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскага паўвострава]], верагодна, у другой палове першага тысячагоддзя да нашай эры. Звесткі пра мову грунтуюцца на корпусе эпіграфічных (накаменных) надпісаў, выкананых арыгінальным аднайменным пісьмом<ref name="Academia.edu">{{Cite journal |last=Kootstra-Ford |first=Fokelien |date=23 August 2016 |title=The Language of the Taymanitic Inscriptions and its Classification |url=https://www.academia.edu/27953337 |journal=Arabian Epigraphic Notes |volume=2 |publisher=Leiden University |pages=67‒140 |doi= |access-date=6 траўня 2026}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kootstra-Ford |first=Fokelien |date=2023 |editor-last1=Schiettcatte |editor-first1=Jérémie |editor-last2=Robin |editor-first2=Christian J. |editor-last3=Norris |editor-first3=Jérome |title=Dadanitic |url=http://hdl.handle.net/1854/LU-01HR4G7XF5F53HSMFNA8Q0EYV3 |series=Thematic Dictionary of Ancient Arabia |doi=10.60667/tdaa-0050 |access-date=6 траўня 2026}}</ref><ref name="OCIANA">{{Cite journal |editor-last1=Macdonald |editor-first1=Michael C. A. |editor-last2=del Carmen Hidalgo-Chacón Díez |editor-first2=María |date=2017 |title=The OCIANA Corpus of Dadanitic inscriptions |url=http://krc.orient.ox.ac.uk/resources/ociana/corpora/ociana_dadanitic.pdf |series=The Online Corpus of the Inscriptions of Ancient North Arabia (OCIANA) |location=Oxford |access-date=2016-05-29}}</ref>. == Гісторыя даследаванняў == === Адкрыццё === [[Файл:Al-`Ula - Lihyan 2.jpg|міні|<center>Аазіс Дадан (Аль-Ула) сёння</center>]] Даданіцкія надпісы ў асноўным засяроджаныя ў аазісе Аль-Ула на паўночным захадзе Аравіі і ў ягоных ваколіцах. У старажытнасці гэтае паселішча было вядома як Дадан і, верагодна, з’яўлялася сталіцай каралеўстваў [[Ліх’ян]] (Дадан). Першым еўрапейскім даследчыкам, які скапіяваў гэтыя надпісы падчас сваіх падарожжаў па рэгіёне ў 1876 годзе, быў брытанскі пісьменнік і падарожнік [[Чарльз Мантэгю Даўці]]. Пазней ягоную працу працягнулі іншыя навукоўцы, сярод якіх Шарль Юбер, [[Юліус Ойтынг]], [[Антанін Жасэн]] і Рафаэль Савіньяк. На сённяшні дзень тэксты працягваюць даследавацца і сістэматызавацца ў межах буйных інтэрнэт-баз дадзеных, такіх як OCIANA («Інтэрнэт-корпус надпісаў Паўночнай Аравіі»)<ref name="OCIANA"/>. === Наменклатура === [[Файл:Inscription dadanite mentionnant le roi 'Asî.jpg|міні|Нядаўна знойдзены даданіцкі надпіс, датаваны V—I стст. да н. э.<br />Ён абвяшчае: ʿṣy mlk ddn fʿl l-ṭḥln<br />Пераклад: «Асі, цар Дадана, зрабіў [гэта] для [божаства] Тахлан»<ref name="OCIANA"/><ref>{{Cite journal |last=Al-Saʿīd |first=S. F. |date=2011 |title=Recent epigraphic evidence from the excavations at Al-ʿUlā reveals a new king of Dadān |journal=Arabian Archaeology and Epigraphy |volume=22 |pages=196-200 }}</ref>.]] Да 1937 года ўсе надпісы, выкананыя рознымі формамі шрыфтоў у старажытным Дадане, абагульнена называліся «ліх’янскімі» (хаця часам некаторыя кароткія тэксты памылкова прылічвалі да [[Мінейская мова|мінейскага пісьма]]). Тэрмін «даданіцкае» ўпершыню выкарыстаў у 1932 годзе Губерт Грымэ, прапанаваўшы вылучыць асобную групу тэкстаў на аснове наяўнасці згадак цара Дадана, нетыповага для семіцкіх пісьменнасцяў кірунку пісьма (злева направа) або парадку чытання радкоў знізу ўверх. У 1937 годзе [[Фрэдэрык Віктар Уінет|Ф. В. Уінет]] прапанаваў уласны падзел на аснове формы літар: надпісы з паралельнымі вертыкальнымі лініямі ён лічыў раннімі («даданіцкімі»), а з лініямі, што сыходзяцца — пазнейшымі («ліх’янскімі»). У 1954 годзе Вернер Каскель паспрабаваў ускладніць гэтую сістэму, прывязаўшы яе да гістарычных перыядаў. Аднак высветлілася, што абедзве формы літар часта сустракаюцца ў адных і тых жа надпісах, што абвяргае храналагічную розніцу паміж імі<ref name="OCIANA"/>. У 2000 годзе лінгвіст [[Майкл Макдональд (мовазнавец)|Майкл К. А. Макдональд]] прапанаваў аб’яднаць усе гэтыя надпісы адзіным тэрмінам «даданіцкія» ў гонар старажытнай назвы аазіса, дзе знойдзена пераважная большасць тэкстаў. Макдональд падкрэсліваў, што гаворка ідзе пра лінгвістычную з’яву, а не пра прыналежнасць да пэўнай культуры або этнасу (па аналогіі з парай «араб» і «арабская мова»)<ref name="OCIANA"/>. == Сістэма пісьма == {{Гл. таксама|Старажытныя паўночнааравійскія пісьменнасці}} Даданіцкае пісьмо належыць да [[Паўднёвасеміцкія пісьменнасці|паўднёвасеміцкай сям’і шрыфтоў]] і ўтрымлівае такі ж набор з 28 фанем (гукаў), што і арабская мова. Ягонай унікальнай асаблівасцю з’яўляецца тое, што даданіцкае пісьмо — адзіны старажытны прадстаўнік паўднёвасеміцкай сям’і, у якім выкарыстоўваліся ''matres lectionis'' («маці чытання» — практыка прымянення зычных літар для абазначэння доўгіх галосных гукаў, што значна палягчала прачытанне тэксту)<ref name="OCIANA"/>. <gallery> Файл:Linteau avec inscription dadanite - Al-'Ula sanctuaire de Dadan.jpg|Даданіцкі надпіс з Аль-Улы, храм Дадана (Аль-Хурайба), пра ахвярапрынашэнні. V–I стст. да н. э. Файл:Inscription dadanite - pelerinage d'Umm Daraj.jpg|Даданіцкі надпіс з Аль-Улы, храм Ум-Дарадж, у памяць аб паломніцтве. V–I стст. да н. э. Файл:Dadanitic tablet - 20180430.jpg|Адна з даданіцкіх таблічак </gallery> == Лінвістычная класіфікацыя == Граматыка даданіцкай мовы дагэтуль вывучана слаба, і для дакладнага вызначэння яе месца ў семіцкай моўнай сям’і патрабуюцца дадатковыя даследаванні. Нягледзячы на геаграфічную блізкасць, шэраг прыкмет даказвае, што яна не належыць да [[Аравійскія мовы|арабскай групы]]<ref name=":0" />. Даданіцкая мова захавала некалькі архаічных формаў, якія, верагодна, былі страчаны яшчэ на стадыі фарміравання [[Пратаарабская мова|пратаарабскай мовы]]<ref name=":0">{{Cite web |last1=Al-Jallad |first1=Ahmad |url=https://www.academia.edu/18470301 |title=Al-Jallad. The earliest stages of Arabic and its linguistic classification (Routledge Handbook of Arabic Linguistics, forthcoming) |website=www.academia.edu |date=16 November 2015 |accessdate=2015-12-08}}</ref>: * Займеннікі: Захоўваецца [[Анафара (мовазнаўства)|анафарычнае]] (адсылачнае да папярэдняга кантэксту) выкарыстанне займенніка 3-й асобы ''hʾ''. Таксама выкарыстоўваецца парны займеннік ''hmy'' (''*/humay/''). * Часціцы: Адсутнічае інавацыйная форма ''*ḥattay'' (якая адпавядае [[Класічная арабская мова|класічнай арабскай]] ''ḥattā''), аднак замест яе захоўваецца старажытная ''ʿdky'' (верагодна, вымаўлялася як ''*/ʿadkay/''). * Назоўнікі: Не ўніфікуецца жаночы канчатак ''-at''. Напрыклад, структура слова ''mrʾh'' (''*/marʾah/'' < ''*marʾat'' — «жанчына») адрозніваецца ад слова ''qrt'' (''*/qarīt/'' — «горад», «паселішча»; для параўнання, у арабскай — ''qaryatun''). * Дзеясловы: У некаторых помніках прысутнічае так званая C-аснова ([[каўзатыў]]ная, або пабуджальная форма дзеяслова), якая пачынаецца з літары ''h-'', а не з ''ʾ-'' (''hafʿala'' замест ''ʾafʿala''). У пратаарабскай мове ў гэтай форме адбыўся гістарычны пераход гуку ''h'' у ''ʾ''. * [[Артыкль|Артыклі]]: У тэкстах назіраецца варыятыўнасць пэўнага артыкля — сустракаюцца як форма ''h(n)'', так і ''ʾ(l)''. * Фанетыка: Адбываецца спецыфічная дысіміляцыя (распападабненне) гуку ''*ṯ'' у /t/ у слове «тры»: пішацца ''tlt'' замест ''ṯlṯ''. == Фаналогія і варыятыўнасць == Аналіз корпуса тэкстаў паказвае, што ў Дадане магла існаваць розніца паміж строгай пісьмовай і паўсядзённай гутарковай мовамі. Напрыклад, шэраг надпісаў указвае на зліццё гукаў ''ẓ'' і ''ṭ'' у даданіцкай мове. Сумеснае выкарыстанне розных формаў дзеясловаў ([[Каўзатыў|каўзатываў]] на ''ʾ-'' і ''h-'') у адных і тых жа надпісах сведчыць пра тое, што ў аазісе паралельна існавалі і ўжываліся розныя моўныя варыянты. Калі гук ''ẓ'' сапраўды зліўся з ''ṭ'', гэта дае падставы меркаваць, што ягоны [[Рэфлекс (мовазнаўства)|рэфлекс]] у даданіцкай мове быў [[Глухія зычныя|глухім]]. Падобная з’ява сустракалася ў [[Старажытнаарабская мова|старажытнаарабскай мове]] і, верагодна, уласцівая для [[Дахілальскія арабскія дыялекты|дахілальскіх магрыбскіх дыялектаў]]<ref>{{Cite journal |last=Kootstra |first=Fokelien |title=&quot;The Phonemes ẓ and ṭ in the Dadanitic inscriptions&quot;, Nehmé and Al-Jallad (eds.) to the Madbar and back again |url=https://www.academia.edu/35610723 |journal=To the Madbar and Back Again: Studies in the Languages, Archaeology, and Cultures of Arabia Dedicated to Michael C.A. Macdonald |date=8 January 2018 |language=en}}</ref>. == Прыназоўнікі == У корпусе даданіцкіх надпісаў засведчаны наступныя [[прыназоўнік]]і<ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/19131020|title=Prepositional Phrases in the Dadanitic Inscriptions|access-date=2016-08-30|archive-date=2 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702070158/https://www.academia.edu/19131020|url-status=dead}}</ref>: {| class="wikitable" !Форма !Значэнне |- |''ʿly'', ''ʿl'' |«на», «дзеля» |- |''bʿd'' (*/bi-ʿad/) |«дзеля» |- |''l'' |«да», «для», паказчык прыналежнасці (роднага склону), «падчас» |- |''b'' |«у», «на», «пры» (або паказчык інструментальнага склону / «кім», «чым») |- |''qbl'' |«перад» |- |''ḫlf'' |«пасля», «за» |- |''mʿ'' |«з» (разам з) |- |''mn'' (*/mina/) |«з», «ад» |- |''ʿdky'' (*/ʿadkay/) |«да», «аж да» |- |''ldy'' |«з-за», «з прычыны», «на падставе» |} Большасць вызначаных даданіцкіх прыназоўнікаў маюць прамыя этымалагічныя адпаведнікі ([[Кагнаты (мовазнаўства)|кагнаты]]) у іншых семіцкіх мовах, такіх як [[Арабская мова|арабская]] і [[іўрыт]], што дэманструе іхняе агульнае паходжанне: * Прыназоўнікі '''ʿly''' / '''ʿl''' («на») дакладна адпавядаюць арабскаму ''ʿalā'' (على) і іўрыцкаму ''ʿal'' (עַל). * Прыназоўнік '''mn''' («з», «ад») ідэнтычны арабскаму ''min'' (من) і іўрыцкаму ''min'' (מִן). * Прыназоўнік '''qbl''' («перад») роднасны класічнаму арабскаму ''qabla'' (قبل). * Прыназоўнік '''mʿ''' («з») мае кагнаты ў выглядзе арабскага ''maʿa'' (مع) і іўрыцкага ''ʿim'' (עִם). Як і ў многіх іншых старажытных і сучасных семіцкіх мовах, адналітарныя даданіцкія прыназоўнікі, такія як '''b''' («у», «на») і '''l''' («да», «для»), з’яўляліся [[праклітыка]]мі. Гэта азначае, што на пісьме яны далучаліся непасрэдна да пачатку наступнага слова (назоўніка), да якога яны адносіліся. Гэтая асаблівасць злітнага напісання дагэтуль захоўваецца ў сучаснай арабскай мове (напрыклад, ''bi-khayr'' — بخير) і ў іўрыце (напрыклад, ''be-yisrael'' — בישראל). Некаторыя прыназоўнікі ў даданіцкай мове маюць складаную марфалагічную будову і ўтварыліся ў выніку гістарычнага зліцця некалькіх асобных элементаў. Напрыклад, прыназоўнік '''bʿd''' («дзеля») паходзіць ад канструкцыі ''*/bi-ʿad/'', якая ўяўляе сабой спалучэнне праклітычнага прыназоўніка ''b-'' і кораня ''ʿd'', у той час як складаны прыназоўнік '''ʿdky''' («аж да») сфарміраваўся з базы ''*/ʿadkay/'' — імаверна, праз аб’яднанне таго ж кораня ''ʿd'' і дадатковай часціцы ''ky''. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book |last=Kootstra |first=Fokelien |date=2023 |title=The Writing Culture of Ancient Dadān |trans-title=Пісьмовая культура старажытнага Дадана |url=https://brill.com/display/title/62065?language=en |series=Studies in Semitic Languages and Linguistics |language=en |volume=110 |publisher= |isbn=978-90-04-51263-4 }} == Спасылкі == {{commons category|Dadanitic inscriptions}} * {{Cite web |title=Proposal to encode the Old North Arabian script in the SMP of the UCS |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10376-n3937-north-arabian.pdf |url-access=06-05-2026 |trans-title=Прапанова па кадзіраванні старажытнапаўночнааравійскага пісьма ў SMP UCS |format=pdf |website=unicode.org |language=en }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Семіцкія мовы}} [[Катэгорыя:Заходнесеміцкія мовы]] [[Катэгорыя:Мёртвыя мовы Азіі]] kcx90x4prqo7s5e5iu51yognwc54fij 0 807479 5158814 5137674 2026-06-27T11:55:11Z DzBar 156353 афармленне 5158814 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Музычны калектыў | Гады = 1993—цяпер }} '''Hocico''' (чытаецца "{{IPA|oˈsiko|es}}") — мексіканскі электра-індастрыял-дуэт, які быў створаны ў 1993 годзе ў Мехіка. == Стыль і ўплывы == Hocico выконваюць песні як на [[Іспанская мова|іспанскай]], так і на [[Англійская мова|англійскай мовах]]. Гурт аддае перавагу англійскай мове, каб ахапіць большую аўдыторыю, але таксама піша песні на іспанскай мове, каб звязацца менавіта са сваёй хатняй аўдыторыяй.<ref name="culture_shock_1_97">{{cite journal|author1=Sage|title=Interview: Hocico|journal=Culture Shock|date=1997|volume=1|page=26|issue=97|url=https://archive.org/details/cultureshocktransmission41997/page/n29/mode/2up|publisher=Genocide Project|issn=1093-1651}}</ref> Стылістычна музыка гурта сканцэнтравана ў жанрах электра-індастрыял і EBM, і, у прыватнасці, у паджанры «агратэх». У пазнейшыя гады гурт таксама ствараў трэкі ў агрэсіўным, індустрыяльным падстылі драм-н-бэйса.<ref name="side-line-2021">{{Cite web|url=https://www.side-line.com/hocico-release-new-video-for-backstabbers-single/|title=Hocico release new video for 'Backstabbers' single|author=Van Isacker|first=Bernard|website=Side-Line|date=29 September 2021|access-date=2 February 2022}}</ref> Музычныя ўплывы гурта ўключаюць электронныя і індустрыяльныя гурты, такія як [[Skinny Puppy]], Læther Strip, Pouppée Fabrikk, Ministry, Cat Rapes Dog і [[Depeche Mode|Depeche Mode,]] а таксама панк-гурты, такія як Suicidal Tendencies і [[Dead Kennedys]].<ref name="altvenger-2015">{{Cite web|url=https://www.altvenger.com/hocico/|title=Interview: Hocico|author=Buljeta|first=Marija|website=AltVenger|date=5 November 2015|access-date=12 November 2020}}</ref> Гурт таксама мае схільнасць да [[Метал (музыка)|метала]] і, хоць звычайна выступае ўжывую разам з іншымі індустрыяльнымі/EBM-гуртамі і на падобных мерапрыемствах, яны таксама выступалі на фестывалях метал-музыкі, такіх як Force Metal Fest 2015 у Гвадалахары разам з [[Judas Priest]] і Overkill.<ref name="peek-a-boo-2015">{{Cite web|url=http://www.peek-a-boo-magazine.be/en/interviews/hocico-489/|title=A violent storm approaches the world - Hocico about the ongoing tour, the new single and their music in space|author=Tabrit|first=Britta|website=Peek-a-boo Music Magazine|date=27 April 2015|access-date=13 November 2020}}</ref> == Удзельнікі == * '''Эрк Айкраг''' (сапраўднае імя Эрык Гарсія) — вакал і тэксты * '''Раксо Аграям''' (сапраўднае імя Оскар Майорга) — музыка[[Файл:2014-07-27_Amphi_Hocico_01.jpg|міні|Эрк Айкраг, 2014 г.]] [[Файл:2014-07-26_Hocico_(Amphi_festival_2014)_005.JPG|міні|Раксо Аграям, 2014 г.]] == Дыскаграфія == === Альбомы === * Odio Bajo El Alma (1997) * Sangre Hirviente (1999) * Signos de Aberración (2002) * Hate Never Dies: The Celebration 4CD (2003) * Wrack and Ruin (2004) * Memorias Atrás (2008) * Tiempos de Furia (2010) * El Ultimo Minuto (2012) * Los dias caminando en el fuego (2013) * Ofensor (2015) * The Spell of the Spider (2017) * Artificial Extinction (2019) * Hyperviolent (2022) * Unseen Horror Scenes (2026) === Міні-альбомы === * El Día De La Ira (1998) * Cursed Land (1998) * Aquí Y Ahora En El Silencio (2000) * El Día De La Ira <small>(перавыданне)</small> (2002) * Silent Wrath (2002) * Disidencia Inquebrantable (2003) * Maldiciones Para Un Mundo En Decadencia (2004) * Scars (2006) * About A Dead (2007) * The Day the World Stopped (2008) === Дэма === * Misuse, Abuse and Accident (1993) * Autoagresión Persistente (1994) * Triste Desprecio (1996) == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://www.hocico.com/ Афіцыйны сайт] * [http://www.hocico.info/ Міжнародны сайт] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Індастрыял-гурты]] [[Катэгорыя:Музычныя дуэты]] [[Катэгорыя:Электронныя музычныя калектывы]] fhnzyy2feke44pae3tdjd3uxk62cj8p 0 808839 5158763 5149988 2026-06-27T07:07:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158763 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ary_Scheffer_-_The_Temptation_of_Christ_(1854).jpg|міні|[[Хрыстос]] і [[Д’ябал|д’ябал]] — класічныя сімвалы дыхатаміі дабра і зла.<br />([[Спакуса Хрыста]]. {{Не перакладзена 3|Ары Шэфер|маст. Ары Шэфер|ru|Шеффер, Ари}}, 1854 г.)]] '''[[Дабро]] і''' {{Не перакладзена 3|Зло|зло|ru|Зло}} — нарматыўна-ацэначныя катэгорыі, якія ўвасабляюць адну з найбольш фундаментальных праблем [[Філасофія|філасофіі]], [[Этыка|этыкі]] і [[Рэлігія|рэлігіі]] — раздзяленне і супрацьпастаўленне маральна-пазітыўнага і этычна-адмоўнага ва ўчынках і матывах дзейнасці людзей, у з’явах сацыяльнай рэчаіснасці. Умоўна вылучаюць: канвенцыянальны тып дабра і зла, паводле якога прынцыпы добразычлівасці і ліхадзейства залежаць ад канкрэтнага жыццёвага, сацыяльнага і канфесійнага вопыту і ад умоў сацыяльна-прыроднага асяроддзя, цывілізавана-культурнага развіцця чалавека і грамадства; анталагічны, які зыходзіць з таго, што дабро і зло ўкаранёны ў самой структуры рэчаіснасці ці нараджаюцца абсалютным пачаткам сусвету; інтуітыўна-апрыёрны, паводле якога дабро і зло ёсць фундаментальныя інтуіцыі альбо прыроджаныя ідэі індывідуальнай свядомасці і ў такой сваёй якасці не падлягаюць рацыянальнай рэфлексіі і канцэптуальна-тэарэтычнаму абгрунтаванню<ref>{{Крыніцы/БЭ|5|Дабро і зло|[[Я. ​М. ​Бабосаў]]}}</ref>. == Агульнае ўяўленне == Філасофскае асэнсаванне праблем дабра і зла пачалося ў старажытнай Індыі, Кітаі, Грэцыі. [[Сакрат]] лічыў асноўным сродкам супраць зла веды, [[Платон]] сцвярджаў, што дабро належыць да свету вечных ідэй, а зло — да ўсяго зменлівага, [[Арыстоцель]] надаваў дабру і злу статус найважнейшых этычных катэгорый. Гэтыя ідэі развіты ў творах [[Б. Спіноза|Б.​ Спінозы]], [[Вальтэр]]а, [[Д. Дзідро]], [[Г. Гегель|Г. ​Гегеля]], [[А. Шапенгаўэр]]а, [[Ф. Ніцшэ]] і іншых філосафаў XVII—XVIII ст. Найбольш значны ўклад у распрацоўку гэтай праблематыкі зрабіў [[І. Кант]], які сцвярджаў магчымасць перамогі дабра над злом. Рэлігійны варыянт асэнсавання дабра і зла зыходзіць з першаснасці боскага дабра, з наперадустаноўленай гармоніі сусветных і чалавечых першаасноў, разбураных грэхападзеннем. У хрысціянстве чалавек традыцыйна прадстае як носьбіт двух першаасноў: плоць імкнецца да зла, дух — да дабра. Выбар у карысць дабра сведчыць аб адзінстве з хрысціянскай супольнасцю праведных і пачатак індывідуальнага выратавання, што і ўвасабляе сабой кардынальны сэнсавы матыў гістарычнага працэсу развіцця асобы і грамадства. Розныя рэлігійныя культуры, напрыклад, {{Не перакладзена 3|Аўраамічныя рэлігіі|аўраамічныя|ru|Авраамические религии}}, [[Маніхейства|маніхейскія]], [[зараастрызм]], а таксама схільныя да духоўнага ўплыву [[будызм]]у, як правіла, успрымаюць дыхатамію дабра і зла ў якасці антаганістычнага {{Не перакладзена 3|Дуалізм (Рэлігія)|дуалізму|ru|Дуализм (религия)}}, у якім зло павінна прайграваць<ref name="Paul3">''Paul O. Ingram, Frederick John Streng'' Buddhist-Christian Dialogue: Mutual Renewal and Transformation. University of Hawaii Press, 1986. P. 148—149.</ref>. У любой мове ёсць словы, якія выражаюць дабро і зло. Гэта свайго роду культурная ўніверсалы, якая аб’ядноўвае маральныя меркаванні як добра — дрэнна, правільна — няправільна, пажадана — непажадана<ref>''[[:en:Donald Brown (anthropologist)|Donald Brown]]'' Human Universals. Philadelphia, Temple University Press, 1991. ([http://condor.depaul.edu/~mfiddler/hyphen/humunivers.htm online summary] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260520073052/https://condor.depaul.edu/~mfiddler/hyphen/humunivers.htm |date=20 мая 2026 }})</ref>. У наш час сутнасць гэтай дыхатаміі, звычайна тычыцца ў частцы дабра — кахання, справядлівасці, шчасця, дабрадзейнасці, стварэння, а ў частцы зла — разбурэння, заганы, наўмыснага прычынення шкоды, дыскрымінацыі, знявагі, актаў не выбарчага гвалту<ref name="Ervin2">''Ervin Staub'' Overcoming evil: genocide, violent conflict, and terrorism. New York, New York, USA: [[Oxford University Press]], Pp. 32.</ref>. Асаблівасцю чалавечых паводзін з’яўляецца здольнасць адначасовага выканання і добрых, і злых дзеянняў<ref>''Griffith J.'' [http://www.worldtransformation.com/human-condition/ The Human Condition (In The Book of Real Answers to Everything!)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715003238/http://www.worldtransformation.com/human-condition/ |date=15 ліпеня 2014 }}, 2011. ISBN 9781741290073.</ref>. Некаторыя даследчыкі, напрыклад, [[Эдвард Осбарн Уілсан|Эдвард О.]] [[Эдвард Осбарн Уілсан|Уілсан]] або [[Франс дэ Вааль|Франс дэ Ваал]] разглядаюць пытанні маралі, у прыватнасці паняцці дабра і зла, як цалкам дастасавальныя і ў біялогіі<ref>''Wilson E. O.'' The Social Conquest of Earth. 2012. ISBN 9780871404138.</ref><ref>''De Waal F.'' [http://www.ted.com/talks/frans_de_waal_do_animals_have_morals.html Moral behavior in animals. 2012.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120417212015/http://www.ted.com/talks/frans_de_waal_do_animals_have_morals.html |date=17 красавіка 2012 }}</ref>. == Прычыны існавання == Пачынаючы са старажытнасці, ёсць мноства пунктаў гледжання на прычыны існавання дабра і зла. Іх можна разгледзець у залежнасці ад стаўлення да двух азначэнняў: * аб’ектыўна і сапраўды неабходнае для існавання чалавецтва. * неабходнае для існавання з пункту гледжання людзей. === Матэрыялістычныя прычыны === Матэрыялістычныя прычыны звязваюць паняцці дабра і зла з законамі чалавечай прыроды, якія ўзнікаюць на самых ранніх стадыях развіцця асобы. У прыватнасці, з натуральным памкненнем людзей, так званым {{Не перакладзена 3|Натуралізм (сацыялогія)|натуралізмам|ru|Натурализм (социология)}}; з асалодай-пакутай ([[геданізм]]ам); шчасцем-няшчасцем ({{Не перакладзена 3|Эўдэманізм|эўдэманізмам|ru|Эвдемонизм}}) і да г. д.<ref name="Ervin3">''Ervin Staub'' Overcoming evil: genocide, violent conflict, and terrorism. New York, New York, USA: [[Oxford University Press]], Pp. 32.</ref> Гэтыя паняцці цесна звязаны з сацыяльнымі ўмовамі, гэта значыць з канкрэтнымі супярэчнасцямі жыцця грамадства, іх уплывам на мараль пэўных эпох і грамадскіх сістэм. Больш таго, як лічыў [[Фрыдрых Энгельс|Ф.]] [[Фрыдрых Энгельс|Энгельс]]: «Уяўленні пра дабро і зло так моцна змяняліся ад народа да народа, ад веку да стагоддзя, што часта прама супярэчылі адно іншаму»<ref name="Маркс2">''Маркс К. и Энгельс Ф.'', Соч., 2 изд., 1955—66., т. 20</ref>{{Rp|94}}. [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. Ленін]], у сваю чаргу, дапаўняў, што ідэя дабра і зла заўсёды супадае з бягучымі патрабаваннямі людзей да рэчаіснасці<ref>''В. И. Ленин'' Полное собрание соч., 5 изд., т. 29</ref>{{Rp|195}}. === Ідэалістычныя прычыны === Ідэалістычныя прычыны зыходзяць з боскай задумы, што надае суперніцтву дабра і зла або [[Метафізіка|метафізічны]] сэнс, або зводзіць гэтыя паняцці да выказвання суб’ектыўных пажаданняў, схільнасцей, сімпатый і антыпатый чалавека. У сваю чаргу, рэлігійныя вучэнні атаясамляюць дабро з веданнем праўды — чалавечай каштоўнасці, [[Святы|святасці]], [[Бог|боскасці]], а зло разглядаюць як следства няведання гэтай ісціны або адносяць да ненармальных адхіленняў у паводзінах, што з’яўляецца вынікам чалавечай недасканаласці (гл., напрыклад, «{{Не перакладзена 3|Грыхападзенне|3=ru|4=Грехопадение}}»)<ref>''Архангельский Л. М.'' Категории марксистской этики. — М: Мысль, 1985. — 240 с. — 20 тыс. экз.</ref>. == Дабро і зло ў метаэтыцы == {{Не перакладзена 3|Метаэтыка|3=ru|4=Метаэтика}} як філасофская дысцыпліна займаецца вывучэннем прыроды дабра і зла. Яна адказвае на пытанні аб іх аб’ектыўным існаванні і суадносінах з натуральнымі, прыроднымі ўласцівасцямі: ці існуюць дабро і зло? ці незалежныя яны ад сацыяльных практык і меркаванняў людзей? ці тоесныя яны якім-небудзь натуральным уласцівасцям<ref>{{Кніга|год=2003}}</ref>? Пры адказе на дадзеныя пытанні ў рамках метаэтыкі склаліся два галоўныя пункты гледжання — маральны {{Не перакладзена 3|Рэалізм (філасофія)|рэалізм|ru|Реализм (философия)}} і маральны {{Не перакладзена 3|Антырэалізм|антырэалізм|ru|Антиреализм}} або {{Не перакладзена 3|Маральны нігілізм|нігілізм|ru|Моральный нигилизм}}<ref>{{Кніга|год=2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209164452/https://zenodo.org/records/8348757|archive-date=2025-02-09}}</ref>, першы з якіх прызнае існаванне дабра і зла, а другі яго адпрэчвае. Рэалізм, у сваю чаргу, падзяляецца на {{Не перакладзена 3|Маральны натуралізм|маральны натуралізм|ru|Моральный натурализм}}, які сцвярджае, што дабро і зло тоесныя натуральным уласцівасцям, напрыклад, шчасцю і няшчасцю, і {{Не перакладзена 3|Маральны нон-натуралізм|маральны нон-натуралізм|ru|Моральный нон-натурализм}}, для якога дабро і зло з’яўляюцца простымі, нерэдуцыруемымі ўласцівасцямі асаблівага роду. == Дыхатамія дабра і зла ў культуры == [[Файл:Эскиз_для_Исаакиевского_соб._'Борьба_духов'(N18).(альб.'Ф.А._Бруни',1900-е_гг)_1a_ГИМ_e1.jpg|міні|[[Фёдар Антонавіч Бруні|Ф. А. Бруні]]. Барацьба добрых духаў са злымі (эскіз для [[Ісакіеўскі сабор|Ісакіеўскага сабора]], 1840-я гг.)]] Дыхатамія дабра і зла даўно стала свайго роду [[мем]]ам агульначалавечай культуры. Шырока сустракаецца ў мастацтве, у прыватнасці, у літаратуры (гл., напрыклад, у [[Апанас Апанасавіч Фет|А. Фета]] <ref>{{Cite web|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE_%D0%B8_%D0%B7%D0%BB%D0%BE_%28%D0%A4%D0%B5%D1%82%29|title=''А. Фет'' Добро и зло // Сборник «Стихотворения». — Л.: Государственное издательство художественной литературы, 1956.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505061420/https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE_%D0%B8_%D0%B7%D0%BB%D0%BE_(%D0%A4%D0%B5%D1%82)|archive-date=2016-05-05|access-date=2014-10-23|url-status=live}}</ref> або [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Ф. Ніцшэ]]<ref>[http://www.e-reading.me/book.php?book=41875 ''Ф. Ницше''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141023085158/http://www.e-reading.me/book.php?book=41875 |date=23 кастрычніка 2014 }} [[По ту сторону добра и зла. Прелюдия к философии будущего]]</ref>), і жывапісу, асабліва рэлігійнага зместу (гл. ілюстрацыю артыкула). Акрамя таго, дабро і зло — папулярны прадмет дыскусіі розных слаёў грамадства<ref>{{Cite web|url=http://www.sfi.ru/statja/fiziki-i-kliriki-govorili-o-dobre-i-zle/|title=''Софья Андросенко'' Физики и клирики говорили о добре и зле // Официальный сайт Свято-Филаретовского православно-христианского института, 23.10.2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025194826/http://www.sfi.ru/statja/fiziki-i-kliriki-govorili-o-dobre-i-zle/|archive-date=2014-10-25|access-date=2014-10-25|url-status=live}}</ref> і, як следства, з’яўляецца адной з тэм выказванняў вядомых людзей. Напрыклад: * Усякае ў свеце дабро можна ў зло звярнуць. — [[Авідзій]]<ref>{{Cite web|url=http://citatu.com.ua/tsitaty_o_zhizni/vsyakoe_vnbspmire_dobro_mozhno/|title=Высказывания Овидия // Сайт Citatu.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021212705/http://citatu.com.ua/tsitaty_o_zhizni/vsyakoe_vnbspmire_dobro_mozhno/|archive-date=2014-10-21|access-date=2014-10-21|url-status=live}}</ref>. * Няма ліха без дабра. — [[Пліній Старэйшы]]<ref>{{Cite web|url=http://www.wisdoms.ru/41_4.html|title=Высказывания Плиния Старшего // Сайт Wisdoms.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023135532/http://www.wisdoms.ru/41_4.html|archive-date=2014-10-23|access-date=2014-10-23|url-status=live}}</ref>. * Не ведаю, што лепей — ці зло, што прыносіць карысць, ці дабро, што прыносіць шкоду. — [[Мікеланджэла Буанароці|Мікеланджэла]]<ref>{{Cite web|url=http://citatu.com.ua/vyskazyvaniya/ne_znayu_chto_luchshe/|title=Высказывания Микеланджело // Сайт Citatu.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021212405/http://citatu.com.ua/vyskazyvaniya/ne_znayu_chto_luchshe/|archive-date=2014-10-21|access-date=2014-10-21|url-status=live}}</ref>. * Прычыняць людзям зло большай часткай не так небяспечна, як рабіць ім занадта шмат дабра. — [[Франсуа дэ Ларошфуко|Ларашфука]]<ref>{{Cite web|url=http://www.otrezal.ru/great_ideas/section2/1131.html|title=Высказывания Ларошфуко // Сайт Otrezal.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027171233/http://www.otrezal.ru/great_ideas/section2/1131.html|archive-date=2014-10-27|access-date=2014-10-21|url-status=live}}</ref>. * Калі Дабро нямоглае, яно — Зло. — [[Оскар Уайльд|О.]] [[Оскар Уайльд|Уайльд]]<ref>{{Cite web|url=http://www.wisdoms.ru/41.html|title=Высказывания О. Уайльда // Сайт Wisdoms.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023131805/http://www.wisdoms.ru/41.html|archive-date=2014-10-23|access-date=2014-10-23|url-status=live}}</ref>. * Зло не можа дазволіць сабе раскошы быць пераможаным; Дабро — можа. — [[Рабіндранат Тагор|Р.]] [[Рабіндранат Тагор|Тагор]]<ref>{{Cite web|url=http://www.wisdoms.ru/41_3.html|title=Высказывания Р. Тагора // Сайт Wisdoms.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023133543/http://www.wisdoms.ru/41_3.html|archive-date=2014-10-23|access-date=2014-10-23|url-status=live}}</ref>. == Нататкі == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Не перакладзена 3|Поль Лафарг|Поль Лафарг|ru|Лафарг, Поль}} Эканамічны дэтэрмінізм Карла Маркса. — М: {{Не перакладзена 3|URSS (выдавецтва)|КомКніга|ru|URSS}}, 2007. — 296 с. — 400 экз. ISBN 978-5-484-00629-8 . * {{Кніга|аўтар=Гусейнаў А. А.|загаловак=Этыка|год=2024|месца=М.|старонак=460}} * {{Кніга|аўтар=Кононов Е. А.|загаловак=Метаэтика. Теоретический обзор|год=2023|месца=М.|старонак=415}} * {{Кніга|аўтар=Miller A.|загаловак=An Introduction to Contemporary Metaethics|год=2003|месца=Cambridge|старонак=316}} * {{Кніга|аўтар=Shafer-Landau R.|загаловак=Whatever Happened to Good and Evil?|год=2003|месца=Oxford|старонак=160}} [[Катэгорыя:Сацыяльныя канцэпцыі]] [[Катэгорыя:Канцэпцыі этыкі]] [[Катэгорыя:Аксіялогія]] lbhi1oy603yu7nsd2xnc912o2fw7rfx 0 809957 5158609 5158383 2026-06-26T12:34:45Z 555demon555 153473 абнаўленне звестак 5158609 wikitext text/x-wiki {{Кампанія | назва = ЛОДЭ | лагатып = | тып = [[Таварыства з абмежаванай адказнасцю|ТАА]] | дзейнасць = прыватная медыцына | заснавана = 1992 | заснавальнікі = Уладзімір Уладзіміравіч Гарбачоў | размяшчэнне = {{Сцяг|Беларусь}} [[Мінск]] | ключавыя фігуры = Уладзімір Уладзіміравіч Гарбачоў (дырэктар і заснавальнік) | галіна = [[Ахова здароўя|ахова здароўя]] | прадукцыя = амбулаторная медыцынская дапамога | колькасць супрацоўнікаў = | сайт = [https://www.lode.by/ lode.by] }} '''ЛОДЭ''' — беларуская прыватная медыцынская кампанія, якая аб’ядноўвае сетку шматпрофільных медыцынскіх цэнтраў. Юрыдычная асоба — таварыства з абмежаванай адказнасцю «ЛОДЭ» (ТАА «ЛОДЭ»), зарэгістраванае ў Мінску. Дзелавое выданне Office Life адносіць «ЛОДЭ» да ліку найбуйнейшых прыватных медыцынскіх кампаній Беларусі.<ref name="officelife-top10">{{Cite web|url=https://officelife.media/article/money/25236-ot-lode-do-invitro-top-10-chastnykh-igrokov-na-rynke-meditsinskikh-uslug-belarusi-/|title=Ад «Лодэ» да «Інвітра». Топ-10 прыватных гульцоў на рынку медыцынскіх паслуг Беларусі|website=Office Life|access-date=2026-06-25}}</ref> Кампанія працуе з 1992 года. Яе заснавальнікам і дырэктарам з’яўляецца ўрач, кандыдат медыцынскіх навук Уладзімір Уладзіміравіч Гарбачоў.<ref name="officelife-top10" /><ref name="103-lode-30">{{Cite web|url=https://info.103.by/lode|title=ЛОДЭ|website=103.by|access-date=2026-06-26}}</ref> == Назва == Назва кампаніі паходзіць ад прозвішча бабулі заснавальніка — Лодэ.<ref name="officelife-top10" /> == Гісторыя == === Заснаванне і ранні перыяд === ТАА «ЛОДЭ» вядзе дзейнасць з 1992 года. Да адкрыцця кампаніі Уладзімір Гарбачоў займаў пасаду намесніка дырэктара па лячэбнай частцы ў санаторыі «Азёрны». Ён паходзіць з медыцынскай сям’і: яго бацька — прафесар-кардыёлаг [[Уладзімір Васільевіч Гарбачоў]], які больш за дваццаць гадоў узначальваў кафедру кардыялогіі ў Беларускім інстытуце ўдасканалення ўрачоў, цяпер БелМАПО; маці працавала галоўным педыятрам Мінска.<ref name="officelife-top10" /> Першым месцам працы «ЛОДЭ» быў арандаваны кабінет у водагразелячэбніцы на вуліцы Макаёнка, 17 у Мінску, дзе праводзіліся кансультацыі прафесараў, дактароў і кандыдатаў медыцынскіх навук. Паводле 103.by, першым штатным урачом кампаніі стала тэрапеўт Таццяна Уладзіміраўна Яблонская.<ref name="103-lode-30" /> Ліцэнзія на медыцынскую дзейнасць № М-536 была выдадзена ТАА «ЛОДЭ» Міністэрствам аховы здароўя Рэспублікі Беларусь 21 лістапада 1995 года.<ref name="lode-about">{{Cite web|url=https://www.lode.by/about/about-us/|title=Аб кампаніі «ЛОДЭ»|publisher=ТАА «ЛОДЭ»|access-date=2026-06-25}}</ref> На працягу прыкладна васьмі гадоў арганізацыя працавала толькі ў Мінску, пасля чаго пачала пашырацца ў абласныя цэнтры.<ref name="officelife-top10" /> У 1995 годзе кампанія арэндавала памяшканні на вуліцы Батанічнай, 18. У 1997 годзе яна пачала працаваць у памяшканнях на вуліцы Кісялёва, 12, набыла будынак на вуліцы Прытыцкага, 140, а таксама арэндавала першыя памяшканні на вуліцы Гікала, 1. Да 1999 года ў кампаніі працавала больш за 300 чалавек.<ref name="103-lode-30" /> === Развіццё сеткі === Першы рэгіянальны філіял «ЛОДЭ» быў адкрыты ў Брэсце ў 2000 годзе. У 2002 годзе цэнтр пачаў працаваць у Гродне на вуліцы Замкавай, 4; другі гродзенскі шматпрофільны цэнтр адкрыўся ў 2014 годзе на вуліцы Паліграфістаў, 2. У Мінску ў 2005 годзе пасля рамонту адкрыўся цэнтр на вуліцы Гікала, 1, а ў 2013 годзе — цэнтр на праспекце Незалежнасці, 58а.<ref name="103-lode-30" /> У 2022 годзе сетка налічвала дзевяць медыцынскіх цэнтраў: пяць у Мінску, два ў Брэсце і два ў Гродне. Штодня цэнтры прымалі больш за пяць тысяч пацыентаў.<ref name="officelife-top10" /> === Рэгіянальнае развіццё ў 2020-я гады === 14 жніўня 2024 года быў адкрыты філіял у Віцебску па адрасе вуліца Леніна, 11. На момант адкрыцця віцебскага філіяла сетка налічвала 11 цэнтраў у Мінску, Брэсце і Гродне.<ref name="aif-vitebsk">{{Cite web|url=https://aif.by/health/healthlife/v_vitebske_14_avgusta_otkryvaetsya_medicinskiy_centr_lode|title=У Віцебску 14 жніўня адкрываецца медыцынскі цэнтр «ЛОДЭ»|website=Аргументы і факты Беларусь|date=2024-08-09|access-date=2026-06-25}}</ref> Паводле выдання «Віцьбічы», у 2026 годзе віцебскі медыцынскі цэнтр працаваў больш чым па 25 напрамках, яго штат складаў больш за 90 спецыялістаў, а штодзённая наведвальнасць была каля 320 чалавек.<ref name="vitbichi-2026">{{Cite web|url=https://www.vitbichi.by/news/obshchestvo/meditsinskiy_tsentr_lode_priglashaet_na_chekap/|title=Медыцынскі цэнтр «ЛОДЭ» запрашае на чэкап|website=Віцьбічы|date=2026-02-17|access-date=2026-06-25}}</ref> 15 верасня 2025 года ў Гомелі, на вуліцы Савецкай, 126, пачаў працу дванаццаты медыцынскі цэнтр кампаніі.<ref name="smartpress-gomel">{{Cite web|url=https://smartpress.by/news/lode-prikhodit-v-gomel-chto-zhdet-patsientov-novogo-medtsentra/|title=ЛОДЭ прыходзіць у Гомель: што чакае пацыентаў новага медцэнтра|website=SmartPress|date=2025-09-16|access-date=2026-06-25}}</ref> Пра адкрыццё гомельскага цэнтра таксама паведамляла Тэлерадыёкампанія «Гомель», адзначаючы шматпрофільны фармат цэнтра і працу з дарослымі і дзецьмі.<ref name="tvrgomel-2025">{{Cite web|url=https://tvrgomel.by/news/mnogoprofilnyy-meditsinskiy-tsentr-lode-otkrylsya-v-gomele|title=Шматпрофільны медыцынскі цэнтр «ЛОДЭ» адкрыўся ў Гомелі|website=Тэлерадыёкампанія «Гомель»|date=2025-09-16|access-date=2026-06-26}}</ref> == Дзейнасць == «ЛОДЭ» спецыялізуецца на амбулаторнай медыцынскай дапамозе для дарослых і дзяцей. У склад сеткі ўваходзяць шматпрофільныя цэнтры, дзіцячы медыцынскі цэнтр, цэнтр афтальмалогіі і мікрахірургіі вока, а таксама аперацыйнае аддзяленне.<ref name="lode-about" /> Акрамя медыцынскай дзейнасці, арганізацыя развівае аздараўленчы напрамак. У Валожынскім раёне Мінскай вобласці працуе аздараўленчы цэнтр для пажылых людзей, а на Лепельскіх азёрах у Віцебскай вобласці — аздараўленчы комплекс.<ref name="lode-about" /> Паводле 103.by, пансіянат на Лепельскім возеры можа адначасова прымаць да 170 чалавек, а ў сакавіку 2022 года ў аграгарадку Ракаў адкрыўся цэнтр «ЛОДЭ» для пажылых людзей.<ref name="103-lode-30" /> == Узнагароды і рэйтынгі == У 2024 годзе ТАА «ЛОДЭ» стала пераможцам спажывецкай прэміі «Нумар адзін» у намінацыі «Медыцынскі цэнтр № 1 г. Брэста». Прэмія праводзілася ў фармаце інтэрнэт-галасавання.<ref name="bfb-nomer1">{{Cite web|url=https://bfbusiness.by/itogi-viii-biznes-premii-nomer-odin-2024/|title=Вынікі VIII бізнес-прэміі «Нумар адзін» 2024|website=Бізнес-форум|date=2025-01|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="myfin-nomer1">{{Cite web|url=https://myfin.by/article/afisha/kosmiceskie-itogi-viii-ceremonii-nagrazdenia-pobeditelej-mezdunarodnoj-biznes-premii-nomer-odin-2024|title=Касмічныя вынікі VIII цырымоніі ўзнагароджання пераможцаў Міжнароднай бізнес-прэміі «Нумар адзін» 2024|website=myfin.by|date=2024-07-04|access-date=2026-06-25}}</ref> == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.lode.by/ Афіцыйны сайт «ЛОДЭ»] eyjorvsuea4ksd8t736x6fjr3z64ciz 0 809971 5158642 5158397 2026-06-26T15:20:01Z StachLysy 62453 5158642 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Нейтральнасць}} {{Тэрарыстычная атака|Дата=7 кастрычніка 2023 - present|Месца нападу=[[Сектар Газа]]|Выява={{#invoke:Multiple image| | border = infobox | perrow = 1/2/2 | total_width = 300 | image1 = Images of war 23-25 from Gaza, by Jaber Badwen, IMG 6185.jpg | image2 = Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 36.jpg | image3 = Palestinian Red Crescent Personnel inspect a destroyed ambulance in Deir el-Balah , Gaza Strip.jpg | image4 = Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 18.jpg | image5 = Displaced Palestinians in Deir el-Balah line up to receive food provided by charitable organizations (cropped).jpg }} {{hidden|title=Photographs of the Gaza genocide:|content={{ubil|'''Top:''' Widespread destruction in the northern Gaza Strip due to the [[Israeli bombing of the Gaza Strip|Israeli bombing campaign]] (February 2025)|'''Middle-left:''' A [[Effect of the Gaza war on children in the Gaza Strip|Palestinian child]] receiving medical treatment on the floor at the overcrowded emergency ward of [[Al-Shifa Hospital]] in [[Gaza City]] (October 2023)|'''Middle-right:''' A [[Killing of health workers in the Gaza war|bombed ambulance]] belonging to the [[Palestine Red Crescent Society]] (January 2024)|'''Bottom-left:''' A Palestinian man sitting among shrouded corpses in the [[Jabalia refugee camp]] (October 2023)|'''Bottom-right:''' Displaced Palestinian children in [[Deir el-Balah]] attempting to receive food donated by international charities amidst the [[Gaza Strip famine]] due to the [[Israeli blockade of the Gaza Strip (2023–present)|Israeli blockade]] (August 2024)}}}}}} '''Генацыд у Газе''' — гэта бесперапыннае наўмыснае і сістэматычнае знішчэнне [[Палесцінцы|палесцінскага народа]] ў [[Сектар Газа|сектары Газа]],<ref>{{cite web |date=27 November 2025 |title=Israel's genocide against Palestinians 'not over' despite ceasefire - new Amnesty briefing |url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/israels-genocide-against-palestinians-not-over-despite-ceasefire-new-amnesty |access-date=4 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128172416/https://www.amnesty.org.uk/press-releases/israels-genocide-against-palestinians-not-over-despite-ceasefire-new-amnesty |archive-date=28 November 2025 |publisher=[[Amnesty International]] |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=28 November 2025 |last1=Segal |first1=Raz |author1-link=Raz Segal |title=The genocide in Gaza is far from over |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/nov/28/the-genocide-in-gaza-is-far-from-over |access-date=4 January 2026 |work=[[The Guardian]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128115413/https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/nov/28/the-genocide-in-gaza-is-far-from-over |archive-date=28 November 2025 |url-status=live |ref=none}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2026 |title=UN expert warns torture has become 'state doctrine' in Israel, making prisons instruments of genocide and torture |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/03/un-expert-warns-torture-has-become-state-doctrine-israel-making-prisons |access-date=17 May 2026 |website=[[OHCHR]] |language=en |archive-url= |archive-date=}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 April 2026 |title=Gaza Genocide: Children Maimed, Hunger Spreads, World Silent |url=https://easternherald.com/2026/04/08/gaza-genocide-children-hunger-global-silence/ |access-date=17 May 2026 |website=The Eastern Herald |language=en-US}} | {{Cite web |date=10 April 2026 |title=This is not a ceasefire: Life in Gaza continues to be suffocated six months on |url=https://www.msf.org/not-ceasefire-life-gaza-continues-be-suffocated-six-months |access-date=17 May 2026 |website=[[Médecins sans frontières]] |language=en |archive-url= |archive-date=}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 May 2026 |title=Israel/OPT: Israel's systematic destruction of high-rise buildings must be investigated as war crimes of wanton destruction and collective punishment |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/05/israel-opt-israels-systematic-destruction-of-high-rise-buildings-must-be-investigated-as-war-crimes-of-wanton-destruction-and-collective-punishment/ |access-date=14 May 2026 |website=[[Amnesty International]] |language=en |archive-url= |archive-date= |quote=Israel's unlawful and wanton destruction of civilian high-rise buildings continues to have devastating consequences for displaced Palestinian families in the occupied Gaza Strip, where reconstruction remains a distant dream amid ongoing genocide and air strikes despite the October 2025 so-called ceasefire, said Amnesty International today.}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 June 2026|title=Israel deliberately targeting children in ongoing genocide against Palestinians, UN commission finds|url=https://edition.cnn.com/2026/06/24/middleeast/israel-targeting-children-report-un-intl|work=[[CNN]]}}</ref> якое ажыццяўляецца [[Ізраіль|Ізраілем]] падчас [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|вайны ў Газе]]. Яно ахоплівае масавыя забойствы, наўмыснае забойства дзяцей (якія складаюць каля 30 % ад агульнай колькасці забітых),<ref>{{cite news |last=Holmes|first=Oliver|date=June 23, 2026 |title=Israel continues to commit genocide by targeting children in Gaza, UN inquiry finds|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jun/23/israel-deliberately-targeting-gaza-children-to-commit-genocide-un-inquiry-finds|work=The Guardian |location= |publisher= |access-date=June 25, 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Le Poidevin|first=Olivia |date=June 23, 2026|title=Israel targeted Gaza children resulting in genocide, UN inquiry says|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-targeted-gaza-children-resulting-genocide-un-inquiry-says-2026-06-23/|work=Reuters |location= |publisher= |access-date=June 25, 2026}}</ref><ref>{{cite web |author=<!-- not stated --> |date=June 18, 2026 |title="The essence of childhood has been destroyed": Israel’s deliberate targeting of Palestinian children in the Occupied Palestinian Territory since 7 October 2023 |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session62/a-hrc-62-crp-2.pdf|website=[[OHCHR]] |location= |publisher= |access-date=June 25, 2026}}</ref> наўмыснае галаданне, прычыненне сур’ёзных цялесных і псіхічных пашкоджанняў, а таксама прадухіленне нараджальнасці. Іншыя дзеянні ўключаюць блакаду, разбурэнне грамадзянскай інфраструктуры, разбурэнне медыцынскіх устаноў, забойствы медыцынскіх работнікаў і асоб, якія шукаюць дапамогі, масавае прымусовае перасяленне насельніцтва, здзяйсненне сексуальнага гвалту і разбурэнне адукацыйных, рэлігійных і культурных аб’ектаў.<ref name="UNCommissionGenocide">{{Cite web|lang=en|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds|website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|date=16 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925113927/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds|archive-date=25 September 2025|access-date=21 September 2025}}</ref> == Крыніцы == 3qwv7hg5kmswjqjib0ihdf521jp3k22 0 810001 5158603 2026-06-26T12:02:20Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1353805656|Käärijä]]» 5158603 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | інструмент = Vocals | гады актыўнасці = 2016–present }}'''Ерэ Мікаэль Пёйхёнен''' ({{IPA|ˈjere ˈmikɑel ˈpøy̯hønen}}, прафесійна вядомы як '''Käärijä''' — '''Кар'я'''; нарадзіўся 21 кастрычніка 1993 г.) — фінскі рэпер, спявак і аўтар песень. Ён прадстаўляў Фінляндыю на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2023|конкурсе песні «Еўрабачанне 2023»]] з песняй «''Cha Cha Cha''», заняўшы другое месца з 526 баламі і першае ў галасаванні глядачоў з 376 баламі. Яго песня ўзначаліла чарты ў Фінляндыі, Швецыі, Латвіі і Літве і трапіла ў дзесятку лепшых у трынаццаці іншых краінах, стаўшы першай песняй на фінскай мове, якая трапіла ў дзесятку лепшых брытанскага чарта сінглаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/eurovision-official-chart-record-loreen-kaeaerijae-mae-muller-and-alessandra-reach-uk-top-10-simultaneously__39322/|title=Eurovision Official Chart Record! Why 2023 is contest's biggest year yet|website=www.officialcharts.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519174018/https://www.officialcharts.com/chart-news/eurovision-official-chart-record-loreen-kaeaerijae-mae-muller-and-alessandra-reach-uk-top-10-simultaneously__39322/|archive-date=19 May 2023|access-date=2023-05-20|url-status=live}}</ref> == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" |Назва ! rowspan="2" scope="col" | Падрабязнасці ! colspan="1" scope="col" | Пікавыя пазіцыі ў чартах |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Suomen virallinen lista|FIN]]<br /> <ref name="Charts">{{Cite web|lang=fi|url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/k%C3%A4%C3%A4rij%C3%A4/|title=Käärijä|website=Musiikkituottajat|archive-url=https://web.archive.org/web/20240216233141/https://ifpi.fi/lista/artistit/k%C3%A4%C3%A4rij%C3%A4/|archive-date=16 February 2024|access-date=2 May 2026|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | ''{{Lang|fi|Fantastista}}'' | * Выпушчаны: 7 лютага 2020 г.<ref>{{Cite web|url=https://open.spotify.com/album/4AvgPb37Z7XSRNEZk6MsCs|title=Fantastista - Album by Käärijä|website=[[Spotify]]|access-date=20 October 2024}}</ref> * Лэйбл: Warner Music Finland, [[Monsp Records|Monsp]] * Фарматы: [[Кампакт-дыск|CD]], [[Доўгайграючая пласцінка|LP]], лічбавая загрузка, стрымінг | 4 |- ! scope="row" |''People's Champion'' | * Выпушчаны: 1 лістапада 2024 г.<ref>{{Cite web|url=https://open.spotify.com/album/1tCNYS0XPcGlPvKhncQd6o|title=People's Champion - Album by Käärijä|website=[[Spotify]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20241106080656/https://open.spotify.com/album/1tCNYS0XPcGlPvKhncQd6o|archive-date=6 November 2024|access-date=4 November 2024|url-status=live}}</ref> * Лэйбл: Warner Music Finland * Фарматы: CD, LP, лічбавая загрузка, стрымінг | 2 |} === Міні-альбомы === * ''{{lang|fi|Peliä}}'' (2018) * ''Cha Cha Cha Mixtape'' (2023) * ''Boyband'' (2026){{small|(разам з [[Joost Klein]] і [[Tommy Cash]])}} == Узнагароды і намінацыі == {| class="wikitable" ! scope="col" |Год ! scope="col" | Цырымонія ! scope="col" | Катэгорыя ! scope="col" | Праца ! scope="col" | Вынік |- | 2023 | Еўрапейская музычная прэмія MTV |Best Nordic Act | Сам| {{Перамога}} |- | 2024 | Берлінская прэмія музычных відэакліпаў |Best Trashy |"It's Crazy, It's Party" {{small|(feat. Tommy Cash)}}| {{Намінацыя}} |} == Спасылкі == <references /> == Спасылкі == {{Commonscat-inline}}{{Finland in the Eurovision Song Contest}}{{Eurovision Song Contest 2023}}{{MTV Europe Music Award for Best Nordic Act}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Рок-музыканты Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Фінляндыя на конкурсе песні Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Warner Music Group]] [[Катэгорыя:Рэперы Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Рэперы XXI стагоддзя]] at1cvnn7zj8qeyrw8vdib80jpcoh4ha 5158604 5158603 2026-06-26T12:06:22Z DzBar 156353 афармленне 5158604 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | інструмент = Vocals | гады актыўнасці = 2016–present }}'''Ерэ Мікаэль Пёйхёнен''' ({{IPA|ˈjere ˈmikɑel ˈpøy̯hønen}}, прафесійна вядомы як '''Käärijä''' — '''Кар'я'''; нарадзіўся 21 кастрычніка 1993 г.) — фінскі рэпер, спявак і аўтар песень. Ён прадстаўляў Фінляндыю на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2023|конкурсе песні «Еўрабачанне 2023»]] з песняй «''Cha Cha Cha''», заняўшы другое месца з 526 баламі і першае ў галасаванні глядачоў з 376 баламі. Яго песня ўзначаліла чарты ў Фінляндыі, Швецыі, Латвіі і Літве і трапіла ў дзесятку лепшых у трынаццаці іншых краінах, стаўшы першай песняй на фінскай мове, якая трапіла ў дзесятку лепшых брытанскага чарта сінглаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/eurovision-official-chart-record-loreen-kaeaerijae-mae-muller-and-alessandra-reach-uk-top-10-simultaneously__39322/|title=Eurovision Official Chart Record! Why 2023 is contest's biggest year yet|website=www.officialcharts.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519174018/https://www.officialcharts.com/chart-news/eurovision-official-chart-record-loreen-kaeaerijae-mae-muller-and-alessandra-reach-uk-top-10-simultaneously__39322/|archive-date=19 May 2023|access-date=2023-05-20|url-status=live}}</ref> == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" |Назва ! rowspan="2" scope="col" | Падрабязнасці ! colspan="1" scope="col" | Пікавыя пазіцыі ў чартах |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Suomen virallinen lista|FIN]]<br /> <ref name="Charts">{{Cite web|lang=fi|url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/k%C3%A4%C3%A4rij%C3%A4/|title=Käärijä|website=Musiikkituottajat|archive-url=https://web.archive.org/web/20240216233141/https://ifpi.fi/lista/artistit/k%C3%A4%C3%A4rij%C3%A4/|archive-date=16 February 2024|access-date=2 May 2026|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | ''{{Lang|fi|Fantastista}}'' | * Выпушчаны: 7 лютага 2020 г.<ref>{{Cite web|url=https://open.spotify.com/album/4AvgPb37Z7XSRNEZk6MsCs|title=Fantastista - Album by Käärijä|website=[[Spotify]]|access-date=20 October 2024}}</ref> * Лэйбл: Warner Music Finland, [[Monsp Records|Monsp]] * Фарматы: [[Кампакт-дыск|CD]], [[Доўгайграючая пласцінка|LP]], лічбавая загрузка, стрымінг | 4 |- ! scope="row" |''People's Champion'' | * Выпушчаны: 1 лістапада 2024 г.<ref>{{Cite web|url=https://open.spotify.com/album/1tCNYS0XPcGlPvKhncQd6o|title=People's Champion - Album by Käärijä|website=[[Spotify]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20241106080656/https://open.spotify.com/album/1tCNYS0XPcGlPvKhncQd6o|archive-date=6 November 2024|access-date=4 November 2024|url-status=live}}</ref> * Лэйбл: Warner Music Finland * Фарматы: CD, LP, лічбавая загрузка, стрымінг | 2 |} === Міні-альбомы === * ''{{lang|fi|Peliä}}'' (2018) * ''Cha Cha Cha Mixtape'' (2023) * ''Boyband'' (2026){{small|(разам з [[Joost Klein]] і [[Tommy Cash]])}} == Узнагароды і намінацыі == {| class="wikitable" ! scope="col" | Год ! scope="col" | Цырымонія ! scope="col" | Катэгорыя ! scope="col" | Праца ! scope="col" | Вынік |- | 2023 | Еўрапейская музычная прэмія MTV | Best Nordic Act | Ён сам | {{Перамога}} |- | 2024 | Берлінская прэмія музычных відэакліпаў | Best Trashy |"It's Crazy, It's Party" {{small|(feat. Tommy Cash)}} | {{Намінацыя}} |} == Спасылкі == <references /> == Спасылкі == {{Commonscat-inline}} {{Вонкавыя спасылкі}}[[Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Рок-музыканты Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Фінляндыя на конкурсе песні Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Warner Music Group]] [[Катэгорыя:Рэперы Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Рэперы XXI стагоддзя]] n0zssbsd3kuyrcxwsps0clnmiln298e 0 810002 5158611 2026-06-26T12:38:11Z Culamar 102133 Новая старонка: «{{Музыкант}} '''Аляксандр Фёдаравіч Рашчупкін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі філосаф, музыкант (піяніст). [[Кандыдат філасофскіх навук]], [[дацэнт]]. == Біяграфія == З 2006 па 2010 года займаў пасаду рэктара Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзярж...» 5158611 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Аляксандр Фёдаравіч Рашчупкін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі філосаф, музыкант (піяніст). [[Кандыдат філасофскіх навук]], [[дацэнт]]. == Біяграфія == З 2006 па 2010 года займаў пасаду рэктара [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]], а таксама працаваў загадчыкам кафедрай філасофіі. З’яўляецца аўтарам публікацый па гісторыі філасофіі, эстэтыцы і арганізацыі выхаваўчай працы ў музычнай ВНУ. == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-498527&strq=l_siz=20 Рощупкин, Александр Федорович] {{Рэктары Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Рашчупкін Аляксандр Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Рэктары Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] gi0d07qp7xa9456zzlf16p1bo5xlyo0 14 810003 5158618 2026-06-26T13:28:51Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Спорт]] [[Катэгорыя:Здароўе]]» 5158618 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Спорт]] [[Катэгорыя:Здароўе]] ofv8flp900u9hbkx8b1dy8efeplg1zz 14 810004 5158622 2026-06-26T13:44:31Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле стагоддзяў|Літаратурныя творы|19|стагоддзя}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Літаратура XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Творы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле стагоддзяў|19]]» 5158622 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле стагоддзяў|Літаратурныя творы|19|стагоддзя}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Літаратура XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Творы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле стагоддзяў|19]] ijbncavc0b69jnp31nyazik0k9jpuyt 0 810005 5158623 2026-06-26T13:58:13Z ~2026-36760-65 170322 Новая старонка: «{{Навуковец}} '''Аро{{subst:націск}}н Бары{{subst:націск}}савіч Даўгапо{{subst:націск}}льскі''' ({{lang-he|אהרן דולגופולסקי}}; [[18 лістапада]] [[1930]], [[Масква]] — [[20 ліпеня]] [[2012]], [[Хайфа]]) — савецкі і ізраільскі лінгвіст, адзін з заснавальнікаў Маскоўская школа кампаратывіст...» 5158623 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Аро́н Бары́савіч Даўгапо́льскі''' ({{lang-he|אהרן דולגופולסקי}}; [[18 лістапада]] [[1930]], [[Масква]] — [[20 ліпеня]] [[2012]], [[Хайфа]]) — савецкі і ізраільскі лінгвіст, адзін з заснавальнікаў [[Маскоўская школа кампаратывістыкі|Маскоўскай школы кампаратывістыкі]]. == Біяграфія == Скончыў іспанскае аддзяленне [[Маскоўскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|Маскоўскага інстытута замежных моў]] (1954), абараніў кандыдацкую дысертацыю па [[раманскія мовы|раманскіх мовах]] (1958). Быў навуковым супрацоўнікам [[Інстытут рускай мовы імя В. У. Вінаградава РАН|Інстытута рускай мовы імя В. У. Вінаградава РАН]] (1962—1966), затым Сектара па вывучэнні моў Афрыкі [[Інстытут мовазнаўства РАН|Інстытута мовазнаўства РАН]] (да 1976), дзе вывучаў [[кушыцкія мовы]]. З 1976 года ў Ізраілі, дзе быў прафесарам кафедры [[іўрыт]]а ў [[Хайфаўскі ўніверсітэт|Хайфаўскім універсітэце]]. З пачатку 1960-х гадоў займаўся кампаратывістыкай, абгрунтоўваючы [[настратычныя мовы|гіпотэзу]] аб роднасці шасці буйных моўных сем'яў Еўразіі. Удзельнічаў у падрыхтоўцы да друку незавершанага «Опыта сравнения ностратических языков»<ref>''Иллич-Свитыч, В. М.'' Опыт сравнения ностратических языков. — Т. 1. — {{М.}}, 1971. — С. XXXV.</ref>. У 2008 годзе, пасля саракапяцігадовай працы, Даўгапольскі падрыхтаваў да выдання слоўнік агульнанастратычнай мовы і размясціў тэкст у Інтэрнэце. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{ЭЕЭ|11453|Долгопольский Аарон}} * [https://www.proto-nostratic.ru/pn-a/index.html Корни Долгопольского] — Ностратический праязык * ''Иоффе, Д''. [https://www.topos.ru/article/1160 Интервью с Долгопольским, ч. 1], [https://www.topos.ru/article/1958 ч. 2.] * ''Луговской, И''. [http://www.elektron2000.com/lugovskoi_0020.html Родство языков и древнейшая история] (артыкул на базе работ А. Даўгапольскага «Какие языки родственны европейским?» і «Языки и проблема прародины») {{ВС}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы]] [[Катэгорыя:Паліглоты]] 51oleo5cdmbg3gtx48tfpun1ju6zj3q 14 810006 5158624 2026-06-26T14:00:18Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Сайты паводле тэматыкі]]» 5158624 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Сайты паводле тэматыкі]] a2mrmk6jcsr2dakb9vbotph43uxdqaj 14 810007 5158626 2026-06-26T14:03:07Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Крытыкі Кітая]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле краін|Кітай]] [[Катэгорыя:Літаратура Кітая]]» 5158626 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Крытыкі Кітая]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле краін|Кітай]] [[Катэгорыя:Літаратура Кітая]] jpec220a141xw6y9iqgin50749k5d9q 0 810008 5158628 2026-06-26T14:22:06Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Навучальная ўстанова}} '''Маско{{subst:націск}}ўскі дзяржа{{subst:націск}}ўны лінгвісты{{subst:націск}}чны ўніверсітэ{{subst:націск}}т''', былы '''Маско{{subst:націск}}ўскі дзяржа{{subst:націск}}ўны педагагі{{subst:націск}}чны інстыту{{subst:націск}}т заме{{subst:націск}}жных моў імя{{subs...» 5158628 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова}} '''Маско́ўскі дзяржа́ўны лінгвісты́чны ўніверсітэ́т''', былы '''Маско́ўскі дзяржа́ўны педагагі́чны інстыту́т заме́жных моў імя́ [[Марыс Тарэз|Мары́са Тарэ́за]]''' — вышэйшая навучальная ўстанова ў Маскве і буйнейшая ў сучаснай Расіі ў галіне мовазнаўства. == Структурныя падраздзяленні == У складзе ўніверсітэта 11 факультэтаў{{sfn|Карпов|1974|с=}}<ref>{{cite web|url=https://linguanet.ru/sveden/struct/svd2-departments/index.php|title=Факультеты и учебные институты МГЛУ|publisher=linguanet.ru|lang=ru|access-date=2018-07-29|archive-date=2018-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729081444/https://linguanet.ru/sveden/struct/svd2-departments/index.php|url-status=live}}</ref>: * перакладчыцкі факультэт<ref>{{Cite web|url=https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/perevodcheskiy-fakultet/|title=Переводческий факультет|publisher=linguanet.ru|access-date=2020-05-27|archive-date=2020-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512205623/https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/perevodcheskiy-fakultet/|url-status=live}}</ref> * факультэт англійскай мовы<ref>{{Cite web|url=https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/institut-inostrannykh-yazykov-imeni-morisa-toreza/fakultet-angliyskogo-yazyka/|title=Факультет английского языка|publisher=linguanet.ru|access-date=2020-05-27|archive-date=2020-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128115513/https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/institut-inostrannykh-yazykov-imeni-morisa-toreza/fakultet-angliyskogo-yazyka/|url-status=live}}</ref> * факультэт нямецкай мовы<ref>{{Cite web|url=https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/institut-inostrannykh-yazykov-imeni-morisa-toreza/fakultet-nemetskogo-yazyka/|title=Факультет немецкого языка|publisher=linguanet.ru|access-date=2020-05-27|archive-date=2020-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921024301/https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/institut-inostrannykh-yazykov-imeni-morisa-toreza/fakultet-nemetskogo-yazyka/|url-status=live}}</ref> * факультэт французскай мовы<ref>{{Cite web|url=https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/institut-inostrannykh-yazykov-imeni-morisa-toreza/fakultet-frantsuzskogo-yazyka/|title=Факультет французского языка|publisher=linguanet.ru|access-date=2020-05-27|archive-date=2020-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808225942/https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/institut-inostrannykh-yazykov-imeni-morisa-toreza/fakultet-frantsuzskogo-yazyka/|url-status=live}}</ref> * факультэт завочнага навучання<ref>{{Cite web|url=https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/institut-inostrannykh-yazykov-imeni-morisa-toreza/fakultet-zaochnogo-obucheniya/|title=Факультет заочного обучения|publisher=linguanet.ru|access-date=2020-05-27|archive-date=2020-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918141704/https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/institut-inostrannykh-yazykov-imeni-morisa-toreza/fakultet-zaochnogo-obucheniya/|url-status=live}}</ref> * Інстытут міжнародных зносін і сацыяльна-палітычных навук (факультэт)<ref>{{Cite web|url=https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/institut-mezhdunarodnykh-otnosheniy-i-sotsialno-politicheskikh-nauk-fakultet/|title=Институт международных отношений и социально-политических наук (факультет)|publisher=linguanet.ru|access-date=2022-04-14 |archive-date=2022-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118182803/https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/institut-mezhdunarodnykh-otnosheniy-i-sotsialno-politicheskikh-nauk-fakultet/|url-status=dead}}</ref> * Інстытут міжнароднага права і правасуддзя<ref>{{Cite web|url=https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/yuridicheskiy-fakultet/|title=Институт международного права и правосудия|publisher=linguanet.ru|access-date=2020-05-27|archive-date=2020-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512195703/https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/yuridicheskiy-fakultet/|url-status=live}}</ref> * Інстытут інфармацыйных навук<ref>{{Cite web|url=https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/fakultet-informatsionnoy-bezopasnosti-i-upravleniy-informatsiey/|title=Институт информационных наук|publisher=linguanet.ru|access-date=2020-05-27|archive-date=2020-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512201503/https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/fakultet-informatsionnoy-bezopasnosti-i-upravleniy-informatsiey/|url-status=live}}</ref> * Інстытут міжнародных адукацыйных праграм<ref>{{Cite web|url=https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/fakultet-po-obucheniyu-inostrannykh-grazhdan/dekanat-fakulteta/|title=Дирекция института|publisher=linguanet.ru|access-date=2020-05-27|archive-date=2020-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512193558/https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/fakultet-po-obucheniyu-inostrannykh-grazhdan/dekanat-fakulteta/|url-status=live}}</ref> * факультэт безупыннай адукацыі<ref>{{Cite web|url=https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/fakultet-vtorogo-vysshego-obrazovaniya/|title=Институт непрерывного образования|publisher=linguanet.ru|access-date=2020-05-27|archive-date=2020-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512210109/https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/fakultet-vtorogo-vysshego-obrazovaniya/|url-status=live}}</ref> * Інстытут гуманітарных і прыкладных навук<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/fakultet-gumanitarnykh-nauk/|title=Институт гуманитарных и прикладных наук|publisher=linguanet.ru|access-date=2020-05-27|archive-date=2020-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512201604/https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/fakultet-gumanitarnykh-nauk/|url-status=live}}</ref>. Вучэбныя інстытуты: * Інстытут замежных моў імя Марыса Тарэза (аб'ядноўвае факультэты англійскай, нямецкай і французскай моў і факультэт завочнага навучання)<ref>{{cite web|url=https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/institut-inostrannykh-yazykov-imeni-morisa-toreza/|title=Институт иностранных языков имени Мориса Тореза - Об Институте|publisher=linguanet.ru|lang=ru|access-date=2018-07-29|archive-date=2018-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729081541/https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/institut-inostrannykh-yazykov-imeni-morisa-toreza/|url-status=live}}</ref> * Інстытут прыкладной і матэматычнай лінгвістыкі<ref>{{Cite web|url=https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/institut-prikladnoy-i-matematicheskoy-lingvistiki/|title=Институт прикладной и математической лингвистики|publisher=linguanet.ru|access-date=2020-05-27|archive-date=2020-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512205000/https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/institut-prikladnoy-i-matematicheskoy-lingvistiki/|url-status=live}}</ref> Агульнаўніверсітэцкія кафедры<ref>{{Cite web|url=https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/obshcheuniversitetskie-kafedry/|title=Общеуниверситетские кафедры|publisher=linguanet.ru|access-date=2020-05-27|archive-date=2020-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512193949/https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/obshcheuniversitetskie-kafedry/|url-status=dead}}</ref>: * кафедра фізічнага выхавання<ref>{{Cite web|url=https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/obshcheuniversitetskie-kafedry/kafedra-fizicheskogo-vospitaniya/|title=Кафедра физического воспитания|publisher=linguanet.ru|access-date=2020-05-27|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813193955/https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/obshcheuniversitetskie-kafedry/kafedra-fizicheskogo-vospitaniya/|url-status=dead}}</ref> * Вайсковы вучэбны цэнтр<ref>{{Cite web|url=https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/obshcheuniversitetskie-kafedry/voennaya-kafedra/|title=Военный учебный центр|publisher=linguanet.ru|access-date=2020-05-27|archive-date=2021-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112054528/https://linguanet.ru/fakultety-i-instituty/obshcheuniversitetskie-kafedry/voennaya-kafedra/|url-status=dead}}</ref> Пры ўніверсітэце функцыянуе Перадуніверсітарый МДЛУ (былы Лінгвістычны ліцэй 1555)<ref>{{cite web|url=https://linguanet.ru/postupayushchim/shkolnikam/preduniversitariy/|title=Предуниверситарий|publisher=linguanet.ru|lang=ru|access-date=2018-07-29|archive-date=2018-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729081508/https://linguanet.ru/postupayushchim/shkolnikam/preduniversitariy/|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://linguanet.ru Сайт універсітэта] {{ВС}} [[Катэгорыя:Універсітэты Расіі]] [[Катэгорыя:Універсітэты Масквы]] 9wmv6h1yfkxcrtw7h72tmeq5dlw6due 0 810009 5158629 2026-06-26T14:25:18Z Kanstas 126220 Створана і напоўнена 5158629 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч | поўнае імя = Ян Генрык Валадковіч | арыгінал імя = | дата нараджэння = 17 верасня 1765 | месца нараджэння = [[Сянно]], [[Віцебскае ваяводства]], [[Вялікае Княства Літоўскае]], [[Рэч Паспалітая]] | дата смерці = 6 жніўня 1825 года | месца смерці = [[Санкт-Пецярбург]] | Перыяд жыцця = | выява = Jan Hienryk Vaładkovič. Ян Генрык Валадковіч.jpg | подпіс = | мянушка = Анры (Henri) | псеўданім = Жан-Анры (Jean-Henri) | прыналежнасць = {{Сцяг Рэчы Паспалітай}} [[Рэч Паспалітая]]<br>{{Сцяг|Францыя}} [[Францыя]]<br>{{Сцяг|Польшча}} [[Княства Варшаўскае]] | гады службы = 1789-1806 | званне = [[Брыгадны генерал]] | род войскаў = [[Кавалерыя]] | камандаваў = | частка = | бітвы = * [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)]] * [[Паўстанне 1794 года]] * [[Напалеонаўскія войны]] | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Кавалер ордэна Ганаровага легіёна}} {{Ордэн Святога Станіслава}} {{!}}} | сувязі = | герб = Herb Radwan.svg }} '''Ян Генрык Валадковіч''' ({{lang-fr|Vitold Jean Henri de Wolodkowicz}}; [[17 верасня]] [[1765]], [[Сянно]], [[ВКЛ]] — [[6 жніўня]] [[1825]], [[Санкт-Пецярбург]]) — граф, афіцэр [[Армія Вялікага Княства Літоўскага|вялікалітоўскай арміі]], [[брыгадны генерал]] французскай арміі (1799) и арміі [[Княства Варшаўскае|Княства Варшаўскага]]. == Біяграфія == Паходзіў з роду [[Валадковічы|Валадковічаў]] гербу [[Радван (герб)|Радван]], сын [[Стольнікі менскія|менскага стольніка]] Юзэфа Валадковіча і яго жонкі Рэгіны Броніц. З 1789 года паступіў на службе у [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|літоўскае войска]] ў званні [[Капітан|капітана]], служыў у 4-м эскадроне [[1-я брыгада народнай кавалерыі войскаў Вялікага Княства Літоўскага|1-й брыгады народнай кавалерыі]] княства. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|вайны з Расіяй]] браў удзел ў [[Бітва пад Мірам (1792)|бітве пад Мірам]], дзе ягоны эскадрон кінуўся ва-ўцёкі пад моцным [[Артылерыя|артылерыйскім]] агнём праціўніка. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні 1794 года]], кіраваў брыгадай народнай кавалерыі, адзначыўся ў сутычках з казакамі, пасля паражэння з'ехаў у [[Францыя|Францыю]] і ў 1796 годзе паступіў на французскую службу. Удзельнічаў у італьянскай кампаніі, паказаў праславіўся як цудоўны кавалерыйскі афіцэр, быў неаднаразова адзначаны ў рапартах генералаў [[Напалеон I Банапарт|Банапарта]] і Шампіёнэ. Радыкальны рэспубліканец, знаходзіўся ў апазіцыі да [[Ян Генрык Дамброўскі|Я.Г. Дамброўскага]], з якім веў барацьбу за вядучую роль у польскіх легіёнах^{[[:pl:Legiony_Polskie_we_Włoszech#:~:text=Legiony%20Polskie%20we%20W%C5%82oszech%20%E2%80%93%20polskie,przez%20Francuz%C3%B3w%20w%20p%C3%B3%C5%82nocnych%20W%C5%82oszech.|[pl]]]}. У жніўні [[1799]] года - начальнік штаба Італьянскай Арміі, з 6 кастрычніка 1799 года [[брыгадны генерал]]. У лістападзе цяжка паранены ў бітве з аўстрыйцамі пры Брэо Лонга і накіраваны для лячэння ў [[Марсель]]. У снежні [[1800]] - намеснік камандуючага 8-й ваеннай акругі генерала Сэнт-Ілера, прымаў удзел у кампаніі супраць аўстрыйцаў, камандаваў кавалерыйскай брыгадай (9-й і 21-й палкі).16 студзеня [[1801]] года вызначаны ў штаб генерала Мансэя і [[9 жніўня]] 1801 года пераведзены ў рэзерв як замежнік. Пасля ўстанаўлення Імперыі заставаўся на рэспубліканскіх пазіцыях і па ідэалагічных прычынах адмовіўся ад узнагароджання ордэнам [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ганаровага Легіёна]]. [[23 верасня]] [[1806]] года вярнуўся да актыўнай службы з прызначэннем камандзірам 2-га Паўночнага Легіёна, які фармаваўся ў [[Нюрнберг|Нюрнбергу]] з палякаў-дэзерціраў з [[Пруская армія|прускай службы]], аднак, з прычыны фінансавых цяжкасцяў легіён не быў канчаткова арганізаваны і ў лістападзе генерал падаў у адстаўку. У [[1807]] годзе ўдзельнічаў у аблозе [[Данцыг|Данцыга]], дзе на адзін дзень замяніў хворага Дамброўскага на пасадзе камандзіра [[Пяхота|пяхотнай]] [[Дывізія|дывізіі]], а [[27 сакавіка]] 1807 года ўзначаліў атрад польскай кавалерыі (каля 500 чалавек), накіраваны маршалам Лефеўрам для барацьбы з прускімі партызанамі капітана Шыле. [[1807]] перайшоў на службу ў [[Княства Варшаўскае]]. У складзе Вялікай Арміі удзельнічаў у Аўстрыйскай кампаніі [[1809]] года, з пачатку [[1810]] года выконваў разведвальныя місіі на прыгранічных з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] тэрыторыях, у сакавіку [[1812]] года быў арыштаваны пры перасячэнні руска-польскай мяжы, вызвалены ў красавіку [[1814]] года. Пасля вызвалення вярнуўся ў Францыю і падчас «100 дзён» [[29 сакавіка]] [[1815]] года ўзнагароджаны чынам ганаровага палявога маршала. Пасля другой рэстаўрацыі Бурбонаў клапаціўся аб вяртанні яму маёнткаў на радзіме, канфіскаваных царскім урадам і памёр 6 жніўня 1825 года ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] ва ўзросце 59 гадоў, пахаваны ў [[Смаленск|Смаленску]]. У 18-м стагоддзі ён быў сябрам [[Варшава|варшаўскай]] [[Масонская ложа|масонскай ложы]] «Храм Ісіды». == Сям'я == Ян Генрык Валадковіч быў двойчы жанаты. Першы раз, з [[29 чэрвеня]] 1792 года, на Ганне Малгаржэце Фергюсан-Тэпер, дачцэ банкіра Людвіга-Вільгельма Тэпера дэ Фергюсана, ад якой меў сына Юзэфа (1796—1812), забітага ў бітве пад Смаленскам летам 1812 года. Гэты шлюб скончыўся разводам у 1796 годзе. Другі раз ажаніўся ў [[1803]] годзе на Марыі-Тэрэзе Ласеры (Lasseray) у [[Версаль (палаца-паркавы комплекс)|Версалі]], ад якой меў сына Аляксандра Генрыка (1805—1875), французскага генеральнага казначэя фінансаў ды аўтара кнігі ''«''Ні міру, ні бяспекі Еўропе з Расіяй ў яе нынешнім стане''»([[Парыж]], 1855).'' == Трыўмфальная арка == Французская мянушка генерала ''HENRY'' выбіта на заходнім слупе, у калоне 38, [[Трыумфальная арка (Парыж)|Трыумфальнай аркі]]. Нягледзячы на ​​тое, што яго нашчадкі некалькі разоў падавалі просьбы замяніць мянушку на прозвішча Валадковіч, усе яны былі адхіленыя, матывавана гэта тым, што нельга парушаць цэласнасць гістарычнага помніка. == Узнагароды == * [[Ордэн Святога Станіслава]] (1793) * Камандор ордэну Ганаровага легіёна (адмовіўся ад узнагароды, 1812). == Дадаткі == # S. Łoza, Kawalerowie Orderu Świętego Stanisława 1765—1813, Warszawa 1925, s. 100. # T. Jeziorowski, The Napoleonic Orders. Ordery Napoleońskie. Warszawa 2018, s. 25 # Stanisław Małachowski-Łempicki, Wykaz polskich lóż wolnomularskich oraz ich członków w latach 1738—1821, w: Archiwum Komisji Historycznej, t. XIV, Kraków 1930, s. 336. == Літаратура == * {{ouvrage|nom1=Six|prénom1=Georges|titre=Dictionnaire biographique des généraux & amiraux français de la Révolution et de l'Empire (1792-1814) Paris : Librairie G. Saffroy, 1934, 2 vol.}} * Лякін У.А., Время легионеров, Мінск, 2020. {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пшаздзецкі Кароль Дамінік}} [[Катэгорыя:Пшаздзецкія|Кароль Дамінік]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] [[Катэгорыя:Павятовыя маршалкі свянцянскія]] ezy6uevafdkiwpr4g7rz0js4n10nrxj 1 810010 5158635 2026-06-26T14:47:25Z Emilia Noah 155537 /* */ 5158635 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 15 810011 5158636 2026-06-26T14:48:11Z Emilia Noah 155537 /* */ 5158636 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 15 810012 5158637 2026-06-26T14:48:26Z Emilia Noah 155537 /* */ 5158637 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 15 810013 5158638 2026-06-26T14:49:12Z Emilia Noah 155537 /* */ 5158638 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 15 810014 5158639 2026-06-26T14:49:17Z Emilia Noah 155537 /* */ 5158639 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 14 810015 5158658 2026-06-26T16:59:36Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Палітыка Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка паводле гістарычных дзяржаў]]» 5158658 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Палітыка Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка паводле гістарычных дзяржаў]] 2gcbt6uf7jtaieu31w4wmfmwlvgie2v 14 810016 5158661 2026-06-26T17:05:47Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Лефортаўская турма]] [[Катэгорыя:Зняволеныя паводле турмаў]]» 5158661 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Лефортаўская турма]] [[Катэгорыя:Зняволеныя паводле турмаў]] ohqecwflktwatdjyzxlvm1rqdas6qf7 14 810017 5158663 2026-06-26T17:08:05Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Ляфортава]] [[Катэгорыя:Турмы Расіі]]» 5158663 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Ляфортава]] [[Катэгорыя:Турмы Расіі]] f84t2ffjs2bncrqh449wf6ow05hr7se 1 810018 5158699 2026-06-26T22:10:05Z ~2026-36820-98 170344 /* топоним */ новы падраздзел 5158699 wikitext text/x-wiki == топоним == рака Вытега в середине области [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-36820-98|&#126;2026-36820-98]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-36820-98|размова]]) 01:10, 27 чэрвеня 2026 (+03) s0pc5l9wsu36ryxeug0lknvro4ulstd 0 810019 5158706 2026-06-27T00:00:01Z IshaBarnes 124956 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1359161811|Parkour]]» 5158706 wikitext text/x-wiki '''Паркур''' — гарадскі [[спорт]], пабудаваны на ідэі эфектыўнага руху ў гарадскім асяроддзі з выкарыстаннем выключна здольнасцей свайго цела для пераадолення перашкод. Паркур аб'ядноўвае бег, скачкі, перакаты, карасканне і ўвогуле любыя рухі, якія дазваляюць найбольш эфектыўна пераадолець прастору.<ref name="Ferrari">{{Cite web|url=https://www.flowjournal.org/2010/05/from-%E2%80%9Cplay-to-display%E2%80%9D-parkour-as-media-mimetics-or-nature-reclamation-matthew-ferrari-university-of-massachusetts-amherst/|title=From 'Play to Display': Parkour as Media-Mimetics or Nature Reclamation?|author=Ferrari|first=Matthew|website=FlowTV, vol 11, lokaliseret den 01-04-2011 på|date=7 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105003535/http://www.flowjournal.org/2010/05/from-%e2%80%9cplay-to-display%e2%80%9d-parkour-as-media-mimetics-or-nature-reclamation-matthew-ferrari-university-of-massachusetts-amherst/|archive-date=5 November 2019|access-date=16 January 2020|url-status=live}}</ref><ref name="Freitas">{{Cite journal|archivedate=https://web.archive.org/web/20150402211858/http://journal.jctonline.org/index.php/jct/article/view/126}}</ref> Паркурам можна займацца самастойна або ў групе, звычайна ў гарадскіх умовах, аднак ніякіх фармальных абмежаванняў не існуе і займацца можна дзе заўгодна.<ref>{{Cite book|archivedate=https://web.archive.org/web/20130514003601/http://eprints.qut.edu.au/51313/|lastauthoramp=live}}</ref><ref>{{Cite journal|archivedate=https://web.archive.org/web/20200827020835/http://doc.rero.ch/record/312807/files/146_2010_Article_294.pdf}}</ref> Гістарычна філасофія паркура прадугледжвала менавіта эфектыўнасць руху: сальта і іншыя [[Акрабатычнае мастацтва|акрабатычныя]] элементы не лічыліся часткай паркура. Для рухаў, падобных на паркур, але сфакусаваных на эфектнасці і стварэнні ўражання, прымянялася назва «фрыранінг» (free running - свабодны бег). Тэрмін «паркур» і яго сучасная філасофія былі створаны Дэвідам Белем, іх развіццё пачалося з аб'яднання групы атлетаў пад назвай Ямакасі ў горадзе [[Ліль]] у 1990-х гадах.<ref name="pkgen-history">{{Cite web|url=http://parkourgenerations.com/parkour-history/|title=Parkour History|date=22 August 2014|publisher=Parkour Generations|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208123338/http://parkourgenerations.com/parkour-history/|archive-date=8 December 2015|access-date=2 December 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=YYwQLvIkQ88|title=Interview with David Belle|website=[[YouTube]]|date=20 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20151214225257/https://www.youtube.com/watch?v=YYwQLvIkQ88|archive-date=14 December 2015|access-date=2 December 2015|url-status=live}}</ref> Паркур стаў папулярным у 1990-х і 2000-х гадах дзякуючы фільмам (''13-ты раён''), відэагульням (''Mirror's Edge'', ''Dying Light'') і рэкламе.<ref name="CineP20">[[Parkour#Angel|Angel]], pp. 17–20</ref><ref>{{Cite interview|subject-link=live}}</ref> [[Катэгорыя:Экстрэмальныя віды спорту]] [[Катэгорыя:Культура Францыі]] [[Катэгорыя:Адпачынак на прыродзе]] [[Катэгорыя:Індывідуальныя віды спорту]] smzv693q2y53yr951x7g67oc1sig55j 5158707 5158706 2026-06-27T00:06:02Z IshaBarnes 124956 афармленне 5158707 wikitext text/x-wiki [[File:Parkour - climb stairs.ogv|thumb|Пераадоленне сцяны з дапамогай паркура]] '''Паркур''' — гарадскі [[спорт]], пабудаваны на ідэі эфектыўнага руху ў гарадскім асяроддзі з выкарыстаннем выключна здольнасцей свайго цела для пераадолення перашкод. Паркур аб’ядноўвае бег, скачкі, перакаты, карасканне і ўвогуле любыя рухі, якія дазваляюць найбольш эфектыўна пераадолець прастору.<ref name="Ferrari">{{Cite web|url=https://www.flowjournal.org/2010/05/from-%E2%80%9Cplay-to-display%E2%80%9D-parkour-as-media-mimetics-or-nature-reclamation-matthew-ferrari-university-of-massachusetts-amherst/|title=From 'Play to Display': Parkour as Media-Mimetics or Nature Reclamation?|author=Ferrari|first=Matthew|website=FlowTV, vol 11, lokaliseret den 01-04-2011 på|date=7 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105003535/http://www.flowjournal.org/2010/05/from-%e2%80%9cplay-to-display%e2%80%9d-parkour-as-media-mimetics-or-nature-reclamation-matthew-ferrari-university-of-massachusetts-amherst/|archive-date=5 November 2019|access-date=16 January 2020|url-status=live}}</ref><ref name="Freitas">{{Cite journal|archivedate=https://web.archive.org/web/20150402211858/http://journal.jctonline.org/index.php/jct/article/view/126}}</ref> Паркурам можна займацца самастойна або ў групе, звычайна ў гарадскіх умовах, аднак ніякіх фармальных абмежаванняў не існуе і займацца можна дзе заўгодна.<ref>{{Cite book|archivedate=https://web.archive.org/web/20130514003601/http://eprints.qut.edu.au/51313/|lastauthoramp=live}}</ref><ref>{{Cite journal|archivedate=https://web.archive.org/web/20200827020835/http://doc.rero.ch/record/312807/files/146_2010_Article_294.pdf}}</ref> Гістарычна філасофія паркура прадугледжвала менавіта эфектыўнасць руху: сальта і іншыя [[Акрабатычнае мастацтва|акрабатычныя]] элементы не лічыліся часткай паркура. Для рухаў, падобных на паркур, але сфакусаваных на эфектнасці і стварэнні ўражання, прымянялася назва «фрыранінг» ({{tr-en|free running}} — ''свабодны бег''). Тэрмін «паркур» і яго сучасная філасофія былі створаны Дэвідам Белем, іх развіццё пачалося з аб’яднання групы атлетаў пад назвай Ямакасі ў горадзе [[Ліль]] у 1990-х гадах.<ref name="pkgen-history">{{Cite web|url=http://parkourgenerations.com/parkour-history/|title=Parkour History|date=22 August 2014|publisher=Parkour Generations|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208123338/http://parkourgenerations.com/parkour-history/|archive-date=8 December 2015|access-date=2 December 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=YYwQLvIkQ88|title=Interview with David Belle|website=[[YouTube]]|date=20 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20151214225257/https://www.youtube.com/watch?v=YYwQLvIkQ88|archive-date=14 December 2015|access-date=2 December 2015|url-status=live}}</ref> Паркур стаў папулярным у 1990-х і 2000-х гадах дзякуючы фільмам (''13-ты раён''), відэагульням (''Mirror’s Edge'', ''Dying Light'', ''Assassin’s Creed'') і рэкламе.<ref name="CineP20">[[Parkour#Angel|Angel]], pp. 17-20</ref><ref>{{Cite interview|subject-link=live}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{субкультуры}} [[Катэгорыя:Экстрэмальныя віды спорту]] [[Катэгорыя:Культура Францыі]] [[Катэгорыя:Адпачынак на прыродзе]] [[Катэгорыя:Індывідуальныя віды спорту]] eca0ydhn0gfd9byywela5hz7y1c3imr 5158709 5158707 2026-06-27T00:12:52Z IshaBarnes 124956 афармленне 5158709 wikitext text/x-wiki [[File:Parkour - climb stairs.ogv|thumb|Пераадоленне сцяны з дапамогай паркура]] '''Паркур''' — гарадскі [[спорт]], пабудаваны на ідэі эфектыўнага руху ў гарадскім асяроддзі з выкарыстаннем выключна здольнасцей свайго цела для пераадолення перашкод. Паркур аб’ядноўвае бег, скачкі, перакаты, карасканне і ўвогуле любыя рухі, якія дазваляюць найбольш эфектыўна пераадолець прастору.<ref name="Ferrari">{{cite web|last=Ferrari|first=Matthew|date=7 May 2010|title=From 'Play to Display': Parkour as Media-Mimetics or Nature Reclamation?|url=https://www.flowjournal.org/2010/05/from-%E2%80%9Cplay-to-display%E2%80%9D-parkour-as-media-mimetics-or-nature-reclamation-matthew-ferrari-university-of-massachusetts-amherst/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105003535/http://www.flowjournal.org/2010/05/from-%e2%80%9cplay-to-display%e2%80%9d-parkour-as-media-mimetics-or-nature-reclamation-matthew-ferrari-university-of-massachusetts-amherst/|archive-date=5 November 2019|access-date=16 January 2020|work=FlowTV, vol 11, lokaliseret den 01-04-2011 på}}</ref><ref name="Freitas">{{cite journal|last=De Feitas|first=Elizabeth|year=2011|title=Parkour and the Built Environment: Spatial Practices and the Plasticity of School Buildings|url=http://journal.jctonline.org/index.php/jct/article/view/126|url-status=live|journal=Journal of Curriculum Theorizing|volume=27|issue=3|page=209|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402211858/http://journal.jctonline.org/index.php/jct/article/view/126|archive-date=2 April 2015|access-date=1 March 2015}}</ref> Паркурам можна займацца самастойна або ў групе, звычайна ў гарадскіх умовах, аднак ніякіх фармальных абмежаванняў не існуе і займацца можна дзе заўгодна.<ref>{{cite book|last1=Rawlinson|first1=Christopher|url=http://eprints.qut.edu.au/51313/|title=In Out of Control: 8th International Conference on Design and Emotion|last2=Guaralda|first2=Mirko|date=11 September 2012|isbn=9780957071926|location=Central Saint Martins College of Arts and Design, London|contribution=Chaos and creativity of play: designing emotional engagement in public spaces|access-date=16 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514003601/http://eprints.qut.edu.au/51313/|archive-date=14 May 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Brunner|first1=C.|year=2010|title=Nice-looking obstacles: Parkour as urban practice of deterritorialization|url=http://doc.rero.ch/record/312807/files/146_2010_Article_294.pdf|url-status=live|journal=AI & Society|volume=26|issue=2|pages=143–152|doi=10.1007/s00146-010-0294-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20200827020835/http://doc.rero.ch/record/312807/files/146_2010_Article_294.pdf|archive-date=27 August 2020|access-date=11 June 2019|s2cid=11017425|issn = 0951-5666 }}</ref> Гістарычна філасофія паркура прадугледжвала менавіта эфектыўнасць руху: сальта і іншыя [[Акрабатычнае мастацтва|акрабатычныя]] элементы не лічыліся часткай паркура. Для рухаў, падобных на паркур, але сфакусаваных на эфектнасці і стварэнні ўражання, прымянялася назва «фрыранінг» ({{tr-en|free running}} — ''свабодны бег''). Тэрмін «паркур» і яго сучасная філасофія былі створаны Дэвідам Белем, іх развіццё пачалося з аб’яднання групы атлетаў пад назвай Ямакасі ў горадзе [[Ліль]] у 1990-х гадах.<ref name="pkgen-history">{{cite web |url=http://parkourgenerations.com/parkour-history/ |title=Parkour History |date=22 August 2014 |publisher=Parkour Generations |access-date=2 December 2015 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208123338/http://parkourgenerations.com/parkour-history/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=YYwQLvIkQ88 |title=Interview with David Belle |website=[[YouTube]] |date=20 January 2009 |access-date=2 December 2015 |archive-date=14 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151214225257/https://www.youtube.com/watch?v=YYwQLvIkQ88 |url-status=live }}</ref> Паркур стаў папулярным у 1990-х і 2000-х гадах дзякуючы фільмам ([[13-ты раён]]), відэагульням ([[Mirror’s Edge]], [[Dying Light]], ''Assassin’s Creed'') і рэкламе.<ref>{{cite interview|last=Belle|first=David|title=Entrevista com David Belle (OSRAM 2006)|url=https://www.youtube.com/watch?v=YYwQLvIkQ88|access-date=10 February 2013|year=2006|trans-title=Interview with David Belle (OSRAM 2006)|archive-date=8 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708190204/http://www.youtube.com/watch?v=YYwQLvIkQ88|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Atkinson|first1=M.|year=2009|title=Parkour, Anarcho-Environmentalism, and Poiesis|journal=Journal of Sport & Social Issues|volume=33|issue=2|pages=169–194|doi=10.1177/0193723509332582|s2cid=146783270}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{субкультуры}} [[Катэгорыя:Экстрэмальныя віды спорту]] [[Катэгорыя:Культура Францыі]] [[Катэгорыя:Адпачынак на прыродзе]] [[Катэгорыя:Індывідуальныя віды спорту]] ha38m2vfitftt65t6f6prf7uqdvrvgh 5158711 5158709 2026-06-27T00:16:00Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5158711 wikitext text/x-wiki [[File:Parkour - climb stairs.ogv|thumb|Пераадоленне сцяны з дапамогай паркура]] '''Паркур''' — гарадскі [[спорт]], пабудаваны на ідэі эфектыўнага руху ў гарадскім асяроддзі з выкарыстаннем выключна здольнасцей свайго цела для пераадолення перашкод. Паркур аб’ядноўвае бег, скачкі, перакаты, карасканне і ўвогуле любыя рухі, якія дазваляюць найбольш эфектыўна пераадолець прастору.<ref name="Ferrari">{{cite web|last=Ferrari|first=Matthew|date=7 May 2010|title=From 'Play to Display': Parkour as Media-Mimetics or Nature Reclamation?|url=https://www.flowjournal.org/2010/05/from-%E2%80%9Cplay-to-display%E2%80%9D-parkour-as-media-mimetics-or-nature-reclamation-matthew-ferrari-university-of-massachusetts-amherst/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105003535/http://www.flowjournal.org/2010/05/from-%e2%80%9cplay-to-display%e2%80%9d-parkour-as-media-mimetics-or-nature-reclamation-matthew-ferrari-university-of-massachusetts-amherst/|archive-date=5 November 2019|access-date=16 January 2020|work=FlowTV, vol 11, lokaliseret den 01-04-2011 på}}</ref><ref name="Freitas">{{cite journal|last=De Feitas|first=Elizabeth|year=2011|title=Parkour and the Built Environment: Spatial Practices and the Plasticity of School Buildings|url=http://journal.jctonline.org/index.php/jct/article/view/126|url-status=live|journal=Journal of Curriculum Theorizing|volume=27|issue=3|page=209|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402211858/http://journal.jctonline.org/index.php/jct/article/view/126|archive-date=2 April 2015|access-date=1 March 2015}}</ref> Паркурам можна займацца самастойна або ў групе, звычайна ў гарадскіх умовах, аднак ніякіх фармальных абмежаванняў не існуе і займацца можна дзе заўгодна.<ref>{{cite book|last1=Rawlinson|first1=Christopher|url=http://eprints.qut.edu.au/51313/|title=In Out of Control: 8th International Conference on Design and Emotion|last2=Guaralda|first2=Mirko|date=11 September 2012|isbn=9780957071926|location=Central Saint Martins College of Arts and Design, London|contribution=Chaos and creativity of play: designing emotional engagement in public spaces|access-date=16 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514003601/http://eprints.qut.edu.au/51313/|archive-date=14 May 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Brunner|first1=C.|year=2010|title=Nice-looking obstacles: Parkour as urban practice of deterritorialization|url=http://doc.rero.ch/record/312807/files/146_2010_Article_294.pdf|url-status=live|journal=AI & Society|volume=26|issue=2|pages=143–152|doi=10.1007/s00146-010-0294-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20200827020835/http://doc.rero.ch/record/312807/files/146_2010_Article_294.pdf|archive-date=27 August 2020|access-date=11 June 2019|s2cid=11017425|issn = 0951-5666 }}</ref> Гістарычна філасофія паркура прадугледжвала менавіта эфектыўнасць руху: сальта і іншыя [[Акрабатычнае мастацтва|акрабатычныя]] элементы не лічыліся часткай паркура. Для рухаў, падобных на паркур, але сфакусаваных на эфектнасці і стварэнні ўражання, прымянялася назва «фрыранінг» ({{tr-en|free running}} — ''свабодны бег''). Тэрмін «паркур» і яго сучасная філасофія былі створаны Дэвідам Бэлем, іх развіццё пачалося з аб’яднання групы атлетаў пад назвай Ямакасі ў горадзе [[Ліль]] у 1990-х гадах.<ref name="pkgen-history">{{cite web |url=http://parkourgenerations.com/parkour-history/ |title=Parkour History |date=22 August 2014 |publisher=Parkour Generations |access-date=2 December 2015 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208123338/http://parkourgenerations.com/parkour-history/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=YYwQLvIkQ88 |title=Interview with David Belle |website=[[YouTube]] |date=20 January 2009 |access-date=2 December 2015 |archive-date=14 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151214225257/https://www.youtube.com/watch?v=YYwQLvIkQ88 |url-status=live }}</ref> Паркур стаў папулярным у 1990-х і 2000-х гадах дзякуючы фільмам ([[13-ты раён]]), відэагульням ([[Mirror’s Edge]], [[Dying Light]], ''Assassin’s Creed'') і рэкламе.<ref>{{cite interview|last=Belle|first=David|title=Entrevista com David Belle (OSRAM 2006)|url=https://www.youtube.com/watch?v=YYwQLvIkQ88|access-date=10 February 2013|year=2006|trans-title=Interview with David Belle (OSRAM 2006)|archive-date=8 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708190204/http://www.youtube.com/watch?v=YYwQLvIkQ88|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Atkinson|first1=M.|year=2009|title=Parkour, Anarcho-Environmentalism, and Poiesis|journal=Journal of Sport & Social Issues|volume=33|issue=2|pages=169–194|doi=10.1177/0193723509332582|s2cid=146783270}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{субкультуры}} [[Катэгорыя:Экстрэмальныя віды спорту]] [[Катэгорыя:Культура Францыі]] [[Катэгорыя:Адпачынак на прыродзе]] [[Катэгорыя:Індывідуальныя віды спорту]] r6n7cxzzwe3kzyodiz3qb29wogcip70 14 810020 5158750 2026-06-27T06:24:57Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Правілы дарожнага руху]] [[Катэгорыя:Бяспека дарожнага руху]]» 5158750 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Правілы дарожнага руху]] [[Катэгорыя:Бяспека дарожнага руху]] s8xux3vbjhzk9cq5jcm7ch6bs0guo8f 14 810021 5158753 2026-06-27T06:31:08Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Тэатр Латвіі| Дзеячы]] [[Катэгорыя:Постаці латвійскага мастацтва]] [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы паводле краін|Латвія]]» 5158753 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Тэатр Латвіі| Дзеячы]] [[Катэгорыя:Постаці латвійскага мастацтва]] [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы паводле краін|Латвія]] 26nnurahlip71m8psexyfmlla8lcrow 14 810022 5158754 2026-06-27T06:35:00Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Альбомы паводле лэйблаў]] [[Катэгорыя:Elektra Records]] [[Катэгорыя:Альбомы Warner Music Group]]» 5158754 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Альбомы паводле лэйблаў]] [[Катэгорыя:Elektra Records]] [[Катэгорыя:Альбомы Warner Music Group]] oq1sey6t9n0bqu1abz53qj6sas5oq7f 14 810023 5158755 2026-06-27T06:38:11Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Warner Music Group]] [[Катэгорыя:Альбомы паводле лэйблаў|Warner Music]]» 5158755 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Warner Music Group]] [[Катэгорыя:Альбомы паводле лэйблаў|Warner Music]] cezegwld24a9opeiyy4y9p8pvjjz82b 14 810024 5158757 2026-06-27T06:43:48Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу ЗША]] [[Катэгорыя:Катэгорыі медыякампаній ЗША]]» 5158757 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу ЗША]] [[Катэгорыя:Катэгорыі медыякампаній ЗША]] ise11v1p94xka80azh6ik580qkt2twn 14 810025 5158762 2026-06-27T06:58:47Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Рок-гурты Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Поп-рок-гурты паводле краін|Аўстралія]] [[Катэгорыя:Поп-гурты Аўстраліі|Рок]]» 5158762 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Рок-гурты Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Поп-рок-гурты паводле краін|Аўстралія]] [[Катэгорыя:Поп-гурты Аўстраліі|Рок]] kslan4kan75c872l22qme59ogfw64f6 14 810026 5158765 2026-06-27T07:21:16Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Асобы паводле гарадоў Палтаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Лубны]]» 5158765 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Асобы паводле гарадоў Палтаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Лубны]] h1dawnyh38o76fa73zeopk5lzmvcauq 5158766 5158765 2026-06-27T07:22:02Z DzBar 156353 5158766 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Асобы паводле гарадоў Палтаўскай вобласці|Лубны]] [[Катэгорыя:Лубны]] kdt6jobz1gy5jd3ll2v9yqve5qv08in 14 810027 5158767 2026-06-27T07:23:59Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Палтаўскай вобласці]]» 5158767 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Палтаўскай вобласці]] hvma0rnl2qv3pc85spjszao4hkgt6hq 14 810028 5158773 2026-06-27T07:49:03Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Персанажы паводле роду дзейнасці]] [[Катэгорыя:Журналісты]]» 5158773 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Персанажы паводле роду дзейнасці]] [[Катэгорыя:Журналісты]] 74hvgaotp6uhue0ezdocjknzu49n2hp 14 810029 5158781 2026-06-27T08:14:57Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Масонства]] [[Катэгорыя:Тэрміналогія]]» 5158781 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Масонства]] [[Катэгорыя:Тэрміналогія]] 7yo3sbfpwprq64hvm9t6rz01ojfhgss 14 810030 5158788 2026-06-27T09:01:21Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Масавыя забойствы паводле краін|СССР]] [[Катэгорыя:Забойствы ў СССР]]» 5158788 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Масавыя забойствы паводле краін|СССР]] [[Катэгорыя:Забойствы ў СССР]] qdpatbb1huc53zs3ycgqu99knm4he6v 14 810031 5158789 2026-06-27T09:11:24Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Метэаролагі паводле краін|СССР]] [[Катэгорыя:Вучоныя СССР]] [[Катэгорыя:Метэаралогія ў СССР]]» 5158789 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Метэаролагі паводле краін|СССР]] [[Катэгорыя:Вучоныя СССР]] [[Катэгорыя:Метэаралогія ў СССР]] mv9t88r7g60eqv3ahqc8kllweqhopmh 14 810032 5158790 2026-06-27T09:13:24Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Метэаролагі]] [[Катэгорыя:Метэаралогія паводле краін]]» 5158790 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Метэаролагі]] [[Катэгорыя:Метэаралогія паводле краін]] 0xp9jk1y9hluo24p5vl4udw998px5ny 14 810033 5158791 2026-06-27T09:16:25Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1793|годзе}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1793 годзе]] [[Катэгорыя:1793 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1790-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XVIII стагоддзя]]» 5158791 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1793|годзе}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1793 годзе]] [[Катэгорыя:1793 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1790-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XVIII стагоддзя]] kuh8ih9qxygrubxiwtjlfb4c1jdn99h 14 810034 5158793 2026-06-27T09:20:25Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, заснаваныя ў|1793|годзе}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1790-х гадах]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1793 годзе]]» 5158793 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Арганізацыі, заснаваныя ў|1793|годзе}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1790-х гадах]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1793 годзе]] oonbqwyw75szyxkummaksle39gg90yu 14 810035 5158811 2026-06-27T11:50:49Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі медыякампаній ЗША]]» 5158811 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі медыякампаній ЗША]] f7h1bye1mu6z5rb61ddkxybmr5mk3n2 14 810036 5158815 2026-06-27T11:57:46Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Індастрыял]] [[Катэгорыя:Музычныя гурты паводле жанраў]]» 5158815 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Індастрыял]] [[Катэгорыя:Музычныя гурты паводле жанраў]] 8irjkw7ixyczhlv36btd7q5z2kpzpga